Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi, uning natijalari hisobi hamda auditi

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	168.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi, uning natijalari hisobi hamda auditi

Купить

4 I BOB. TOVAR-MODDIY ZAXIRALAR VA INVENTARIZATSIYANING IQTISODIY MOHIYATI, AHAMIYATI VA VAZIFALARI. 1.1.Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy mohiyati, turkumlanishi va vazifalari. 1.2.Tovar moddiy zaxiralarning guruhlanishi va baholanishi. 1.3.Inventarizatsiyaning iqtisodiy mohiyati va ahamiyati. II BOB. TOVAR MODDIY ZAXIRALAR HISOBI VA UNING INVENTARIZATSIYASINI TASHKIL ETISH. 2.1. Tovar-moddiy zaxiralar hisobi va uni yuritish usullari 2.2. Tovar-moddiy zaxiralari harakatini hujjatlashtirish va ularning ombordagi hisobi. 2.3. Tovar moddiy zaxiralari inventarizatsiyasi natijalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish.

5 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda ishlab chiqarish jarayonini rivojlantirish va xo’jalik yurituvchi sub’yektlarning faoliyatini qo’llab- quvvatlash, hamda ularning ishlab chiqarish (xizmat ko’rsatish) faoliyatini takomillashtirib borish dolzarb masala hisoblanadi. Chunki xo’jalik yurituvchi sub’yektlarning moliyaviy jihatdan rivojlanishi va iqtisodiy samaradorligining ortishi bevosita iqtisodiyotning taraqqiy ettirishining muhim omili hisoblanadi. Oxirgi yillarda yalpi ichki mahsulotda xususiy sektorning ulushi doimiy ravishda ortib kelmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning samarasi o’laroq bugungi kunda jamiyatimizning barcha sohalarida tub burilishlar, yangilanishlar, kundan-kunga keng quloch yozmoqda. So’ngi yillarda jahonning yetakchi davlatla

6 ta’minladi, dunyo bozoridagi o’z pozitsiyasini mustahkamladi. Bu davrda mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 8,2 foizga o‘sdi, sanoat ishlab chiqarish hajmi 7,7 foizga, qishloq xo‘jaligi 7 foizga, chakana savdo aylanmasi hajmi 13,9 foizga oshdi. Makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiyotning mutanosibligi ta’minlandi. Eksport hajmi sezilarli ravishda, ya’ni 11,6 foizga o‘sdi, eksport qilinayotgan mahsulotlar tarkibi va sifati yaxshilanib bormoqda. Buning natijasida xomashyo bo‘lmagan tayyor tovarlarning ulushi 70 foizdan ziyodni tashkil etmoqda. Tashqi savdo aylanmasidagi ijobiy saldo 1 milliard 120 million dollardan oshdi. Inflyatsiya darajasining o‘sish sur’ati prognoz ko‘rsatkichlari doirasida saqlab qolindi va 7 foizdan oshmadi. 2012-yilda soliq yukini kamaytirish siyosati davom ettiril

7 rezervlarni qidirib topish hamda ularni ishlab chiqarishga safarbar etish kabi bir qancha masalalar shu kunning dolzarb muammolaridan biri bo'lib hisoblanadi. Chunki, ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatini oshirish va pirovardida, mahsulot tannarxini kamaytirish orqali yuqori samaradorlikka hamda moliyaviy barqarorlikka erishish mumkin. Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda ishlatilayotgan tovar-moddiy zaxiralarining holati, ularni hisobda aks ettirish tartibi va tarmoq xususiyatdan kelib chiqqan holda audit tekshiruvlarini o‘tkazish hamda ularni takomillashtirish kabi masalalar bitiruv malakaviy ishi mavzusining asosiy mazmunini tashkil qiladi. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti Navoiy viloyati, Navoiy shahridagi “Bunyodkor Qurilish-Montaj” mas’uliyati cheklangan jamiyati. Bitiruv mala

8 Tadqiqot predmeti bo’lib, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda tovar-moddiy zaxiralar hisobini uslubiy asoslari, moliyaviy hisobni, jumladan, tovar-moddiy zaxiralar hisobini yaxshilash yo’llarini aniqlash, hamda milliy va xalqaro tajribalari asosida bozor iqtisodiyotiga moslashtirish hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari bo’lib, O’zbekiston Respublikasining Qonunlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, asarlari va ko’rsatmalari hisoblanadi. Bundan tashqari bitiruv malakaviy ishda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, Nizomlari va yo’riqnomalari, hamda Moliya Vazirligi tomondan qabul qilingan Buxgalteriya hisobi milliy standartlari, shuningdek, mamalakatimiz yetakchi olimlari va mutaxassislarining ushbu muammoga oid ilmiy-tad

9 I BOB. TOVAR-MODDIY ZAXIRALAR VA INVENTARIZATSIYANING IQTISODIY MOHIYATI, AHAMIYATI VA VAZIFALARI. 1.1.Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy mohiyati, turkumlanishi va vazifalari. Hozirgi kunda turli mulkchilik shakllangan asosiy korxonalarda asosiy e’tiborni ishlab chiqarish hajmini kengaytirish, mehnat unumdorligini oshirish, korxonalarning rentabellik darajasini oshirish, tannarxni pasaytirish hamda pirovardida yalpi daromad, sof tushum hamda sof foydani ko’paytirishga qaratilgandir. Hozirgi kunda kelib korxonalarda asosiy xarajatlar qismining oshishi, xarajatlarning oshishi esa korxonalarning moliyaviy natijalariga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Bizning vazifamiz ushbu yoziladigan bitiruv malakaviy ish orqali xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning xarajatlar qismida tovar-moddiy zaxiralarini

$10 zaxiralar" nomli BHMSga muvofiq: "tovar-moddiy zaxiralar - keyinchalik sotish maqsadida normal faoliyat yuritish jarayonida tutib turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida mavjud bo’lgan, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish jarayonida yoxud ma'muriy va 1-chizma. Tovar-moddiy zaxiralar turlari. 2 Tovar-moddiy zaxiralar o’z maqsadiga ko’ra quyidagi toifalarga bo’linadi. (2- chizma.) Ttttttttt \\ 2- chizma. Maqsadiga qarab tovar-moddiy zaxiralarning toifalari. 3 2 Haydarov Sh . Tuxsanov H . Tovar moddiy zaxiralarning tasnifi va ularning buxgalteriya hisobi uslubiy asoslari // Soliq solish va buxgalteriya hisobi . – Toshkent , 2006. - №4. – 6 b . 3 Haydarov Sh . Tuxsanov H . Tovar moddiy zaxiralarning tasnifi va ularning buxgalteri$

11 me'yoriy manbalarda turlicha ta'riflangan. Jumladan, 4-sonli "Tovar-moddiy zaxiralar" nomli BHMSga muvofiq: "tovar-moddiy zaxiralar - keyinchalik sotish maqsadida normal faoliyat yuritish jarayonida tutib turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida mavjud bo’lgan, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish jarayonida yoxud ma'muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar" 4 Tovar-moddiy zaxiralar 4-sonli "Tovar-moddiy zaxiralar" nomli BHMSga muvofiq tashkilotlarda quyidagilar ko’rinishida bo’lishi mumkin: a) mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko’rsatish, ishlab chiqarishga xizmat ko’rsatish, ma'muriy ehtiyojlar va boshqa maqsadlar uchun mo’

12 texnik va sifat tavsiflariga muvofiq keladigan ishlov berilishi (butlanishi) tugallangan aktiv); d) boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslardan xarid qilingan (olingan) va tashkilotning odatdagi faoliyati davomida qo’shimcha ishlov berishsiz sotish yoki qayta sotish uchun mo’ljallangan tovarlar. Bunda uzoq muddatli aktivlar ob'ektlari (binolar, inshootlar, transport vositalari, mulkiy (mutlaq) huquqlar va boshqalar) keyinchalik sotish yoki qayta sotish maqsadida xarid qilingan hollarda tovar bo’lib hisoblanishi mumkin. “Inventar va xo’jalik anjomlari tarkibiga quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan aktivlar kiritiladi:” 5 a) xizmat muddati bir yildan oshmaydigan; b) qiymati bir birlik (komplekt) uchun xizmat muddatidan qat'i nazar, O’zbekiston Respublikasida belgilangan (xarid

13 e) ularni barpo etish xarajatlari qurilish-montaj ishlarining tannarxiga kiritiladigan vaqtinchalik (titulda bo’lmagan) inshootlar, moslamalar va qurilmalar; j) foydalanish muddati bir yildan kam bo’lgan almashtiriladigan uskunalar; z) ovlash qurollari (trallar, yoyma to’rlar, to’rlar, anjomlar, matraplar va hokazo). Tovar-moddiy zaxiralar hisobini to’g’ri va to’laqonli tashkil etish maqsadida ularni ilmiy asoslangan tasnifi va baholanishi muhim ahamiyatga ega. Egalik qilish xususiyatiga muvofiq, moddiy-ishlab chiqarish zaxiralari tashkilotga egalik huquqi hamda xo’jalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi bo’yicha tegishli (xususiy) va unga ushbu huquqlar bo’yicha tegishli bo’lmagan (xususiy bo’lmagan) boyliklarga bo’linadi (3-chizma). Tashkilotlarga tegishli bo’lgan tovar-moddiy

14 Tovar-moddiy zaxiralar egalik qilish xususiyatiga ko’ra quyidagicha tasniflanadi. (3-chizma) 3- chizma. Egalik qilish xususiyati bo’yicha tovar-moddiy zaxiralarni tasniflash 6 6 Haydarov Sh. Tuxsanov H.Tovar moddiy zaxiralarning tasnifi va ularning buxgalteriya hisobi uslubiy asoslari // Soliq solish va buxgalteriya hisobi. – Toshkent, 2006. - №4. – 10 b. TMZlarning egalik qilish xususiyati bo’yicha bo’linishi Xususiy (egalik huquqi hamda xo’jalik yuritish yoki operativ boshqaruv huquqi bo’yicha) Xususiy bo’lim Qabul qilinadigan yo’ldagi boyliklar, agarda yetkazib berish shartnomasiga muvofiq egalik huquqi tashkilotga o’tgan bo’lsa Garovda hisoblangan tashkilotning omborida yoki garov oluvchida saqlash uchun berilgan, ammo tashkilotga tegishli boyliklar Tashkilotga tegishli bo’lgan, bos

15 Tovar-moddiy zaxiralarni ishlatilish tartibiga ko’ra quyidagicha tasniflash mumkin. (4- chizma) 4- chizma. Tovar-moddiy zaxiralarni ishlatilish tartibiga qarab tasniflash 7 Tovar-moddiy zaxiralari bo’yicha buxgalteriya hisobining asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:  Tovar-moddiy zaxiralarini ularning mohiyatini ochib beruvchi mezonlariga mos ravishda hisobga olish;  Tovar-moddiy zaxiralarini to’g’ri turkumlash va guruhlarga ajratish;  Tovar-moddiy zaxiralarini to’g’ri baholash;  Tovar-moddiy zaxiralariga qilingan qo’shimcha xarajatlarni (tashib keltirish, boj va soliq to’lovlari, kurs o’rtasidagi farqlar, ustamalar, 7 Haydarov Sh. Tuxsanov H.Tovar moddiy zaxiralarning tasnifi va ularning buxgalteriya hisobi uslubiy asoslari // Soliq solish va buxgalteriya hisobi. – Toshkent, 200

16 sertifikatsiyalash va boshqalar) to’g’ri hisobga olish, ularni o’z vaqtida sotib olingan zaxiralar tannarxiga (qiymatiga) yoki korxona xarajatlariga kiritish;  Tovar-moddiy zaxiralari holati va harakatini to’g’ri,o’z vaqtida va tegishli boshlang’ich hujjatlar bilan rasmiylashtirib hisobga olish;  Tovar-moddiy zaxiralariga moddiy javobgarlikni ta’minlash, moddiy javobgar shaxslar tomonidan hisobotlarning to’g’ri va o’z vaqtida tuzilishi, taqdim etilishini nazorat qilish;  Tovar-moddiy zaxiralarining holati va harakati bo’yicha moddiy javobgar shaxslarning hisobot ma’lumotlari va hisob ma’lumotlarining to’liq uyg’unligini ta’minlash;  Tovar-moddiy zaxiralarining butligini ta’minlash, buning uchun ularni belgilangan muddatlarda qayta ro’yxatdan o’tkazish (inventarizatsiya qilish), unin

17 1.2.Tovar moddiy zaxiralarning guruhlanishi va baholanishi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning xo’jalik mulkiga egalik qilish, ishlab chiqariladigan mahsulotlariga qarab tovar-moddiy zaxiralarini quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin: - xom-ashyo va asosiy materiallar; - yordamchi materiallar; - yoqilg’i ehtiyot qismlar; - idish va idish materiallari; - sotib olingan tayyor mahsulotlar; - qaytariladigan ishlab chiqarish chiqindilari; - boshqa materiallar. Tovar-moddiy zaxiralarini holatini o’rganishda hisobni yuritilishiga alohida e’tibor berish kerak. Qabul qilingan “Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi Qonun, “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab c hiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida” Nizom hamda buxgalteriya hisobida q

18 5-chizma. Tovar-moddiy zaxiralarning asosiy guruhlari. a) tannarx bo’yicha mahsulotlarni ishlab chiqarish yoki moddiy zaxiralarning xarid bahosiga transport-tayyorlov sarflari qo’shilgan holda; b) sof realizasiya qiymati bo’yicha kelishilgan bahodan ularni sotishga tayyorlash va sotish bilan bog’liq sarflarni chegirgandan keyin qolgan qiymatda. Tovar-moddiy zaxiralarni tannarx bo’yicha baholash tartibida tovar- moddiy zaxiralarning tannarxi quyidagilardan tashkil topadi: a) tovar-moddiy zaxiralarining sotib olish xarajatlari, jumladan, xarid qiymati (schyot-fakturada ko’rsatilgan summadan xarid chegirmalarining ayirmasi), bojxona to’lovlari va boshqa soliqlar (qoplashga mo’ljallanganlarning ayirmasi bilan), fraxt qiymati (yuklash, tushirish ishlari va tovarning yo’ldagi sug’urtasini his

19 b) qayta ishlash xarajatlari va tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan bevosita bog’liq xarajatlardan, jumladan: 1. xom-ashyo va materiallarni tayyor mahsulotga aylantirishda stanok va asbob- uskunalarda bevosita band bo’lgan ishchilarning mehnat haqini to’lash va ijtimoiy sug’urtalash xarajatlari; 2. xom ashyo va materiallarni tayyor mahsulotga aylantirish uchun sarflangan doimiy va o’zgaruvchan ishlab chiqarishning ustama xarajatlarni doimiy tartibda taqsimlashdan iborat. v) joriy davrda TMZni tayinlangan joyga eltib berish uchun transportirovka yoki ularni kerakli holatga keltirish jarayonida (tayyor mahsulotni omborga olib borish, tovarni shaxsiy buyurtmalar asosida bichish va yig’ish xarajatlari va boshqalar) sarflangan boshqa xarajatlar. Odatda buxgalteriya hisobi va soliq so

20 tovar-moddiy zaxiralarni transportirovka qilish tavakkalchiliklarini sug’urtalash bo’yicha xarajatlar kiradi; • tovar-moddiy zaxiralarni sotib olishga bevosita bog’liq bo’lgan boshqa xarajatlar. Tovar-moddiy zaxiralarni sotib olish xarajatlari ularni paydo bo’lishini tasdiqlovchi boshlang’ich hujjatlarga asosan aniqlanadi. Tovar-moddiy zaxiralarning tannarxini hisoblash usullari quyidagilardan tashkil topgan: a) yalpi identifikasiya usuli, aniq xarajatlarga asoslangan bo’lib o’zaro almashtirilmaydigan konkret birliklari maxsus individual buyurtmalar bo’yicha ishlab chiqarilgan mahsulot, tovarlar va xizmatlarning tannarxini hisoblash uchun qo’llaniladi. b) o’rtacha tortilgan qiymat usuli - TMZ har bir birligining qiymati hisobot davrining boshida bir turli TMZ birliklari va hisobot davri

21 1. Birinchi xarid narxlarida baholash usuli (FIFO) ni qo’llab, sotilgan mahsulotning tannarxini va davr oxiridagi zaxiralarga taqsimlangan xarajatlar quyidagi tartibda aniqlanadi: 1-jadval. Birliklarning hajmi Mahsulot birligining bahosi Umumiy qiymat 1 7 yanvar 6 00 11 00 so’m 66 0 000 so’m 28 aprel 800 12 00 so’m 9 60 000 so’m 9 sentabr 7 00 15 00 so’m 1 05 0 00 0 so’m Jami : 21 00 - 2 670 000 so’m Realizasiyadan tushgan daromad 2500000 Sotishga tayyor mahsulotlarning tannarxi 2670000 Davr oxiridagi TMZ (400 x 1500 so ’ m ) 600000 Sotilgan mahsulotlarning tannarxi 2070000 Realizasiyadan olingan yalpi foyda 430000 2. O’rtacha tortilgan qiymat usulini qo’llab, sotilgan mahsulotning tannarxini va hisobot davrining oxiridagi zaxiralarga taqsimlangan xarajatlar quyidagi tartibda aniqla

22 Usullarni taqqoslash 2-jadval Ko’rsatkichlar Usullar FIFO usuli O’rtacha tortilgan qiymat usuli LIFO usuli Realizasiyadan tushgan daromad 2500 0 00 2500 0 00 2500 0 00 Sotishga tayyor mahsu- lotlarning tannarxi 267 0000 267 0000 267 0000 Davr oxiridagi TMZ tannarxi 60 0000 50856 0 4 40000 Sotilgan mahsulotlar-ning tannarxi 2 0 7 0000 21613 80 223 0000 Realizasiyadan olingan yalpi foyda 4 30000 3386 20 27 0000 Tovar-moddiy zaxiralarni sof realizasiya qiymati bo’yicha baholash. Tovar-moddiy zaxiralar shikastlanganda, qisman yoki butunlay eskirganda, komplektlashga yoki sotuvni tashkil qilish xarajatlari oshganda, sotuv narxi pasaygan holatlarda, tovar-moddiy zaxiralari o’z tannarxidan past bahoda realizasiya qiymatida baholanishi mumkin. Sof realizasiya qiymati - tovar sotilishining taxmi

23 tovar-moddiy zaxiralarning ishlab chiqarish tannarxi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevralda 54-son qarori bilan tasdiqlangan "Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida"gi Nizomga muvofiq aniqlanadi. Tovar-moddiy zaxiralarning ular buxgalteriya hisobiga qabul qilingan haqiqiy tannarxi O’zbekiston Respublikasi Qonunchiligi va tegishli standartda belgilangan holatlardan tashqari, o’zgartirilmaydi. Tovar-moddiy zaxiralarning ular buxgalteriya hisobiga qabul qilingan haqiqiy tannarxi tovar-moddiy zaxiralarni qayta baholash natijasida o’zgartirilishi mumkin. Shunday qilib, tovar-moddiy zaxiralarni baholash ularni tashkil etish va boshqarishning muhim dastlabki sharti hisoblanadi. 1.3

24 bir konkret ob’ekt ko’rib chiqish, sanash, o’lchash, tortish, hisoblash yo’llari bilan o’rganiladi. Inventarizatsiya tushunchasi tor ma’noda, ya’ni nazorat qilinayotgan ob’ektlarni haqiqiy holida ko’rib chiqish ma’nosida qo’llanadiki, bundan inventarizatsiyaning tekshirilayotgan ob’ektlarining mavjud holatini o’rganish, ularga son va sifat jihatdan tavsif berish vazifasi kelib chiqadi. Inventarizatsiya amalda nazoratning boshqa usullari bilan uzviy bog’liq holda olib boriladiki, bu uning ta’sirchanligini yanada oshiradi. Masalan, inventarizatsiya natijasida tekshirilayotgan ob’ektning haqiqiy va hisobot ko’rsatkichlari o’rtasida farq chiqsa, darhol hujjatlarni tekshirish yo’li bilan bunday farqning kelib chiqish sabablari aniqlanadi. Inventarizatsiya o’tkazishning texnikaviy elementlari

25 Inventarizatsiya o’tkazilishi tartibiga ko’ra, rejali va rejasiz bo’lishi mumkin. Nazorat organining nazorat-taftish ishlari rejasiga asosan o’tkaziladigan inventarizatsiya rejali inventarizatsiya deb ataladi. Inventarizatsiyaning bu turi korxonalar va xo’jaliklararo tashkilotlar taftish komisiyalari ish faoliyatida keng tarqalgan bo’lib, ko’p hollarda maxsus (shtatdagi) nazoratchilarning tekshirish o’tkazish rejalariga ham kiritiladi. Rejali inventarizatsiya buxgalteriya hisob tizimida muhim o’rin tutadi. Maxsus qarorga ko’ra, har bir xo’jalik mablag’lari va moddiy boyliklari turi bo’yicha ma’lum bir vaqt ichida inventarizatsiya o’tkazib turilishi kerak. Xususan, qishloq xo’jaligi korxonalarida rejali inventarizatsiyalar o’tkazish bo’yicha hukumat qarori bilan quyidagi muddatli: asosiy

26 "Inventarizasiyani tashkil etish va o’tkazish" nomli 19-son BHMS va "Tovar- moddiy zaxiralar" nomli 4-son BHMSlar bilan tartibga solinadi. Inventarizasiyadan ko’zlangan asosiy maqsad - ishlab chiqarish zaxiralarining natura va qiymat ko’rinishida amalda mavjud ekanligina aniqlashdan iborat. Inventarizasiya qilish natijasida boyliklarning to’g’ri saqlanishi va berilishi, tarozi va o’lchov asboblarinng, hisob yuritish tartibi va boshqalar tekshiriladi. Ishlab chiqarish zaxiralarini inventarizasiya qilish bir yilda kamida bir marta hisobotini tuzishdan oldin, lekin hisobot yilining 1oktyabridan keyin amalga oshiriladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish zaxiralarining saqlanishini, ularni saqlash shart-sharoitlarini va omborda hisobga olish ahvolini nazorat qilish uchun inve

27 Inventarlash davrida moddiy boyliklarning mavjudligi tarozida tortish, o’lchash usuli bilan aniqlanadi va ro’yxatda rasmiylashtiriladi. Ro’yxatni moddiy javobgar shaxs imzolaydi. Inventarizasiya qilish natijasida materiallar bo’yicha hujjatlardagi ma’lumotlar va haqiqiy qoldiqlar orasida farq solishtiruv qaydnomasida rasmiylashtiradi. Ishlab chiqarish zaxiralarni inventarizasiya qilish aniqlangan haqiqiy mavjud mulk va buxgalteriya hisobi ma’lumotlari o’rtasidagi tafovutlar quyidagicha aks ettiriladi. Quyidagi hollarda inventarlashni o’tkazish shart: — mol-mulk ijaraga berilganda, sotib olinganda, sotilganda, davlat tasarrufidan chiqarilganda va xususiylashtirilganda; — asosiy vositalar va tovar-moddiy boyliklar qayta baholanganda; — moddiy javobgar shaxslar almashganda; — o’g’irlik yok

28 hajmlariga ko’ra joylashtirilishi kerak. Inventarlash boshlanishidan oldin komissiya moddiy javobgar shaxslardan barcha hujjjtlar buxgalteriyaga yoki komissiyaga topshirilganligi va ularning javobarligiga kelib tushgan barcha boyliklar kirim qilinganligi, ishlatilganlari esa xarajatga o’tkazilib hisobdan chiqarilganligi xususidagi tilxatni oladi. Inventarlash boyliklar joylashgan yerda o’tkaziladi, unda moddiy javobgar shaxslarning ishtirok etishi shart. Inventarlash vaqtida operasiyalar to’xtatib qo’yiladi. Boyliklarning mavjudliga inventarlash paytida ularni albatta sanash, tortish va o’lchash yo’li bilan belgilanadi. Moddiy boyliklar ko’p miqdorda bo’lgan hollarda ularni tanlab tekshirishga ruxsat beriladi. Qoplamasiz uyulib saqlanayotgan boyliklar texnik hisob-kitob yo’li bilan hiso

29 haqiqatda mavjudligi buxgalteriya hisobi ma’lumotlaridan farqlari quyidagicha tartibga solinadi: — ortiqcha chiqqan asosiy vositalar, moddiy boyliklar, pul mablag’lari va boshqa mol-mulk kirim qilinishi va tegishlicha korxonaning moliyaviy natijalariga qayd etilishi, keyinchalik ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar aniqlanishi kerak; — belgilangan me'yorlar doirasida boyliklarning yo’qolishi rahbarning farmoyishiga ko’ra ishlab chiqarish va muomala chiqimlariga hisobdan o’chiriladi; — yo’qolish me'yorlaridan ortiqcha boyliklar kamomadi, shuningdek, boyliklar buzilishdan ko’rilgan talafotlar aybdor shaxslarga yuklanadi; — boyliklarning yo’qolish va boyliklar buzilishi tufayli talafotlar me'yorlaridan ortiqcha kamomadi, kamomad va buzilishlarning aniq aybdorlari aniql

30 Ishlab chiqarish zaxiralarini inventarizasiya qilish natijasida ortiqcha mol- mulk mavjudligi aniqlansa, u moliyaviy natijalarga kirim qilinadi. II BOB. TOVAR MODDIY ZAXIRALAR HISOBI VA UNING INVENTARIZATSIYASINI TASHKIL ETISH. 2.1. Tovar-moddiy zaxiralar hisobi va uni yuritish usullari

31 «Korxona buxgalteriyasida tovar-moddiy zaxiralarning kirim-chiqimlari xususidagi barcha birlamchi hujjatlar: manzil belgilari, imzolar, summalar va amalga oshirilgan tadbirlarning qonunga to’g’ri kelish-kelmasligi tekshiriladi». 8 Kirim orderlaridagi yozuvlar tegishli to’lov hujjatlari, schyot-fakturalar, yukxatlar va boshqa hujjatlar bilan solishtiriladi. Noto’g’ri rasmiylashtirilgan hujjatlar qayta ko’rib chiqish uchun qaytariladi. Buxgalteriyada tekshirishdan o’tkazilgan hujjatlar taksirovka qilinadi, ya’ni material miqdori uning narxiga ko’paytirilib, hujjat bo’yicha umumiy summa aniqlanadi. Keyin barcha kirim-chiqim hujjatlari omborlar, jamlama hisobvaraqlar bo’yicha guruhlarga ajratiladi, bu guruhlar esa hisob narxi bo’yicha kichik guruhlarga bo’linadi. Bu hujjatlarning yakunlari

32 1510-«Materiallarni tayorlash va xarid qilish» hisobvarag’i debetidagi qoldiq korxonaga hali kelib tushmagan yo’ldagi materiallar qiymatini ifodalaydi. Materiallarning haqiqiy tannarxi tarkibiga transport-tayyorlov xarajatlari ham kiradi. Bularga materiallarning shartnoma qiymatidan tashqari ularni sotib olish bilan bog’liq barcha xarajatlar kiradi. Bu xarajatlar materiallarning turlari bo’yicha tegishli hisobvaraqlarda mavjud materiallarning umumiy hajmi bo’yicha transport-tayyorlov xarajatlari summasi va foizini hisoblab chiqaradi. Bu narsa hisobot oyi davomida sarflangan materiallarga to’g’ri keladigan transport-tayyorlov xarajatlarini aniqlab hisobdan chiqarish uchun zarur. Sarflangan materiallar qaysi hisobvaraqlarga o’tkazilgan bo’lsa, transport- tayyorlov xarajatlari summasi ham

33 Jami tushum (1+2) 60000 75000 Transport-tayyorlov xarajatlari: summada foizda 15000 25 75000-60000 (15000х100)/60000 Hisobot oyida sarflandi 40000 45000 Oy oxiriga qoldiq 20000 30000 Ombordan ishlab chiqarishga materiallar sarflanganida quyidagi buxgalteriya provodkasi beriladi: D-t Ishlab chiqarish xarajatlari (2010, 2310, 2510 va hokazo) K-t 1010-«Xom ashyo va materiallar». Hisob-kitobning jurnal-order shaklidagi korxonalarda ishlab chiqarish uchun sarflangan materiallarning ulgurji bahosi shartnoma yoki reja tannarxi bo’yicha 10-jurnal-order, boshqa maqsadlar uchun sarflangan materiallar esa 10/1-jurnal-orderga yoziladi. Tovar-moddiy zaxiralardan to’g’ri foydalanish maqsadida har bir korxona zarur bo’lmagan materiallarning bor-yo’qligini tekshirib ko’rishi lozim. Agar korxonada kerak

34 D-t 9220-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va boshqa chiqib ketishi»-4000 so’m. K-t 6410-«Budjetga to’lovlar bo’yicha qarzlar»-4000 so’m.  ortiqcha materiallarni sotishdan foyda olindi (30000-20000-4000)=6000 so’m: D-t 9220-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va boshqa chiqib ketishi»-6000 so’m; K-t 9320-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va boshqa chiqib ketishidan olingan foyda»-6000 so’m. Tayyor mahsulot sotishning analitik va sintetik hisobi. Mahsulotning sotilishi korxona mablag’lari aylanishining yakunlovchi jarayonidir. Bu jarayon korxona tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotning xalq xo’jaligi iste’molida o’z o’rnini topganligini anglatadi. «hozirgi paytda korxona ishini baholashda mahsulotning sotilishi asosiy ko’rsatkichlardan biri bo’lib hisoblanadi. Xalqaro hisobda mahsu

35 tugatilgan hisoblanadi. Agar mahsulot jo’natilib, uning puli xaridorlardan kelib tushmagan bo’lsa, sotish ishi yakunlangan deb hisoblanishi mumkin emas». 9 Yuklab jo’natish usuli qo’llanilganda, mahsulot va tovar jo’natilib, ishlar va xizmatlar bajarilganidan keyin, ularning hisob-kitob hujjatlari xaridor (buyurtmachi)ga taqdim etilgan bo’lsa, ana shunday mahsulot (ish, xizmat)lar va tovarlar sotilgan hisoblanadi. Hisob-kitob hujjatlari xaridor (buyurtmachi)ga shartnomada ko’zda tutilgan usulda berilgan vaqtdan e’tiboran bu hujjatlar xaridor (buyurtmachi)ga taqdim etilgan hisoblanadi. Agar shartnoma shartlariga ko’ra xaridor (buyurmachi) mahsulotni bevosita ishlab chiqaruvchi korxonaning o’zida qabul qilsa, u holda bunday mahsulot xaridor (buyurtmachi)ga topshirilib, shartnomada ko’zda

36  xo’jalik yurituvchi sub’yekt bitim bilan bog’liq iqtisodiy naf olish ehtimoli mavjud bo’lganida;  bitim bilan bog’liq qilingan yoki kutilayotgan xarajatlar ishonchli darajada aniqlanadigan bo’lganida. Asosiy xo’jalik faoliyatidan tushgan daromad operatsiya bilan bog’liq bo’lgan iqtisodiy naf xo’jalik yurituvchi sub’yekt tomonidan olingan taqdirdagina tan olinadi. Daromadga kiritilgan miqdorni undirish xususidagi noaniqlik vujudga kelgan taqdirda, qaytarilmagan miqdor yoki olish mumkin bo’lmagan miqdordagi pul dastlab tan olingan daromad miqdorini o’zgartirilishi sifatida emas, balki xarajat sifatida tan olinadi. Korxona ishini sotish rejasining bajarilishiga qarab baholash korxona rahbarlarini mahsulot sotish va moliyaviy faoliyat masalalariga ko’proq e’tibor berishga chiqaradi hamda

37 mahalliy xom ashyodan xalq iste’moli uchun tayyorlangan nooziq-ovqat (turlari) tovarlari;  qishloq xo’jaligi mahsulotlari;  sanoat xususiyatidagi ishlar va xizmatlar;  o’z kapital qurilishi ehtiyojlariga sotiladigan mahsulot, ish va xizmatlar;  o’z xizmatidagi ishlab chiqarishlar va xo’jaliklar ehtiyoji uchun berilgan mahsulot, sanoat xususiyatidagi bajarilgan ish va xizmatlar;  sanoat xususiyatiga ega bo’lmagan ishlar va xizmatlarni amalga oshirilishi, qiymati xaridorlar tomonidan to’langan va komplektlash uchun sotib olingan buyumlar;  o’z kuchi bilan chetga bajarilgan ilmiy-tadqiqot ishlari. Mahsulot (ish, xizmat) sotilishi hisobini tashkil qilishda sotilgan mahsulot, tovarlar, ish va xizmatlarning har birining alohida turi bo’yicha yuritilib, sotilayotgan mahsulot, bajarilgan

38 muomalalarni o’z vaqtida hujjatlarda rasmiylashtirish ularning hisobini to’g’ri yuritishni ta’minlaydi. Korxonalarga materiallarning o’z vaqtida keltirilishini ta’minot bo’limi nazorat qilib boradi. Ta’minot bo’limi xodimlari mol yetkazib beruvchi korxonalar tomonidan shartnoma majburiyatlarining bajarilishini tekshirib, ularga materiallar kamomadi va sifati bo’yicha e’tirozlar va da’volar qo’yish, korxonaga o’z vaqtida yetib kelmagan yuklarni topish vazifalarini bajaradilar. Mol yetkazib beruvchilarning shartnoma shartlariga rioya qilishlari ustidan nazorat olib borish ishlab chiqarishni to’xtovsiz, o’z vaqtida davom etishini ta’minlaydi. Mol yetkazib beruvchilardan olingan schyot va boshqa hisob-kitob hujjatlari, eng avvalo, korxona buxgalteriyasiga topshiriladi, ular tekshiriladi, so

39 Korxonaga kelgan hujjatlar operativ xodim tomonidan kelgan materiallarni qayd qilish uchun ochilgan M-1 shaklidagi maxsus daftarda ro’yxatga olinadi hamda shartnomada ko’zda tutilgan talablarga mos kelishi nazoratdan o’tkaziladi. Mol yetkazib beruvchi yoki transport tashkiloti omboridan materiallarni olish uchun buxgalter ekspeditorga M-2, M-2a shakldagi ishonchnoma yozib beradi. Moddiy boyliklarni olishga beriladigan ishonchnoma - korxona mol yetkazib beruvchilaridan tovar-moddiy boyliklarni olish uchun o’z vakiliga beradigan hujjatidir. Korxona ishonchnomaning ikki - M-2 va M-2a shaklidan foydalanadi. M- 2 shaklidan foydalanganida berish-olishlar haqidagi ma’lumotlar ishonchnoma varaqasining qo’shimcha qismiga (koreshogiga) yoziladi, bu holda berilgan ishonchnomani maxsus daftarga yoz

40 kam bo’lganida, mol yetkazib beruvchining hujjatiga muhr qo’yishga ruxsat etiladi. Haqiqatda kirim qilingan materiallar va yuborilgan hujjatlar orasida tafovut aniqlansa, materiallarni qabul qilish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi. Bu dalolatnoma mol yetkazib beruvchi yoki boshqa manfaatdor bo’lmagan korxona vakillari ishtirokida tuziladi. Dalolatnoma tuzilganida kirim orderi rasmiylashtirilmaydi. Ombordan sexlarga sarflash uchun beriladigan materiallarga limit-zabor kartalari, talabnoma hamda yukxatlar rasmiylashtiriladi. Materiallarning bir marotaba, kam takrorlanadigan xarajat qilinishi talabnomalar bilan rasmiylashtiriladi. Ushbu hujjat iste’molchi sex, bo’lim va uchastkalar tomonidan rasmiylashtiriladi. Ombordan sexlarga materiallar muntazam berib borilsa, u holda limit- zabor kart

41 qabul qilish yukxatlari bilan rasmiylashtiriladi. Ombor xodimlariga materiallarni boshqa hujjatlar bo’yicha hamda turli xatlar, og’zaki farmoyishlar asosida berish taqiqlanadi. Korxona omborida materiallarning but saqlanishini tashkil etish ularni to’g’ri hisobga olib borilishini ta’minlaydi. Shuning uchun ham ombor xo’jaligi ishlarini tashkil qilishga muayyan talablar qo’yiladi. Korxona omborida materiallarni hisobga olishning to’g’ri tashkil qilinishi materiallarni hisobga olish usuliga, hisob ro’yxati (registri)ning turiga, miqdoriga, foydalanilgan ko’rsatkichlarga va ularning o’zaro solishtirilishiga bog’liq. Korxona ombori ixtisoslashtirilgan bo’lishi kerak, chunki xilma-xil materiallarning kimyoviy hamda fizik xossalari ularni turli xil sharoitlarda saqlashni talab qiladi. Omborxo

42 malumot olish maqsadida ularni alohida turlari, navlari, razmeri va nomenklatura raqamlari bo’yicha hisobga olish zarur. Buxgalteriya hisobini tashkil qilishda materiallar bo’yicha analitik hisobni to’g’ri yuritish muhim. Shu sababli ular hozirgi paytda uch xil usul bo’yicha yuritiladi: -Materiallar harakatini hisobga oluvchi daftarda; -Materiallar harakatini yurituvchi kartochkalarda; -Operativ-buxgalterlik (qoldiq) usuli. Materiallarni to’g’ri hisobga olishda ularning faktura bahosini aniqlash muhimdir. Xalqaro buxgalteriya hisobi standartlari bo’yicha materiallarni joriy hisobda hisobga olishda ularning haqiqiy qiymatini bilish juda muhim. Xalqaro savdo amaliyotidagi faktura bahosini aniqlashda moddiy qiymatliklar bahosi va qoplanadigan transport tariflari, yuklarning sug’urta to’lov

43 harakati bo’yicha omborda rasmiylashtirilgan boshlang’ich hujjatlardagi malumotlarga asoslanadi. Omborlarda rasmiylashtirilayotgan boshlang’ich hujjatlarning to’g’ri yoki noto’g’riligini buxgalteriya xodimlari belgilangan muddatlarda tekshirib boradi va yozuvlar to’g’riligi ombor varaqalarining «nazorat» bo’limida imzo bilan tasdiqlanadi. Hisobot oyining oxirida ombordagi hisob buxgalteriyada yuritiladigan sintetik hisob malumotlari bilan taqqoslanadi. Buning uchun esa har bir ombor bo’yicha qoldiq vedomosti yuritiladi. Vedomostda ombor varaqalari asosida material qoldig’i yoziladi va u pul ko’rsatkichiga aylantiriladi. Qoldiq vedomostidagi material qoldig’ining umumiy summasi buxgalteriyada materiallar harakati bo’yicha yuritiladigan 10- vedomost malumotlari bilan solishtiriladi. Sonla

44 ularni saqlash shart-sharoitlarini va omborda hisobga olish ahvolini nazorat qilish uchun inventarizasiyalar o’rtasidagi davrda muntazam tekshirishlar va materiallarni tanlab inventarizasiyalash o’tkazilishi kerak. Tekshirish ko’lamiga ko’ra inventarizasiya yoppasiga yoki tanlab o’tkaziladigan, o’tkazish vaqti bo’yicha rejalashtirilgan yoki to’satdan o’tkaziladigan inventarizasiyalarga bo’linishi mumkin. Inventarizasiyani o’tkazishga korxona rahbari va bosh buxgalteri rahbarlik qiladi. Ishlab chiqarish zaxiralarni inventarizasiya qilish inventarizasiya qiluvchi ishchi komissiyalar tomonidan moddiy javobgar shaxs ishtrokida amalga oshiriladi. Inventarlash davrida moddiy boyliklarning mavjudligi tarozida tortish, o’lchash usuli bilan aniqlanadi va ro’yxatda rasmiylashtiriladi. Ro’yxatni m

45 bir oylik muddat o’tgan bo’lsa, yetkazilgan zararning undirilishi sud orqali amalga oshiriladi. Ish beruvchining mol-mulki o’g’irlanganda, kam chiqqanda, qasddan yo’qotish yoki qasddan buzish natijasida hamda boshqa hollarda yetkazilgan zarar qiymati bozor bahosi bo’yicha hisoblanadi. Inventarizasiya jarayonida aniqlangan mol-mulkning bozor bahosini aniqlash uchun quyidagilardan foydalanish numkin: a) ishlab chiqaruvchi tashkilotlardan va ularning rasmiy dillerlaridan, tovar xom-ashyo, ko’chmas mulk birjalaridan yozma shaklda olingan xuddi shunday mahsulotga doir narxlar to’g’risidagi ma'lumotlar; b) Markaziy bankning kamomad (ortiqcha) aniqlangan sanadagi va tegishli mulkni sotib olish sanasidagi kurslarning nisbati shaklida aniqlangan hisob-kitob koeffisientini qo’llagan holda sot

46  Korxona tugatilayotganida tugatish balansini tuzish oldidan va boshqa hollarda. Inventarizasiya qilish natijasida materiallar bo’yicha hujjatlardagi ma’lumotlar va haqiqiy qoldiqlar orasida farq solishtiruv qaydnomasida rasmiylashtiradi. Ishlab chiqarish zaxiralarning qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasdiqlangan me’yorlar doirasida tabiiy kamayishi, korxona rahbari ko’rsatmasi bo’yicha tegishli ravishda ishlab chiqarish xarajatlariga o’tkaziladi. Suiiste’mol qilishlar oqibatida yo’l qo’yilgan kamomad va yo’qotishlar aniqlangan taqdirda tegishli hujjatlar kamomad aniqlangandan so’ng 5 kun ichida tergov organlariga oshirilishi lozim, aniqlangan kamomad summasiga esa fuqarolik da'vosi qo’zg’atiladi. Aybdorlari aniqlanmagan o’g’irliklar bo’yicha ko’rilgan zararlar foyda solig’

47 debet 4730 "Moddiy zararni qoplash bo’yicha xodimlarning qarzi" schyoti – aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo’lgan kam chiqqan tovar-moddiy zaxiralarining bozor qiymatiga; kredit 5910 "Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo’qotishlar" schyoti - kam chiqqan tovar-moddiy zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymatiga; kredit 9320 "Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda" schyoti - aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo’lgan kam chiqqan tovar-moddiyzaxir larining bozor qiymati va kam chiqqan tovar-moddiy zaxiralarining haqiqiy balans qiymati o’rtasidagi farqiga. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan tovar-moddiy zaxiralarining bozor

48 Inventarizasiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan (ortiqcha) tovar-moddiy zaxiralari aniqlangan sanadagi aynan shunga o’xshash tovar- moddiy zaxiralarining bozor qiymati bo’yicha baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet ''Tovar-moddiy zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlar'' (1000-2900); kredit 9390 "Boshqa operasion daromadlar" schyoti. Aybdor shaxslar yoki moddiy javobgar shaxslardan kamomad summaning undirib olinishi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet ''Pul mablag’larini hisobga oluvchi schyotlar'' (5000, 5200, 5600,5700) yoki ''Mehnat haqi bo’yicha xodim hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar'' (67

49 3.1. Tovar moddiy zaxiralar auditini rejalashtirishning tashkiliy-uslubiy asoslari. Hozirgi rivojlangan iqtisodiy sharoitda xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda tovar-moddiy zaxiralarni qay darajada foydalanishni ularni hisobvaraqalarda aks ettirilganligini hamda korxona mol-mulklarini tekshirib turish natijasida auditorlik xizmatlaridan foydalanib turiladi. Bizga ma’lumki, tovar-moddiy zaxiralar korxonaning aktivida hisobga olib boriladi. Umuman olganda, aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapitalni tashkil topishi va ishlatilishini nazorat qilish buxgalteriya hisobini vazifasi hisoblanadi. Shuning uchun rivojlangan davlatlar kabi bizning respublikada ham hozirgi paytda auditorlik xizmatidan foydalanish korxonalardagi tovar-moddiy zaxiralaridan qanday foydalanishga baho berishdan iboratdir. S

50 Ko’rsatkichlar nomi Moliyaviy hisobot shakllaridagi ko’rsatkichlar 1-shakl 4-shakl Satr raqami Satr raqami 1 2 3 Tovar-moddiy zahiralari (satr. 150+160+170+180), jumladan: 140 Ishlab chiqarish zahiralari ( 1000, 1100, 1500, 1600 ) 150 Tugallanmagan ishlab chiqarish (2000, 2100, 2300, 2700) 160 Tayyor mahsulot (2800) 170 Tovarlar (2900 dan 2980 ning ayirmasi) 180 Mat е rial, ish, xizmatlar uchun mol е tkazib b е ruvchilarga to’lanadigan pul mablag’lari 020 * zaxiralarning haqiqatda mavjudligi ; * zaxiralar bilan bog ’ liq barcha muomalalarning buxgalteriya hisobi schyotlarida to ’ liq va to ’ g ’ ri aks ettirilganligi ; * barcha zaxiralar korxona mulki ekanligi ya ' ni ularga mulkiy huquq mavjudligi , qarz sifatida aks ettirilgan summalar esa majburiyat ekanligi ; * zaxiralarni va ul

51 murakkab va sermehnat hisob hamda audit ob'ekti bo’lganligi bois, bizning fikrimizcha batafsil audit dasturi tarkibida alohida bo’lim shakllantirish zarur. Batafsil audit dasturini shakllantirishda quyidagi asosiy tamoyillarga tayanish maqsadga muvofiq (5-jadval). 5-jadval № Balans moddalarini shakllantirish tamoyillari Auditorlik amallari 1 To’liqlik va mavjudlik Zaxiralarning buxgalteriya xisobi va xisobotda to’liq aks ettirilganligi. Ushbu tamoyilning buzilish hisobot ma'lumotlari xaqqoniyligining pasayishiga olib keladi. 2 Baholash Zaxiralarni kirim qilishda sotib olish bahosi noto’g’ri aniqlangani uchun tannarx va moliyaviy natijalar to’g’ri chiqmaydi. 3 Xuquq va majburiyat Korxona balansiga mulkiy huquqqa ega bo’lmagan mulklarni komissiya yoki konsignasiya shartnomalari bo

52 Kishi-soatlar miqdori ___________________________ Auditorlik guruhining raxbari ___________________________ Auditorlik guruxining tarkibi ___________________________ Rejalashtirilgan auditorlik riski ___________________________ Rejalashtirilgan jiddiylik darajasi ___________________________ № Auditorlik amallari O’tkazish vaqti Bajaruvchi Auditorning ish hujjatlari Eslatma 1 Tovar - moddiy zaxiralar hisobiga doir xo ’ jalik muomalalarini hujjatlashtirishning qonuniyligini tekshirish Ta'minot bo’limida tuzilgan shartnomalar, buyurtmalar, dastlabki hujjatlar 2 «Materiallar harakati to’g’risida hisobot» tuzishning sifatini tekshirish «Materiallar harakati to’g’risidagi hisobot» va omborxona hisobiga doir hujjatlar 3 To’liq moddiy javobgarlikning ta'minlanganligini tekshirish «To’li

53 tekshirish solishtirish qaydnomalari 7 Sintetik hisob bo’yicha schyotlar korrespon- densiyalarining to’gri tuzilishini tekshirish 10-jurnal-order, buxgalteriya ma'lumotnomalari Auditorlik guruhi rahbari: Auditorlar: Auditor tekshiruvga kirishish chog’ida tekshiruvning ushbu sohasi bo’yicha tanlangan hisob yuritish usullari va uslublari to’g’risida axborotga ega bo’lishi lozim. 4-sonli «Tovar-moddiy zaxiralar» nomli buxgalteriya hisobi milliy standarti talablariga muvofiq korxonaning hisob yuritish siyosati to’g’risidagi buyrug’ida tovar-moddiy boyliklarni hisobga olishning uslubiy jihatlari, xususan quyidagilar haqidagi axborotlar aks ettirilishi lozim: • asosiy vositalar bilan inventar va xo’jalik ashyolari o’rtasidagi chegaralar; • tovar-moddiy boyliklarni sotib olish (tayyorlash)

54 3.2. Tovar moddiy zaxiralar auditini o’tkazish va uni natijalarini rasmiylashtirish. Tovar-moddiy zahiralar bilan bog’liq xo’jalik muomalalarini auditorlik tеkshiruvidan quyidagi kеtma-kеtlikda o’tkazish maqsadga muvofiq: -mazkur tеkshiruv uchastkasining yo’nalishlari bo’yicha hisob siyosatining qoidalarini o’rganish; -tovar-moddiy zahiralarga doir ichki nazorat tizimining ishonchlilik darajasini baholash. Buning uchun ombor xo’jaligi va omborxonalarning holatini tеkshirib chiqish; -moddiy javobgar shaxslar tomonidan tovar hisobotlarini tuzish va bеlgilangan muddatlarda buxgaltеriyaga topshirilishini o’rganish; - tovar-moddiy qiymatliklarning hisobot sanasiga tarkibini tahlil qilish; -tanlab invеntarizatsiya qilinadigan ob'еktlarni aniqlash; -tovar-moddiy zahiralar harakatini tahlil

55 Tovar-moddiy zaxiralar hisobining tashkil etilishi va ichki nazorat tizimining ahvolini baholash bo’yicha savolnoma-test (tavsiya) 6-jadval № Test savolining mazmuni Javoblar Ha Yo’q Eslatma 1 Tovar-moddiy zaxiralarni hisobdan chiqarish bo’yicha komissiya tuzish to’g’risida buyruq borligi?  2 Hisob yuritish siyosati to’g’risidagi buyruqda tovar- moddiy zaxiralarni inventarizasiya qilish usullari va muddatlari ko’rsatilganmi?  3 Inventarizasiya o’tkazish va natijalarini rasmiylashtirish bo’yicha amaldagi me'yoriy hujjatlar mavjudmi?  4 Inventarizasiya belgilangan muddatlarda o’tkazilganmi?  5 Tovar-moddiy zaxirlar oxirgi marta qachon inventarizasiya qilingan?  2 yil oldin 6 Inventarizasiya natijalari hisobda aks ettirilganmi?  So’nggi 2 yil inv. o’tkazil- magan 7 Tovar-moddiy z

56 15 Tovar-moddiy zaxiralar turkumlanganmi?  16 Tovar-moddiy zaxiralar kodifikatori ishlab chiqilganmi?  17 Buxgalteriya xodimlari TMZni tabiiy kamayish me'yorlari to’g’risidagi hujjatlar bilan ta'minlanganmi?  18 Analitik hisob ma'lumotlari sintetik hisob registrlari bilan taqqoslanganmi?  Ha faqat balans tuzish paytida 19 Tovar-moddiy zaxiralarni hisobdan chiqarish bo’yicha dalolatnomalar va boshqa hujjatlar rahbar tomonidan tasdiqlanganmi?  20 Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olishning saldo metodi qo’llaniladimi?  21 Transport-tayyorlov xarajatlarni hisobga olish va taqsimlash har oyda muntazam amalga oshirilganmi?  22 TMZni baholashning korxonada qo’llanilayotgan usuli BHMS va hisob siyosatiga mosmi?  23 Inventar va xo’jalik anjomlarini hisobdan chiqarish tartibi

57 - auditorlik tashkiloti tomonidan bajariladigan ishlar hajmi; - mavjud ma'lumotlarning manbasi va ishonchliligi. Tovar-moddiy zaxiralarni auditorlik tekshiruvidan o’tkazish buxgalteriya hisobotida katta xatolarga yo’l qo’yish xavfini kamaytiradi. Shuning uchun, tovar-moddiy zaxiralarni tekshirishni boshlashdan oldin auditor eng ko’p uchraydigan qoidabuzarliklarni aniqlashi va shuni hisobga olgan holda zarur tekshiruv amallarini tanlashi kerak. Tovar-moddiy zaxiralar to’g’risidagi axborotlarning ishonchliligi bo’yicha auditor fikrining shakllanishiga quyidagi omillar ta'sir ko’rsatadi: a) to’liq aks ettirilish - korxonaga tegishli barcha tovar-moddiy zaxiralarining buxgalteriya yozuvlarida aks ettirilganligi va buxgalteriya hisobotiga kiritilganligi. Tovar-moddiy boyliklar bilan

58 Davriylashtirishdagi xatolarni aniqlash uchun auditor hisob yozuvlarini o’rganishi va ularni dastlabki hujjatlar bilan solishtirishi kerak. g) Tovar-moddiy boyliklarni baholashning to’g’riligi. Masalan, ularni kirim qilishda sotib olish bahosi noto’g’ri aniqlanib, buning oqibatida amortizasiya noto’g’ri hisoblanadi. Bu xatolar hisob yuritish uslubiyotining buzilishiga olib keladi va ko’p hollarda muntazam sodir bo’ladi. d) Tovar-moddiy zaxiralarni buxgalteriya hisobining tegishli schyotlarida aks ettirishning to’g’riligi. Bunday xatolar inventarizasiya o’tkazish chog’ida aniqlanishi mumkin. Tovar-moddiy zaxiralar qoldiqlarini aks ettirish va sotilgan mahsulot tannarxini hisoblashning to’g’riligiga ta'sir qiluvchi muomalalar quyidagilar natijasida yuzaga keladi: a) buxgalteriya hisob

59 mumkin. Xaridlar quyidagi ikkita holning bittasi sababli pasaytirib ko’rsatilishi mumkin. 1) Muomalalarni hisobda aks ettirmaslik. Bunday muomalalar kreditor harzlarni tekshirish chog’ida aniqlanishi mumkin. Masalan, buxgalteriya hisobi registrlaridagi yozuvlarni taqdim qilingan, olingan moddiy qiymatliklar uchun mol yetkazib beruvchilarga to’langanlikni isbotlovchi schyotlar, shartnomalar, isbotlovchi pul hujjatlari ma'lumotlari bilan solishtirib, auditor ayrim schyotlarning buxgalteriya hisobi registrlarida aks ettirilmay qolganligini aniqlashi mumkin. 2) Muomalalar noto’g’ri turkumlangan. Masalan, tovar-moddiy zaxiralarning sotib olish qiymati ularni sotib olish bilan bog’liq bo’lgan barcha xarajatlardan iborat. Lekin, bunday sarflarning bir qismi yoki ayrim turlari (masalan, sot

60 cheklangan. Chunki, ular odatda hisobot yozuvlaridan foydalanish yuzasidan zaruriy tajribaga ega bo’lmasliklari mumkin. Bunday holat mulkdorlar uchun axborotlar haqqoniyligini mustaqil tasdiqlovchi xizmat ehtiyojini keltirib chiqaradi. Bunday xizmat turi, albatta, mustaqil auditorlarda mujassamlashgan. Mamlakatimizda erkin iqtisodiyotning rivojlanib borishi, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning o’zaro va xalqaro iqtisodiy aloqalarining keng ko’lamda jadallashib borishi, shubhasiz, yuqori saviyadagi auditorlik xizmatlariga bo’lgan talabni taqozo etadi. Ma’lumki, har bir korxona, umuman tadbirkor lik sub’yekti o’zining moliyaviy-xo’jalik faoliyatini vaqti-vaqti bilan o’rganib tahlil qilib, unga baho berishi va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yo’llarini aniqlab, kelgusi ish rejalari

61 xo’jaligi mollariga bo’lgan talabni qondirish ishlab chiqarish jarayonini yo’lga qo’yishdan iboratdir. Hukumatimiz tomonidan bu qarorlarni qo’llab quvvatlash maqsadida ma’lum bir real ishlar amalga oshirilmoqda. 2013-yil 1-yanvardan boshlab xo’jalik yurituvchi sub’ektlar hisobotini topshirish shakli, ya’ni “Asosiy vositalar harakati to’g’risida”gi hisobot shakli qisqartirildi va hisobotlar elektron shaklda topshiriladigan bo’ldi. Hukumat tomonidan qabul qilingan qarorlarni bajarilishini nazorat qiluvchi tashkilot bo’lib nodavlat tashkilot ya’ni auditorlik tashkilotlari hisoblanadi. Auditorlik xizmatlaridan foydalanishni keng yo’lga qo’yish zarur. Bu uchun eng avvalambor buxgalteriya hisobini xalqaro standartlar darajasida amalga oshirish uchun muayyan ishlar amalga oshirilmoqda. Bular q

62 Malaka imtihonini topshirishga mazkur Nizom bilan belgilanadigan malaka talablariga javob beradigan da’vogarlar qo’yiladi. Auditor malaka sertifikatini olishga da’vogar quyidagi talablarga javob berishi kerak: 1) O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida olingan oliy iqtisodiy ma’lumotga yoki xorijiy davlatning ta’lim muassasasida olingan hamda qonun hujjatlariga muvofiq O’zbekiston Respublikasidagi ta’limga ekvivalent deb e’tirof etilgan oliy iqtisodiy ma’lumotga ega bo’lish va oliy ta’lim muassasini tugallaganidan so’ng oxirgi o’n yil ichida kamida uch yillik buxgalteriya hisobi, audit, moliyaviy yoki soliq nazorati sohasida yoxud shu sohalarda dars berish amaliy ish stajiga (shu jumladan, o’rindoshlik asosida) ega bo’lish; yoki O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasal

63 boshqalarga) ega bo’lgan va O’zbekiston Respublikasi hududida iqtisodiy sohada kamida 5 yillik ish stajiga ega bo’lgan talabgorlar malaka imtihonini topshirishga auditorlarni tayyorlash markazlarida maxsus o’qitishdan o’tmasdan kiritiladilar. Bunday holatlar Respublikada o’tkaziladigan tekshiruvlarni sifati va o’z navbatida auditorlik xizmatlarini jahon andozalari asosida o’tkazib berishga xizmat qiladi. Hozirgi kunda auditorlik xizmatlarini bunday tezkor rivojlanishi uchun Respublikada barcha shart-sharoitlar mavjud hamda mutaxassislar tayyorlanmoqda. Tayyorlanayotgan auditorlar dunyo miqyosida tayyorlanayotgan auditorlar bilan teng ish olib bormoqda. Mamlakatimiz olimlari va mutaxassislari B.Pardayev va Qosimovlar ta'riflashicha: «Ajralmas tavakkalchilik - bu xo’jalik yurituvchi s

64 orasidagi tenglikni aniqlash zarur. Shu bilan birga, sintetik va analitik hisob ma'lumotlarining muvofiqligiga ishonch hosil qilishi muhimdir. XULOSA VA TAKLIFLAR. Bizlar “Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi, uning natijalari hisobi hamda auditi” mavzusidagi bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida korxonalarda Tovar-moddiy zaxiralar holatini o’rganish jarayonida bitiruv malakaviy ishida quyidagi xulosa va takliflarni beramiz:  Tovar-moddiy zaxiralari hisobini olib borganda ombordagi hisob- kitoblarni to’g’ri yo’lga qo’yishda hamda buxgalteriyadagi ma’lumotlar bilan bir-biriga to’g’ri kelishda ombor mudirining xizmati juda kata. Shuning uchun bizlar o’ylaymizki, korxonlardagi Tovar-moddiy zaxiralarining kirim-chiqimini hisobga olishda ombor mudirlari hisob-kitob ishlarini y

65  Tovar-moddiy zaxiralarini buxgalteriya hisobida baholashda juda katta muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu Tovar-moddiy zaxiralarini ombordagi bahosi, sotishdagi bahosi, ishlab chiqarish bahosi shu kabi baholar qo’llaniladi. Bu esa moliyaviy natijalarni aniqlashda noaniqlikka olib keladi. Buning uchun yuridik hisoblangan barcha korxonalar Tovar-moddiy zaxiralarini oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirishda Tovar-moddiy zaxiralarini bahoso bo’yicha yagona to’xtamga kelish zariur. Agarda yagona to’xtamga kelinsa, Tovar- moddiy zaxiralari bo’yicha hisob-kitob ishlari ancha yaxshilangan hisoblanadi. Buning uchun esa hisob-kitob ishlari bo’yicha Moliya Vazirligi tomonidan ma’lum bir yo’riqnomalar ishlab chiqish talab etiladi. Bu yo’riqnomalar qanchalik tez ishlab chiqilsa, shunchalik mo

66 zaxiralarning hisobni tashkil qilishni yanada yaxshilash uchun buxgalteriya hisobining avtomatlashgan shakli bo ’lgan buxgalteriya hisobi dastur (1C: Buxgalteriya va BEM)laridan keng foydalanish lozim.  Inventarizatsiya o’tkazish jarayoni yirik korxonalarda yilni oxiriga to’g’ri keladi. Bizning fikrimizcha korxona rahbarining buyrug’iga muvofiq korxonani ichki qismida joriy inventarizatsiyani o’tkazish maqsadga muvofiqdir. Tovar- moddiy zaxiralarning hisobi va hisobot ishlarini to ’g’ri tashkil qilish uchun joriy inventarizatsiya o’tkazishni tashkil qilish va auditor tekshiruvi asosida uni yanada mustahkamlashni tavsiya qilamiz.  Moddiy boyliklarini saqlash xarajatlarini hisobga olishning hozirgi kunda amalda bo’lgan tartibini yanada yaxshilashni talab etadi. Hozirgi kunda ko’p hollar

67 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. I. O ’zbekiston Respublikasi qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari. I.1. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. 1.1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -Toshkent, O’zbekiston. 2011. 1.2. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi. -Toshkent, O’zbekiston. 2012 . 1.3. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi. -Toshkent, O’zbekiston. 2011. 1.4. O’zbekiston Respublikasining "Buxgalteriya Hisobi to’g’risida"gi Qonuni. -T.: 1996 y. 1.5. O’zbekiston Respublikasining "Auditorlik faoliyati to’g’risida"gi Qonuni. (Yangi tahrirda) 2000 y, 26 may.

68 1.6. O’zbekiston Respublikasi Qonuni "Mahsulot taqsimotiga oid bitimlar to’g’risida". O’zbekiston Respublikasi Qonunchilik to’plami 1-son 312-II son - T.: 2001. I.2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari va Qarorlari. 1.7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni tekshirish tashkil qilishni tartibga solish to’g’risida" 1998 yil 19 noyabrdagi PF- 2114-sonli Farmoniga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida" O’zbekiston Respublikasi Qonunlar To’plami 47-48-son 352-modda, PF-3694, - T.: 2005. 1.8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Bozor islohotlarini chuqurlashtirish va iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish sohasidagi ustivor yo’nalishlarni amalga oshirilishini jadallashtirish chora tadbirlari to’g’risid

69 1.13. Karimov I.A. " Bizning bosh maqsadimiz - jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatimizni moderinizasiya va islox etishdir" . T.: "O’zbekiston", 2005 y 96 b. 1.14. Karimov I.A. "Asosiy vazifamiz - vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish" 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma'ruzasi. Toshkent, "Xalq so’zi" gazetasi, 2010 yil 30 yanvar, 21 soni 1.15. Karimov I.A. 2008 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2009 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma'ruzas

70 2.7. O’zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobi Milliy Standarti № 19 " Inventarlashni tashkil etish va o ’tkazish ". 2.8. O’zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobi Milliy Standarti № 21 " Xo’jalik yurituvchi sub’yektlar moliyaviy- xo’jalik faoliyatining buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasi ". 2.9. A. Karimov, A.Avloqulov «Buxgalteriya hisobi». T.: «Sharq» NMAK, 2004 yil. 591 b. 2.10. O. Bobojonov «Moliyaviy hisob». – T.: «Sharq» NMAK, 2000 yil. 476 b. 2.11. A. Abdullaev «Moliyaviy hisob».– T.: «Fan va texnalogiya», 2005 yil. 286 b. 2.12. I. Ochilov «Moliyaviy hisob». – T.: «Iqtisod va moliya», 2006 yil. 396 b. 2.13. A. Vahobov, A. Ibragimov «Moliyaviy tahlil». – T.: «Sharq» NMAK, 2005 2.14. B.Xasanov «Boshqaruv hisobi», T.: TIMI, 2011 yil 2.15. A.Po’latov va b

71 www.mf.uz www.lex.uz www.norma.uz www.soliqinfo.uz www.referat.uz www.glavbukh.ru www.saldo.ru www.buhgalteriya.com.ua

Купить

Информация о документе

Продавец

Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi, uning natijalari hisobi hamda auditi

Похожие документы