Tovarlar va xizmatlar bozorida raqobat va uni aniqlash usullari

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	100.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tovarlar va xizmatlar bozorida raqobat va uni aniqlash usullari

Купить

KIRISH
Bugun O'zbekiston o'z mustaqil taraqqiyotining sifat jihatdan yangi
bosqichiga qadam qo'ydi. Bu yo'lda u jahonning ko'plab mamlakatlari va yirik
xalqaro tashkilotlari bilan turli sohalarda samarali hamkorlik qilib kelmoqda.
Xususan, xorijiy davlatlar bilan do'stona hamda o'zaro manfaatli munosabatlarni
rivojlantirish borasida muhim natijalarga erishilyapti.
Aytish mumkinki, davlatimiz rahbari bugungi kunda nafaqat O'zbekiston,
balki Markaziy Osiyoning farovonligi uchun jon kuydirayotgan, mintaqani sanoati
rivojlangan, obod va dunyo bilan keng integratsiyalashgan hududga aylantirish
orzusi bilan yashab, shunga monand mehnat qilayotgan etakchi sifatida namoyon
bo'lmoqda.
Qisqa davr ichida O'zbekiston xalqi mamlakatimizning jahon hamjamiyatida
munosib o'rin egallashiga asos bo'luvchi ulkan yutuqlarni qo'lga kiritdi. SHunga
monand ravishda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan boshlangan islohotlar va
modernizatsiya jarayoni, jumladan, qo'shni mamlakatlar bilan aloqalarni
mustahkamlash bo'yicha siyosatni dunyo hamjamiyati e'tirof etmoqda.
So'nggi besh yilda davlatimiz rahbarining mustahkam siyosiy irodasi tufayli
tadbirkorlar o'z biznesini rivojlantirish uchun erkinlik va yangi- yangi
imkoniyatlarga ega bo'lmoqda, dehqon va fermerlar, klaster xo'jaliklari o'zlari
etishtirgan hosilning haqiqiy egasiga aylanmoqda. Bularning barchasi
Prezidentimizning Vatanimiz ravnaqi, xalqimiz farovonligi yo'lida tunu kun tinim
bilmasdan, bor bilim va tajriba, kuch va imkoniyatlarini safarbar etayotgani hamda
bu jarayon tobora kuchayib, yangi sifat bosqichiga ko'tarilib borayotganidan
dalolat beradi.
Harakatlar strategiyasi asosida olib borilayotgan keng ko‘lamli
islohotlarning dastlabki natijalari yurtimiz aholisi hayotida o‘zining yaqqol
ifodasini topmoqda. Bu esa ularning ijtimoiy faolligi, ertangi kunga ishonchi
mustahkamlanishida muhim omil bo‘layapti.
3

Mazkur dasturilamal hujjatning uchinchi — Iqtisodiyotni rivojlantirish va
liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish bo‘yicha aniq vazifalar
belgilab berilgan.
Shundan kelib chiqib, bugungi kunda iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish,
ayniqsa, tadbirkorlik harakatiga keng yo‘l ochib berishga jiddiy e’tibor
qaratilmoqda. Binobarin, iqtisodiyotning liberallashtirilishi bu davlatni
nomarkazlashtirish bo‘lib, uning iqtisodiy boshqaruvdagi funksiyalarini o‘zini o‘zi
boshqarish tashkilotlariga, xususiy sektorlarga o‘tib borishini anglatadi. Ushbu
jarayonda ikkita muhim strategik vazifani hal qilish zarur. Avvalo,
xususiylashtirilayotgan mulk haqiqiy mulkdorlar qo‘liga berilishi kerak. Chunki
iqtisodiy munosabatlarni tubdan o‘zgartirish uchun real shart-sharoitlar yaratishga
imkon tug‘dirilishi milliy ongning o‘sishi va tafakkur taraqqiyotiga olib keladi.
Navbatdagisi, iqtisodiyotda ko‘p ukladlilikni hamda raqobat muhitini yaratish
orqali davlatning mulkka bo‘lgan monopol huquqini tugatish, xususiy
mulkchilikning turli shaklidagi korxonalarni barpo qilishdir. Bu, o‘z navbatida,
jamiyat turmush sharoitiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, odamlarning xususiy mulkka
nisbatan qarashi o‘zgarishi, ijtimoiy ongning shakllanishiga xizmat qiladi. Eng
muhimi, davlat mulki xususiylashtirilib, kichik biznesning rag‘batlantirilishi
tufayli jamiyatda mulkdorlarning yangi qatlami vujudga keladi. Shu ma’noda,
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan islohotlarning yangi
bosqichida iqtisodiyotda davlat ishtiroki bosqichma-bosqich kamaytirilayotgani
quvonarlidir.
Iqtisodiyot professional diagnostika asosida tahlil etilib, strategik harakatlar
samaradorligini oshirish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlar natijasida 2017
yilda barqaror iqtisodiy o‘sish sur’atlari 5,5 foizni tashkil qildi, eksport hajmi
qariyb 15 foiz ko‘paydi. Tashqi savdo aylanmasining ijobiy saldosi 854 million
AQSh dollariga yetkazildi.
Agar mavjud salohiyat va imkoniyatlardan oqilona foydalanilsa, iqtisodiy
ko‘rsatkichlar muttasil oshib boraveradi. Buning uchun iqtisodiyot tarmoqlarini
modernizatsiyalash hamda yangilash tadbirlarini yanada jadallashtirish zarur.
4

Davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, mamlakatimiz gaz va elektr energiya
sohasidagi kapitalning texnologik eskirganligi hamda
modernizatsiyalashtirilmaganligi sababli gaz ishlab chiqarishda tabiiy gazning 23
foizgacha, elektr uzatishlarda esa elektr energiyasining 20 foizgacha isrof
bo‘layotgani juda achinarlidir. Bebaho boyliklarimiz behuda yo‘qotilishining
oldini olish uchun texnologik qoloq hamda samarasiz ishlab chiqarish jarayonidan
voz kechishimiz darkor. Zero, kapital yangilanmas ekan, texnologik rivojlanish
ham bo‘lmaydi. Ammo kapital yangi bo‘lgani bilan uning ishlash texnologiyasi
eski bo‘lsa, uning ham samarasi sezilmaydi. Buning yana bir salbiy oqibati shuki,
malakali kadrlarga bo‘lgan talab ham pasayib boraveradi.
Prezidentimiz Oliy Majlisga Murojaatnomasida iqtisodiyotimizda yig‘ilib
qolgan bunday muammolarni bartaraf etish uchun bajarilishi lozim bo‘lgan ustuvor
vazifalar qatorida, O‘zbekistonni texnologik rivojlantirish va ichki bozorni
modernizatsiya qilish bo‘yicha kuchli milliy g‘oya, milliy dastur kerakligini
alohida ta’kidladilar. Bunday dasturning yaratilishi mamlakatimizda ilm-fan
hamda texnologiyaning rivojlanishi va iqtisodiyotimizni modernizatsiyalashga
ulkan hissa qo‘shadi.
Darhaqiqat, dunyoda ilm-fan hamda texnologiyani rivojlantirish dasturlari
va ularning yutuqlarini amaliyotga keng joriy etish orqali o‘z taraqqiyot yo‘lini
mustahkam qurgan davlatlar ko‘plab topiladi. Janubiy Koreya — ana shulardan
biri. O‘tgan asrning 60-yillarida dunyoning qashshoq mamlakatlari safida bo‘lgan
ushbu davlat texnologik rivojlanish hamda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish
orqali jahonda yetakchilardan biriga aylandi. Xuddi shunday hayotiy dasturlar
orqali Malayziya, Xitoy ham qoloq va agrar mamlakatdan sanoati taraqqiy topgan,
jadal rivojlanayotgan davlat sifatida shakllandi. Ular rivojlangan davlatlar safidan
tushmaslik uchun mudom kuchli raqobatga kirishish, o‘z pozitsiyasini yo‘qotib
qo‘ymaslik payidan bo‘ladi. Tabiiyki, bunda iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
qaratilgan, texnologik o‘zgarishlarni o‘zida mujassam etgan milliy dasturlar qo‘l
keladi.
5

Hozirgi globallashuv hamda kuchli raqobat muhiti mamlakatlar oldiga
innovatsiyalar va texnologik o‘zgarishlarni izchil amalga oshirish vazifasini
qo‘ymoqda. Ana shu jihat inobatga olingan holda, yurtimizda innovatsion faoliyat
uchun keng imkoniyatlar yaratilayapti. “Mirzo Ulugbek Innovation Center”
markazi hamda Innovatsion rivojlanish vazirligi tashkil qilinganligi mazkur
ishlarning debochasi bo‘ldi, deyish mumkin.
Kuchli milliy dastursiz modernizatsiyalash tadbirlari izchil bo‘lmasligi aniq.
Shu bois ham texnologik o‘zgarishlarni zamon talablariga to‘liq javob beradigan
darajaga ko‘tarish uchun milliy dastur yaratilishi g‘oyat muhimdir.
Murojaatnomada alohida ta’kidlanganidek, iqtisodiyotimizning boshqaruv
tizimi eskirib ketgan va u bugungi zamon talablariga, qolaversa, bozor iqtisodiyoti
tamoyillariga to‘g‘ri kelmaydi. Shuning uchun innovatsion g‘oyalarni patentlash
hamda ularning tijoratini yo‘lga qo‘yish orqali iqtisodiy o‘sishga erishish, aholi
turmush darajasini va iqtisodiy jarayonning samaradorligini oshirish bo‘yicha
mexanizmlar o‘z vaqtida joriy qilinmaganligidan mamlakatimizda texnologik
qoloqlik darajasi ko‘tarilib, uning tashqi dunyo bilan raqobatdoshligi pasayib
ketgan. Bu, o‘z navbatida, yurtimizda innovatsion hamda kreativ g‘oyalarga ega
malakali kadrlarning chet ellarga chiqib ketishiga sabab bo‘lgan.
O‘zbekistonni texnologik rivojlantirish va ichki bozorni modernizatsiyalash
g‘oyalarining maqsad hamda vazifalari to‘liq ifodasini topadigan milliy g‘oya va
milliy dastur yaratilishi mavjud muammolarni bartaraf etish, iqtisodiyotimiz
raqobatdoshligini oshirish, mamlakatimizni jahondagi taraqqiy topgan davlatlar
qatoriga tezroq olib chiqishga xizmat qiladi.
6

1. Tovar va xizmatlar tasnifi
Tovar (rus.) — 1) ishlab chiqarish.iqtisodiy faoliyatning moddiybuyum
shaklidagi har qanday mahsuloti; 2) sotuvchilar va xaridorlar o rtasida oldisotdi,ʻ
bozor munosabatlari ob yekti. Tovar bozorda sotish, ayirboshlash uchun va shu
ʼ
orqali boshqalarning ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqariladigan mehnat
mahsulotidir. Tovar faqat modsiy shaklga ega bo lmay, u turli xizmatlar, ma naviy
ʻ ʼ
ne matlar va boshqa ko rinishlarda ham bo lishi mumkin. Tovar shaklini olgan
ʼ ʻ ʻ
mahsulot ikki yoqlama xususiyatga ega bo lishi, ya ni bir tomondan, u faqat sotish
ʻ ʼ
uchun ishlab chiqarilgan, ikkinchidan, kishilarning bironbir ehtiyojini qondira
olishi kerak. Iqtisodiyotda tovarning bu ikki yoqlama xususiyati — iste mol
ʼ
qiymati, uning mehnat mahsuli ekanligi qiymat tarzida o rganiladi.
ʻ
Tovarlarning iste mol qiymati ularning boshqa tovarlar bilan almashtirish
ʼ
imkonini beradi. Shuning uchun tovar ishlab chiqaruvchilarni tovarning almashuv
qiymati qiziqtiradi. Tovarlarni sotishdagi ularning narx ko rsatkichi almashuv
ʻ
qiymatini ko rsatadi. Tovarning almashuv qiymati — biror turdagi iste mol
ʻ ʼ
qiymatning boshqa turdagi iste mol qiymatga ayirbosh qilinadigan miqdoriy
ʼ
nisbatdir. Tovarlarning almashuv qiymatiga qarashlarda turlicha ta limotlar
ʼ
mavjud bo lib, ulardan biri "qiymatning mexnat nazariyasi" deb nom olgan. Bu
ʻ
nazariya asoschilari A.Smit, D. Rikardo, U.Petti va boshqa fikricha, tovarlarning
tabiiy xususiyatlaridan birortasi — og irligi, shakli, hajmi kabilar almashuv
ʻ
qiymatiga asos bo la olmaydi, uning asosini tovarga sarflangan mexnat,
ʻ
almashishning zarur shartini esa ayirboshlanadigan tovarning har xil iste mol
ʼ
qiymatlari (xususiyatlari) tashkil etadi. Lekin har xil tovarlarning iste mol qiymati
ʼ
sifat jihatidan turlicha bo lishi mumkin. Bu qarash tarafdorlarining fikricha,
ʻ
tovarlarni miqdor va sifat jihatlardan solishtirish, ya ni barobarlashtirish asosi faqat
ʼ
unga sarflangan mehnat bo lishi mumkin. Tovarda mujassamlashgan ijtimoiy
ʻ
mehnat uning qiymatini tashkil qiladi.
Avstriya iqtisodiyot maktabi namoyandalari fikricha, ayirboshlash
mutanosib tovarlarning iste mol uchun qay darajada foydaliligi, ya ni nafliligi
ʼ ʼ
(qarang Naflshshk) bilan belgilanadi.
7

Tovarlar odatda (lekin har doim ham emas) bo'lgan narsalar moddiy,
masalan, qalam, tuz, olma va shlyapa. Xizmatlar shifokorlar, maysazor ishchilari,
stomatologlar, sartaroshxonalar, ofitsiantlar yoki onlayn serverlar, kitob, raqamli
videogame yoki raqamli filmni o'z ichiga olgan boshqa odamlar tomonidan
o'tkaziladigan tadbirlar. Birgalikda, bu ishlab chiqarish, tarqatishva iste'mol ning
tovarlar va xizmatlar bu barchani qo'llab-quvvatlaydi iqtisodiy faoliyat va savdo.
Ga binoan iqtisodiy nazariya, tovar va xizmatlarni iste'mol qilish ta'minlangan deb
hisoblanadi qulaylik (qoniqish) ga iste'molchi yoki oxirgi foydalanuvchi bo'lsa
ham korxonalar boshqa tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish jarayonida tovar va
xizmatlarni iste'mol qilishgavdalangan mexnat va uning nafliligi tovar qiymatini
vujudga keltirad.
8

2. Xalqaro tovarlar va xizmatlarning raqobat va uning zamonaviy sharoitda
namoyon bo'lish xususiyatlari
Hozirgi kunda tobora ko'proq mamlakatlar o'zlarining milliy mahsulotlari
bilan Jahon bozoriga chiqishga intilmoqda va unda muvaffaqiyatli
raqobatlashishga intilmoqda. Har yili jahon bozorida savdo qiladigan mamlakatlar
soni ko'paymoqda va shu sababli xalqaro raqobat o'sib bormoqda. Xalqaro raqobat
muammosi bugungi kunda juda dolzarb bo'lib qoldi. Bugungi kunda
raqobatbardoshlik muammosi har qanday mamlakatda hukumat va sanoatni
tashvishga solmoqda.
Raqobat va raqobat - bu bozor mexanizmlariga asoslangan iqtisodiy tizim
faoliyatining asosiy mazmuni, bozor iqtisodiyoti toifalarining umumiy sxemasidagi
asosiy toifalar.
Musobaqa biron bir narsani sotib olishni yoki sotishni istagan har qanday
kishi turli etkazib beruvchilar yoki xaridorlar orasidan tanlashi mumkin bo'lgan
vaziyat sifatida tavsiflanadi. "Raqobat" atamasining yana bir talqini, "firmalar o'z
mahsulotlarini iste'molchilari uchun o'zaro raqobatlashadigan jarayon" ni raqobat
orqali tushunishni taklif qiladi.
Tovar ishlab chiqarishda, qoida tariqasida, ishlab chiqarish va iste'mol
o'rtasidagi bog'liqlikni bozor amalga oshiradi, bu esa talab va taklif mexanizmi
orqali ushbu aloqaning amalga oshirilishini ta'minlaydi. Kategorik ma'noda bozor
tovar ishlab chiqarish munosabatlari va iqtisodiy aloqaning mustaqil sub'ektlari
faoliyatini amalga oshirish uchun makon-vaqtinchalik asosdir. Takror ishlab
chiqarishni tashkil etish shakli sifatida bozor bozor iqtisodiyoti qonunlari asosida
o'z-o'zini tartibga soladigan reproduktiv bog'lanishlar va nisbatlarning shakllanishi
va harakatini bozor infratuzilmasi, uning mehnat resurslari harakati, investitsiya
resurslari, qimmatli qog'ozlar, tovar fondlari aylanmasiga xizmat qiluvchi
institutlar bozor infratuzilmasi doirasidagi iqtisodiy boshqaruv tizimiga kiradi. Tor
ma'noda, bozor - bu talab, taklif va bozor narxlari mexanizmi orqali sotuvchi va
xaridorlarni sotish va sotib olish orqali begonalashtirilgan (o'zlashtirilgan) ishlab
chiqarish shartlari va natijalari almashinishining shakli va usuli.
9

Talab va taklif munosabatlari, bir tomondan, qiymat qonuni bilan
ifodalangan munosabatlar, boshqa tomondan, narxlash jarayonida bir-biri bilan
yaqin aloqada bo'ladi. Qiymat qonuni mehnatning ijtimoiy xarajatlarini tartibga
soladi, narxlarning umumiy darajasini belgilaydi, ularning harakatlanishining
asosiy tendentsiyasini aks ettiradi, tovarlar narxlari yig'indisining qiymatlar
yig'indisiga muvofiqligi zarurati sifatida harakat qiladi.
Talab va taklif qonunining qiymat qonuniga ta'siri quyidagicha ifodalanadi:
bozorda almashinish uchun maqbul bo'lish uchun mehnat xarajatlari ma'lum
qiymatlarga mos kelishi kerak. Shu bilan birga, narxlar orqali qiymat qonuni tovar
ta'minotining shakllanishiga ta'sir qiladi. Shu bilan birga, ushbu qonun talabning
shakllanishiga ta'sir qiladi; birinchidan, biz har doim iste'molchilarning tovar
qiymatidan to'lov qobiliyatini ta'minlaydigan pul daromadlarini ishlab chiqaramiz;
ikkinchidan, talab hajmi va tuzilishining shakllanishi nafaqat ehtiyojning
dolzarbligi darajasiga, balki pul daromadlariga, shuningdek tovarlar narxlari
darajasiga bog'liq.
Qiymat qonuni tovar ishlab chiqaruvchilar o'rtasidagi munosabatni, talab va taklif
qonuni ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasidagi munosabatlarni, bir tomondan tovar
ishlab chiqaruvchilar va boshqa tomondan xaridorlar o'rtasidagi ijtimoiy
foydalanish qiymati va narx haqidagi munosabatlarni tartibga soladi.
"Raqobat" tushunchasining iqtisodiy mazmunini aniqlash uchun uni
tushunishda ko'pincha uchta yondashuv mavjud: xulq-atvor, tarkibiy, funktsional.
Tarixiy nuqtai nazardan xulq-atvori yondashuv raqobatni aniqlash uchun birinchi
yondashuv edi. Xususan, A.Smit raqobatni "o'z tovarlarini sotish uchun yanada
qulay sharoitlar uchun sotuvchilar o'rtasidagi halol raqobat" bilan aniqladi.
Neoklassik nazariya, xulq-atvor yondashuviga rioya qilgan holda, raqobatning
mazmunini noyob iqtisodiy tovarlar uchun kurash sifatida belgilaydi. Shunday
qilib, amerikalik iqtisodchi P. Xaynening fikriga ko'ra, "raqobat - bu noyob
tovarlarga kirish mezonlariga eng yaxshi javob berish istagi".
Ga ko'ra tizimli yondashuv, raqobatning mazmuni bozor turi va uni
boshqaradigan sharoitlar bilan belgilanadi. "Raqobat - bu bozorda ko'plab mustaqil
10

xaridorlar va sotuvchilarning mavjudligi, xaridorlar va sotuvchilarning bozorga
erkin kirish va chiqish imkoniyatlari."
Funktsional yondashuv o'zgarishini ko'rib chiqish iqtisodiy mohiyati uning
iqtisodiy rivojlanishdagi rolini o'rganish yo'nalishidagi raqobat.
So'nggi o'n yilliklardagi voqealar, ayniqsa, raqobatning ishlab chiqaruvchi
kuchlarni rivojlanishidagi asosiy rolini, uning milliy iqtisodiyot va jahon iqtisodiy
jarayonlariga universal ta'sirini aniq ko'rsatib berdi.
Zamonaviy dunyoda asosiy tushuncha raqobatbardoshlik. Biroq, zamonaviy
iqtisodiy fan "raqobatdoshlik" toifasining mazmunini birlashgan umumiy qabul
qilingan talqinini va uni baholash va shakllantirish uslublariga yagona qabul
qilingan yondashuvni taqdim etmaydi.
Umuman olganda, raqobatbardoshlik deganda tovarlar va xizmatlar
bozorlarida raqobatlashish qobiliyati tushuniladi. Raqobatdoshlik Iqtisodiy
Hamkorlik va Rivojlanish Tashkiloti (OECD) tomonidan kompaniya, tarmoqlar,
mintaqalar va davlatlarning xalqaro raqobat uchun ochiq bo'lib, nisbatan yuqori
darajadagi daromad va ish haqini ta'minlash qobiliyati sifatida belgilanadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, zamonaviy milliy ichki raqobat xalqaro raqobat bilan
uzviy bog'liqdir va zamonaviy globallashuv jarayonlari xalqaro raqobat nafaqat
milliy raqobat namoyon bo'lishini kuchaytiribgina qolmay, balki aksariyat hollarda
uning namoyon bo'lish xususiyatiga ta'sir qilishini aniqlaydi.
"Raqobat ustunligi" atamasi "raqobat" tushunchasi bilan chambarchas
bog'liq. Raqobatbardosh afzallik bozor sub'ekti nuqtai nazaridan, bu uning aktivlari
va turli xil xususiyatlari (masalan, kompaniya uchun - xarajatlarni tejashga imkon
beradigan uskunalar, texnik jihatdan rivojlangan mahsulotlar uchun savdo
markalari, xom ashyo va materiallarga egalik qilish va boshqalar), unga
raqobatchilar oldida ustunlik beradi. ...
Shunday qilib, raqobat, bir tomondan, bozorning mavjudligi va
rivojlanishining eng muhim shartidir va aynan raqobat tovar ishlab
chiqaruvchilarni ishlab chiqarishning eng samarali usullarini doimiy ravishda joriy
etishga, mahsulot turlarini yangilashga, ularning sotilishini ta'minlashga, talabni
11

yaratishga va yangi foydali savdo bozorlarini izlashga majbur qiladi. Boshqa
tomondan, raqobatning namoyon bo'lish shakllari va mazmuni birinchi navbatda
bozor holati, uning tendentsiyalari va tsivilizatsiyasi bilan belgilanadi.
1-jadval - Bozor turlari va raqobat xususiyati
Raqobat
xarakteri Asosiy sozlamalar
Mahsulot ishlab
chiqaradigan
firmalar soni Narxlar
ustidan
nazorat Tovarlarni farqlash Kirish
qulayligi
Zo'r raqobat Ko'plab
mustaqil
firmalar Nisbatan oson
kirish
Monopolistik
raqobat Shunga
o'xshash
tovarlar va
xizmatlarni
ishlab
chiqaradigan
ko'plab firmalar O'zgartirish
bilan
cheklangan
ta'sir Mahsulotlar va
xizmatlar bozor
segmentlari bo'yicha
farqlanadi Nisbatan oson
kirish
Oligopoliya Tovarlar va
xizmatlar ishlab
chiqaradigan
bir nechta yirik
firmalar "Narxlar
etakchisi"
ta'siri
mavjud Shaxsiy mahsulotlar
uchun juda zarur.
Standartlashtirilgan
uchun kichik Qiyin kirish,
ko'pincha katta
sarmoyalarni
talab qiladi
12

Monopoliya Bitta mahsulot
va bitta firma Deyarli
to'liq
nazorat Yo'q Juda qiyin
Raqobatbardosh mahsulotlarni yaratish sohasida to'g'ri qarorlarni qabul
qilish kompaniya uchun nafaqat an'anaviy raqobatchilar, balki ushbu bozor
segmentida yangi paydo bo'lgan firmalar faoliyati to'g'risida etarli darajada to'liq
ma'lumotga ega bo'lmasdan imkonsiz bo'lib qoladi. O'zimizning ilmiy-tadqiqot
ishimizga tegishli qarorlarni qabul qilishda ilmiy-texnik ma'lumotlarni o'rganish va
tahlil qilish natijalarini raqiblarning yutuqlari haqidagi ma'lumotlar bilan tobora
chambarchas bog'lash zarur.
Imitatsion strategiyani innovatsion liderga aylantirish orqali yuqori
raqobatbardosh mavqega ega bo'lish maqsadi etakchi kompaniyalarning yuqori
menejmentini bo'limlarni muvofiqlashtirishni kuchaytirishga va ma'lumotlarni
to'liqroq to'plash va batafsil tahlil qilishni ta'minlashga undaydi.
Axborot to'plash tizimining rivojlanishi yuqori darajadagi menejerlar tomonidan,
ayniqsa tez rivojlanayotgan yuqori texnologik sohalarda doimiy nazorat ostida
bo'lishi kerak: faqat raqobatchilarning xatti-harakatlari to'g'risida maksimal
ma'lumotga ega bo'lishgina kompaniyaning raqobatdoshligi sohalarini
kengaytirishi mumkin. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, firmalar juda tez o'z
pozitsiyalarini yo'qotadilar, ayniqsa raqobatchilar faoliyatiga e'tiborni qisqa
muddatli zaiflashishiga yo'l qo'yadigan bo'lsalar, ayniqsa yuqori texnologiyalar
sohasida qo'lga kiritilgan.
Muayyan ilmiy-texnik sohada rivojlanish prognozini baholash zarurati, o'zining
texnik darajasi va raqobatchilarning yutuqlari darajasi bilan bir qatorda, yangi
ilmiy-tadqiqot falsafasining shakllanishiga olib keladi. Shunday qilib, ilgari faqat
talabnomaga binoan patent tavsifini berish bilan shug'ullangan ilmiy-tadqiqot
bo'limidagi patent idorasi ilmiy-tadqiqot ishlarining faol ishtirokchisiga
aylantirildi.
13

Patentni izlash kabi kundalik muammolar yordamchi bo'limlarga beriladi va
patent idorasi strategik yo'nalish bo'lib, strategiya yaratish uchun rivojlanayotgan
va o'sib boruvchi faoliyatni aniqlashga qaratiladi.
Raqobatbardosh yangi mahsulotlar bilan mahsulot nomenklaturasini
yangilashni rejalashtirish nuqtai nazaridan jarayonni boshqarish ulardan
foydalanishni o'z ichiga oladi etakchi taqqoslash bazasi, talabning tashuvchisi
sifatida mahsulotlarning butun hayotiy tsikli uchun kelajakdagi talabning eng
muhim parametrlarini rivojlanish tendentsiyalarini bashorat qilish uchun yuqori
sifatli ma'lumotlarni olish uni qo'llashning asosiy shartidir.
O'zlashtirilgan texnik darajasi va sifati to'g'risidagi ma'lumotlar sanoat ishlab
chiqarish mahsulotlar, shuningdek, ishlab chiqarishgacha bo'lgan bosqichda,
yangilikni ishlab chiqishda hisobga olinishi kerak bo'lgan istiqbolli me'yor va
talablarni bashorat qilishning turli usullari bilan aniqlash uchun axborot bazasi
hisoblanadi.
Bunday prognozlar aniqlangan ehtiyojlarning eng muhim parametrlariga
muvofiq ishlab chiqiladi.
Mahsulotni takomillashtirish jarayoni, umuman uning rivojlanishi bir xil
maqsadda mahsulot modellarining ketma-ket o'zgarishi. Shu bilan birga, mahsulot
sifatini yaxshilashning ob'ektiv ehtiyojini aks ettirgan holda, har bir keyingi
modelning sifat darajasi avvalgisidan yuqori.
Texnologiyalarning texnik darajasining oshishi ham dastlabki asosiy
modelni (rivojlanishning evolyutsion xarakterini) saqlab qolish bilan qisman
takomillashtirish tufayli, ham printsipial jihatdan yangi konstruktiv va texnologik
echimga o'tishda sodir bo'lishi mumkin.
Shuni ta'kidlash kerakki, dastlabki asosiy modelni modernizatsiya qilish
samaradorligi, uning mavjudligi vaqtining ko'payishi bilan kamayadi. Printsipial
jihatdan yangi dizayn va texnologik echimlarga asoslangan yangi mahsulotlarni
ishlab chiqish odatda mahsulotlarning texnik darajasini oshirishda keskin sakrashni
ta'minlaydi. Ilmiy-texnikaviy mukammallikni ta'minlash uchun talablar darajasi
shunday bo'lishi kerakki, istiqbolli mahsulot ishlab chiqarila boshlanguniga qadar
14

va keyin ma'lum vaqtga qadar ishlab chiqarilgan mahsulotlarning texnik darajasi
raqobatchilar mahsuloti darajasiga to'g'ri keladi yoki undan oshib ketadi.
O'tkazilgan bashoratli tadqiqotlar natijalari mahsulot sifatining istiqbolli
ko'rsatkichlarini aniqlash uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Iste'molchilar talabining o'zgarishi natijasida kelib chiqadigan mahsulotning
dinamik ravishda o'sib borishi sharoitida mahsulotni yangilash jarayonini tashkil
etish va ichki rejalashtirishga yangicha yondoshish talab etiladi. Ushbu muammoni
hal qilishda ularda belgilangan talablar darajasiga qarab korporativ standartlarni
ishlab chiqish va ekspluatatsiya qilishning tabaqalashtirilgan muddatlarini
belgilaydigan va mahsulot ishlab chiqarishni raqobatbardosh texnik-iqtisodiy
darajaga etkazadigan ichki me'yoriy-texnik bazani takomillashtirish muhim o'rin
tutadi.
Tashkil etish masalasi tabaqalashtirilgan ko'rsatkichlar mahsulotlarning
texnik darajasi va istiqbolli talablarning turli darajalarini belgilaydigan
standartlarni joriy etish vaqti juda dolzarbdir. Bir tomondan iste'molchilarning
mahsulotlarning sifati va texnik darajasiga bo'lgan talablari doimiy ravishda o'sib
boradi, ikkinchidan, ishlab chiqaruvchilarning haqiqiy ishlab chiqarish
imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Bunday sharoitda ishlab chiqarishning
rentabelligini maqbul darajasini ta'minlash asosida istiqbolli tabaqalashtirilgan
darajalarni belgilash va ishlab chiqarishni boshlash muddatlari ishlab chiqarishni
zaruriy uzluksizligi bilan mahsulotlarga talablar darajasini oqilona
muvofiqlashtirishga yordam beradi, korxonalarni texnik qayta jihozlash va
mahsulotni takomillashtirish uchun rag'bat bo'ladi.
Istiqbolli mahsulotlarning oqilona texnik darajasini (standartning ilmiy-
texnik darajasi) va uni chiqarish muddatini (standartning amal qilish muddati)
belgilash uchun biz yuqori ko'rsatkichlarga erishish uchun ajralmas xarajatlarni va
mahsulotlarning raqobatbardoshligini amalga oshirish natijasida olingan ajralmas
natijalarni baholashga asoslangan yondashuvni taklif etamiz.
15

$Turli xil davrlardagi xarajatlar va ishlab chiqarishning iqtisodiy tengsizligini va iste'mol sohasida texnologiyadan foydalanish natijalarini hisobga olish uchun biz vaqt omilini hisobga olgan holda integral ta'sirni baholaymiz. Ishlab chiqarishni tashkil etish va ma'lum bir qiymatga ko'tarilgan texnik darajadagi (sifatdagi) mahsulotlarni chiqarish jarayonlari ma'lum xarajatlarni talab qiladi. Ishlab chiqarishning umumiy qiymati yaxshilangan sifat ikki turdagi xarajatlarning yig'indisi sifatida ta'riflanishi mumkin: Mahsulot ishlab chiqarish bilan bevosita bog'liq xarajatlar; Yangi mahsulotlarni chiqarish uchun ishlab chiqarishni tayyorlash xarajatlari. Mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan bevosita bog'liq bo'lgan xarajatlar miqdori (sifatli xarajatlar deb ataladi) xom ashyo, materiallar, yarim tayyor mahsulotlar, butlovchi qismlarning xarajatlarini o'z ichiga oladi va ishlab chiqarish mahsulotlarining mehnat zichligini hisobga olish kerak. Shubhasiz, bu qiymat ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori bilan to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir. Yaxshi iste'mol xususiyatlariga ega mahsulotlar iste'molchilarga qo'shimcha foydali ta'sir ko'rsatadigan parametrlar to'plami (masalan, mahsuldorlik, ishonchlilik, chidamlilikni oshirish, ekspluatatsion xarajatlarni tejash va boshqalar) tufayli ularni yuqori narxlarda sotishga imkon beradi. Har qanday mahsulot modelini sotishdan ishlab chiqaruvchi tomonidan olingan foyda quyidagicha bo'ladi: bu erda Di - mahsulot modelini sotishdan tushadigan daromad. O'z navbatida, modelni amalga oshirishdan olingan daromad: Di \u003d f (Tsi –Ni), bu erda C - modelni sotish narxi; Ni, - savdo hajmi. Sotish narxining qiymati yangi mahsulotni sotib olish va undan keyingi ishlashi uchun sarflagan xarajatlarini minimallashtirishga (boshqa barcha narsalar 16$ $teng) bo'lgan zamonaviy iste'molchining xatti-harakatlarining iqtisodiy qonuniyatlari asosida aniqlanishi mumkin: C cons \u003d Ci + Zi explo -\u003e min Tsi \u003d Ts iste'mol –Zi ekspluatatsiya; bu erda C minuslari - eng yaxshi raqobatdosh mahsulotni iste'mol qilish narxi; Tsi - i-chi modelning sotish narxi; 3i ekspluatatsiya - iste'molchining ekspluatatsiya xarajatlarining baholangan mahsulotning butun ishlash muddati davomida qiymati. Agar ko'rib chiqilayotgan davrda bo'lsa men va boshqalar o'zgarish bo'ladi p o'rganilayotgan uskunaning modellari (yangilanishi), keyin mahsulot sotilishidan ajralmas iqtisodiy samara (Pp) quyidagicha aniqlanadi: Pn \u003d P1 + P2 +… + Pn Mahsulotning texnik darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, yuqori sifatni ta'minlash xarajatlari shuncha yuqori bo'ladi Ui . Boshqa tomondan, yuqori ilmiy- texnik daraja modellarning tez-tez o'zgarib turishiga va har bir yangi modelni ishlab chiqarishga tayyorgarlik ko'rish bilan bog'liq xarajatlarning pasayishiga olib keladi.Mahsulot modellarining texnik darajasining o'zgarishi sotish narxining o'zgarishiga ham olib keladi. P qiymatlarini baholashda ishlab chiqarish hajmining o'sish dinamikasini va demak, yangi texnologiyaiste'molchilarning ma'lum maqsadlari uchun mahsulotlardan foydalanish ko'lamini to'ldirishning bosqichma-bosqichligi bilan bog'liq bo'lib, eskirgan (jismoniy va axloqiy) asbob-uskunalarni xuddi shu maqsadda almashtirishga kirishadi. Shu bilan birga, yangi ishlab chiqarishni ishlab chiqarish, ishlab chiqarish va ekspluatatsiya qilishning barcha ko'rib chiqilgan davrida ishlab chiqarish hajmining bunday nisbati va yangi mahsulotlardan foydalanishni ta'minlash kerak, shunda ushbu maqsaddagi mahsulotlarga va ular yordamida ishlab chiqarilgan mahsulotlarga (ishlarga) bo'lgan ehtiyoj (hozirgi va kelajak) to'liq qondiriladi. texnologiya. Texnik topshiriqning ilmiy-texnik talablari pasayishi bilan biz qarama-qarshi rasmni olamiz. 17$ $Shunday qilib, modellar sonini, ularning texnik darajasining qiymatini o'zgartirib, biz bir qator P qiymatlarini olamiz, integral iqtisodiy samaraning maksimal qiymati mahsulotlarning modellarini (yangilangan versiyalari) maqbul texnik darajasini (K m K n, K i) va ishlab chiqarishning oqilona shartlarini (T 1) aniqlaydi. , T 2, T 3 ...) raqobatbardosh mahsulotlar. Agar Ki\u003e K raqibining chegara sharti bajarilsa, kerakli xarajatlar va eng yaxshi raqobatchilar mahsulotlaridan ustun bo'lgan mahsulot modellarini o'zgartirish uchun maqbul siyosat aniqlanadi. S shaklidagi cheklov bilan< S 0 Hisob-kitob davri qiymati (prognoz chuqurligi) kompaniyaning ilmiy-texnik strategiyasining istiqbollari darajasi bilan belgilanadi. Ammo, shu bilan birga, bashorat qilish chuqurligi qanchalik katta bo'lsa, tadqiqot natijalari shunchalik ishonchli bo'ladi va aksincha, prognozlash muddati qisqaroq shakllanishga yo'l qo'ymaydi tovar siyosati o'rta va uzoq muddatli firmalar. Quyida taxmin qilingan prognoz davrining qiymatini taxmin qilishga imkon beradigan yondashuv mavjud , ushbu avlod mahsulotlarini evolyutsion takomillashtirishning maqbul chegaralarini aniqlash. Ushbu yondashuv ajralmas sifat ko'rsatkichining xulq-atvorini o'rganishga asoslangan. Mahsulot sifatining ajralmas ko'rsatkichi texnik va iqtisodiy ko'rsatkichlar... O'z navbatida, ushbu ko'rsatkichlarning har biri vaqt funktsiyasidir. Ilmiy-texnik taraqqiyot ta'siri ostida mahsulotlarning texnik darajasi vaqt o'tishi bilan ortib boradi, deb taxmin qilish tabiiydir. Shu bilan birga, texnik darajaning o'sishini logotipik egri chiziq bilan tavsiflash mumkin, asimptotik ravishda ma'lum bir chegaraga yaqinlashib, mahsulot dizayni takomillashtirish uchun juda aniq chegarani o'z ichiga olganligi bilan izohlanadi. Bir qator mahsulotlarni an'anaviy dizayn va texnologik echimlar asosida takomillashtirish orqali ularning texnik darajasini oshirish imkoniyati cheklangan. Kelgusida mahsulotlarning texnik darajasini, qoida tariqasida, hosildorlikning keskin o'sishiga va texnik darajadagi boshqa ko'rsatkichlarga ega bo'lgan, printsipial jihatdan yangi dizayn va texnologik echimlar asosida oshirish maqsadga muvofiqroq ko'rinadi. 18$