Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tog‘ay Murod asarlaridagi frazeologizmlarning lingvokulturologik xususiyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘zbek filologiya fakulteti O‘zbek tilshunosligi kafedrasi Nazariy tilshunoslik fanidan “Tog‘ay Murod asarlaridagi frazeologizmlarning lingvokulturologik xususiyatlari” mavzusidagi KURS ISHI Bajardi: Toshkent-2024 1 Kirish……………………………………………………………………………….. 1. Badiiy asar tilidagi frazeologizmlarni o‘rganish-lingvopoetika sohasining obyekti sifatida ......................................................................................................................... 2. O‘zbek tilshunosligida frazemalarni o‘rganishning asosiy masalalari .................... 3. Frazeologik ma’no va ma’noviy munosabatlar ....................................................... Xulosa……………………………………………………………………………….. 1. 2 KIRISH XX asr o‘zbek adabiy tilining umummilliy adabiy til darajasiga ko‘tarilishi va rivojlanishida o‘ziga xos davr bo‘ldi. O‘zbek milliy ongi, tafakkuri, dunyoqarashi, adabiy tili, adabiyoti va madaniyatining shakllanishi va taraqqiy etishida badiiy adabiyotning o‘rni beqiyosdir. Chunki adabiy tilning rivoji uchun badiiy adabiyot tili eng boy manba bo‘lib xizmat qiladi. Mavzuning dolzarbligi. Adabiy tilning badiiy mukammallikka, milliy xarakterlar yaratishdagi o‘ziga xoslikka erishishida so‘z san’atkorlarining mashaqqatli xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. Shu bois ularning asarlari tili va uslubini lingvistik jihatdan o‘rganish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega. Zero, “ o‘zlikni anglash, milliy ong va tafakkur ifodasi, avlodlar o‘rtasidagi ruhiy- ma’naviy bog‘liqlik til orqali namoyon bo‘ladi ”. Buyuk ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy so‘zlari bilan aytganda, « Har bir millatning dunyoda borlig‘ini ko‘rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotdur. Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur ». O‘zbek xalqining buyuk yozuvchisi, o‘zining o‘lmas asarlari bilan xalqning milliy ruhini asarlarida aks ettirgan ijodkor Tog‘ay Murod asarlari bugungi kun ma’naviy qiyofamizni shakllantirishda, qalbimizda milliy g‘urur, iftixor, odamiylik tuyg‘ularini yuksaltirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. T.Murodning yaratgan asarlari hajm jihatdan kam, lekin ma’no jihatdan ulkan bo‘lgan noyob bir milliy xazinadir. Uning ona tiliga kuyunchaklik bilan bo‘lgan munosabati, uning boyligi va buyukligini anglash tuyg‘usi adibning ba’zi maqolalari qatori qissa va romanlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, yozuvchi qissa va romanlarida o‘zbek tilining jozibasi, ohangdorligi, ifodaliligi, ta’sirchanligi turfa lingvistik vositalar yordamida tasvirlab berilgan. Xususan, adib hikoyalari tilining badiiyatini ta’minlovchi leksik-stilistik vositalardan mahorat bilan foydalanganligi kishini lol qoldiradi. Binobarin, “O‘zbek tilining xalqimiz ijtimoiy hayotida va xalqaro miqyosdagi obro‘-e’tiborini tubdan oshirish, unib- o‘sib kelayotgan yoshlarimizni vatanparvarlik, milliy an’ana va qadriyatlarga, sadoqat ruhida tarbiyalash, mamlakatimizda davlat tilini to‘laqonli joriy etishni 3 ta’minlash, O‘zbekistondagi millat va elatlarning tillarini saqlash va rivojlantirish, davlat tili sifatida o‘zbek tilini o‘rganish uchun shart-sharoitlar yaratish, o‘zbek tili va til siyosatini rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yo‘nalishlari va vazifalarini hamda istiqboldagi bosqichlarini belgilash maqsadida 1 ” bir qator Prezident va hukumat qaror va farmonlari qabul qilingan, bu boradagi ishlar jadal rivojlantirilmoqda. O‘zbek tili leksik boyligidan yuqori darajada xabardor bo‘lgan Tog‘ay Murod ularni o‘z o‘rnida qo‘llash borasida ham mohir edi. Yozuvchining so‘z qo‘llash uslubi, o‘ziga xosligi, mahorati kabi jihatlar muayyan darajada o‘tgan asrda qaysidir yo‘nalishda o‘rganilgan bo‘lsa-da, biroq yozuvchi qissa va romanlari tilining badiiyatini ta’minlovchi leksik-stilistik vositalar shu kunga qadar lingvistik jihatdan alohida tadqiq etilmagan edi. Vaholanki, Tog‘ay Murodga xos lingvopoetik mahoratni belgilashda mazkur jihat o‘ta muhim va dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Tog‘ay Murod ga xos lingvistik mahoratni belgilashda adib qissa va roman lari tilining badiiyatini ta’minlovchi frazeologizmlarni lingvokulturologik hamda pragmalingvistik jihatdan tahlil qilish dissertatsiyaning asosiy maqsadini tashkil etadi. Tadqiqot maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: — badiiy asar tilining o‘zbek tilshunosligi va adabiyotshunosligida o‘rganilish holatini baholagan holda ularni lingvokulturologik tadqiqot doirasida umumlashtirish; — adib ijodining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilish darajasini belgilash va uning bugungi kundagi dolzarb ahamiyatini ko‘rsatib berish; — yozuvchining so‘z tanlash va qo‘llashdagi o‘ziga xos individual uslubining lingvistik va badiiy-estetik asoslarini ochib berish; — Tog‘ay Murod qissa va roman lari tilining badiiyatini ta’minlovchi leksik vositalarning leksik-semantik xususiyatlarini lingvokulturologiya bilan o‘zaro aloqadorlikda o‘rganish; 1 Президент Ш . М . Мирзиёевнинг 2020 йил 20 октябрдаги ПФ -6084- сонли « Мамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш чора - тадбирлари тўғрисида » ги Фармони . 4 — yozuvchi qissa va romanlarida qo‘llangan ko‘chma ma’no kasb etuvchi leksemalarning konnotativ-estetik vazifasini aniqlash; — yozuvchining frazeologizmlardan foydalanishdagi individual uslubiy mahoratini ochib berish . Kurs ishining obyekti va predmeti. Tog‘ay Murod 4 ta qissasi va 2 ta romanlari tadqiqot obyekti qilib olindi: “Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi”, “Otamdan qolgan dalalar”, “Yulduzlar mangu yonadi”, “Oydinda yurgan odamlar ”, “Momoyer qo‘shig‘i”, “Ot kishnagan oqshom”. Yozuvchi qissa va romanlarida qo‘llangan frazeologik birliklarning badiiylikka xizmat qilishini lingvokulturologik aspektda tadqiq etish tadqiqot predmeti bo‘lib xizmat qildi. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Bugungi kungacha tilshunoslik jihatdan lingvokulturologiya, frazeologiya bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Bunda, albatta, rus frazeologik maktabi hissasi katta V.N. Teliya, V.V. Vorobyov, V.M.Shaklein, V.A. Maslova hamda o‘zbek tilshunosligida ham A.Nurmonov, N.Mahmudov, N.Saidrahimova, D.Xudoyberganova ilmiy ishlarida lingvakulturologiya aspektlari yetarlicha o‘rganilgan bo‘lsa, A.E.Mamatov, L.E.Xolmurodova olib borgan tadqiqot ishlarida esa frazeologizmning o‘rganilishiga bag‘ishlangan. Shuni ham ta’kidlash joizki, hozirga qadar Tog‘ay Murod asarlari tilining lingvistik xususiyatlari, uning so‘zdan foydalanish mahorati ustida ayrim ishlar qilindi. Ularning teran mazmundagi tadqiqotlari Tog‘ay Murod asarlari tilini o‘zbek tilida takomillashib borayotgan lingvopoetik aspektda o‘rganishda poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Chunki Tog‘ay Murod asarlarining lingvopoetikasi hozirgacha mukammal tadqiq etilgan emas. Shuning uchun adib ijodini chuqurroq tekshirish, uning o‘ziga xos individual mahorat sirlarini ochib berish nafaqat adabiyotshunoslikning, balki biz, tilshunoslarning ham oldimizda turgan muhim, ayni damda, katta mas’uliyat tuyg‘usini yuklaydigan vazifalardan biridir. Kurs ishi natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqot umumfilologik yo‘nalishda o‘rganilayotgan badiiy til masalalari bilan 5 shug‘ullanuvchi lingvopoetika doirasiga kiradi. Tadqiqot natijalari badiiy asar tili yuzasidan lingvopoetik tadqiqot olib boruvchi tadqiqotchilar uchun katta amaliy yordam beradi. Shuningdek, o‘zbek uslubshunosligi bo‘yicha o‘quv darsliklari tuzishda, nutq madaniyati, badiiy matnning lingvistik tahlili bo‘yicha o‘quv- uslubiy qo‘llanmalar yaratishda tadqiqot natijalaridan samarali foydalanish mumkin. To‘plangan materiallardan va ularning tahlilidan badiiy va publitsistik matnlar tarjimasi jarayonida, shuningdek, turkiy tillar frazeologiyasi, leksikologiyasi kurslari bo‘yicha ma’ruzalar o‘qishda va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishda, hamda lug‘atlar tuzishda foydalanish mumkin. Bundan tashqari, mazkur tahlil natijalariga asoslanib, boshqa leksik-semantik guruhdagi so‘zlar, iboralarni hamda FBlarni funksional va semantik jihatdan o‘rganish mumkin. Ish tuzilmasining tavsifi . Kurs ishi kirish, III ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi betdan iborat. 6 1. Badiiy asar tilidgi frazeologizmlarni o‘ r ganish – lingvo poetika sohasining obyekti sifatida Badiiy til va badiiy tafakkur insoniyat bilan hamisha birga. Tilda mavjud bo‘lgan hamma birliklar umumxalqqa xizmat qilib, uning so‘zlashuv tilini, adabiy me’yorlarini va badiiy tilni shakllantiradi. Ma’lumki, badiiy adabiyotning tili badiiy tildir. Ijodkor ona tili degan ona kabi “beminnat, iddaosiz xizmatkor”dan istagancha foydalanadi, o‘z ijod mahsulini yuzaga keltiradi. Ana shu jarayonda tilning aytish mumkin bo‘lsa, sir-sinoati, jozibasi, ruhiy-ijtimoiy ta’sir kuchi bo‘y ko‘rsatadi hamda ijodkorning kimligini, mahoratini, salohiyatini o‘zining xalqiga namoyon qiladi. Bularni amalga oshirishda yurtimiz mustaqilligi keng yo‘l ochdi. Mustaqillik hayotimizning hamma jabhalarida tom ma’nodagi ijodiy erkinlikni, ijodkorlikni, Vatan hissini tuyishni, milliy qadriyatlarni ongli anglashni, bir so‘z bilan aytganda tafakkur taraqqiyotini berdi. Ana shu o‘ziga xosliklar har bir ijod sohibining asarlarida namoyon bo‘ladi. Biz uchun dardli tarix bo‘lib qolgan o‘tgan asrdagi xalqimiz boshidan kechirgan “ma’naviy xangomalar” har qanday ijodkorning ko‘nglini va qalbini titratgan holda gavdalanadi. Shundaylardan biri va yetakchisi Tog‘ay Murod deb ko‘rsatsak, xato bo‘lmaydi. Ijodkorlar tomonidan yaratilgan badiiy asar tilini o‘rganish bo‘yicha yirik- yirik tadqiqotlar qilingan va qilinmoqda. Tilimizdagi bunday izlanishlar sababi til olamining oxiriga yetib bo‘lmas bir ummonligidir. Uning unsurlaridan har bir ijodkor imkoniyatiga qarab tanlab oladi, shu orqali o‘zining ijod mahsulini namoyish qiladi. Tilimizning ana shunday bo‘y-bastini, zalvorini, immanenti (o‘ziga xosligi)ni ko‘rsatuvchi sohir san’atkorlardan biri Tog‘ay Muroddir. Ijodkor qissalarining tili ona tilimizning 70-80 yillar oldingi holatidan guvohlik beradi. Qissalarda qo‘llangan ayrim biriliklar dialektal xarakterda bo‘lsa, ayrimlari eskirib bormoqda, ularning o‘rnida yangi konstruksiyalari qo‘llanmoqda. Bugun kechaning shogirdi deydi donolar. Fikrimizning dalili sifatida quyidagi misollarni keltirib o‘tish mumkin: kun chiqish (sharq), yotib qolgan (ishlamaydi, 7 faoliyat ko‘rsatmaydi), yaxshi yurmaydi (telefon), muhabbatni chiritmoq, ko‘ngli shamollamoq (o‘pkagina xabardan), kir shu’la, har bir daraxt dor, bilagi bilan burnini artmoq, uch-to‘rt suv yuvilgan, qattiq malol kelmoq, og‘zini ikki yelkasiga artmoq, bir uyquni olib turgan kabi. Tog‘ay Murod asarlari (qissalari) tili tom ma’nodagi urf-odatlar, ruhiy- ma’naviy kechinmalar, milliy qadriyatlar tarixidir. “Tarix – faoliyatimiz xazinasi, o‘tmish guvohi, bugungi kun uchun ibrat va o‘git, kelajak uchun esa ogohlantirish” (Servantes) bo‘lar ekan yozuvchi qissalari qahramonlari vositasida milliylikni, milliy tilimizni namoyish qildi. Aytadilarki, ijodkor shaxsi va axloq-odobi qay darajada bo‘lsa, u yaratgan obrazlarda o‘z ifodasini topadi. Tarix va hozirgi zamon ilmining bilimdoni N.Komilov (oxirati obod bo‘lsin) “Tasavvuf va komil inson axloqi” nomli asarida sifatlaganidek: uning (komil insonning) oliy orzusi – olamni ham, o‘zini ham nuqsonlardan holi holda tasavvur etish, insonni nuqsonlardan xalos etish” 2 bo‘lganidek, hikoyalarida tasvirlangan voqea-hodisalar, yaratilgan obrazlar o‘sha davrlarda (hikoyalar voqealari yuz bergan) erishilgan yutuqlarni, muvaffaqiyatlarni tabiiy holda, tilmizning durr-u javohirlaridan tergan holda e’tirof etish, me’yor darjasida tasvirlash va o‘rni bilan hayotimizdagi nuqsonlarni bartaraf etishga qaratilgan. Tog‘ay Murod yaratgan bu javohirlar tilini o‘rganish, tadqiq, tahlil qilish mutaxassislar oldida turgan qarzdorlik burchidir. Yozuvchi asarlarining til xususiyatlariga bag‘ishlangan sanoqligina tadqiqot ishlari yaratilgan. Adib hikoyalarining lug‘aviy qatlamlarini adabiy til me’yorlariga qiyosan o‘rganish, ularda muallif pozitsiyasining yuzaga chiqishida so‘zlashuv tiliga, xalq shevalariga doir konstruksiyalarning rolini aniqlash; xalqimizning o‘ziga xosligini, tafakkur tarzini anglashda badiiy o‘xshatishlar, metaforik, metonimik, evfemistik ko‘chimlarning o‘rni va ahamiyatini aniqlash, shuningdek, sinonimlar (semantik sinonimlar va funksional sinonimlar) vositasida tilimizning jilolanishini, lug‘aviy ma’no qirralarini tadqiq qilish hozirgi dolzarb masalalardandir. 2 Комилов Н. Тасаввуф. Тошкент: “Ёзувчи” нашриёти, 1996 йил. – Б.164. 8 Tog‘ay Murod asarlari, xususan, qissalarining til xususiyatlari, ya’ni til unsurlarining badiiy stilistik mazmunni ifodalashdagi ishtiroki muammolari alohida obyekt sifatida monografik tadqiq qilingan emas. Bu ulkan san’atkorning asarlari tilini badiiy-stilistik, lingvopoetik jihatdan o‘rganish badiiy til taraqqiyotida katta ahamiyat kasb etadi. Bu yo‘nalishda, tadqiqot ishlari qilingan, dissertatsiyalar yoqlangan, ilmiy maqolalar chop etilgan. Bu borada I.Qo‘chqortoyev, R.Qo‘chqortoyeva, N.Mahmudov, A.Xasanov va boshqalarning olib borgan tadqiqotlari xarakterlidir. Lekin bular yozuvchi asarlari tilini mukammal qamrab olgan emas. 9 2. O‘zbek tilshunosligida frazemalarni o‘rganishning asosiy masalalari Mustaqillik, istiqlol shabadasi boshqa fanlar qatori mamlakatimizda tilshunoslik fani ravnaqiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Mustaqillik davrida tilimizning frazeologik boyligini to‘la qamrab oluvchi turli xil izohli lug‘atlar, so‘zliklar yaratishga alohida ahamiyat berildi. Masalan, Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” (1992), M.Sodiqovaning “Qisqacha ruscha-o‘zbekcha barqaror iboralar lug‘ati” (1994), Mahmud Sattorning “O‘zbekning gapi qiziq” (1994), B.Yo‘ldoshev, K.Bozorboyevning “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” (so‘zlik, 1998), Sh.Shomaqsudov, Sh.Shorahmedovlarning “Ma’nolar mahzani” (2001) singari leksikografik asarlar shular jumlasidandir. Mustaqillik yillarida o‘zbek frazeologiyaning nazariy masalalarini o‘rganishga e’tibor kuchaydi. Jumladan, tadqiqotchi Q.Hakimov sodda gap qolipli joni kirib qoldi, boshi ko‘kka etdi, yuragi orqasiga tortib ketdi, boshi osmonga yetdi, yuragi shuvillab ketdi, og‘zi ochilib qoldi, yuragi qoq yorilayozdi singari frazeologizmlarni komponent tahlil metodi asosida o‘rgandi, shu mavzuda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi 3 . Q.Hakimovning tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, “frazeologizmlarning yuzaga kelishi faqat ma’no hodisasidir. Uning tarkibidagi bo‘laklar o‘rtasida shakllangan sintaktik munosabat o‘z qimmatini saqlagan, o‘zgarishga uchramagan holatda qoladi. Bunda sodda gap qolipli frazeologizmlar garchi ma’no jihatdan til birligi holiga kelib qolgan bo‘lsa ham, sintaktik jihatdan sodda gaplik qimmatini saqlaydi. U nutq tarkibida gap sifatida olinib, boshqa bo‘laklar unga moslashtiriladi va uning biror bo‘lagiga bog‘lab qo‘llanadi”. Frazemalarni komponent tahlil qilishning ayrim natijalari Sh.Rahmatullayevning ilmiy maqolasida va 1992-yilda nashr etilgan “O‘zbek tilida fe’l frazemalarning bog‘lashuvi” nomli monografiyasida ham umumlashtirilgan. Jumladan, Sh.Rahmatullayev ta’bi xira, dili siyoh, bag‘ri qon 3 Ҳакимов Қ. Ўзбек тилидаги содда гап қолипли фразеологизмларнинг зарурий бирикувчанлиги. НДА. – Тошкент, 1994. - Б.20 10 frazemalarining semantik strukturasini quyidagicha qiyoslaydi: “Har uch frazemadan “hafa”lik ma’nosi anglashiladi, lekin bu “xafa”lik ta’b/i/ xira frazemasida boshlang‘ich bosqichda (“bir oz”), dil/i/ siyoh frazemasida normal holatdan yuqoriroq (“normadan kuchliroq darajada”), bag‘r/i/ qon frazemasida esa eng yuqori bosqichda (“o‘ta kuchli darajada”) ekani anglashiladi. Shunga ko‘ra ta’b/i/ xira frazemasi “kayfiyati bir oz yomon holatda” ma’nosini anglatsa, dil/i/ siyoh frazemasi “ruhiyati yomon” ma’nosini, bag‘r/i/ qon frazemasi esa “g‘am- alam, iztirob bilan to‘lib-toshgan” ma’nosini anglatadi. Ma’nodagi bu qadar katta farqlanish yuqoridagi uch frazema o‘zaro sinonim emasligini ko‘rsatadi. Asli ma’nodagi bunday farqlanishni “emotsiyaning kuchli-kuchsiz darajada kechishi” semasi deb emas, balki “ma’no gradatsiyasi” semasi deb nomlash to‘g‘riroq” 4 . Prof.Sh.Rahmatullayevning ta’kidlashiga ko‘ra, dodini bermoq, ko‘ngliga tugmoq, yo‘lga solmoq kabi “fe’l frazemalardagi bog‘lashuv ko‘p qirrali o‘ta murakkab hodisa bo‘lib, o‘z doirasiga turli-tuman sintaktik, semantik hodisalarni qamrab oladi. Bog‘lashuv imkoniyati til birligiga mansub xususiyat deb qaralgani bilan, bu xususiyat til birliklarining o‘zaro bog‘lashuvida namoyon bo‘ladi, moddiylashadi. Til birligiga xos bog‘lashuvning mohiyati leksik-grammatik qurshov tufayligina ochiladi. Bunda til birligiga xos ochiq o‘rinni qanday sintaktik bo‘lak egallashi (sintaktik bog‘lashuv), bu bo‘laklarning qanday grammatik shaklda kelishi (morfologik bog‘lashuv), bu bo‘laklarning atalganligi (grammatik- semantik bog‘lashuv) hisobga olinadi. Semantik bog‘lashuv (semantik tanlanuv) deb yuritiladigan bosqichda esa o‘zaro bog‘lashuvchi lug‘aviy ma’nolarning ideografik semalari asosida fikr yuritiladi 5 ”. Frazeologizmlar tadqiqi faqat o‘zbek tili materiallari bilan cheklanib qolmasdan, turkiy tillar frazeologik tizimi bilan qiyosiy-tarixiy aspektda amalga oshirilgan ishlar ham mavjud. Jumladan, 1998-yilda Sh.Usmonova “O‘zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar” mavzusida nomzodlik ishini himoya qildi. 4 Раҳматуллаев Ш. Лексема ва фразема маъносини компонент таҳлилнинг баъзи натижалари // Ўзбек тили ва аджабиёти. 1986. № 3. – Б. 19-20; Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилида феъл фраземаларнинг боғлашуви. - Тошкент: Университет, 1992. – Б. 12-32. 5 Раҳматуллаев Ш. Ўша монография, 125-бет. 11 Bu ish ikki bobdan iborat bo‘lib, ish oxiriga o‘zbekcha-turkcha muqobil somatik frazeologizmlar lug‘ati ilova qilingan 6 . M.Xoliqovaning nomzodlik ishida til va tafakkur, dunyoning til kartinasi, antropomorfik omillarning tilga ta’siri kabi muammolarga oid hozirgi zamon tilshunosligida mavjud qarashlar va konsepsiyalar tahlil qilingan. Mazkur ishda ilk bor frazeologizmlarning milliy semantikasi, ekstralingvistik (milliy-madaniy, etnografik, geografik, tarixiy) omillarning frazeologizmlar semantikasiga ta’siri kabi muammolar rus va o‘zbek tillari frazeologiyasi misolida o‘rganilgan 7 . Sh.Abdullayev o‘zbek frazeologiyasida ilk marta T.Qayipbergenovning “Qoraqalpoqnoma”, “Qoraqalpoq dostoni” asarlarining o‘zbekcha tarjimasida frazeologizmlarning umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etdi. Shuningdek, M.Bobojanovning ishida o‘zbek adabiyoti namunalarining (Rahmat Fayziyning “Hazrati inson” romani) qoraqalpoq tiliga tarjimasi muammolariga bag‘ishlangan 8 . Ushbu dissertatsiyalarda frazeologizmlarning ekvivalent hamda variantlar bilan tarjima qilish usullari, iboralarni so‘z bilan berishning tarjimaga qay darajada ta’sir ko‘rsatishi, aksincha, so‘zning frazeologizm bilan tarjima qilinishi, bu usullarning asar saviyasiga ta’siri ko‘rsatib berilgan. Eng muhimi, dissertatsiyada turg‘un birikmalarning tarjimon tomonidan tushirib qoldirilishi natijasida vujudga kelgan asar mazmunidagi tushunmovchiliklar, yozuvchi maqsadining ochilmay qolishi, shuningdek, ayrim noto‘g‘ri o‘girilgan frazeologizmlar haqida ham fikrlar bildirilgan 9 . Umuman olganda, bunday tadqiqotlar mamlakatimizda kelgusida qiyosiy frazeologiya sohasida juda ko‘p ilmiy ishlar olib borish mumkinligini amaliy jihatdan isbotladi. Chunki, o‘zbek va ingliz, o‘zbek va nemis, o‘zbek va tojik, o‘zbek va fransuz, o‘zbek va arab, o‘zbek va qoraqalpoq, o‘zbek va turkman, o‘zbek va qozoq tillarining frazeologiyasini qiyosiy-tipologik jihatdan tahlil etish 6 Усмонова Ш.Р. Ўзбек ва турк тилларида соматик фразеологизмлар. НДА. - Тошкент: 1998. – 20 б. 7 Халикова М.К. Фразеология как форма отражения национального менталитета в языковой картине (на материале русского и узбекского языков). АКД. – Ташкент, 1999. – 26 с. 8 Бабаджанов М. Ўзбекча-қорақалпоқча бадиий таржималарда фразеологизмларнинг ифодаланиши. Фил Филол.ф.ф.д. дисс. – Нукус: 2020. 9 Абдуллаев Ш.Д. Таржима асарларда фразеологизмлар семантикаси (Т.Қайипбергенов асарларининг ўзбекча таржимаси асосида). НДА. - Тошкент: 2006. – 21 б 12 xalqaro miqyosda mamlakatimiz nufuzi ortib borayotgan bir sharoitda o‘zbek frazeologiyasining dolzarb muammolaridan birini tashkil etadi. 1999-yilda H.Shamsiddinov “O‘zbek tilida so‘zlarning funksional-semantik sinonimlari” mavzusida doktorlik ishini himoya qildi. Bu ish muallifi FBlarni oddiy so‘zlarning funksional-semantik sinonimlari (FSS) deb hisoblaydi va shu nuqtayi nazardan ayyor – shaytonga dars beradigan, pixini yorgan; xursand – og‘zi qulog‘ia etdi; uyalmoq – yerga qaramoq, shoshilmoq – podadan oldin chang chiqarmoq, yuzlari lov-lov yonmoq; go‘dak – tuxumdan chiqqan, aralashmoq – burnini tiqmoq; indamay – lom-mim demay, yuvosh – qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan, haydamoq – dumini tugmoq kabi so‘z va frazeologizmlar orasidagi sinonimik munosabatlarni semantik jihatdan keng o‘rganishga harakat qilgan. Bu ishda so‘zlarning funksional-semantik sinonimlari (SFSS)ga quyidagicha ta’rif berilgan: “muayyan narsa-hodisalarni, ularning belgisi, miqdori, holati, harakati va o‘zaro munosabatlarini tasviriy tarzda, ko‘pincha ifoda maqsadiga muvofiq qayta nomlab yoki narsa-hodisaga hoslab ifodalaydigan va alohida so‘zga sinonim bo‘ladigan tilning so‘z va undan katta sath birliklari so‘zlarning funksional- semantik sinonimlari deyiladi” 10 . Olimning bu ishi tilimizning sinonimik doirasi naqadar keng va boy ekanligini ko‘rsatadi. Abdimurod Mamatov “Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari” nomli monografiyasi (1991) va shu asosda himoya qilingan doktorlik dissertatsiyasida o‘zbek tilshunosligida ilk bor frazeologiyaning til normasi va nutq madaniyati bilan bog‘liq muammolarini tadqiq etdi. Mazkur ishning so‘nggi bobi “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida frazeologik norma va undan chetga chiqishning tiplari” deb nomlangan 11 . Muallif mazkur qismda frazeologiyaga doir turli qarashlarni tanqidiy jihatdan ko‘zdan kechirib, frazeologizmga quyidagicha ta’rif beradi: “Frazeologizm – bu tuzilishi jihatdan so‘z birikmasiga yoki gapga teng bo‘lgan, umumlashgan ma’no anglatadigan, 10 Шамсиддинов Ҳ. Ўзбек тилида сўзларнинг функционал-семантик синонимлари. ДДА. - Тошкент: 1999. – Б.9 11 Маматов А.Э. Ҳозирги замон ўзбек адабий тилида лексик ва фразеологик норма муаммолари. – Тошкент: 1991. – Б. 207-272; Маматов А.Э. Проблемы лексико-фразеологической нормы в современном узбекском литературном языке. АДД. – Ташкент: 1991. – С. 40-47. 13 leksik elementlari qisman yoki to‘liq ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan, turg‘un leksik-semantik birlikdir” 12 . Bu ta’rif bizningcha ham haqiqatga biroz yaqin bo‘lib, frazemalarning quyidagi kategorial belgilarini hisobga olgan: a) frazema komponentlari tuzilishi jihatdan so‘z birikmasiga yoki gapga teng bo‘ladi, yakka so‘z-komponentdan iborat frazema yo‘q; b) frazema komponentlari umumlashgan, yaxlit ma’no ifodalaydi; v) frazemani tashkil etuvchi so‘z - komponentlar, ya’ni leksik elementlar qisman yoki to‘liq ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi; g) frazema turg‘un leksik-semantik birliklar qatoriga kiradi. Bulardan tashqari frazemalarda mavjud bo‘lgan obrazlilik, ekspressivlik, komponent tarkibining alohida-alohida rasmiylashganligi, nutqda takror holda qo‘llanuvchanlik kabi belgilarni A.E.Mamatov frazemalarning nokategorial belgilari sifatida tushungan ko‘rinadi. A.E.Mamatov tadqiqotining eng muhim fazilatlaridan biri o‘zbek tilshunosligiga frazeologik norma tushunchasining olib kirishidir. To‘g‘ri, frazeologik normaga doir ayrim kuzatishlar, yo‘l-yo‘lakay bayon qilingan fikrlar ilgari ham mavjud edi. Masalan, Sh.Rahmatullayev o‘z nomzodlik dissertatsiyasidayoq frazeologik normaga rioya qilish masalasiga e’tiborni qaratgan edi. A.E.Mamatov esa o‘z ishida frazeologik normaning nazariy va amaliy muammolarini yaxlit holda o‘rtaga qo‘ydi. Ishda “frazeologik norma” tushunchasiga berilgan ta’rif ham diqqatga sazovor: “Frazeologik norma – bu nutq amaliyotida mustahkamlangan, an’anaviy izchil, bir tipli va teng baholi bo‘lgan frazeologizmlarning qo‘llanishi, ma’lum davrda til jamoasi tomonidan ma’qul deb qabul qilingan va to‘g‘ri hamda namunali deb anglangan til hodisasidir” 13 . Ana shu ta’rifdan kelib chiqib ishda frazeologik norma buzilishining quyidagi tiplari o‘rganilgan: 1) frazeologizmlarning ma’no jihatdan normadan chetga chiqishlari; 2) frazeologizmlar strukturasining buzilishlari (frazeologizmlar komponentlarining almashishi, strukturasining kengayishi, ellipsis, kontaminatsiya, antitsipatsiya hodisalari hamda normadan chetga chiqishlar va hokazo). Lekin shuni ham yodda tutish lozimki, frazeologik norma masalasi faqat yuqoridagilar bilan chegaralanmaydi, frazemalarni qo‘llashda normaga rioya 12 Маматов А. Ўша монография, 210-бет 13 Маматов А. Ўша монография, 218-бет 14 qilishning imlo (orfografiya) talaffuz, urg‘u, punktuatsiya kabilar bilan bog‘liq tomonlari ham bor. Ana shundan keyin o‘zbek tilshunosligida frazeologik norma yoki leksik-frazeologik norma, uning buzilish hollarini oldini olish bilan aloqador ilmiy kuzatishlar e’lon qilindi 14 . Abdug‘afur Mamatov o‘zbek frazeologiyasi uchun eng dolzarb muammolardan frazeologik shakllanish masalalarini tadqiq etish bilan shug‘ullandi shu mavzuga oid “O‘zbek tilida frazeologik shakllanish masalalari” (1994), “Frazeologizmlarning leksik qayta shakllanishiga doir” (1995), “Frazeologizmlarning shakllanish doirasi”(1995), “O‘zbek tilida frazemalarning shakllanishi haqida” (1996), “Leksemalar asosida frazeologizmlarning shakllanishi masalalari” (1996), “Qo‘l” somatizmi asosida shakllangan frazemalar va ularning lug‘atlarda ifodalanishi” (1997) singari yigirmaga yaqin maqolalar, “Frazeologizmlarning shakllanish asoslari” (1995), “Frazeologizmlar shakllanishining nazariy asoslari” (1997) nomli monografik tadqiqotlar e’lon qildi va 2000-yilga kelib, “O‘zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari” mavzusida doktorlik ishini himoya qildi. Bu esa o‘zbek frazeologiyasining ilmiy doirasini yanada kengaytirishga xizmat qiladi. Ishda ta’kidlanishicha, “frazeologizmlar faqat frazeologik neologizmlarning paydo bo‘lishi bilan emas, balki tilda mavjud frazeologizmlarning semantik, grammatik va funksional jihatdan yangilanishi asosida ham shakllanadi. Frazeologizmlarning shakllanishida ro‘y beradigan leksik, semantik, grammatik o‘zgarishlar faqatgina stilistik ehtiyoj bo‘lmasdan, balki til ichki tizimining ehtiyoji hamdir” 15 . Abdug‘afur Mamatov evfemistik shakllanish, disfemistik shakllanish, frazema hosil bo‘lishining transpozitsiya usuli kabi bir qator usullar haqida ham fikr-mulohaza yuritadi. Lekin, bizningcha, bu ishlarda frazema bilan unga yaqin turuvchi, oraliq hodisalar (masalan, parafraza yoki perifrazalar) qat’iy farqlanmagan ko‘rinadi 16 . 14 Йўлдошев Б. Фразеологизмларнинг адабий тил нормасига муносабати // Ўзбек тили ва адабиёти. 1992. № 3-4. – Б. 37-42; Каримов С.А. Тил таълими ва меъёр (ўқув қўлланма). – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2002. – Б. 112-115 ва бошқалар. 15 Маматов А.Э. Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланиши масалалари. ДДА. – Тошкент: 2000. – Б.50. 16 Бу ҳақда қаранг: Умиров И. Ўзбек тили парафразалари. НДА. - Тошкент: 1996. – Б. 7-8; Шамсиддинов Ҳ. Перифразалар хусусида айрим мулоҳазалар // Ўзбек тили ва адабиёти. 1993. № 4. – Б. 29-35; Айтбоев Д. 15 Shuningdek, mustaqillik yillarida himoya qilingan M.Yo‘ldoshevning “Cho‘lponning badiiy til mahorati” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi (2000)da va shu asosda nashr etilgan “Cho‘lpon so‘zining sirlari” nomli risolasi (2002)da Cho‘lpon asarlarida, ayniqsa, uning “Kecha va kunduz” romanida qo‘llangan frazeologizmlar ancha asosli tahlil qilindi. I.G‘aniyevning “Fitrat drammalari poetikasi” nomli doktorlik dissertatsiyasi (1998)ning so‘nggi ikki bobi badiiy tasvir poetikasi hamda til va uslub masalalariga bag‘ishlangan. Bu ishda Fitrat dramalarida frazeologizmlarning qo‘llanish xususiyatlari ham ma’lum darajada tahlilga tortilgan. F.Bobojonovning “O‘zbek jadid dramalarining lisoniy xususiyatlari (Behbudiy va Avloniy dramalari asosida)” mavzuidagi (2002), R.Normurodovning “Shukur Xolmirzayev asarlarining til xususiyatlari (lug‘aviy va uslubiy jihatlari)” mavzuidagi (2000) nomzodlik dissertatsiyalari haqida ham xuddi shu fikrni aytish mumkin. K.Bozorboyevning nomzodlik ishi ham o‘zbek frazeologiyasi rivojiga munosib hissa bo‘lib qo‘shildi. Bu ishning dastlabki bobida so‘zlashuv nutqi frazeologizmlari (SNF)ning paydo bo‘lish manbalari, qatlamlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilingan. Keyingi bobda esa o‘zbek tilida SNFlarining grammatik va semantik tasnifi amalga oshirilgan. Shunisi muhimki, ish muallifi SNFlarning 40 foizi o‘zbek adabiy tilida ham o‘z aksini topganligini, 50 foizi esa so‘zlashuv nutqida turli xil variant va sinonimlarga ega ekanligini, ularning faqat 10 foizi lug‘atlarda so‘zlashuv nutqiga xoslangan (st.f.) havolasi bilan berilganligini to‘g‘ri ta’kidlab ko‘rsatadi 17 . A.Abdusaidovning monografiya va o‘quv qo‘llanmalari, ilmiy maqolalari hamda “Gazeta janrlarining til xususiyatlari” mavzusidagi doktorlik ishining alohida qismi frazeologizmlarning gazeta tilida ekspressivlikni ifodalovchi vosita sifatidagi rolini tadqiq qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotchi yotib qolgan mahsulotlar, erning jilovini mahkamroq ushlamoq, ko‘rgiliklar botqog‘iga botgan, shikoyatchining noni butun bo‘lsa, ta’naning bir uchi tegadi singari okkazional Перифразаларнинг ўрганилишига доир // Ўзбек тили ва адабиёти. 2006. № 5. – Б. 86-88; Умиров И. Фразеологизм ва паралингвистика // Илм зиёдир (Проф.Равшанхўжа Расуловнинг 60 йиллигига бағишланади). – Тошкент: 2006. – Б. 123-125 ва бошқалар. 17 Бозорбоев К.Т. Ўзбек сўзлашув нутқи фразеологизмлари. НДА. – Самарқанд: 2001. – Б. 14. 16 iboralarning gazeta tilida bir-ikki marta ishlatilib, so‘ng iste’moldan qolayotganligini, shu sababli ul arni to‘plash, okkazional iboralar lug‘ati tuzish zarurligi haqida asosli fikr-mulohazalar bildiradi 18 . Mustaqillik yillarida mamlakatimizda frazeologiya va frazeografiya muammolariga doir ikkita respublika ilmiy anjumani o‘tkazildi. Bu ilmiy anjumanlarda o‘zbek frazeologiyasi bilan bir qatorda german, slavyan va eron tillari frazeologiyasini tadqiq etishga ham e’tibor qaratilgan edi 19 . Shu bilan birga keyingi yillarda o‘tkazilgan “Uslubshunoslikning dolzarb muammolari” (Samarqand, 1998), “Tilshunoslikning dolzarb masalalari va nutq madaniyati muammolari” (Termiz, 2004), “Til va milliy madaniyat” (Samarqand, 2004), “Professor Ulug‘ Tursunov va o‘zbek tilshunosligi” (Samarqand, 2005), “O‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari” (Farg‘ona, 2005), “O‘zbek filologiyasining dolzarb masalalari” (Namangan, 2006), “Nutq lingvistikasi” (Samarqand, 2006), “O‘zbek uslubshunosligining dolzarb muammolari” (Farg‘ona, 2006), “Tarjima jarayoni va xorijiy tillarni o‘qitishning dolzarb muammolari” (Samarqand, 2006), “Tilshunoslikning dolzarb masalalari” (Toshkent, 2006), “Istiqlol va tilshunoslik muammolari” (Samarqand, 2006) mavzuidagi xalqaro va respublika ilmiy-nazariy anjumanlarida ham ma’lum darajada o‘zbek frazeologiyasi masalalariga oid ma’ruzalar tinglangan hamda muhokama qilingan edi. Mustaqillik yillarida o‘zbek frazeologiyasiga doir Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek tilida fe’l frazemalarning bog‘lashuvi” (1992), A.Mamatovning “Frazeologik stilistika masalalari” (1991), “Frazeologizmlarning shakllanish asoslari” (1996), “Frazeologizmlar shakllanishining nazariy asoslari” (1997), A.Abdusaidovning “Frazeologizmlar – matbuot tilida ta’sirchan vosita” (2001), B.Yo‘ldashevning “Frazeologiya tarixidan lavhalar” (1998), “Frazeologik uslubiyat asoslari” (1999), “Perifrazalarning frazeologizmlar bilan munosabati va 18 Абдусаидов А . Фразеологизмлар – матбуот тилида таъсирчан восита . – Самарқанд : 2001. – 48 б .; Бегматов Э ., Абдусаидов А . Матбуот тилида фразеологик неологизмлар // Ўзбек тили ва адабиёти . 2002. № 1. – Б . 23- 27; Абдусаидов А . Журналистнинг тилдан фойдаланиш маҳорати . – Самарқанд : 2004. – Б . 67-70; Абдусаидов А . Газета жанрларининг тил хусусиятлари . ДДА. – Тошкент: 2005. – Б. 29-32. 19 Бу ҳақда қаранг: Актуальные проблемы фразеологии, материалы республиканской научно-теоретической конференции (Самарканд, СамГУ, 25-26 ноябрь 1994 г.). – Самарқанд: СамДУ нашри, 1995. – 102 б.; Актуальные проблемы фразеографии ,материалы научной конференции (Самарканд, СамГУ, 14-15 ноябрь, 1996 г). – Самарқанд: СамДУ нашри, 1997. – 120 б. 17 ularni maktabda o‘rganish masalalari” (hamkorlikda, 2001), “O‘zbek tilida frazeologizmlarning uslubiy va pragmatik imkoniyatlari” (2002), “Ufq” trilogiyasining lingvopoetik tahlili masalalari” (hamkorlikda, 2006), “Shoir Erkin Vohidovning frazeologizm qo‘llash mahorati haqida” (hamkorlikda, 2007), “O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining shakllanishi hamda taraqqiyoti” (2008), “O‘zbek tilida o‘zlashma frazeologizmlarning semantik-uslubiy xususiyatlari” (hamkorlikda, 2012) singari qator tadqiqotlari maydonga keldi. Masalan, prof. Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek tilida fe’l frazemalarning bog‘lashuvi” nomli tadqiqotida frazeologizmlar dastlab bog‘lashuvli va bog‘lashuvsiz iboralar deb ikki guruhga ajratilagan; bog‘lashuvchi frazeologizmlar esa o‘z navbatida bir, ikki, uch bog‘lashuvli deb guruhlangan va ularning bog‘lashuv imkoniyati keng yoritilgan. Ishning alohida qismlarida frazeologizmlardagi variatsiya va bog‘lashuv, polisemiya va bog‘lashuv masalalari o‘rganilgan. Shuni mamnuniyat bilan ta’kidlash lozimki, mamlakatimizda o‘zbek frazeologiyasi fanining asoschisi sifatida tan olingan, atoqli tilshunos olim, prof.Shavkat Rahmatullayevning O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan 2005-yilda “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlanishi mustaqillik yillarida ziyolilarga ko‘rsatilayotgan yuksak e’tiborning yorqin dalilidir 20 . Shunisi muhimki, frazeologiya faniga doir yangicha ilmiy-nazariy qarashlar keyingi yillarda yaratilayotgan darslik va o‘quv qo‘llanmlaridan ham mustahkam o‘rin olmoqda. Masalan, prof.M.Mirtojiyevning fikricha, iboralar turg‘un birikma holidagi atamalar ( melodiy yil, agrar masala, katta maslahatchi, ilmiy xodim kabi), parafrazalar ( mo‘yqalam sohibi, ilm zahmatkashlari, zangori kema kapitani kabi) va frazeologizmlar ( ko‘ngli xira tortdi, kavushini to‘g‘rilab qo‘ydi kabi)dan iborat 21 . Prof.H.Jamolxonov esa frazemalarni ko‘chma ma’noli turg‘un 20 Шавкат Раҳматуллаев – атоқли тилшунос (илмий мақолалар тўплами). – Тошкент: Университет, 2006. – Б. 3; Жўрабоева М., Қаҳҳорова Ҳ. “Устоз” каломининг айни тимсоли // “Тил ва адабиёт таълими”, 2006. № 3. – Б. 90-94; Бегматов Э., Йўлдошев Б. Йирик тилшунос олим ва устоз // Ўзбек тилшунослиги масалалари. Илмий мақолалар тўплами. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2007. – Б. 4-8. 14 21 Миртожиев М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Университет, 2004. 183-186-бет. 18 konstruksiya deb hisoblaydi. Olimning ta’kidlashiga ko‘ra, frazema ham leksema kabi lug‘aviy birlik sanaladi, ammo o‘zining ifoda va mazmun planlaridagi qator belgilari bilan farqlanadi 22 . Prof.Sh.Rahmatullayev “Hozirgi adabiy o‘zbek tili” nomli yangi darsligida frazeologizmlarni o‘rganuvchi sohani frazemika deb nomlaydi. Bu ishda ta’kidlanishicha, “frazema til qurilishining lug‘at bosqichiga mansub ikkinchi lisoniy birlik bo‘lib, bittadan ortiq leksemaning o‘zaro semantik- sintaktik birlashuvi bilan tarkib topgan bo‘ladi, shunga ko‘ra tuzma segment birlik deyiladi; sintaktik tuzilishi jihatidan birikmaga, gapshaklga teng bo‘lib, odatda nominativ va signifikativ vazifa bajaradi, lekin leksemadan ifoda jihati bilangina emas, mazmun jihati bilan ham farq qiladi” 23 . Bundan ko‘rinadiki, frazemalarning xususiyatlarini talqin qilishda yangi nashr etilgan darslik va qo‘llanmalarda ham yaxlitlikka erishilganicha yo‘q. “O‘zbek tilshunosligi tarixi” asarida ta’kidlanishicha, mustaqillik yillarida “o‘zbek frazeologiyasining yangi muvaffaqiyatlarga erishuvida B.Yo‘ldoshev, Abdimurod va Abdug‘ofur Mamatovlarning xizmatlari katta bo‘ldi. B.Yo‘ldoshev frazeologizmlarning konnotativ ma’nolari, badiiy tasvir vositasi sifatida imkoniyatlarini atroflicha yoritib berdi. Abdimurod Mamatov frazeologik norma muammosini ko‘tarib chiqdi va frazeologik norma hamda frazeologik variant o‘rtasidagi munosabatni ko‘rsatib berdi. Abdug‘afur Mamatov esa, o‘zining qator asarlarida (biz bu asarlarning ayrimlarini yuqorida ma’lum darajada tahlil qildik – S.Sh.) frazeologik shakllanish muammolarini o‘rtaga qo‘ydi va uning paydo bo‘lish omillarini yoritib berdi. Frazeologizmlarning muhim farqlovchi belgisi mazmuniy qayta shakllanish ekanligini ko‘rsatdi. Shunday qilib, Sh.Rahmatullayev asos solgan o‘zbek frazeologiya maktabi tobora takomillashib, rivojlanib bormoqda”. Umuman olganda, mustaqillik yillarida o‘zbek tilshunosligi frazeologizmlarning struktural-grammatik, semantik-uslubiy va funksional- 22 Жамолхонов Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Талқин, 2005. -Б. 216. 23 Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги адабий ўзбек тили. – Тошкент: Университет, 2006. – Б. 418. 19 pragmatik jihatdan o‘rganish sohasida muayyan yutuqlarga erishdi, bir qator yangi monografiyalar, risolalar, o‘quv qo‘llanmalari, ilmiy maqolalar, frazeologik lug‘atlar yaratildi, bir necha nomzodlik dissertatsiyalari (Q.Hakimov, Sh.Usmonova, M.Holiqova, K.Bozorboyev, B.Jo‘rayeva, Sh.Abdullayev, Sh.Almamatova, M.Vafoyeva, M.Bobojanov) hamda doktorlik dissertatsiyalari (B.Yo‘ldoshev, Abdimurod Mamatov, Abdug‘afur Mamatov) himoya qilindi. Shunday bo‘lsa-da, o‘zbek frazeologiyasida hali chuqur ilmiy o‘rganishni taqozo etuvchi muammolar ham anchagina bor. Aslini olganda, “frazeologizm O‘zbekistonda ham keng ko‘lamda o‘rganilgan sohani tashkil qiladi. Haqiqatan ham ko‘p ish qilingan. Biroq erishilgan yutuqlarga rahna solmagan holda aytish kerakki, kelgusida qilinadigan ishlarimiz bundan-da ko‘p” 24 . Bunday ishlar qatoriga, bizningcha, quyidagilarni kiritish mumkin: 1. O‘zbek tilshunosligida o‘zlashma frazeologizmlar masalasi bo‘yicha ayrim maqolalar yaratilgan. Ammo frazeologik kalka, uning lug‘aviy kalka bilan munosabati, yarim frazeologik kalka, o‘zbek tili frazeologik tizimidagi umumturkiy qatlam va baynalmilal frazeologik qatlam singari dolzarb muammolar yangi faktik materiallar asosida tadqiq etilishi lozim. 2. O‘zbek tili frazeologik tizimining boshqa tillar (rus, nemis, ingliz, fransuz, tojik, afg‘on, ispan kabi tillar) bilan munosabati masalasi ozmi-ko‘pmi tadqiq qilingan. Ammo kelgusida bunday tadqiqotlar yangi metodlar – komponent tahlil, frazeo-semantik guruhlarga ajratish, aplikatsiya, identifikatsiya kabilar asosida konkret va sistemali davom ettirilishi, o‘zbek tili frazeologiyasining turkiy va mo‘g‘ul tillari bilan munosabatini o‘rganish ishi yo‘lga qo‘yilishi darkor. 3. O‘zbek mumtoz adabiyotining ko‘p asrlik yozma an’analari, Mahmud Koshg‘ariy, Mahmud Zamaxshariy, Ahmad Yugnakiy, Yusuf Xos Xojib, Ahmad Yassaviy, Lutfiy, Sakkokiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Abulg‘ozi Bahodirxon, Gulxaniy, Turdi Farog‘iy, Muqimiy, Furqat, Munis, Feruz, Ogahiy, Avaz O‘tar, Zavqiy kabi namoyandalarining asarlari o‘zbek tarixiy frazeologiyasi 24 Мирзаев И . Профессор Шавкат Раҳматуллаев – фразеологизмларнинг илк тадқиқотчиси // Шавкат Раҳматуллаев – атоқли тилшунос ( илмий мақолалар тўплами ). – Тошкент : Университет , 2006. – Б . 31 20 uchun boy material beradi. Hozirgi kunga qadar Alisher Navoiy va qisman Bobur asarlaridagi frazeologizmlar ma’lum darajada tadqiq etilgan, xolos. 4. Qur’ondagi iboralar, hadislar va ularning FBlar bilan munosabati maxsus o‘rganilishi, O‘rta Osiyolik mashhur muhaddislar va tasavvuf ilmining ustozlari Imom al Buxoriy, At-Termeziy, Abduholiq G‘ijduvoniy, Bahovaddin Naqshbandiy, Xudododi Vali, Najmiddin Kubro kabilarning bu sohadagi serqirra va olijanob faoliyati tadqiq etilishi lozim. 5. O‘zbek tilshunosligida hozirgi kunga qadar Alisher Navoiy, Muqimiy, Abdulla Qahhor, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat, Hamid Olimjon, Oybek, G‘afur G‘ulom, Oydin, Zulfiya, Komil Yashin, Maqsud Shayxzoda, Shuhrat, Said Ahmad kabi shoir va yozuvchilarning asarlarida qo‘llanilgan FBlar ma’lum darajada tadqiqot obyekti bo‘lgan. Lekin Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Muhammadsharif So‘fizoda, Asqad Muxtor, Pirimqul Qodirov, Usmon Nosir, Odil Yoqubov, Hamid G‘ulom, Mirmuxsin, O‘tkir Hoshimov, Shukur Xolmirzayev, Mirzakalon Ismoiliy, Xudoyberdi To‘xtaboyev, O‘lmas Umarbekov, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Omon Matjon, Muhammad Ali, Barot Boyqobilov, Murod Muhammad Do‘st, Toxir Malik, Xayriddin Sultonov, G‘affor Hotamov, Tog‘ay Murod singari shoir va yozuvchilarning asarlari bo‘yicha bunday ishlar hali boshlangan emas. Kelgusida o‘zbek badiiy nutq frazeologiyasi, unda uzual va okkazional FBlarning qo‘llanish usullari yaxlit tadqiq etilishi zarur. Bunday ishlar kelgusida yaratiladigan o‘zbek tili frazeologizmlarining ko‘p jildlik izohli lug‘ati va har bir yozuvchi yoki shoir asarlari frazeologik lug‘atlari uchun boy material manbai bo‘lib xizmat qiladi. 6. O‘zbek dialektologiyasi bo‘yicha shu kungacha o‘ndan ortiq doktorlik, oltmishga yaqin nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi, ko‘plab monografik tadqiqotlar yuzaga keldi. Ammo o‘zbek dialektal frazeologiyasi bo‘yicha bajarilgan ishlar hozircha bir necha ilmiy maqolalardan iborat, xolos va hokazo. 21 Shunday qilib, o‘zbek tilshunosligida frazemalarni struktural-grammatik, semantik-uslubiy, funksional jihatlardan o‘rganish sohasida muayyan yutuqlarga erishildi, monografiyalar, ilmiy maqolalar, frazeologik lug‘atlar yaratildi, bir necha nomzodlik dissertatsiyalari hamda Sh.Rahmatullayev, Abdimurod Mamatov, B.Yo‘ldoshev, Abdug‘afur Mamatovlarning doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi. Shunday bo‘lsa-da, o‘zbek frazeologiyasida hali chuqur ilmiy o‘rganishni taqozo etuvchi muammolar ham anchagina bor. Umuman olganda, o‘zbek frazeolog olimlari oldida turgan muhim muammolar juda ko‘p. Shulardan yana biri endilikda “O‘zbek tili frazeologiyasi”, “O‘zbek tilining frazeologik uslubiyati”, “O‘zbek tilining tarixiy frazeologiyasi”, “O‘zbek va boshqa turkiy tillarning qiyosiy frazeologiyasi”, “O‘zbek tilining dialektal frazeologiyasi”, “O‘zbek tilining frazeologik semantikasi” singari fundamental ilmiy tadqiqot ishlari yaratishga kirishishdan iborat bo‘lmog‘i lozim. Mamlakatimizda o‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi, tilimiz, ma’naviyatimiz va madaniyatimiz qadriyatlarining qayta tiklanishi o‘zbek tilining bebaho boyligi bo‘lgan frazemalarni to‘plash va o‘rganish ishini ham yangi pog‘onaga ko‘tarishni taqozo etadi. O‘zbek frazeologiyasi erishgan yutuqlar mamlakatimizda bevosita FBlarni to‘plash va frazeologik lug‘atlar tuzish muammolari bilan shug‘ullanuvchi frazeografiya sohasining ham rivojlanishiga olib keldi. Masalaga ana shu jihatdan qaraganda, o‘zbek frazeografiyasining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlarini ko‘zdan kechirish muhim ahamiyat kasb etadi. 3.Frazeologik ma’no va ma’noviy munosabatlar Lisoniy birlik sifatida frazemalarga ham, xuddi leksemalarda bo‘lganidek, nomlash vazifasi va ma’lum bir ma’noni bildirish vazifasi xos. Faqat frazeologik birliklarning ayrim turlarida nomlash vazifasi yo‘q Frazemada ikki va undan ortiq leksema o‘z leksik ma’no mustaqilligini yo‘qotgan holda bir umumiy ma’no markaziga bo‘ysunadi, frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan ma’noni gavdalantirish uchun xizmat qiladi. 22 Frazemadan anglashiladigan ma’no uning tarkibidagi leksemalardan anglashiladigan ma’nolarning oddiy (arifmetik) yig‘indisi bo‘lmay, umumlashma, ustama ma’no, ayni vaqtda ko‘chma ma’no sifatida gavdalanadi. Masalan, jon(i)ni jabborga ber frazemasi ‘bor kuchini safarbar qilgani holda faoliyat ko‘rsat’ ma’nosini anglatadi; bu ma’no – jon, jabbor, ber leksemalari anglatadigan ma’nolarning oddiy yig‘indisi emas, balki ma’lum obrazga asoslanadigan umumlashma ko‘chma ma’no. Leksemada bo‘lganidek, frazemaning mazmun jihatida ham ikki hodisa ajratiladi: 1) lug‘aviy ma’no, aniqrog‘i - frazeologik ma’no, 2) baho semasi. Frazeologik ma’no. Frazemaning voqelikka nisbat beriladigan lug‘aviy mazmuni (nimanidir anglatishi, ifodalashi) frazeologik ma’no deyiladi. Masalan, tuyaning kallasiday frazemasi ‘hajmi odatdagidan ancha katta, yirik’ ma’nosini, yurak-bag‘r(i) qon bo‘lib ketdi frazemasi ‘diltang bo‘l, ziq bo‘l’ ma’nosini anglatadi: Qovunga qarang . Har biri tuyaning kallasiday. Juda saralangan ( T.M. ). Yurak bag‘rim qon bo‘lib ketdi, ertadan beri yolg‘iz o‘tiribman ( T.M. ). Frazeologik ma’no tarkibini semik tahlil qilish bilan ham ideografik semalar ajratiladi. Masalan, ta’b(i) xira frazemasi sifatlarning ruhiy holat bildiruvchi leksik-semantik guruhiga mansub. Bu guruh sifatlarning lug‘aviy ma’nosi tarkibida ‘kayfiyat’, ‘his-hayajonning ijobiy-salbiyligi’, ‘his-hayajonning kuchli- kuchsizligi’ kabi ideografik semalar ajratiladi. Ana shu semalar asosida yuqoridagi frazemaning ma’nosini kayfiyati biroz yomon holatda deb ta’riflash mumkin. Frazeologik butunlik va frazeologik chatishma. Frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan lug‘aviy ma’no bilan uning tarkibidagi leksemalar anglatadigan lug‘aviy ma’nolar orasidagi munosabat asosida frazemalarning ikki ma’no turi farq qilinadi: 1) frazeologik butunlik, 2) frazeologik chatishma. Ma’nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma’nolar asosida izohlanadigan, shu leksik ma’nolarning umumiy maxraji sifatida gavdalanadigan frazema frazeologik butunlik deyiladi: to‘ydan ilgari nog‘ora chal, yog‘ tushsa – yalagu(n)dek, katta og‘iz kabi. Misollar: Mehmonning qizarganini payqagan keksa boy o‘z xotinining katta og‘iz va betamizligidan achchiqlanib yuzini teskari burdi (T.M.). 23 Ma’nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma’nolar asosida izohlanmaydigan, bu leksemalarga xos leksik ma’nolarni hisobga olmaydigan frazemaga frazeologik chatishma deyiladi: bosh(i)ni olib (chiqib ket), o‘pka(si)ni qo‘ltiqla kabi. Misol: Bordi-yu Siz ham tisarilsangiz, Sizdan ham qo‘limni yuvib, qo‘ltig‘imga uraman-u, boshimni olib hayyohayt deb chiqaman ketaman (T.M.). Ovchi uzoqdan o‘pkasini qo‘ltiqlab chopib keldi (Ertakdan). Frazeologik chatishmaga xos ma’no tarkibidagi leksemalarning ma’nosiga hatto zid bo‘ladi. Masalan, oyog‘(i)ni qo‘l(i)ga ol frazemasidan anglashiladigan ma’no (‘masofani o‘ta tez sur’at bilan bos’) tarkibidagi leksemalardan bevosita anglashiladigan ma’nolarga zid: oyoqni qo‘lga olgandan keyin, jadallik u yoqda tursin, umuman hech qanday harakat bo‘lishi mumkin emas. Frazeologik butunlik bilan frazeologik chatishma uchun umumiy belgi - ularda semantik va grammatik sintezga intilishning mavjudligi. Bunda quyidagilar nazarda tutiladi: 1) tarkibida ikki va undan ortiq leksema qatnashadi, 2) yaxlit bir ma’no gavdalanadi, 3) tarkibidagi leksemalar o‘z leksik ma’no mustaqilligini yo‘qotadi, 4) erkin bog‘lanma bilan omonimiklik holatida bo‘ladi, 5) frazemani faqat yaxlitligicha almashtirish mumkin, 6) nutqda yaxlitligicha bir sintaktik vazifada keladi, 7) boshqa tilga yaxlitligicha tarjima qilinadi. Baho semasi. Frazema mazmun jihatining voqelikka munosabat bildirish belgisiga baho semasi deyiladi. Baho semasining leksemalardagi va frazemalardagi mavqeyi farqli. Baho semasi leksemalarning ko‘pida betaraf bo‘ladi, yaqqol ifodalanib turmaydi; ba’zan esa baho semasi leksemani turlicha ma’no munosabatiga kiritish, turlicha qo‘llash bilan hosil qilinadi. Frazemalarning ko‘pida esa baho semasi uning mazmun jihatida doimiy tarkibiy qism bo‘lib qatnashadi, ba’zan frazemaning lug‘aviy ma’nosini butunlay qamrab oladi. Frazemalar odatda voqelikni nomlabgina qolmay, uni baholaydi ham. Frazemalarning tilda yashashini oqlab turadigan asosiy sabablardan biri – shu. Masalan, quyidagi matnlarda ishlatilgan frazemalar ma’lum voqelikni nomlaydi ( yer-u ko‘kka ishonma – ‘o‘ta darajada ardoqla’; bosh(i)ga ko‘tar II – ‘yuksak 24 darajada izzat-hurmat qil’; mukka(si)dan ket – ‘o‘zini tiya olmaslik darajasida berilib ket’); shu bilan bir vaqtda bu voqelikka munosabatni ham ifodalaydi (Avvalgi ikki frazemada ijobiy munosabat, keyingi frazemada esa salbiy munosabat ifodalanadi): Ibrohim. Xursandmisan, xafa qilayotgani yo‘qmi? Gulsara . Yo‘q! Yer-u ko‘kka ishonmaydi, boshiga ko‘taradi (Yashin). Otang — xurofatga mukkasidan ketgan odam (Yashin). Frazeologik monosemiya — frazemaning semantik tarkibida bitta frazeologik ma’noning bo‘lishi. Chunonchi, ko‘ngliga qo‘l solmoq frazemasining semantik tarkibida «yashirin fikr-o‘yini bilishga harakat qilmoq» ma’nosidan boshqa frazeologik ma’no yo‘q: «Rizaning yuragiga qo‘l solib ko‘rgan Muhiddin uning javobidan xursand bo‘ldi.» (R.F.). «Kechagi ishdan maqsadim u yerdagi xotinlarning ko‘ngliga qo‘l solib ko‘rish, undan keyin o‘zimga ba’zi bir ishonchliroqlarini tanlab olish edi» (S.Z.). Keltirilgan gaplarning birinchisida ko‘ngliga qo‘l solmoq frazemasining variatsiyasi - «yuragiga qo‘l solib ko‘rmoq» ishlatilgan, har ikki holda ham bitta frazeologik ma’no - «yashirin fikr-o‘yini bilishga harakat qilmoq» nazarda tutilgan. Frazeologik polisemiya – frazemaning semantik tarkibida ikki yoki undan ortiq frazeologik ma’noning bo‘lishi. Masalan: boshi(m) aylandi frazemasining semantik tarkibida ikkita frazeologik ma’no bor: 1) «Behud bo‘lmoq» ma’nosi: «stol yoniga kelguncha uning boshi aylanib ketdi. «Muncha darmonsiz bo‘lmasam», — o‘yladi u». (T.M.); 2) «Esankiramoq» ma’nosi: «...muloyim qarab qo‘yishlarini, ... jilmayib gapirishlarini sezardim, buning hammasidan boshim aylanardi». (T.M.) Leksemalarda bo‘lganidek, frazemalarda ham polisemiya hodisasi ma’no ko‘chish qonuniyatlariga asoslanadi. Frazeologik sinonimiya bir necha frazemaning bitta frazeologik ma’no atrofida birlashishidir. Masalan: 1) pixini yorgan — «ayyor», 2) ilonning yog‘ini yalagan — «ayyor» kabi. Yana: 1) yer bilan osmoncha — «juda katta farq», 2) ot bilan tuyacha — «juda katta farq» kabi. 25 Leksik sinonimiyada bo‘lganidek, frazeologik sinonimiyada ham sinonimik qatorlar yuzaga keladi: birinchi misoldagi pixini yorgan va ilonning yog‘ini yalagan frazemalari «ayyor» ma’nosi bilan bitta sinonimik qatorni; ikkinchi misoldagi yer bilan osmoncha va ot bilan tuyacha frazemalari esa «juda katta farq» ma’nosi bilan bir sinonimik qatorni hosil qilmoqda. Frazeologik sinonimlarda uslubiy bo‘yoq, odatda, bo‘rtib turadi. Aslida, frazeologik birliklar (frazemalar) xuddi shu maqsadda – voqelikni nomlashda uni o‘tkir baholab berish uchun, shu voqelikka ijobiy yoki salbiy munosabat ifodalash uchun yaratiladi, shuning uchun ular nutqning ta’sirchan, obrazli bo‘lishini ta’minlovchi muhim uslubiy vosita sanaladi. Misollar: 1. Bunga Botirning achchig‘i keldi, buni Bo‘ston sezdi (T.M.). 2) Keyingi nasihatomuz gapi qonini qaynatib yubordi. (T.M.). Frazeologik sinonimiya hodisasi ko‘proq har bir tilning o‘z frazemalari doirasida uchraydi: Qilidan quyrug‘igacha. — Ipidan ignasigacha; Quvonchi olamga sig‘maydi. — Sevinchi ichiga sig‘maydik. Boshqa tildan frazema o‘zlashtirish juda passiv bo‘lganligidan, o‘zlashma iboralarning frazeologik sinonimiya doirasiga tortilishi juda kam uchraydi. Frazeologik sinonimiya hodisasini frazeologik variatsiyadan farqlash kerak: frazeologik sinonimiyada bir necha frazema bir ma’no atrofida birlashadi, demak, bitta sinonimik qatorni hosil qiladi; frazeologik variatsiyada esa bitta frazemaning ichki korinishlari nazarda tutiladi, bunday ko‘rinishlar sinonimik qator hosil qilmaydi. Masalan: 1) ko‘zini yummoq; 2) bandalikni bajo keltirmoq; 3) jon bermoq. Bu uch frazema bitta ma’noni — «vafot etmoq»ni bildiradi, shunga ko‘ra bitta sinonimik qatorga birlashadi. Qo‘lini bigiz qilmoq va barmog‘ini bigiz qilmoq qo‘shilmalari esa ikkita frazema emas: ular bitta frazemaning ikkita ko‘rinishi, xolos. Bu frazema tarkibidagi «qo‘l» va «barmoq» so‘zlari o‘rtasida sinekdoxa yo‘li bilan ma’no ko‘chishi (butun va qism munosabati) bor, bu hol «qo‘l» so‘zi o‘rnida «barmoq» so‘zining qo‘llanishiga yo‘l ochgan, ammo bir frazema o‘rnida butunlay boshqa frazema yuzaga kelmagan, shunga ko‘ra ular bitta frazemaning ichki ko‘rinishlari — variatsiyalari sanaladi. Demak, variatsiyalar bir obrazga 26 asoslanadi. Yana misollar: Kiprik qoqmaslik. — Mijja qoqmaslik (bir frazemaning ikki varianti, chunki «kiprik» va «mijja» so‘zlarida bitta obraz mujassam). Ba’zan leksema bilan frazema bir sinonimik qatorga birlashadi: qaramoq (leksema) — ko‘z qirini tashlamoq (frazema), xursand (leksema) — boshi osmonda (frazema) kabi. Bular leksik-frazeologik sinonimlardir. Leksik- frazeologik sinonimlar qatorida leksema dominanta sanaladi. Demak, lug‘aviy sinonimlar uch xil bo‘ladi: 1) leksik sinonimlar (sinonimik qatorda faqat so‘zlar birlashadi); 2) frazeologik sinonimlar (sinonimik qatorda faqat frazemalar birlashadi); 3) leksik-frazeologik sinonimlar (sinonimik qatorda so‘z va frazemalar birlashadi). Frazeologik antonimiya ikki frazemaning o‘zaro zid ma’no ifodalashidir: oshig‘i olchi va ishi o‘ngidan kelmaslik; boshi ko‘kka yetmoq va fig‘oni falakka chiqmoq kabi. Antonimiya hodisasi ikki frazema o‘rtasidagina emas, leksema bilan frazema o‘rtasida ham yuzaga kelishi mumkin: xursand (leksema), siyoh (frazema), landavur (leksema) – yulduzni benarvon uradigan (frazema) kabi. Bular lug‘aviy antonimlarning leksik-frazeologik turi sanaladi. Demak, lug‘aviy birliklar o‘zaro zid ma’no anglatishiga ko‘ra leksik antonimlar (so‘z bilan so‘z o‘rtasida), frazeologik antonimlar (frazema bilan frazema o‘rtasida) va leksik-frazeologik antonimlar (so‘z bilan frazema o‘rtasida) kabi mikrosistemalarni hosil qilishlari mumkin. XULOSA Umuman olganda, o‘zbek frazeolog olimlari oldida turgan muhim muammolar juda ko‘p. Shulardan yana biri endilikda “O‘zbek tili frazeologiyasi”, “O‘zbek 27 tilining frazeologik uslubiyati”, “O‘zbek tilining tarixiy frazeologiyasi”, “O‘zbek va boshqa turkiy tillarning qiyosiy frazeologiyasi”, “O‘zbek tilining dialektal frazeologiyasi”, “O‘zbek tilining frazeologik semantikasi” singari fundamental ilmiy tadqiqot ishlari yaratishga kirishishdan iborat bo‘lmog‘i lozim. Mamlakatimizda o‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi, tilimiz, ma’naviyatimiz va madaniyatimiz qadriyatlarining qayta tiklanishi o‘zbek tilining bebaho boyligi bo‘lgan frazemalarni to‘plash va o‘rganish ishini ham yangi pog‘onaga ko‘tarishni taqozo etadi. O‘zbek frazeologiyasi erishgan yutuqlar mamlakatimizda bevosita frazeologik birliklarni to‘plash va frazeologik lug‘atlar tuzish muammolari bilan shug‘ullanuvchi frazeografiya sohasining ham rivojlanishiga olib keldi. Masalaga ana shu jihatdan qaraganda, o‘zbek frazeografiyasining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlarini ko‘zdan kechirish muhim ahamiyat kasb etadi. Frazemada ikki va undan ortiq leksema o‘z leksik ma’no mustaqilligini yo‘qotgan holda bir umumiy ma’no markaziga bo‘ysunadi, frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan ma’noni gavdalantirish uchun xizmat qiladi. 28 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Абдуазизов А.А. Тилшуносликка кириш II қисм. Лексикология ва семасиология. Грамматика. – Тошкент, 1999. 2. Авалиани Ю.Ю., Ройзензон Л.И. Проблемы фразеологической синонимики в современном языкознании. – Труды Самаркандского университета. Новая серия, вып. 132.– Самарканд, 1963. 3. Амосова Н. Н. Основы английской фразеологии. - Изд. Ленинградского университета. – Л.,1961. 4. Апресян Ю.Д. О свободных и фразеологических связях внутри слова, словосочетания и словообразовательного типа //Труды СамГУ им А.Навои. Вып №178. Вопросы фразеологииIII. – Самарканд, 1978. 5. Bozorboyev K. O‘zbek so‘zlashuv nutqi frazeologizmlari. NDA. - Samarqand: 2001 6. Красных.В.В. «Этнопсихолингвистика и лингвокултурология». Москва, 2002. 7. Mirtojiyev.M. O‘zbek tili semasiologiyasi. “MUMTOZ SO‘Z”– Toshkent , 2010. 8. Mamatov A. Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Monografiya. Toshkent: 1991. 9. Mamatov A . O‘zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari. DDA– Toshkent: 2000. 10. Mamatov.A.E. O‘zbek tili frazeologiyasi. O‘quv qo‘llanma. Toshkent, 2009. 11. Маматов А . Э . Вариантлаш фразеологик шаклланишнинг воситаси сифатида // Тил ва адабиёт таълими . – Тошкент , 1999. - 5-6 сон . 12. Маматов А.Э.Лексико-фразеологическая норма в узбекском языке. Автореферат дисс. доктора филол.наук. – Ташкент, 1991. 13. Маматов А.Э. Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланиши масалалари. Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – Тошкент, 2000. 29 14. Малоха М.Ф. Фразеология и национальная картина мира. Фразеологизмы с компонентом-названием дерева в восточнославянскихи польском языках: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Минск, 1996. 15. Маслова В.А. Лингвокультурология. 2-е издание. – М.: Academia, 2004. 16. Муминов А.М. О фразеологической продуктивности слов в современном английском языке. //Иностранные языки в вузах Узбекистана. –Т.: Научные труды. №587, 1979. 17. Никитин М.В. Лексическое значение слова. – М., Высшая школа, 1983. 18. Ожегова С.И. О структуре фразеологии (в связи с проектом фразеологического словаря русского языка). // Лексикографический сборник. Вып.II. – М., 1957. 19. Пинхасов Я.Д. Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Лексикология ва фразеология. – Тошкент, 1969. 20. Поливанов Е. Д. Введение в языкознание для востоковедных вузов. Издание второе. – М., 2002. 21. Расулова М. И. Основы лексической категоризации в лингвистике. – Ташкент: «Фан», 2005. 22. Раҳматуллаев Ш. Феъл туркумига тўғри келувчи фразеологик бирликларнинг грамматик қурилишининг асосий кўринишлари.//ТошДУ. Илмий ишлари. 104- чиқ. – Тошкент, 1957. 23. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилинннг изоҳли фразеологик луғати. – Т., 1978. 24. Rahmatullayev Sh. Leksema va frazema ma’nosini komponent tahlilning ba’zi natijalari // O‘zbek tili va adabiyoti, 1986. 25. Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek tilida fe’l frazemalarning bog‘lashuvi” . Toshkent- 2002 26. Рыжкина О. А. Системные исследования зооморфизмов в русском языке (В сопоставлении с английским). Автореферат дисс. канд. филол. наук. – Новосибирск, 1979. 30 27. Сафина Р.А. Фразеологические единицы, выражающие материально- денежные отношения в немецком и русском языках: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Казань, 2002. 28. Саломов Ғ. Мақол ва идиомалар таржимаси.– Тошкент, 1961. 29. Саломов Ғ. Тил ва таржима. – Тошкент: «Фан», 1966. 30. Содиқова М. Русча – ўзбекча фразеологик луғат. –Т., 1972. 31. Смирницкий М. Лексикология английского языка. – М.,1956. 32. Смит Логан. Н. Фразеология английского языка. Перевод А.С. Игнатьева. – М., 1959. 33. Телия В.Н. О вариантности слов и вариантности идиом // Труды СамГУ им А.Навои. Выпуск 178. Вопросы фразеологии III. –Самарканд, 1978. 34. Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологические аспекты. – М., 1996. 35. Умарходжаев М.И. Принципы составления многоязычного фразеологического словаря (на материале немецкого, узбекского и русского языков): Автореферат дис. канд.филол.наук. 36. Умарходжаев М.И. Основы фразеографии. – Ташкент: «Фан», 1983. 37. Usmonova Sh. O‘zbek va turk tillarida semantik frazeologizmlar NDA - Toshkent, 1998. 38. Хайруллина Р.Х. Картина мира во фразеологии: Автореферат дис... докт.филол.наук. – М., 1997. 39. Халикова М.К. Фразеология как форма отражения национального менталитета в языковой картине мира: Автореферат. дис... канд.филол.наук. – Т., 1999. 40. Xolmuradova . L . E . Ingliz va fransuz tillaridagi obrazli va motivlashgan frazeologizmlarning tematik - ideografik talqini ( Lingvomadaniy aspekt ) – Toshkent , 2017. 41. Xudoyberganova.D. Matnning antroposentrik tadqiqi. “Fan” nashriyoti – Toshkent, 2013. 42. Yo‘ldashev B. “Frazeologiya tarixidan lavhalar” Toshkent- 1998 31 43. Yo‘ldashev B. “O‘zbek tilida frazeologizmlarning uslubiy va pragmatik imkoniyatlari”. Toshkent- 2002 44. Yo‘ldashev B. “O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining shakllanishi hamda taraqqiyoti” . Toshkent- 2008 32

MUNDARIJA

Kirish

1. Badiiy asar tilidagi frazeologizmlarni o‘rganish – lingvopoetika sohasining obyekti sifatida

2. O‘zbek tilshunosligida frazemalarni o‘rganishning asosiy masalalari

3. Frazeologik ma’no va ma’noviy munosabatlar

Xulosa

Купить