Turizm sohasini rivojlantirishda O’zbekistondagi tarixiy shaharlarning ahamiyati - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	6.7MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Turizm sohasini rivojlantirishda O’zbekistondagi tarixiy shaharlarning ahamiyati

Sotib olish

Turizm sohasini rivojlantirishda O’zbekistondagi
tarixiy shaharlarning ahamiyati
KIRISH.
I.BOB. O’ZBEKISTONNING TURIZM SALOHIYATI.
1.1. O’zbekistondagi turizm obektlari.
1.2. O’zbekistonda milliy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati.
1.3. O’zbekistonda turizm industriyasini rivojlantirish chora-tadbirlari natijasi.
II.BOB. TURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA O’ZBEKISTONNING
TARIXIY SHAHARINING O’RNI.
2.1. O’zbekistonning YUNESKO ro’yxatidagi tarixiy shaharlari.
2.2. O’zbekistonning tarixiy-madaniy va arxitektura yodgorliklariga ega bo’lgan
viloyatlari.
2.3. O’zbekistonda turizm industriyasini shakllanishi, uning zamonaviy turlari va
shakllari
XULOSA.
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Turizm inson faoliyatining va zamonaviy iqtisodiy
munosabatlarning muhim sohasi sifatida hozirda butun jahon mamlakatlarining
iqtisodiyotini rivojlantirishning muhim omiliga aylanib bormoqda. Iqtisodiy
taraqqiyot tarixi zarvaraqlarida turizm industriyasi orqali o’z milliy iqtisodiyotini
rivojlantirishga erishgan mamlaktlar soni ko’p. Ushbu sohani rivojlantirishning
afzal tomoni shundaki, turistik xizmatlar sohasi rivojlanishi boshqa sohalarning
ham rivojlanishiga olib keladi. Xozirgi vaqtda “O’zbekturizm” MKning statistik
ma’lumotlariga qaraganda 2016 yilda O’zbekistonga 1,977 million nafar chet ellik
mehmon tashrif buyurgan. Turistik xizmatlarning umumiy hajmi 2015 yilga
nisbatan 16 foizga, xizmatlar eksporti esa 9 foizga o’sdi. 2017 yilning boshida
mamlakatda faoliyatyurituvchi sayyohlik tashkilotlarining soni 900 dan ortiqni
tashkil etgan. Ulardan 400dan ziyodi mehmonxona xo’jaligi va 500 tasi turistik
kompaniyalardir. 2016 yilda Xorazm, Surxondaryo, Toshkent va Qashqadaryo
viloyatlarida turizm sohasini rivojlantirish dasturi qabul qilindi. Bu dasturlarni
amaliyotga tatdbiq etish uchun 260 million AQSH dollari hisobida mablag’ kiritish
nazarda tutilgan1 O’zbekistonda turistik xizmatlar samaradorligini oshirish va
milliy turizmni rivojlantirishning asosiy shartlaridan biri –turistik mahsulotlarni
samarali shakllantirish va ularning raqobatbardoshligini ta’minlash, xizmat
ko’rsatuvch va iste’molchilar o’rtasidagi munosabatlarni takomillashtirishdan
iborat. Milliy turizmni rivojlantirishda turistik korxonalar tomonidan
yaratilayotgan turistik mahsulotlar assortimentini kengaytirish, yangi turlarni
yaratish, milliy mahsulotlar tarkibida ham maxsus “shop-tur”larni shakllantirish
bugungi kunning davr talabidir.
Kurs ishining maqsadi: Hozirgi vaqtda jahon iqtisodiyotining rivojlangan
mamlakatlarida turizm industriyasi iqtisodiyotning etakchi tarmog’i hisoblanadi.
Mazkur kurs ishida respublikamizda turizm industriyasini paydo bo’lishi tarixi,
rivojlanishi, hamda uni takomillashtirish uchun olib borilayotgan chora-tadbirlar
tahlil qilinib O’zbekistonda zamonaviy turizm industriyasi xarakterini yoritib
berishdan iborat.
2

Kurs ishining vazifasi: Bu maqsaddan kelib chiqqan holda kusr ishida
quyidagi vazifalar belgilandi:
- Turizm industriyasining vujudga kelishi, tarixi va rivojlanish yo’nalishlarini tahlil
etish;
- O’zbekistonda turizm industriyasini shakllanishi, uning zamonaviy turlari va
shakllarini amal qilishini tahlil etish;
- Turistik firma va korxonalarning faoliyatini tahli etgan holda turistik mahsulot
ishlab chiqarish va uni sifatini yoritib berish; - Turizm industriyasini rivojlantirish
uchun transport xizmatlarini tashkil etishning tutgan o’rnini ko’rsatish;
- Turizm industriyasida turlarni tashkil etishda xavfsizlik yo’llari va
ekskursiyalarni tashkil etish jihatlarini yoritib berish;
- Turizm industryasida turistik aloqalarni yo’lda qo’yishda shartnomaviy
munosabatlarni o’rni va rolini ochib berish;
- Turizmni industriyasini tashkil etish va boshqarishda davlatning o’rni va rolini
ko’rsatib berish.
Kurs ishi predmeti: O’zbekiston Republikasi turizm sohasi korxonalari,
tashkilotlari va ularning amaldagi faoliyati hisoblanadi.
Kurs ishining ob’yekti: turistik tashkilotlar, korxonalar hisoblanadi. Kurs
ishini yozishda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O’zbekiston
Respublikasi Qonunlari, Farmonlari, Qarorlari, maxsus ilmiy adabiyotlar, statistic
ma’lumotlardan foydalanildi.
Kurs ishining tarkibi: Kirish, ikkita bob, to’rtta bo’lim, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovalardan iborat.
3

I.BOB. O’ZBEKISTONNING TURIZM SALOHIYATI.
1.1. O’zbekistondagi turizm obektlari.
O’zbekiston o’zining ko’plab tarixiy-me’moriy yodgorliklari, turfa xil
iqlimi va tez sur’atlarda rivojlanishi bilan butun dunyo diqqatini o’ziga tortmoqda.
Asrlar mobaynida O’zbekiston Buyuk ipak yo’lining savdo, savdogarlar va
sayohatchilar, jo’g’rofiyashunoslar va missionerlar, isti’lochilar va zabt
etuvchilarning yo’lida joylashgan edi. Ayni paytda esa, O’zbekiston tashabbuskor,
madaniyat, tarix, an’ana va ekzotik mamlakatlarga qiziquvchilar uchun maftunkor
sayyohlik yo’nalishlaridan biriga aylanmoqda.
1.1.1 – rasm. O’zbekistonning turizm obektlari.
Meros. O’zbekiston ajdodlardan bugungi kungacha saqlanib qolgan
me’moriy yodgorliklari bilan faxrlanadi. Xivadagi Ichan-Qala majmuasi,
Buxorodagi tarixiy markazlar, Shahrisabz va Samarqand shaharlari UNESCO ning
“Butun dunyo me’rosi” ning maxsus ro’yxatiga kiritilgan. Bu shaharlardagi
takrorlanmas yodgorliklar va me’moriy inshoatlar o’tmish zamonlarni o’zida aks
ettirib, mamlakat tarixida katta rol o’ynaydi. 1
1
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
4

Toshkent. Toshkent – O’zbekistonning poytaxti va Markaziy Osiyodagi
eng katta shaharlardan biri. Olis o’tmishdagidek hozirgi paytda ham Toshkent
o’zimizning O’zbekiston Havo Yo’llari va xalqaro aviakompaniyalar yordamida
xalqaro transport yo’nalishlarining chorrahasidir. Toshkent dunyoning eng qadimiy
shaharlaridan biridir. 2009-yilda u o’zining 2200 yilligini nishonladi. Bir paytning
o’zida Toshkent zamonaviy ishlab chiqarish markazidir, bu yerda 500 dan ortiq
kompaniyalar turli xil mahsulotlar; samolyotdan traktorgacha, televizordan
to`qimachilik va oyoq kiyimlargacha ishlab chiqaradi. 2
Toshkent tez sur`atlarda
tarixiy yodgorliklar va zamonaviy osmono’par binolarning o’zaro uyg’unligida
zamonaviy rivojlangan xalqaro megapolisga aylanmoqda. Bugungi kunda
O’zbekistonda yuzga yaqin muzeylar ishlab turibdi va ularning yarmi
mamlakatning poytaxtida joylashgan. Ularning har biri o’zbek xalqining boy
madaniy merosini aks ettiradi. Poytaxt markazida Temuriylar tarixi Davlat Muzeyi
joylashgan bo’lib, uning ulkan ko’k gumbazi Samarqandning qadimiy gumbazini
eslatadi. Uning eksponatlari O’zbekiston hududida o’rta asrlardagi davlatchilik
shakllarini shakllanishidan guvohlik beradi va Amir Temur davridagi fan,
madaniyat va san’atning rivojlanishini aks ettiradi.
Samarqand. Asrlar mobaynida O’zbekiston shaharlari Buyuk ipak yo’li va
qadimiy transkontinental magistral hayotida muhim rol o’ynadi. Birgina
Samarqand esa “Buyuk Ipak yo’lining yuragi” deb nom oldi.
Qadim davrlarda Samarqand “Islom me’morchiligi marvaridi”, “Dunyo ko’zgusi”
kabi nomlar bilan ta’riflangan. Qadimiyligi bilan Rim, Afina va Vavilonga teng
bo’lgan Samarqand o’zining 2750 yilligini nishonladi. Samarqand buyuk
qo’mondon va Chingizxondan keyingi markaziy Osiyoning hukmdori Amir Temur
davrida Buyuk Movarounnahr davlati poytaxti etib tanlanganda o’zining eng
yuqori gullab-yashnash nuqtasiga yetdi. Bu vaqtda keng qamrovdagi shaharsozlik
ishlari amalga oshirildi. Buyuk hukmdor Samarqandda o’z davrining eng mohir
hunarmand va ustalarini to’pladi va ular yaratgan ishlar asrlar mobaynida yashab
kelmoqda. Amir Temurning nevarasi Ulug’bek bu an’analarni davom ettirdi.
2
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
5

Bugunda Samarqandagi yodgorliklar go’zal va ulkan. Bu shaharda qadim
xarobalar, madrasa, maqbara va minoralarda saqlanib qolgan qadim tarixning
nafasini his etish mumkin.
1.1.2 – rasm. Samarqand. Registon.
Afsonaviy Registon maydoni Markaziy Osiyoning takrorlanmas me’moriy
yodgorligidir. Qadimda bu maydon Samarqandning savdo va ijtimoiy markazi
bo’lgan. Bu yerda bir necha asrlik uch ulkan binolari Ulug’bek, Sherdor va
Tillaqori madrasalari qad ko’targan. Go’ri-Amir maqbarasi qadim Samarqandning
yana bir marvarididir. Buyuk davlat hukmdori Amir Temur va uning ikki nevarasi
jumladan sharqning buyuk olim va mutaffakiri Mirzo Ulug’bek qabrlari
joylashgan. Havorang lolalarning yaproqlari tig’iz qilib joylashtirib chiqilgan
g’unchaga o’xshash Go’ri-Amir maqbarasi sayyohlar uchun juda taniqli joy.
Registon maydoni, Go’ri-Amir, Bibi-Honim, Shoxi-Zinda maqbaralari, Ulug’bek
rasadxonasi va shuningdek bir qancha yodgorliklar shaharga tashrif
buyuruvchilarni o’ziga maftun qilib kelmoqda. 3
Buxoro. Qadimdan Buxoro vohaning zich aholiga ega markazi bo’lib
kelmoqda. Uning yoshi 2500 da. Qulay muhut va 140 dan ortiq qadimiy me’moriy
3
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
6

yodgorliklarni saqlab qolgan Buxoro sayyohlarning eng sevimli joylaridan biri
bo’lib qolaveradi. Huddi to’r bilan qoplangan Ismoil Samoniy maqbarasi, ulkan
qo’rg’on va Buxoro hukmdorining mustahkam qarorgohi Ark, Minorai Kalon,
jonli labirint kabi ko’plab masjid va madrasalar, karvon-saroylar, hammom kabi
yodgorliklar muqaddas Buxoroning tengi yo’q marvaridlaridan bo’lib qoladi.
Xiva. Buyuk ipak yo’li davridan buyon butunlay saqlanib qolgan shahar
Xivadir. U “ochiq osmon ostidagi muzey” deb nomlanadi.
1.1.3 – rasm. Navqiron va qadimiy Xiva.
Shahar markazidagi ko’plab me’moriy yodgorliklar joylashgan Ichan-Qala
majmuasi XVIII asr oxiri XIX asrning birinchi yarmiga tegishli. Buyuk Ipak
Yo’lining chorrahasida joylashganligi va bu yerdan karvon yo’li o’tganligi sababli
Ichan-Qalaga dunyoning to’rt tomoniga qaragan to’rtta darvozalar qurilgan. 4
Qal’a
devorining balandligi huddi haqiqiy sharq ertaklaridagi kabi shaharga maftunkor
ko’rinish beradi. Minoralar osmonga yetay deydi, va ularning orasida
O’zbekistondagi eng uzun minora Islom-Xo’jadir. Uylarning tekis tomlari uzra
maqbara va masjidlarning charaqlagan ko’k gumbazlari viqor bilan turadi. Xivada
4
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
7

xon saroylaridan bir qanchasi saqlanib qolgan bo’lib ulardan eng mashxuri
marosimlar o’tkaziladigan, xon dam oladigan va xon xaramlari yashaydigan zal
joylashgan ulkan Tosh-xovli saroyidir. Tashqi tomon va devor mozayka bezakli
toshlar bilan qoplangan. Shaharning ajoyibligini bilish, tor ko’chalarini o’rganish
va ”ochiq osmon ostidagi muzey” ning asl taftini his qilish uchun bir kun ham
kamlik qiladi.
Termiz. Ko’p qirrali O’zbekiston tarixi shubhasiz uning geografik
joylashishini ham aks ettiradi. Termiz mamlakatning eng janubiy shahridir. Termiz
Amudaryo sohilining o’ng tomonida karvon yo’lida asos solingan bo’lib asosiy
port sifatida 2500 yildan buyon shu vazifani bajaradi. Eramizning boshlarida
Termiz Markaziy Osiyoning asosiy buddizm markazi bo’lgan. Qora-Tepadagi
toshga o’yilgan budda monastiri, Fayoz-tepadagi Budda ibodatxonasi, ko’plab
ohakli loydan qilingan budda haykallar qoldiqlari sayyoh va budda sig’inuvchilar
uchun mashxur joy. Termiz faqatgina o’zining budda dini yodgorliklari bilangina
mashxur emas. Bu yerda o’rta asrlar boshiga tegishli bo’lgan bir qancha qiziqarli
tarixiy yodgorliklar ham bor. Ularning orasida Hakim at-Termiziyning qabri,
Sulton Saodat ansambli (X-XVII asrlar) va afsonaviy Qirq-Qiz qal’asi (IX asr)
mavjud.
Qoraqolpog`iston. Bugunda Qoraqolpog`iston hozirgi davr va qadim
o’tmishni bog’lovchi tirik rishtasidir. Bu yer qiziqarli va takrorlanmas joylari,
kutilmagan topilmalari va kashfiyotlari bilan o’zining afsona va sirlarini
bo’lishishga tayyor.
Qoraqolpog`istonda joylashgan Qirq-Qiz, Ayoz- Qala, Janbus-Qala, Ishan-Qala
maqbarasi, betakror Tuproq-qala va boshqa tarixiy-memoriy yodgorliklar ilmiy va
ma’daniy qiziqishni uyg’otadi, mahalliy va chet el sayyohlarni o’ziga jalb qiladi. 5
An’analar. Buyuk Ipak Yo’li chorrahasida yashovchi o’zbek xalqining
an’ana va odatlari ko’plab asrlar davomida zaroastritlar, so’g’diylar, baqtriyaliklar
va ko’chmanchi qabilalar urf odatlari va shuningdek islom dini urf-odatlari tasiri
natijasida shakllandi. O’zbekiston bo’ylab sayohat mobaynida, sayyohlar nafaqat
5
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
8

me’moriy yodgorliklarni ko’rishi va shuningdek xalq bayramlarini nishonlashda
ham ishtirok etishlari mumkin. (Misol uchun Navro’z yangilanish, bahorgi bayram
21-mart kun va tun teng bo’lgan vaqt). Har bir yo’nalish sayyohlar mahalliy xalqni
yashash tarzini ko’rish, milliy taomlarni tatib ko’rish va falklor shou dasturlarini
ko’rish uchun mahalliy xonadonlarga tashrifni o’z ichiga oladi. Ayniqsa turli
tumanligi bilan o’zbek milliy oshxonasi diqqatga sazovor. Taomlar, ajdodlarning
boy tajribasiga asoslangan xolda, o’zbek xalqining xayot tarzi va madaniyatini aks
ettiradi. Har qanday nozik tabli xo’rranda ham zirovarlar isi bilan to’lgan o’zbek
mehmonnavozligiga befarq tura olmaydi.
Bozorlar . Sharqona bozorlar haqidagi an’anaviy tasavvurlar; to’kin-
sochinlilik, xushmanzaralilik, shovqunlilikni O’zbekiston bozorlarida yaqqol
ko’rish mumkin. Yaxshi bozor maxsulotlar bilan to’lib toshishi, rang barang,
baland ovoz va hayqiriqlar eshitilib turilishi, savdolashish bo’lishi kerak. Mevalar
va sabzavotlar rastasi oldidan o’tayotgan har qanday odam mo’l-ko’llikdan va
rangbaranglikdan hayratda qoladi. Sharq bozorlari ayniqsa yoz va kuzda
hayratlanarli tusga kiradi. Bozorning qizg’in hayoti erta tongda boshlanib kech
tushganda tugaydi. Savdogarlarning mijozlarni chaqirishi, avtomabillar shovqini,
milliy musiqa ovozi, zirovorlar isi va qovurilgan go’sht hidi, rastalardagi rang-
barang mevalar va sabzavotlar sharqona bozorning takrorlanmas jozibasini
yaratadi.
Mehmonxonalar . Qadimdagi karvonsaroylar o’rnini zamonaviy qulay
mehmonhonalar egalladi. Sayyohlik hududlarda joylashgan mejmonxonalar har
qanday mehmonning talabini qondirishi mumkin. Yagona ”qiyinchilik” didga mos
keluvchi dizayn yoki komfortni tanlashda bo’lishi mumkin. 6
Yevropa uslubini hush
ko’ruvchilar uchun zamonaviy interyerlarga ega mexmonxonalar, aksincha sof
ma’nodagi sharqona muhitni hohlovchilarga esa o’zining naqshli eshiklari, rang–
barang gilamlardan tortib sharqona ayvonlargacha ega bo’lgan mexmonxonalar
ham muhayyodir. 7
Toshkent, Samarqand, Buxoro va Urganch kabi katta
shaharlardagi birinchi darajali mehmonhonalardan foydalanishingiz mumkin.
6
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
7
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
9

Hozirgi kunda O’zbekistonda 350 dan ortiq mehmonhonalar sayyohlarni qabul
qilib xalqaro standartlarga mos ravishda xizmatlar ko’rsatmoqda.
Transport. O’zbekiston hozirda rivojlangan transport infrastrukturasiga
ega. Manzilga yetib olishingiz uchun sizga Buyuk Ipak Yo’li davridagidek bir oy
kerak emas. O’zbekiston bo’ylab katta shaxarlarga aviatsiya yordamida yetib olish
tez va qulay. Sayyohlar mamlakatning chiroyli manzaradan qulay va tez bo’lgan
transport vositasi mashina yoki avtobuslardan foydalanadilar.
Aktiv sayohatlar. O’zbekiston faqatgina tarixiy va afsonaviy
me’morchiligi bilan mashxur bo’lib qolmasdan, aktiv sayyohlik yo’nalishlariga
ham ega. Mamlakatimizning geografik jihatdan qulay joylashganligi bu yerda
zamonaviy qulaylik va yovvoyi tabiatning uyg’unlikka kirisha olishiga inkoniyat
beradi. O’zbekiston hududida har qanday tabiat landshaftlarini; tog’, vodiy, cho’l,
daryo va ko’lni uchratish mumkin.
Trekking . O’zbekistonning turfa xil maftunkor tabiati G’arbiy Tyan-Shan
tog’i bo’ylab piyoda yurish va tog’ning butun go’zalligini his qilishni imkoniyatini
beradi. Ko’plab alpinistlar va chang’ichilar ekstrimal hissiyotlar qidirib balandligi
3309 metr bo’lgan Chimyon tog’lariga intilishadi.
Otda sayr. Otda yurish har qanday yoshdagi va har qanday
temperamentdagi odamga zavq bag’ishlaydi. Va bu bilan yil bo’yi betakror iqlim
sharoitlarida shug’illanish mumkin. Otda yurishning eng mashxur yo’nalishlaridan
biri bu o’zining flora va faunasi bilan mashxur bo’lgan Ugam-Chotqol milliy
bog’idir. Toshkentdan go’zal vodiy dengiz sathidan 1600 metr balandligda bo’lgan
katta va kichik Chimyon tog’lari etagida joylashgan dam olish maskani ”Chimyon
oromgohi” ga 90 kilometrlik masofani otda bosib o’tishlari mumkin. Bu yerda
mahalliy otlar zotidan qurama qorabair va shuningdek axaltek zotli otlarda sayr
qilish mumkin. Tog’ havosining turli xil gullar va o’simliklarning isi bilan to’lgan
musaffoligi, egarning g’ichrlashi, ot tiyoqlarining bir xilda taqillashi va ochiq
osmon ostidagi hissiyotga to’la kechki nonushta bir umrga unutilmas taasurotlar
qoldiradi.
10

Tuyada sayohat. Olis o’tmishdagi Buyuk Ipak Yo’lining harakatini his
qilmoqchi bo’lsangiz Qizil-Qum cho’li bo’ylab sayohatga taklif qilamiz. Qum
uyimlari, quyoshning ayovsiz jazirasi, har-har yerdagi saksavullar va tuya
qo’ng’irog’ining ovozi va faqat cheksiz qumliklar... Bahorning boshida hayot
baxsh etuvchi yomg’irlar cho’lni qirmizi lolalar va yashil maysalar gilami bilan
qoplaydi lekin bu go’zallik juda qisqa vaqt davom etadi. Sayyohlar qulay
avtomobillarini qoldirib tuyalarga minishadi va egzotik sayohatlarini boshlashadi.
Bu unutilmas taasurotlar qoldiradi. Tasavvur qiling qondek qizil shafaq, yarqiragan
qum uyimlari, o’tovdagi tunlar, egzotik milliy toamlar, falklor tomoshalari va issiq
bundan yoqimli yana nima bo’lishi mumkin?!
Xeli-ski va chang’ida uchish . Birmuncha iliq ob-havo, butunlay
shamolning yo’qligi, 300 kun quyoshning porlab turishi chang’i uchish mumkin
bo’lgan qulayliklarnining, slalom, chang’i poygalari va tezlik bilan uchish turlarini
borligi chang’i ishqibozlarini qishki dam olishlari uchun G’arbiy Tyan-Shanda
juda qulay imkoniyatlar mavjud. So’ngi yillarda “Chimyon-Chorvok-Beldirsoy”
oromgohi yangi lekin tezlik bilan rivojlanib borayotgan sport turlari heli-ski va
free ride ishqibozlari uchun mashxur joylardan biriga aylanmoqda. Shuning uchun
dengiz sathidan 1600-2400 m yuqorida joylashgan oktyabr oyidan mayga qadar
qor bilan qoplanib turadigan Chimyon tog’lar qiyaliklarida xalqaro tog’ chang’isi
me’yorlarga mos keladigan tarzda sport ishqibozlari uchun qulayliklar yaratilgan.
Ko’plab heli-skiing ishqibozlari uchun dengiz sathidan 4000 m yuqorilikdan
chang’i uchish boshlanib vodiyda tugaydi. U yerda kuniga 6 marotaba hali chang’i
uchilmagan qorda uchish imkoniyati bor. 8
Rafting. Mahalliy tez oqar daryolarda rafting bilan shug’illlanuvchi
ishqibozlar O’zbekistonni “Osiyoning Shvetsariyasi” deb ham atashadi. Chotqol
daryosi bo’ylab rafting bilan shug’ullanish bu sportning ishqibozlari uchun sevimli
mashg’ulot. Ular yo’nalishning ko’p kunliligi, qiyinchiligi jixatidan 5- darajada
turishi va shuningdek landshaft, to’siqlarning ko’pligiga qiziqishadi. Bu
yo’nalishda 50 dan kam bo’lmagan to’siqlar ishqibozlarni kutib oladi. Ulardan eng
8
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
11

qiyinlari sharsharalar, tez oquvchi qiyaliklar, sayoz toshli, quyumlar, qoyali
oqimlardir. 9
Golf . Qulay iqlim, toza havo, go’zal manzara va tabiiy landshaft. Toshkent
ko’li Golf klubi 108 gektarli 18 chuqurchadan, doimiy yashil maysalardan, ko’plab
daraxtlar va qiyaliklardan, ko’l va sharsharlardan iborat. Bular o’yinga ya’nada
tabiiy to’siqlar yaratib qiziqarli tus beradi. Go’zal ko’l, atrofidagi maydon 18
chuqurchalarni har biriga alohida xususiyat beradi. Bu yerda shuningdek
shug’ullanish maydonlari, tennis kortlari, suzish basseynlari va saunalar xizmat
ko’rsatib turibdi.
Hukumatvaturizm. O’zbekistonda turizm sohasi nisbatan yangi bo’lsada,
u rivojlanishda ko’pgina sohalardan oldinga chiqib oldi. Xalqaro turizmni
rivojlantirish uchun bizning diyor juda katta salohiyatga ega. Yigirma yil avval
O’zbekistonni hech kim istiqbolli turizm hududi sifatida bilmas edi. Mustaqillikka
erishilgach davlat tomonidan turizm sohasida yangi tamoyillar ishlab chiqildi.
1992 yilning 27 iyulida O’zbekiston Respublikasining Prezidenti farmoni bilan
“O’zbekturizm” milliy kompaniyasi tashkil topdi. “O’zbekturizm” ning asosiy
vazifasi turizm sohasida davlat siyosatini amalga oshirish va turizmni
rivojlantirishning milliy modelini yaratishdan iborat. Bundan tashqari, milliy
kompaniya respublikadagi barcha turistik tashkilotlarning faoliyatlarini
muvofiqlashtiradi, turizmning barcha yo’nalishlarining rivoshlanishini
rag’batlantiradi, kadrlar masalasi bilan shug’ullanadi, moddiy-texnika bazasini
shakllantirishga va soha infrastrukturasi rivojiga investitsiya oqimini jalb qiladi.
1993 yildan buyon bizning davlatimiz “Xalqaro turizm tashkiloti” (UNWTO)ning
a’zosi hisoblanadi. 2004 yildan boshlab Samarqandda – buyuk Ipak yo’lining
“yuragi”da UNWTO ning transkontinental magistralda turizmni koordinatsiyasi
bilan shug’ullanuvchi ofisi faoliyat yuritib kelmoqda. Hukumat tomonidan turizm
sohasini modernizatsiya qilish, davlatda transport va mexmonhona
infrastrukturasini yaxshilash, hamda turizmda normativ-huquqiy bazani
mukammallashtirish sohalarida ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Turizm
9
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
12

mahsulotlarini horijda tanitish maqsadida “Mega-info-tur” – tanishuv safarlari
marketing loyihasi horijiy turistik kompaniyalar va ommaviy axborot vakillari
uchun amalga oshirilib kelinmoqda. Shu kabi safarlar turistik mavsumlarning
kengaytirish, vatanimizga keluvchi turistlarning oqimlari muddatini
optimallashtirish, hamda O’zbekistonda har bir fasl turistlar uchun o’ziga hos
bo’lishini ko’rsatib berishda muhim ro’l o’ynaydi. Bundan tashqari
O’zbekistonning turistik salohiyatini qo’llab-quvvatlashda UNWTOning
rahnamoligida o’tadigan, Toshkentdagi xalqaro “Ipak yo’lidagi turizm”
yarmarkasining ham ahamiyati juda katta. Bu yarmarkaning asosiy maqsadi turizm
sohasidagi o’zbek hamda horij mutahassislarini birlashtirish, ular o’rtasida
professional hamkorlikni yanada kengaytirishdan iborat. Bugungi kunga kelib bu
xalqaro yarmarka Markaziy Osiyodagi eng yirik ko’rgazmalardan biri sifatida nom
qozongan. Afsonaviy o’tmishi, Ipak Yo’lining tarixiy-muhandislik merosi,
tabiatining ajoyib manzaralari, avloddan-avlodga o’tib keluvchi mahalliy
hunarmandchilik, xalqning mehmondo’stligi va insoniy qadriyatlari bilan
sayyohlarni hayratga soluvchi, mahliyo qiluvchi shu bilan birga ularni hursand
etuvchi O’zbekiston barcha burchaklaridan kishilarni o’ziga jalb etadi. 10
1.2. O’zbekistonda milliy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyati.
Turistik biznes iqtisodiyotning noishlabchiqarish tarmog`i hisoblanib,
turistlarning moddiy va nomoddiy ehtiyojlarini qondiradigan korxona va
tashkilotlar yig’indisi. Ularning asosiy funksiyasi insonlarni to’la qonli dam
olishini ta’minlashdan iboratdir. Turistik biznes dunyoning bazi rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlari iqtisodiyotining ustuvor yo’nalishi bo’lib hisoblanadi
(Turkiya, Misr, Tunis va b.). Bugungi kunda turizm daromadliligi bo’yicha
iqtisodiyotning eng yirik sohalari ya’ni neft qazib olish va qayta ishlash hamda
avtomobilsozlikdan keyingi uchinchi o’rinda turadi. Shunday ekan, xozirda barcha
mamlakatlar ichtisodiyotning ushbu sohasini rivojlantirishga davlat siyosati
10
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
13

darajasida qarashmoqda. O’zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlar barcha
tarmoqlarda, jumladan, turizm sohasida ham bosqichma-bosqich amalga
oshirilmoqda. O’zbekiston rivojlanishning milliy modelini yaratmoqda, turizm bu
modelning yaratilishida iqtisodiyotning ajralmas bo’lagi sifatida o’rin olishi
zarurdir. Bunda iqtisodiy islohotlarning natijasi tarmoqning rivojlanishi bilan
belgilanadi. Respublikamiz turizm salohiyati bo’yicha Markaziy Osiyoda eng
ilg’or hisoblanib, dunyodagi yetakchi o`nta davlat qatoriga kiritilgan. Tur
mahsulotlarning umumiy soni o’n mingtadan ortiq bo’lib, juda ko’p son va sifat
ko’rsatkichlariga ega. Ammo ayrim milliy turistik mahsulotlar haligacha
shakllanmagan yoki xalqaro bozorda sotishga mo’ljallanmagan. Ko’pchilik
turmahsulotlar ma’lumot beruvchi sifatida ifodalanib, unda mahsulot bo’yicha
barcha ko’rsatkichlar to’liq yoritib berilmagan. Tur mahsulotning bozordagi
raqobatbardoshligi strategik ahamiyatga ega bo’lgan asosiy omillardan biri
hisoblanib, unga ayniqsa baho katta ta’sir ko’rsatadi. Tur mahsulotni baholashda
uning sifatiga alohida e’tibor qaratish lozim. Tur mahsulotga xalqaro bozorda
bo’lgan ehtiyojning ko’pligi, mahsulotning turli xilligi va raqobatchi
turmahsulotning bahosi katta ta’sir ko’rsatadi. Xalqaro turizm bozorini o’rganish
natijasida milliy turmahsulotning raqobatbardoshligini ta’minlashda quyidagi uchta
tamoyil asosiy rol o’ynaydi: ishni aniq maqsadga yo’nalgan holda davom ettirish,
yangi rejalarni mo’ljallash va ish faoliyatini muvofiqlashtirib borish. 11
Haqiqatdan
ham, turmahsulotning bozorda o’z mavqeini ushlab turishiga doir tadbirlar ushbu
yo’nalishdagi keng qamrovli ishlarni uzluksiz ravishda olib borgandagina ijobiy
natija bera boshlashini ilg’or davlatlar tajribasidan ham ma`lum. Tur mahsulotni
o’tkazish vositalarining yakka tartibda, boshqa choratadbirlardan ajralgan holda
qo’llanishi yoki ularning gohi-gohida qo’llanib turilishi ushbu vositalar
ta’sirchanligini ancha kamaytirishi mumkin. 12
Olib borilgan tadqiqotlar natijasiga
ko’ra, turmahsulotni xalqaro bozordagi raqobatbardoshligini oshirishda va uning
sotuvini ta’minlashda quyidagi asosiy yo’nalishlarini alohida ta’kidlash joyizdir:
11
http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
12
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
14

· tur mahsulotlarni sotishni har tomonlama qo’llab-quvvatlashga qaratilgan
davlat tomonidan kerakli chora-tadbirlar ishlab chiqish va amalda qo`llash;
· jamoatchilik bilan aloqani kuchaytirish va to’g’ridan-to’g’ri axborotlar
berishni ta’minlash va ulardan samarali foydalanish;
· reklama-tashviqot ishlarini kuchaytirish;
Hozirgi paytda turizm sohasining umumiy rivojlanishi va raqobatbardosh
turistik mahsulot yaratish maqsadida, tarmoqda zaruriy islohotlar izchillik bilan
amalga oshirilmoqda. O’zbekistonning turizm sohasidagi islohotlarni shartli
ravishda to’rt bosqichga ajratsak bo’ladi. Birinchi bosqichda tarmoqda yangi
boshqaruv tizimini shakllantirish, turistik biznesni yuritishga yordamlashadigan
qo’shimcha biznes turlarini yaratish, sohaga xizmat qiladigan bank, audit, maslahat
xizmatlarini tashkil etish, viloyatlarda turizm tarmog’ining mintaqaviy
bo’linmalarini tuzish, xalqaro miqyosda turizm mahsulotini reklama qilish,
xususiylashtirilgan turistik korxonalarni litsenziyalashtirish kabi masalalarga
alohida e’tibor berildi. 1992 yilda respublikada «O’zbekturizm» Milliy
kompaniyasi tashkil etildi va turizm sohasida barcha tashkiliy, boshqaruv hamda
muvofiqlashtirish funksiyalarini amalga oshira boshladi. 1993 yilda
«O’zbekturizm» Milliy kompaniyasi Butunjahon turistik tashkilotga (BTT) haqiqiy
a’zo bo’lib kirdi va bu o’z navbatida xalqaro turizmni rivojlantirishda muhim omil
bo’lib xizmat qildi. 1994 yilda BMT ning YUNESKO tashkilotiga a`z obo`ldi
hamda O’zbekiston hukumatining tashabbusi bilan Samarqand shahrida Buyuk
Ipak yo’lidagi shaharlarda xalqaro turizmni rivojlantirish bo’yicha Samarqand
deklaratsiyasi qabul qilindi. Bu bosqich mobaynida, ya’ni 1994 yilda ishlab
chiqilgan «Turistik korxonalarni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish
dasturi» chuqur tizimli - institutsional o’zgarishlarni amalga oshirishda juda katta
ahamiyat kasb etdi. 13

1994-1995 yillar mobaynida «O’zbekturizm» Milliy kompaniyasining
87,8% turistik ob’ektlari xususiylashtirildi va davlat tasarrufidan chiqarildi.
13
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
15

Amalga oshirilgan o’zgarishlar turistlarni qabul qilish shaklini jadallik bilan
rivojlantirdi. 1995 yilda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Prezidentining
«Buyuk Ipak yo’lini qayta tiklash va xalqaro turizmni rivojlantirish» to’g’risidagi
Farmoni 4 Buyuk Ipak yo’lida turistik mahsulotni tiklash borasida strategik
harakterga ega bo’ldi. Bu o’z navbatida O’zbekiston turizmi sohasidagi
islohotlarning ikkinchi bosqichini boshlab berdi. Natijada Buyuk Ipak yo’lidagi
shaharlar va turistikmanzillar ro’yxatga olindi. Imom al-Buxoriy, Bahouddin
Naqshband, Abduholiq G’ijduvoniy, Ahmad al-Farg’oniy, Imom alMotrudiy,
Maxdumi A’zam, Hakim at-Termiziy, Hazrati imom, Shayx Shamsiddin Kulol,
Burxoniddin Marg’uloniy, Buxorodagi Chor Bakrlari kabi allomalarimizning
maqbaralari ta’mirlandi va ziyoratgoh majmualarga aylantirildi. Toshkent shahrida
muntazam ravishda xalqaro turistik yarmarka tashkil etila boshlandi.
Mehmonxonalardagi xalqaro talablarga javob beruvchi o’rinlar soni 4,8 barobarga
ko’paytirildi. Turizm sohasidagi islohotlarning uchinchi bosqichida, ya’ni, 1999 yil
15 aprelda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «2005 yilgacha bo’lgan
davrda
O’zbekiston turizmini rivojlantirish davlat dasturi to’g’risida»gi Farmoni
e’lon qilindi. Buning asosida turizm sohasidagi bozor munosabatlari uzil-kesil
yo’lga qo’yildi hamda dunyo bozori bo’yicha raqobatbardosh turistik mahsulot
yaratila boshlandi, turizm tizimini boshqarishning markazlashtirilishiga chek
qo’yildi. Ko’pchilik turistik ob’ektlar o’zlarini o’zlari boshqara boshlashdi, xizmat
bozorida raqobatlasha olmaydigan korxonalar yopilib, samarali ishlovchi yangi
korxonalarga o’rin ochib berildi. Hozirgi paytda turizm sohasidagi islohotlarning
to’rtinchi bosqichi boshlangan bo’lib, unda xususiy turistik tashkilotlar
assotsiatsiyasiga va tashkil etiladigan boshqa turistik assotsiatsiyalarga (masalan,
Gid—tarjimonlar assotsiatsiyasi, Mehmonxona egalari assotsiatsiyasi,
Transportchilar assotsshsiyasi) «O’zbekturizm» Milliy kompaniyasining bir qator
vakolatlarini o’tkazish ustida izlanishlar olib borilmoqda. Bu o’lkamiz turizm
bozorida faoliyat yurituvchi korxonalarimizning yanada tezroq sur’atlarda
16

rivojlanishlariga yordam beradi. 14
O’zbekistonda turizmni rivojlatirish va uni yangi
bosqichlarga ko’tarish borasida, avvalo ko’xna madaniy va arxitektura
yodgorliklariga boy bo’lgan Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Marg’ilon kabi
shaharlar muhim ahamiyatga ega. Bu shaharlarda jahon ahlini xayratga soluvchi va
lol qoldiruvchi qadimgi tarixiy yodgorliklar beqiyos ko’p. Bugungi kunda
respublikani xalqaro turizmning mintaqaviy markaziga aylantirish uchun hamda
hududida bo’lgani kabi transmilliy darajada ham katta investitsion loyihalarni
amalga oshirish uchun barcha shart - sharoitlar yaratilgan. “O’zbekturizm”
MKning statistik ma’lumotlariga qaraganda 2015 yilda O’zbekistonga 1,977
million nafar chet ellik mehmon tashrif buyurgan. Turistik xizmatlarning umumiy
hajmi 2014 yilga nisbatan 16 foizga, xizmatlar eksporti esa 9 foizga o’sdi. 2017
yilning boshida mamlakatda faoliyat yurituvchi sayyohlik tashkilotlarining soni
900 dan ortiqni tashkil etgan. Ulardan 400dan ziyodi mehmonxona xo’jaligi va 500
tasi turistik kompaniyalardir. 2013 yilda Xorazm, Surxondaryo, Toshkent va
Qashqadaryo viloyatlarida turizm sohasini rivojlantirish dasturi qabul qilindi. Bu
dasturlarni amaliyotga tatdbiq etish uchun 260 million AQSH dollari hisobida
mablag’ kiritish nazarda tutilgan.5 Bunday katta miqdorda bo’lgan turistlar
xizmatini olib borishga dunyo bo’yicha ko’p millionli mutaxassis va xodimlar bir-
biriga bog’liq bo’lgan tarmoqlar band bo’ladi.
Hozirgi vaqtda dunyoda ishlaydigan har 15 kishidan biri turizm industriyasi
sohasida ishlaydi. Demak, o’zining tutgan o’rni va mavjud shart-sharoitlardan
kelib chiqsak, turizm – bu iqtisodiy, siyosiy va sosial tushunchadir. Boshqacha
aytganda turizm – bu kishilarning bo’sh vaqtida o’zining doimiy yashab va ishlab
turgan joyidan o’zga mamlakatlarga, joylarga, mamlakat chegarasidan tashqariga
yoki mamlakat bo’ylab ko’ngil ochish, dam olish, davolanish, mehmonnavozlik,
dunyoni bilish, diniy yoki kasb-hunar maqsadida bir joydan ikkinchi joyga
ko’chishi, lekin borgan joyida haq to’lanadigan ishni band etmasligi turizm
industriyasi faoliyati bilan bog’liq tushunchadir. Shunday qilib turizm industriyasi
deganda mehmonxonalar va boshqa joylashish vositalari, transport xizmatlari,
14
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
17

umumovqatlanish ob’yektlari, ko’ngil ochish, bilish, o’rganish, davolanish, din va
boshqa ob’yektlar va vositalar, turoperatorlik, turagentlik faoliyatini amalga
oshiruvchi hamda turistik ekskursiya, gid-tarjimonlik xizmatlarini ko’rsatadigan
tashkilotlar va korxonalar majmuiga tushunamiz. 15

1.3. O’zbekistonda turizm industriyasini rivojlantirish chora-tadbirlari
natijasi.
Sayyohlik (turizm) sohasi dunyo iqtisodining eng jadal rivojlanayotgan
sohalaridan biridir. Uning keng qamrovli taraqqiyoti esa, ko’plab mamlakatlar
uchun katta daromad manbaiga aylanib bormoqda. BMTning Jahon sayyohlik
tashkiloti ma'lumotida 2015 yilda dunyo bo’yicha 1 milliard 184 million sayyoh
qayd etilgan bo’lsa, 2016 yil yakuni bo’yicha bu ko’rsatkich 1 milliard 235
millionga ya'ni, 3.9 foizga oshgan. Sayohatchilarga ko’rsatilgan eksport xizmatlari
qiymati 2015 yilda qariyb 1,5 trillion AQSh dollarini tashkil qilgan. 2016–2017
yillarda ham bu raqamlarda katta tafovutni ko’rish mumkin. Bundan ko’rinib
turibdiki, sayyohlik sohasi bugungi kunning eng muhim iqtisodiy sohalaridan
biriga aylandi. Shu bois dunyoning ko’plab davlatlari ushbu sohani yanada
rivojlantirish, bu borada tegishli infrastrukturani jahon standartlari darajasida
yaratish va sayyohlar oqimini oshirish bo’yicha barcha chora-tadbirlarni amalga
oshirmoqda. Turizmning samaradorlik darajasi quyidagi raqamlarda o’z aksini
topgan:2015 yilda eng ko’p xorijlik mehmonlarni qabul qilishda Fransiya (83,7
million), AQSh (74,8 million), Ispaniya (65,0 million), Xitoy (55,6 million) va
Italiya (48,6 million) kuchli beshlikda turishibdi. Germaniya, Buyuk Britaniya,
Rossiya va Meksika kuchli o’ntalikdan joy olgan. Biroq bu ko’rsatkich bo’yicha
Yevropa va Osiyoning bir nechta shaharlari yetakchilik qilmoqda. Bunga misol
qilib Hongkong (27,7 million), London (17,4 million), Singapur (17,1 million),
Bangkok (16,2 million) va Parij (15,0 million) singari shaharlarni keltirish
mumkin.150-o’rin O’zbekiston uchun aslo xos emas. Afsuski, O’zbekiston bu
sohada hali ancha orqada ekanligini ko’rish mumkin. Xususan, Butunjahon turizm
15
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
18

va sayohatlar bo’yicha kengashi (BTSK) tomonidan berilgan bahoga ko’ra,
O’zbekiston sayyohlar tashrifi bo’yicha dunyo mamlakatlari orasida 150-o’rinni
egallaydi. Yurtimiz jahon sayyohlik bozorida o’z o’rniga ega bo’lishiga
qaramasdan, turistlarga qulay sharoit yaratish, servis xizmatini yaxshilash,
sayyohlik obidalarining jozibadorligini oshirish va reklamani kuchaytirish darajasi
juda past. 16
Shuning uchun bu borada sezilarli o’sish haqida fikr yuritish ana shu omillarga
bog’liq. Turizm bo’yicha raqobatbardosh mamlakatlar reytingida dunyodagi
(madaniy zaxiralar, arzon infratuzilma, sayyohlik mahsulotlari narxi, xavfsizlik
darajasi, xalqaro shaffoflik jihatidan) eng jozibador 140 ta sayyohlik maskani qayd
etilgan bo’lib, ushbu ro’yxatda Qozog’iston 85-o’rin, Qirg’iziston 116-o’rin,
Tojikiston 119- o’rinni egallagan, O’zbekiston esa Markaziy Osiyo davlatlari
o’rtasida eng oxirgi o’rinda turibdi va bu reytingga kiritilmagan. Yaqinda rasmiy
saytlardan birida 2017 yilning birinchi yarmida yurtimizga 1 million 800 ming
nafar sayyoh tashrif buyurgani, bu ko’rsatkich 2016 yilga qaraganda 17 foizga
oshgani haqidagi maqolaga ko’zim tushdi. Nazarimda, ushbu raqamlarda biroz
mubolag’a bordek. Chunki o’zim aynan sayyohlik sohasida ishlayotganim bois,
shunday fikrdaman. Buning sabablarini maqolam davomida ko’rsatib o’tishga
harakat qilaman. Mamlakatimizda turizmni rivojlantirish borasida keng ko’lamli
ishlar amalga oshirilyapti. Sayyohlar oqimini yanada oshirish, ularni ohanrabodek
jalb qilish uchun nima qilishimiz kerak? O’zbekiston katta tarixiy-madaniy
merosga – 7300 dan ortiq qadimiy-me'moriy va arxeologik obidalarga ega.
Ularning ko’pchiligi Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Termiz, Qo’qon va
Toshkent shaharlarida joylashgan. Yurtimizdagi 200 dan ziyod tarixiy yodgorlik va
obidalar YuNeSKOning madaniy merosi ro’yxatiga kiritilgan. Nahotki shuncha
tarixiy va boy madaniy meroslarimiz bo’la turib, ularni dunyoga tanita olmasak?
Buning uchun bizda arzigulik va maqtagulik boy tarixiy merosimiz yetarli. Birgina
Fransiyaning Parij shahriga yiliga 15 million sayyoh tashrif buyurar ekan. Biz esa
har yili sayyohlar sonini sanashdan, o’tgan yildagidan biroz ko’paygan bo’lsa, uni
16
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
19

baralla ovoza qilishdan nariga o’tmayapmiz. Nahotki yirik bir sayyohlik
salohiyatiga ega davlat bo’la turib, bitta shaharchalik natijaga erisha olmasak?
Raqamlarda mamlakatimizga 1 million 800 ming nafar sayyoh tashrif buyurgani
qayd etilgan. 17
Agar mamlakatimizda asosiy sayyohlik mavsumi mart oyining
o’rtalarida boshlansa va dastlabki mavsum yakuni iyun oyi so’ngiga qadar bo’lsa,
shu davr mobaynida shuncha sayyoh kelib ketishini tasavvur qilish qiyin.
Qolaversa, bizda mehmonxonalar yetarli emas, bori ham Yevropa
mamlakatlarining mehmonxonalari narxi bilan deyarli teng va har yili narx sezilarli
darajada o’sib bormoqda. Bu borada yana Parijga «murojaat» qiladigan bo’lsak, u
yerda shahar va uning atrofidagi hududlardagi mehmonxonalar soni 4.260 tani
tashkil etar ekan. Bizda esa bu ko’rsatkich respublika miqyosida 4 yarim barobarga
past, ya'ni, yurtimiz bo’yicha atigi 750 ta mehmonxona mavjud. Ma'lumotlarga
ko’ra, ayni paytda turizmning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 2 foizni
tashkil etadi. Bu judayam past ko’rsatkich. Turizm faoliyatini amalga oshirgan
firma va tashkilotlarning soni esa 433 tadan iborat. Joriy yilning 22 dekabr kuni
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev parlamentga Murojaatida
barcha sohalar qatorida turizm sanoati borasida quyidagi fikrlarni bildirdi:
«Hozirgi kunda milliy iqtisodiyotga yuqori daromad keltiradigan istiqbolli
tarmoqlardan biri – bu turizmdir. O’zbekiston turizm sohasida dunyo bo’yicha
ulkan salohiyatga ega bo’lgan davlat hisoblanadi. Yurtimizda 7300 dan ortiq
madaniy meros obektlari mavjud va ularning qariyb 200 tasi YuNeSKO ro’yxatiga
kiritilgan.Shu bilan birga, mamlakatimizning betakror tabiati, go’zal dam olish
maskanlari imkoniyatlaridan foydalanib, yangi turistik yo’nalishlar ochish
mumkin. Bu sohaga jahon brendlarini faol jalb etgan holda, biz ziyorat turizmi,
ekologik, ma'rifiy, etnografik, gastronomik turizm va bu sohaning boshqa
tarmoqlarini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratishimiz zarur. Bu borada davlat-
xususiy sheriklik munosabatlarini qo’llash sohani taraqqiy ettirishda keng
imkoniyatlar ochishini hisobga olishimiz lozim. Samarqand, Buxoro, Toshkent
shaharlaridagi muqaddas qadamjolar va yodgorliklarni ziyorat qilish dasturini
17
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
20

rivojlantirish va jadallashtirish zarur. Ichki turizm sohasidagi katta imkoniyatlarni
ham to’liq ishga solish lozim».Shuningdek, davlatimiz rahbarining 2016 yil 2
dekabrdagi «O’zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni
ta'minlash chora-tadbirlari to’g’risida»gi Farmoni sohada uchrayotgan xato va
kamchiliklarni bartaraf etib, uni izchil rivojlantirishga qaratilgani bilan
ahamiyatlidir.
Prezidentimiz mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy
dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisida turizm haqida so’z yuritar ekan, bunday
serdaromad soha rivoji e'tibordan chetda qolib kelayotgani, uning O’zbekiston
iqtisodiyoti taraqqiyotiga qo’shadigan hissasini oshirish, tarixiy va madaniy
qadriyatlarimizni targ’ib qilish, shuningdek, valyuta zaxiralarini to’ldirish bo’yicha
aniq chora-tadbirlar ko’rilishi zarurligini alohida ta'kidladi.Prezidentimiz
dunyoning 33 ta mamlakatida O’zbekiston elchixonalari faoliyat ko’rsatayotgan
elchilarga qarata qilgan onlayn murojaatida O’zbekistonga xorijiy ivestitsiya
hamda turistlarni jalb qilishni, ayniqsa, har bir elchiga har kuni 10 nafar sayyoh
jo’natishga e'tibor berishni ta'kidladi. Ya'ni, turist ham investitsiya degani, degan
g’oyani ilgari surdi. 18

II.BOB. TURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA O’ZBEKISTONNING
TARIXIY SHAHARINING O’RNI.
2.1. O’zbekistonning YUNESKO ro’yxatidagi tarixiy shaharlari.
O’zbekistonda jahon madaniyati xazinasiga kiruvchi ko’plab arxitektura
yodgorliklari mavjud. Xiva, Buxoro va Shahrisabz shaharlarining tarixiy
markazlari, qadimiy Samarqandning tarixiy yodgorliklari YUNESKO ning «Jahon
merosi» deb nomlangan ro’yxatiga kiritilgan.
18
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
21

2.1.1 – rasm. O’zbekistonning YUNESKO ro’yxatiga kirgan obektlari.
YUNESKO “Jahon merosi” asosiy ro’yxatiga 2012-yilda jami dunyoning
962 ta obyekti kiritilgan bo’lsa, shulardan 4 tasi O’zbekistonning tarixiy
shaharlaridir, bu ular umumiy sonining 0,4% ini tashkil etadi. O’zbekistonda
turizmni rivojlatirish va uni yangi bosqichlarga ko’tarish borasida, avvalo, ko’hna
madaniy va arxitektura yodgorliklariga boy ho’!gan Samarqand, Buxoro, Xiva,
Shahrisabz, Marg’ilon kabi shahariar muhim ahamiyatga ega. Bu shaharlarda
butun dunyo ahoiisini hayratga soiuvchi va lol qoldiruvchi qadimiy tarixiy
vodgorliklar mavjud. 19
Yer yuzining turli mamlakatlarida istiqomat qiluvchi har bir
inson bu shaharlami o’z ko’zlari bilan ko’rish orzusida yashaydilar. Ko'p
mamlakatlarda O’zbekiston o’zining ana shu shaharlari bilan mashhurdir. Toshkent
- Markaziy Osiyoning eng yirik shaharlaridan biri - 0 ‘zbeksston Respublikasining
poytaxtidir. Islom konferensiyasi tashkiloti (OfK) tarkibidagi muassasalardan biri -
Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo'yicha Xalqaro islom tashkiloti (ISESCO)
Toshkentni 2007-yiIda Islom madaniyati poytaxti, deb e’lon qildi.
O’zbekistonning islom madaniyati va ilmi oididagi, islom merosi va
yodgorliklarini asrash va yanada boyitish borasidagi mislsiz xizmatlari uchun
19
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
22

Toshkent shunday yuksak va faxrli unvonga sazovor bo’ldi. Toshkentda «Jahon
madaniyati yodgorliklari» ro’yxatiga kiritilgan Usmon Qur’oni hamda Beruniy
kutubxonasi saqlanmoqda. 20
Toshkent haqidagi eng dastlabki ma’lumotlar
eramizdan oddingi II asrdagi qadimgi Xitoy solnomalarida uchraydi. Xitoyda u
Yuni, deb nomlangan bo’lsa, Eron shohi Shopur I ning eramizdan oldingi
yozuvlarida Toshkent atroflari Choch deb atalgan. Choch turli mamlakatlaming
oltin, qimmatbaho toshlar, ziravorlar va ajoyib otlar eksport qilinadigan yoilar
chorrahasida joylashgan. Hozirgi kunda Toshkent o’zida 0 ‘zbekistonning tarixiy
o’tmishini eslatib turuvchi taraqqiy topgan zamonaviy sanoat shahri hisoblanadi.
Toshkentda ko’plab muzeylar mavjud. Masalan, Tasviriy san’at muzeyi haykallar,
rasmlar va hunarmandchiiik mahsulotlarining Markaziy Osiyodagi eng yirik
to’plamiga ega. O’zbekiston Amaliy san’at muzeyi 30 mingdan ortiq
hunarmandchiiik va xalq milliy merosi namunalarini to’plagan. Temuriylar tarixi
davlat muzeyi butun Temuriylar davri tarixi namunalarini o’zida jamlagan
muzeydir. Tarixiy Eski Juva - shahaming eng qadimiy bozorlaridan biri, unda hozir
ham oziq-ovqat mahsulotlaridan tortib sanoat mahsulotlarigacha barchasini topish
mumkin. Eski shahaming markazida XVI asming ajoyib yodgorligi - Baroqxon
madrasasi joylashgan. Bulardan tashqari, 1966-yilgi zilziladan Yunusxon
maqbarasi, Ko’kaldosh madrasasi kabi ajoyib yodgorliklar omon qolgan. Toshkent
metrosi jahonning zamonaviy arxitektura durdonalaridan biri hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti 2008-yilning 2-aprelida «Toshkent
shahrining 2200-yilligini nishonlashga tayyorgarlik ko’rish va uni o’tkazish»
to’g’risida qaror qabul qildi. Unga ko’ra, O’zbekiston poytaxti, ilm-fan va
madaniyat markazi, tinchlik va do’stlik ramziga aylangan Toshkent shahrining
2200-yilligini keng nishonlash va munosib o’tkazishga alohida e’tibor qaratildi.
Yubiley munosabati bilan ko'plab tarixiy yodgorliklar qayta ta’mirlandi, yangi
binolar qurildi va shahaming ijtimoiy infratuzilmasi yanada obod boidi. Toshkent
shahrining asosiy tarixiy va arxitektura yodgorliklari: Ko’kaldosh madrasasi (XIV
asr), Kaffol Shoshiy maqbarasi, (XVasr), Hazrati Imom arxitektura majmuasi (XVI
20
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
23

asr), Abulqosim madrasasi (XIX asr), Baroqxon madrasasi (XVI asr), Jome’
masjidi (XIX asr), Zangiota majmuasi (XV-XX asr), zamonaviy arxitektura
durdonasi sanalgan Amir Temur muzeyi, Amir Temur hiyoboni, Mustaqillik
maydoni, Xalqlar Do’stligi maydoni, Jasorat monumenti, Xastimom maydoni,
Tilla Shayx masjidi, 21
Hazrati Imom masjidi, Xadra maydoni, So’fi Ota maqbarasi
va boshqalar. Toshkent viloyati ulkan turistik salohiyatga ega. Chunonchi,
hududda ekstremal va tog’ turizmini, ya’ni chanakrda uchish, snoubording,
paraplanda va deltaplanda uchish, velosport, motosport va ekstremal sport turlari
hamda ekologik va qishloq xo’jalik turizmini rivojlantirishga tabiiy sharoitlar bor.
Xususan, Toshkent viloyati togiarida Chorvoq suv ombori mavjud bo’lib, uning
sohilida ko’plab pansionatlar, dam olish zonalari va bolalar sport sogiomlashtirish
oromgohlari joylashgan. Muhtasham g’arbiy Tyanshan tog’lari ko’plab turistik
yoilar va yoiaklar, sharsharalar, g’orlar, chuqurliklar, yong’oqzorlar va bogiar
2016-yili YUNESKO ning Butunjahon ro’yxatiga kiritilgan. Bundan tashqari,
“UgomChotqol” milliy bogi 230 turdagi hayvonlar, 1800 o’simlik turlari va 4 ta
tabiiy koilami (Urungach, Bodak, Shovuri, Ixnoj) o’z ichiga oladi. Shulami
hisobga olib, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni25 bilan 2017-yilda
Toshkent viloyatining turistik salohiyatini yanada rivojiantirish hamda undan
foydalanish samaradorligini oshirish, hududga xorijiy va mahalliy turistlarni keng
jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratish, zamonaviy infratuzilmani jadal
rivojlantirishni ta’minlash, ko’rsatilayotgan turistik, mehmonxona va transport
xizmatlarini kengaytirish va sifatini oshirish maqsadida Toshkent viloyatining
Chimyon-Chorvoq kurort-rekreatsiya zonasi chegarasi doirasida “Chorvoq” erkin
turistik zonasini tashkil etish belgilandi.
SAMARQAND: Samarqand o'zining noz-ne’matlari, tabiati, boy ma’naviy
merosi, betakror tarixi, olamshumul me’moriy obidalari bilan butun dunyo
jamoatchiligining diqqat-e’tiborini o’ziga qaratib kelayotgan «sayqali ro’yi
zamindir». So’g’diyona va Turon davlatlarining ulug’vor an’analari, dunyoviy
sivilizatsiyaning Dunyoning e ’tiborli sarmoyadorlari, rivojlangan mamiakatlaming
21
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
24

mashhur tijoratchi va bankirlari, xalqaro tashkilot rahbariari, iqtisodchi va
siyosatchilari, san'atshunoslarining nigohi bugun Samarqandga qaratilganligi bejiz
emas. 22
Bu esa Samarqand O’zbekistonning yirik sanoat, fan va madaniyat markazi
sifalidagi mavqeyi tobora oshib borayotganligidan, mamlakatning gullab-
yashnashi va ravnaqi uchun muhim hissa qo’shayotganidan dalolat beradi. Jahon
bankining prezidenti Jeyms D. Uolfenson Samarqandga tashrif buyurganida
«Keyingi 40 yil davomida men qariyb butun dunyoni kezib chiqdim, biroq
Samarqanddek shahami hech joyda ko’rmadim», - deb o’z qalb so’zlarini aytgan
edi. Amerikadan kelgan sayyohlarning fikricha, «dunyoda bittagina Parij va
bittagina Samarqand mavjud». Ommaviy fransuz jumallaridan birining e’tirof
etishicha: «Samarqand tasawumi junbushga keltiradigan shahar bo’lib borayapti.
Ko’zingizni yumib muloyim ohangda «Samarqand» so’zini talaffuz qilsangiz,
xuddi ertaklardagidek tasavvuringizda go’zal va sehrli manzaralar oqimi paydo
bo’ladi». Bu o’rinda uzoq tarix sahifalarida qoldirilgan ushbu satrlarni ham eslash
joizdir: «Bu shahar va uning atrofidagi zamin shunchalik boy va farovonki, bundan
hayratga tushmasdan bo’lmaydi. Ehtimol shuning uchundir u “Samarqandiya”, deb
atalgan». Samarqandliklar o’zlarining zaminlari kabi sahiy, boboJari kabi
sobitqadam, hissiyotli, tarixlari misoli betakror va noyob, tinchliksevar va
sahovatlidir. Ularning bu noyob fazilatlarining tengi yo’q, u 0 ‘zbekistonga tashrif
buyurayotgan barcha davlat rahbarlari, arboblari, fan va madaniyat vakillari
tomonidan tan olinib, «Turizm Makkasi» deya e’zozlanmoqda. Samarqandga
kelish baxtiga sazovor bo’lgan, orzulari ruyobga chiqqan xorijiy sayyohlar uni
«butun dunyoga yuz ochgan shahar», «Ming bir kechadagi afeona va ertaklar
shahri» deya atamoqdalar. «Musulmon dunyosining qimmatbaho durdonasi»ga
dunyoning turli burchaklaridagi dindorlarning ham qiziqishlari cheksiz. Ular uchun
Samarqand «Alloh panohidagi shahar»dir. 0 ‘rta asr manbalarida ham shahami
shunday, deb ataganiar. Samarqand 2750-yillik tarixga ega.
Temuriylar sulolasi davrida qurilgan arxitektura yodgorliklari ahamiyati
jihatidan qadimgi Misr, Xitoy, Hindiston, Yunoniston va Rimdagi arxitektura
22
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
25

durdonalari qatorida turadi. Qadimiy Samarqandning markazi boigan Registon
XV-XVIII asrlardagi Markaziy Osiyo bunyodkorligining yuksak namunalaridan
biridir. Maydon uch tomondan Ulug’bek, Sherdor va Tillakori madrasalari bilan
o’ralgan. Samarqand shahrining janubida joylashgan Amir Temur maqbarasida
(XIV-XV asrlar) Amir Temur, Mirzo U!ug’bek kabi Temuriylar sulolasi vakillari
dafn etilgan. 23
Temuriylar davrida Samarqand yanada gullab yashnagan edi.
Samarqandda har bir ko’cha, suv havzasi o’z tarixiga ega. Ziyoratgoh sanaluvchi
Shohizinda (Tirik Shoh) majmuasi Muhammad Rasululloh amakisining o’g’li —
Qusam ibn Abbos nomi bilan bogiiq. Mirzo Ulug’bek tomonidan qurilgan
Rasadxona 1449-yilda buzib tashlangan boisa-da, uning yaxshi saqlanib qolgan yer
osti qismi bilan tanishish mumkin. Shuningdek, Samarqandda ko'plab dam olish
manzillari mavjud. Viloyatda neandertal odamlaming turar joylari topilgan.
Mustaqillikka erishilgandan so’ng, 0 ‘zbekiston «ochiq eshiklar siyosati»ni joriy
qildi va jahon hamjamiyati bilan integratsiyalashuv jarayoniga faol kirib bordi.
Buning yorqin misoli sifatida Samarqand respublikaning yirik turistik markaziga
aylandi. Turizmning rivojlanishi O’zbekiston va Samarqandning qulay geopolitik
holati, uning Markaziy Osiyo mintaqasidan o’tgan «Buyuk Ipak yo’li» ustida
joylashgani, qulay geografik va iqlimiy sharoiti, bu sohaning ravnaqiga xizmat
ko’rsata oladigan mutaxassislar va zarur qonuniy bazalaming inavjudligidadir.
Xalqlar o'rtasida do'stlik, bir-birlarini anglash, tinchlik, hamkorlik va mamlakatda
barqarorlikni rivojlantirishda turizmning ahamiyati beqiyosdir. Bulaming
haxnmasi turizmning xilma-xil shakllarini qayta tiklash va rivojlantirish, xalqaro
andozalar asosida xizmat ko’rsatishni yo’lga qo'yish, mahalliy xususiyatlar
turizmning milliy modelini yaratish uchun qulay imkoniyatlar yaratmoqda. 2014-
yil 7-iyul kuni Amerikaning taniqli “The Huffington Post” nashri “Dunyoning
albatta borib ko’rish lozim bo’lgan 50 ta shahari” ro’yhatini e’lon qildi. Dunyoning
eng mashhur shaharlari orasida “Sharq marvaridi” - Samarqand ham bor. Mazkur
nashr reytingida qayd etilganidek, “Registon maydonidagi madrasalar va qadimgi
inshootlardagi naqshlar Buyuk Ipak yo’lining ko’hna shahri - Samarqandni jahon
23
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
26

islom me’morligining eng go’zal namunalaridan biriga aylantirgan”. Ushbu reyting
“The Huffington Post” nashri tomonidan minube.net sayohatchilar hamjamiyati
bilan o’zaro hamkorlikda tuzilgan. 24
Bundan ko’zlangan maqsad “Buyuk ko’hna
poytaxtlardan tortib, to Osiyo, Amerika va ulardan tashqari dunyodagi eng a'lo
joyni topish” bilan izohlanadi. Reyting mualliflarining fikr bildirishlaricha,
odamlar o’z hayoti davomida albatta borib ko’rishi lozim boigan qadamjolar
ro’yhatidan dunyoning 50 ta shahari joy olgan. Samarqand - MDH mamlakatlari
shaharlari o’rtasida ushbu nufuzli ro’yxatga kirgan yagona shahardir.26 Samarqand
shahrida 2020-yilgacha “Samarkand city” turizm zonasi, Samarqand tumanida esa
eshkak eshish kanali hududida sport-sogTomlashtirish va turistik-rekreatsion
majmuasi barpo etiladi. “Samarkand city” turizm zonasida Samarqand shahrida
turistlar kecha-yu kunduz bo’sh vaqtlarini maroqli o'tkazishi uchun qulay shart-
sharoitlar va turli xizmatlaming ko’rsatilishini ta’minlovchi zamonaviy
mehmonxonalar, kottejlar, madaniy-sogiomlashtirish va ko’ngilochar-savdo
maskanlarining qurilishi nazarda tutilgan. Samarqand tumanidagi eshkak eshish
kanali hududida yil davomida o’quv-mashg’uIot yig’inlarini o’tkazish imkonini
beruvchi zamonaviy sportzal, sport maydonchalari, usti ochiq va yopiq basseynlar,
oilalar uchun mehmonxona majmualari va kottejlar, suv attraksionlarini o’z ichiga
olgan sport-sog’lomlashtirish va turistikrekreatsion majmuasi barpo etiladi.
“Samarkand city” turizm zonasini qurish loyihasi amalga oshirilishini
moliyalashtiruvchi investorlar, jumladan, xorijiy investorlar bilan to’g’ridan-
to£g’ri sarmoya kiritish shaklida birgalikda moliyalashtiruvchi bosh tashkilot etib
Milliy bank, eshkak eshish kanali hududida sport-sogiomlashtirish va turistik-
rekreatsion hududini barpo etish” loyihasi bo’yicha esa “O’zsanoatqurilishbank”
belgilandi. Shuni ham ta’kidlab o’tish joizki, Buxoro va Samarqand shaharlaridagi
turizm hududlari tajribasi asosida Urganch, Toshkent shahariari va Farg'ona
viloyatida turizm hududlari, shuningdek, Toshkent viloyati Bo'stonliq tumanida
tog’ klasterlarini bosqichmabosqich tashkil etiladi. 25
Samarqandning asosiy tarixiy
va arxitektura yodgorliklari: Afrosiyob (eramizdan oldingi VIII asr), Mirzo
24
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
25
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
27

Ulug’bek rasadxonasi (1428 y.), Shohizinda arxitektura majmuasi, Hazrati Hizr
masjidi (XIX asr o’rtalari), Bibixonim masjidi (1399 y.), Ulug’bek madrasasi
(1417 y.), Sherdor madrasasi (1619 y.), Tillakori madrasasi (1647 y.), Chorsu
bozori (XVIII asr oxiri), Ruxobod maqbarasi (1380 y.), Oqsaroy maqbarasi (1470
y.), Amir Temur maqbarasi (1404 y.), Namozgoh masjidi (XVIII asr), Ishratxona
maqbarasi (1464 y.), Xoja Axror majmuasi (XV-XX asrlar), Cho’pon-Ota
maqbarasi (1430 y.), Xoja Abdu Damn qabristoni (XV asr), Imom al-Buxoriy
yodgorlik majmuasi (IX-XX asr) va b.
BUXORO: «Buxoro» so’zi sanskrit tilida «Ibodatxona», so’g’d tilida
«Tangri jamoli» ma’nolarini anglatadi. Buxoro Buyuk Ipak yo’lining yirik tijorat
markazi bo’lib hisoblangan. Buxoro o’rta asrlarga mansub 140 dan ortiq
arxitektura yodgorliklariga ega bo’lgan «Muzey-shahardir». Poyi Kalon,
Qo’shmadrasa, Minorai Kalon, Ismoil Somoniy maqbarasi kabi ko’plab
yodgorliklar bundan ming yillar oldin qurilgan bo’lib, hozirgi kunda ham
mehmonlami o’zlariga jalb etmoqda. Buxoroning mashhurligini Al-Buxoriy,
Narshaxiy, Rudakiy, Daqiqiy, Abu Ali ibn Sino va Bahouddin Naqshband kabi
siymolar yanada sharaflashgan. Islom dunyosida Buxoroning ismiga “sharif”, ya’ni
“muqaddas” qo’shimchasi qo’shib ishlatilgan. X asrda Buxoro eng yirik ilmiy va
madaniy markaz bo'lgan. Mag’oqi Attori, Namozgoh masjidi, Chashmai Ayub
kabilar ushbu davrdan yodgor bo’lib qolgan. Sitorai Mohi-Xosa oxirgi Buxoro
Amirining yozgi saroyi, u hashamatli arxitekturaning eng yorqin namunalaridan
biridir. Labihovuz (XVIXVII asrlar), Xo’ja Nasriddin haykali, Nodir Devonbegi
madrasasi, Devonbegi xonaqosi, vaqtida Markaziy Osiyodagi yetakchi bo’lgan
Ko’kaldosh madrasasi (Abdullaxon tomonidan bunyod etilgan) shahaming o’ziga
xos diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Ismoil Somoniy maqbarasi shahardagi
yaxshi saqlanib qolgan eng qadimiy bino bo’lib, nafis arxitekturaga ega. Poyi
Kalon ansambli (XI1-IV asrlar) shahaming markazidan o’rin olgan. Shu yerdan
piyoda Ark binosiga, Chorminorga o’tish mumkin. Shahar atrofidagi Varaxsha
harobalaridan janglar va ov marosimlarini aks ettiruvchi ko’plab rangli lavhalar,
qimmatli buyumlar topilgan va muzeylarga topshirilgan. Buxoro qorako’li xalqaro
28

bozorda e’tirof etilgan. 26
Shuningdek, Buxoro zardo’zlik san’atining Vatani
hisoblanadi. Buxoroning asosiy tarixiy va arxitektura yodgorliklari: Ark (XI asr),
Bolohovuz majmuasi (XVIII asr), Ismoil Somoniy maqbarasi (EX asr), Chashmai-
Ayub (1380 y.), Abdullaxon madrasasi (1596 y.), Modari-Xon madrasasi (1556
y.), Masjidi Baland (XVI asr boshlari), Gavkushon majmuasi (masjid, minora,
madrasa) (XVI asr), Zayniddin Xoji xonaqosi (1555 y.), Poyi Kalon majmuasi (XII
asr), Labihovuz majmuasi (XVI asr), Ko’kaldosh madrasasi (1568 y.), Nodir
Devonbegi xonaqosi (1620 y.), Ulug’bek madrasasi (1417 y.), Abdulazizxon
madrasasi (1652 y.), Bolohovuz masjidi (1712 y.), Sayfiddin Boharziy maqbarasi
(XIII asming ikkinchi yarmi), Bayonqulixon maqbarasi (XIV asming ikkinchi
yarmi), Namozgox masjidi (XII asr), Fayzobod xonaqosi (1598 y.), Chorminor
madrasasi (1807 y.), Buxoro Amirining Sitorai Mohi-Xosa yozgi saroyi (XIX asr
oxiri), Chor-Bakr majmuasi - Jo’ybor xo’jalari qabristoni (1560 y.) va b. 0
‘zbekision Respublikasi Prezidentining “2017-2019-yillarda Buxoro shahri va
Buxoro viloyati sayyohlik imkoniyatlarini jadallik bilan rivojiantirish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi Qarori asosida Buxoroda hududi 10 gektardan kam
bo’lmagan “Boqiy Buxoro” nomli erkin turistik zona (ETZ) yaratiladi. Xorijiy
sayyohlarga to’liq dam olish imkoniyatini yaratish maqsadida ETZ hududida turli
darajada xizmat ko’rsatish qulayliklariga ega mehmonxonalar, ko’ngilochar va
savdo muassasalari, xususan, 500 kishilik amfiteatr, bouling-klublar, raqs
maydonlari va karaoke, milliy taomlar va dunyoning mashhur oshxonalarini
taqdim etuvchi bar, kafe, restoranlar, suvenirlar va boshqa mahsulotlar do’konlari
qurilishi ko’zda tutilmoqda. Buxoro shahrining tarixiy qismida (“Shahriston”
bozori hududida) ikki qavatli uylardan iborat hunarmandlar dahasi va yopiq bozor
yaratiladi. Shuningdek, ushbu dahada an’anaviy ustaxonalar, milliy suvenirlar,
zardo’zlik mahsulotlari, kitoblar, meva va sabzavotlar, shirinlik va sayyohlami jalb
etuvchi boshqa mahsulotlar sotiladigan do’konlar ochiladi. Bugungi kunda jahonda
7 mingdan ziyod erkin turistik zonalar faoliyat yuritadi. Ular turizmning turli
yo’nalishlariga, shuningdek, iqtisodiy sohaga ham yo'naltirilgan. Turistik zonalar
26
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
29

odatda, tabiati, ma daniyati va tarixiy salohiyati yuqori boMgan hududlarda tashkil
etiladi. 27
XIVA: Xiva - ko’plab arxitektura yodgorliklari joylashgan, Ichan-qaPada
qadimiy Sharq ruhini saqlab qolgan shahardir. Xivaning arxitektura yodgorliklari
asosan madrasa, masjid va minoralar: Pahlavon Mahmud maqbarasi (1835-yil),
Muhammad Aminxon madrasasi (1850—1855-yillar), Ko’hna Ark, Tosh hovli,
Olloqulixon karvonsaroyi (1855-yil) kabiiardan iborat. Rangli bezaklar berilgan
Kalta Minor (1835-yil) va 218 ta naqshli ustunga ega bo’lgan Juma masjidlami
alohida ta’kidlab o'tish mumkin. 2,5 kilometr uzunlikdagi devorga ega bo’lgan
lchan-qal’a Otadarvoza, Shimoliy, Sharqiy, Janubiy, Buxoro va Toshdarvozalariga
ega. Unda 40 dan ko’proq quduqlar mavjud.
Xivaning asosiy tarixiy va arxitektura yodgorliklari: Ichanqal’a. Saidboy
masjidi va madrasasi (XVIII asr boshi), Polvon Darvoza atroflari, Olloqulixon
madrasasi (1834 y.), Qutlug’murodinoq madrasasi (1804 y.), Olloqulixon timi va
karvonsaroyi (XIX asr), Abdullaxon madrasasi (1865 y.), Anushaxon masjidi va
harami (1657 y.), Tosh hovli (Olloqulixonning saroyi) (1830 y.), Oqmasjid (1832
y.), Juma masjidi va minorasi (1788 y.), Said Olovuddin maqbarasi (XIV asr),
Muhammad Aminxon madrasasi (1851 y ), Kaltaminor (1855 y.), Koiina Ark
(1868 y. ), To’ramurod minorasi (1888 y.), Shemiyozxon madrasasi (1718 y.),
Borland! masjidi (XIX asr), Arabxona madrasasi (1838 y.) va b.. SHAHRISABZ:
Bogiar va uzumzorlarga burkangan Shahrisabz shahri hunarmandchiiik markazi
boigan. Shahrisabzdagi dastlabki turar joylarga V-VI asrlarda asos solingan boisa,
IX-X asrlarga kelib, u yirik savdo va hunarmandchiiik markaziga, Amir lemur
tomonidan devor bilan o’ralganidan so’ng, madaniyat va ilm-fan shahriga
aylangan. Qarshi shahri Samarqand va Buxorodan Afg’oniston va Hindistonga
oiuvchi karvon yoilari asosida yuzaga kelgan. Qarshi shahri bir necha arxitektura
yodgorliklariga ega. Qashqadaryo viloyatining asosiy tarixiy va arxitektura
yodgorliklari: Shahrisabz shahrida Oqsaroy (1380 y.), Dorus - Saodat majmuasi
(XIV asr), Hazrati Imom masjidi (XIV asr), Jahongir maqbarasi (XIV asr), Dor-ut-
Tilovat arxitektura majmuasi, Ko’kgumbaz masjidi (1435 y.), Gumbazi Saidon
27
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
30

(XV asr), Temuriylar sulolasiga tegishli Shamsiddin Kulol maqbarasi (XV asr) va
b. Qarshi shahrida Mirzo Ulug’bek tomonidan qurilgan Ko’kgumbaz masjidi (1463
y.), Jome’ masjidi, Minorali Qo’rg’oncha (XIX-XX asrlar), Xo’ja Abdulaziz
madrasasi (XX asr), Qilichboy madrasasi (1714 y.), Zaxkok-Moron shaharchasi
harobalari (eramizdan avvalgi I asr - eramizning V asri) va Qashqadaryo daryosi
ustidan o’tgan qadimiy ko’prik kabilardir. Shaharda 0 ‘lkashunoslik muzeyi bor. 28
Hisor tog’larining janubi-g’arbida 1975-yilda Qizilsoy qo’riqxonasi tashkil etilgan.
Bu yerda silovsin, ayiq, qor barsi kabi noyob hayvonlarni uchratish mumkin.
2.2. O’zbekistonning tarixiy-madaniy va arxitektura yodgorliklariga ega
bo’lgan viloyatlari.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning BMT
Jahon sayyohlik tashkiloti Ijroiya kengashi 99-sessiyasining ochilish marosimidagi
nutqida ta’kidlanganidek, “...Biz 0 ‘zbekistonning ulkan sayyohlik salohiyati
haqida gapirganda, birinchi navbatda, mamlakatimiz hududida shakllangan va
rivojlangan eng qadimiy sivilizatsiya va madaniyatlar, qoyatoshlardagi yozuvlar va
iyerogliflami, noyob tarixiy obidalar, moddiy madaniyat va me’- morlikning
ulug’vor hamda betakror namunalarini nazarda tutamiz. Ayni paytda ulami
Yaponiya, Fransiya, Germaniya va boshqa davlatlaming ko’plab olim va
mutaxassislari o’rganmoqda. Shu bilan birga, o’zining jozibasi va tarovati bilan
dunyodagi eng yaxshi dam olish va sayohat maskanlaridan qolishmaydigan go’zal
tabiatimizning boyligi va xilma-xilligini ham bu boradagi eng katta
imkoniyatlarimiz qatorida ko’ramiz. Bulaming barchasi mamlakatimizni jahon
turizmi markazlaridan biriga aylantirishi mumkin va zarur”. Farg*ona viloyati:
Farg’ona butun dunyoga Shoximardon, Qiziltepa kabi kurortlari bilan mashhur
bo'lgan. Tabiatshunoslik muzeyida shahaming butun tarixi bilan tanishish mumkin.
Qo’qon ilgari Qo’qon xonligining poytaxti boMgan, O’zbekistonning eng mashhur
shaharlaridan biri.
28
https://uzbekistan.travel/en/v/cultural-tourism/
31

XX asr boshlarida Qo’qon Toshkentdan so’ng ikkinchi yirik shahar
hisoblangan, aholisining soni barcha hududiy markazlardan ortiq boTgan.
Qo’qonning oxirgi xoni Xudoyorxonning saroyi shahaming eng muhim arxitektura
yodgorliklaridan biri bo’lib hisoblanadi. Xon saroyi hashamatli va bezaklari bilan
o’chmas taassurot qoldiradi. Shuningdek, shoira Nodirabegim nomi bilan bogMiq
ikki minorali Modarixon maqbarasi ham qiziqarlidir. 29
Qatl etilgan shoira
xotirasiga bag1 ishlab maqbara yonida oq marmar va bronzadan ishlangan haykal
o’matilgan. Marg'ilon shahrining 2000 yilligi hukumat qarori asosida 2007-yilda
keng nishonlandi. Marg’ilonga Buyuk Ipak yo’lining kashf etilishi bilan ozodlikni
tan oiuvchi mag'rur so’g'dlar tomonidan asos solingan. X asrda Marg’ilon butun
dunyoga o’zining ipak matolari bilan mashhur bo’lgan. XV asr oxirlari XVI asr
boshlarida Marg’ilon vodiyning eng muhim shaharlaridan biriga aylangan.
Marg’ilonning monumental yodgorliklaridan bezatilgan masjid minora - maqbara
va kaptarxonadan iborat bo'lgan Kaptarlik kompozitsiyasi (XVIII asr) hamda
Shouda masjidini keltirish mumkin.
Farg’ona viloyatidagi mavjud me’moriy obidalar ichida muqaddas
ziyoratgohlar bilan bog’liq yodgorliklar, masalan, Xojanazar Huvaydo
Burhoniddin Marg’iloniy, Uvaysiy maqbaralari, Ulug’ tnozor, Pur Siddiq
majmuasi, Dahmayi shohon, Modarixon, Bibi Ubayda, Poshsho pirim, Bistom
buva, Xo’ja Mu’oz, Mo’yi muborak, Puri Siddiq ziyoratgohi, Shohimardondagi
Hazrat Ali mozori, Toshkelin (Rishton tumani), Qiz mozor (Marg’iIon shahri),
Childuxtaron (Oltiariq tumani) “Shoh Tolib”, “To’nga ota” (Oltiariq tumani),
“Xo’ja Ilg’or” (Rishton tumani), “Yalang’och ota”, “Sadkak ota” (Farg’ona
turnani) alohida o’rin tutadi. Andijon viloyati: Andijon ko’p asriik boy tarixga ega.
Viloyat hududida eramizdan oldingi XII-V1I asrlarga oid boMgan ko’hna
shaharlar va arxeologik komplekslar mavjud. Shundaylar sirasiga Dalvarzin,
Eylaton, Mingtepa, Ashqaltepa, Sarvontepa va boshqalarni kiritish mumkin.
Sayyohlarni, shuningdek, Mirpo’stin ota, Fozilmon ota, Imom ota, «Tuzluq
momo», «Uch buloq», “Mingtepa” arxeologik yodgorligi, “Yilqichi Buva»
29
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
32

ziyoratgohi, “Fozilmon ota” ziyoratgohi, Xo’ja Abdulloh Tug’dor, Qutayba ibn
Muslim maqbarasi, Alisher Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogM, “Bibi
seshanba” ziyoratgohi, Otaqo’zi madrasasi va shunga o’xshash boshqa diqqatga
sazovor yodgorliklar o’ziga jalb etmoqda. Ayni paytda Andijon viloyatida sal kam
380 ga yaqin madaniy yodgorliklar ro’yxatga olingan. Bundan tashqari, shifobaxsh
manbalar ham mavjud va bu ekoturizmni rivojlantirish uchun yo’l ochishi ham
ehtimoldan xoli emas. Milliy hunarmandchilik ustalari mahsulotlari va an'analari,
boy folklor ham xorijiy sayyohlarni o’ziga tortadi. 30
Ko’hna Andijonning karvon
yoMida joylashganligi bu yerda savdo-sotiq va hunarmandchilikning jadal
rivojlanishiga xizmat qildi. Ipak yoMi orqali bu yerga Sharq va G’arb
sivilizatsiyasining kirib kelishi, shu hududda yashovchi mahalliy aholining
ongishuurini ham o’zgartirib yubordi. Andijonda qadimda va o’rta asrlarda bunyod
etilgan me’moriy yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan. Andijon shahrida XIX asr
oxirida qurilgan jome masjidi majmuasi saqlangan. Tarkibida masjid, minora va
madrasa bor. Jome masjidi Farg'ona vodiysida eng mahobatli binodir. Shahrixonda
o’tgan asrda barpo qilingan bir qancha mahalla masjidlari va madrasalari
saqlangan. Shundan biri XIX asr boshida qurilgan Ponsod masjididir. Masjidning
bezak qismlarini farg’onalik ustalar ishlagan. Shahrixonda 1872-yilda qurilgan
Gumbaz madrasasi saqlangan. Andijon shahrida XX asr boshida qurilgan ikki
qavatli Ahmadbek hoji uyi ham milliy me’morlik namunalaridan biri. Paxtaobod
shahrida XX asr boshida qurilgan Otaqo’zi madrasasi yodgorligi ham diqqatga
sazovor. Uning 5 minorasi bor. Shuningdek, sayyohlaming muzeylarga bo’lgan
qiziqishini inobatga olgan holda, viloyat o’lkashunoslik muzeyi, adabiyot va san’at
muzeyi, “Hunarmandchiiik” nomli hunarmandlar mahallasi, Zahiriddin
Muhammad Boburning uy-muzeyi ta’mirlangan holda eksponatlarga boyitilmoqda.
Namangan viloyati: Namangan viloyati hududi arxeologik obidalarga boyligi bilan
ajralib turadi. Namangan viloyatining turistik resurslari qatoriga Xo’ja Amin
maqbarasi, Mullo Bozor Oxund maqbarasi, Qadimiy Axsikent, Mulla Qirg’iz
madrasasi, G’oyibnazar Qozi madrasasi, Mavlono Lutfiilloh majmuasi, Mavlaviy
30
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
33

Namangoniy maqbarasi, Devona Buva maqbarasi, Turaqo’rg’on tumanida
Axsikent va Axsi, Pop tumanida Munchoqtepa, Chust tumanida Buonamozor,
Kosonsoy tumanida Mugtepa, Uchqo’rg’on va Norm tumaniarida Kayvonot va
Eyloton, Chotqol tumanida qadimiy irrigatsiya qurilmalari - korizlar muhim
arxeologik yodgorliklar sifatida katta ilmiy qimmatga ega bo’lib, uzoq o’tmishdan
xabar berib turadi. Namangan viloyatining tarixiy yodgorliklarini ilmiy asosda
o’rganish Turkistonni Rossiya bosib oigandan so’ng, XIX asr 80- yillarining
o’rtalaridan boshlangan. 31
Mustaqillik yillarida Namangan viloyatida madaniy
merosni asrash va buyuk ajdodlarimizning nomiarini abadiylashtirish borasida
qator bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Jumladan, Nodim Namongoniy
maqbarasi, Boborahim Mashrab bog’, uy-muzeyi va haykali, Ibrat uy-muzeyi,
Mavlono Lutfulloh majmuasi, Maxdumi A’zam Kosoniy majmualarining bunyod
etilib, xalqimizga topshirilishi ajdodlar ruhiga hurmat va o’zligimizni anglash
nishonasidir. Yosh avlodni ajdodlar an'anasi ruhida tarbiyalashda tarixiymadaniy
obidalarning o’mi va ahamiyati katta. Shunday ekan madaniy merosimizni saqlash,
ularni ilmiy jihatdan yanada ko’proq o’rganish va kelajak avlodga yetkazish
bugungi kunning dolzarb masalasidir. Xalq hunarmandchiligi ayniqsa, Namangan
va Chust shaharlarida qadimdan rivojlangan. Chustda pichoq, idish-tovoq, qishloq
xo’jaligi qurollari ishlab chiqariladi, do’ppido’zlik, kashtachilik bilan
shug’ullaniladi, beqasam va atlas gazlamalar tayyorlanadi.
Jizzax viloyati: Jizzax viloyati tabiatining o’ziga xos xususiyatlaridan biri
tog’lar va tog’ yonbag’irlarida tarkibida temir, oltingugurt, vodorod, radiy,
kremniy kislotasi, karbon gazi, ishqorli termo-mineraliar bo’gan bir qator
shifobaxsh suv manbalarining mavjudligidir. G’allaorol, Forish, MirzachoM
tumanlarida ana shunday baineoiogik suvlar bilan davolovchi “Marjonsuv”,
“Birlashgan”, “Gagarin” nomli sanatoriylar va bir necha profilaktoriylar ishlab
turibdi. Shuningdek, Zomin, Jizzax, Baxmal tumaniarida ham ma’danga boy suv
manbalari bor. Viloyatdagi barcha ma’danli suvlar kimyoviy va baineoiogik
tarkibiga ko’ra eng mashhur mineral manbalaridan qolishmaydi.
31
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
34

Jizzax vohasini buyuk qadamjolar va madaniy meros maskani sifatida ham
tilga olsak adashmagan boMamiz. Ma’lumotlarga qaraganda, Jizzax viioyati
hududida jami 372 ta madaniy meros obyektlari, shundan 42 ta tarixiy obida va
muqaddas ziyoratgohlar, 267 ta arxeologik manzilgohlar, 63 ta monumental
yodgorliklar ‘Davlat muhofazasi ro’yxatlari”ga kiritilgan. Har bir yurtning o’z
tabarruk maskanlari, bosh uzra tutgan muqaddas ziyoratgohlari bo’lgani kabi
Jizzax vohasining ham mo’’tabar ziyoratgohlari bor. 32
Jizzax madaniy manzillari,
bebaho tarixiy maskanlari bilan eng munosib o’ringa daxldor viloyatlarimizdan
hisoblanadi. «Sayhonsoy qoyatoshlari»dagi suratlarni (4,5 ming yil avval) ming
yillardan beri aziz tutib kelingan «Temir darboza», «Sa’d ibn Abu Vaqqos», «Parpi
ota», «Xo’jamushkent ota», «Novqa ota», « 0 ‘smat ota», «Said Mir Xalililloh
ota», «Xo’jabog’bon ota», Sayfin ota, Savrik ota, Qulfisar ota kabi ko’plab
mo£’tabar ziyoratgoh manzillari va qadamjolari mavjud. Shuningdek, Zomin
hamda Baxmal tog’ va tog’oldi dam olish joylari, Zomin davlat qo’riqxonasi va
milliy bog’i ham viloyatning muhim turistik maskanlaridandir. Viloyatda 20 dan
ortiq g’orlar bor. Garchi ular mutaxassislar tomonidan o’rganilmagan bo’lsa-da,
birgina Pishog’or g’orini kuzatgan havaskorlaming xotirlashlaricha, g’or ichida
sahni keng va uzun maydon (zal), kuli qizgMsh o’choq, tosh devorlarga ishlangan
rasmlar va petroglif yozuvlar bisyor. Bundan tashqari, uzundanuzun cho’zilgan
g’or sun’iy to’silib, navbatdagi zal uchun qo’- shimcha zinalar qilingani, bu joyda
qadim - qadimda ibtidoiy odamlar yashaganligidan dalolat beradi. Sirdaryo
viloyati: Sirdaryo viloyatida qadimiy kanallaming izlari, sardobalar mavjud. 70 km
uzunlikdagi
O’rinboyo’g’iz, Iskandarariq, Buxoroariq juda qadimgi kanallardir.
XV asrda Shohrux va Ulug’bek Sirdaryodan Mirzacho’lga kanal orqali suv
chiqartirgan. Keyinchalik MirzachoMning janubi-sharqida Bo’zariq, Sirdaryoning
o’ng tomonida Dalvarzinariq barpo etilgan. Qiyot ko’li yonida Sirdaiyodan suv
oladigan mayda ariqlar bo’lgan. Sirdaryo viloyatida 1 ta muzey (Guliston
shahridagi «Mirzacho’lni o’zlashtirish tarixi muzeyi»), 2 ta madaniyat va istirohat
32
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
35

bog’i faoliyat ko’rsatadi. Tarixiy - me’moriy yodgorliklardan “Gumbaz” tarixiy
obidasi, Yusuf bobo, Sherbobo, Xadicha bibi maqbaralari, Gumbaz qishlog’i
sardobasi, Xovos qal’asidagi karvonsaroy, Oq oltin tumanidagi Mirzaquduq
sardobasi, Sardoba shaharchasidagi karvonsaroy, “Xovos qal a”si, Sho’rbuloqsoy
bo’yida joylashgan yodgorliklar ichida eng qadimgilari Eski Xovos va Nurtepa
yodgorliklari, Sayxunobod tumanida joylashgan Nurota yodgorligi, Sardoba
tumani, Paxtaobod qo’rg’oni hududidagi Sardoba yodgorligi mavjud. 33
Binobarm,
viloyatdagi bugungi kunga qadar saqlanib kelgan va davlat muhofazasiga olingan
19 ta madaniy meros yodgorliklari, XXII asrlarga oid, deb hisoblangan Yusuf
bobo, Sherbobo, Xadicha bibi maqbaralari, Gumbaz qishlog’i sardobasi, Xovos
qal’asidagi karvonsaroy, Oq oltin tumanidagi Mirzaquduq sardobasi, Sardoba
shaharchasidagi karvonsaroy kabi madaniy yodgoriiklaming aksariyati qayta
ta’mirlanib, obod maskanlarga aylantirildi. Navoiy viloyati: Navoiy viloyatida
qadimgi davr, ilk va o’rta asriarda qurilgan 10 dan ortiq yodgorliklar mavjud.
Jumladan, qadimgi Karmanadagi Mirsaid Bahrom maqbarasi, Qosim Shayx
me’moriy majmuasi, Katta Gumbaz masjidi, Buxoro - Navoiy yo’lidagi Raboti
Malik karvonsaroyi va sardobasi, Dehgaron majmuasi, Nurota chashmasi kabilarni
aytib o’tish mumkin. Viloyatda 30 ga yaqin arxeologiya yodgorliklari mavjud.
Ayniqsa, Navbahor tumani Uchtut qishlog’idagi shaxta (neolit davri), Nurota
tumani hududidagi Qoratog’da o’yib yozilgan qoyatosh yozuvlari (mil. av. Ill asr.)
va b. tarixchilar diqqatidadir. Deggaron majmuasi, Mir Said Bahrom maqbarasi,
Nurota chashmasi, “Chashma” tabiiy me’moriy muzeyi, Nur chashmasi, Nur
qal’asi, IX asrda bino qilingan “Panjvaqta” katta gumbaz masjidi, Shayx Abul
Hasan Nuriy maqbarasi, Nurgul binni Abul Hasan qabri, Nurgulato qudug’i va
madrasa hujralaridan iborat Nurotadagi qal'a harobasi, Raboti Malik (Shoh Raboti)
karvonsaroyi, Raboti Malik sardobasi, Navoiy viloyati oMkashunoslik muzeyi,
“Sarmishsoy” tabiat bog'i yuksak ahamiyatga ega. Navoiy viloyati ekoturizmi
deganda, ko’z oldimizda Navbahor tumanidagi besh ming yillik tarixga ega
Sarmishsoy qoyatosh suratlari, Nurota tumanidagi «Chashma» majmuasi, Nur
33
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
36

qal’asi, Sangijumon darasidagi ajdodlarimizning bundan 5-6 ming yil avvalgi
hayot tarzidan «so’zlovchi» toshlar o’rmoni kabi 200 dan ortiq bebaho
yodgorliklar gavdalanadi. Shuningdek, Qizilqum sahrosidagi «AYDAR-1»,
«AYDAR-2» va «KAMEL» kabi sayyohlik bazalari tomonidan yaratilgan o’tovlar
ko’rinishidagi ekzotik manzaralar dunyoning turli burchaklaridan kelayotgan
sayyohlarni o’ziga maltun etmoqda. 34
Surxondaryo viloyati: Surxondaryo
viloyatining markazi boMgan Termiz shahri eramizdan oldingi 1I-I asrlarda
Hindistonni Markaziy Osiyo orqali Yevropa bilan bog’ovchi karvon yo’larining
chorrahasida paydo bo’di, keyinroq u Xitoyga eltuvchi Buyuk Ipak yo’ida ham
muhim ahamiyat kasb etdi. 35
Viloyatdagi qadimgi odamlaming dastlabki
manzilgohlari turli yovvoyi hayvonlar va yovvoyi o ‘simliklar bilan qoplangan
tog" o'rmonlarida, Boysun tog’aridan oqib tushuvchi daryo etaklarining
bo’ylaridan paydo bo’ldi. Ularning ichida eng qadimgilari sifatida o’rta va yuqori
paleolit davriga mansub Teshiktosh va Machay g’orlari hisoblanadi. Teshiktosh
g’oridan neandertal bolaning suyaklari topilgan bo’lib, ushbu kashfiyot 0 ‘rta
Osiyo hududi hozirgi odamlaming shakllanish mintaqalaridan biri bo’lgan, degan
ilmiy xulosaga olib keidi. Surxondaryo viloyati hududidagi Kushonlar davriga oid
arxeologik yodgorliklar nihoyatda ko’p va xilma-xildir. Dalvarzintepa va
Xoichayonda o’tkazilgan qazilmalar kushonlar shahri yuksak madaniyat o’choq!ari
bo'lganligini ko’rsatadi. Bu davrda hunarmandchiiik va qishloq xo’jaligining
intensiv ravishda rivojlanishi, tovar-pul munosabatlarining o’sishi arxitektura,
monumental haykaltaroshlik va rassomchilik, koroplastika va gliptika san’atining
yuksalishi kuzatiladi. Hududda saqlanib qolgan asosiy yodgorliklar qatoriga Qirq
qiz saroyi, Hakim at-Termiziy arxitektura yodgorligi, Sulton-Saodat majmuasi,
Termiz hukmdorlari saroyi, Qoratepa ibodatxonasi va Fayoztepa ibodatxonasi kabi
bir qancha obyektlami kiritishimiz mumkin. Shuningdek, Surxondaryo ekoturistik
rayonida Ko’hitang tog’li hududda 1987-yilda tashkil etilgan 53,7 ming ga
maydonda ega, 800 xil o’simlik va 290 ta qush hamda 20 dan ortiq hayvon
34

35
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
37

turlarini muhofaza qilishga yo’naltirilgan “Surxon davlat qo’riqxonasi” mavjud.
Mamlakatimizning Surxondaryo viloyatida boshqa viloyatlardagi kabi yetarli
darajada turistik resurslar mavjud.
Viloyat markazi boigan Termiz shahrida joylashgan “A1 Hakim at-
Temiiziy” me’ moriy majmuasi, qizlar akademiyasi nomini olgan “Qirq qiz” me’
moriy yodgorligi va “Sulton-Saodat” obidalari, Angor tumanida “Bolalik tepa”,
Muzrobod tumanidagi “Kichik tepa”, “Sopolli tepa”, “Ayoztepa”, Sho’rchi
tumanidagi “Dalvarzintepa” manzilgohlari, Boysun tumanidagi “Teshiktosh g’ori”,
“Konustepa” (dinozavming izi topilgan), “Dalvarzintepa” (36 kg oltin topilgan),
Qumqo’rg’onda “Makedon ko’prigi harobalari”, Jarqo'rg'ondagi “Jarqo’rg’on
minorasi”, Denovda esa eski masjid, madrasalar kabilar shular jumlasidandir. Shu
bilan birgalikda, vohaning o’ziga xos urf-odatlari, xalq o’yinlari, taomlari va o’ziga
xos kiyimlari viloyatlar ichida ajralib turadi. Qoraqalpog ‘iston Respublikasi:
Respublikada 3 ta maxsus qo’riqlanadigan tabiiy hudud: «Baday-to’qay» davlat
qo’riqxonasi, «Sayg’oq» va «Sudoche» buyurtma qo’riqxonaiari tashkil etilgan.
Shuningdek, Qoraqalpog’iston Respublikasi hududida antik, o’rta asr va yangi
davrlarga oid me’moriy yodgorliklar mavjud. Me’moriy va tarixiy yodgorliklardan
237 tasi ro’yxatga olingan, ulardan 145 tasi arxeologik, 25 tasi me'moriy va 67 tasi
monumental yodgorlikiardir. 36

Tuproqqara (mil. I—IV asrlar.), Ayozqal’a (Ayozqal’a - milodiy II-IV
asrlarga oid uchta qal’a harobasidan iborat arxeologik yodgorliklar majmuasi),
Katta Guldursin qal’asi (mil.av. Ill—IV asrlar, mil. XII—XIII asrlar), Qoyqirilgan
qal’a (mil.av. IV asr - mil. IV asr), Shilpiq yodgorligi (mil. I—IV asrlar, mil. IX-XI
asrlar), Da’ukesken qashisi (Markaziy Osiyodagi eng qadimgi bojxona), Aqshaxan
(qadimgi poytaxt), Mizdahqon arxeologik-arxitektura kompleksi (mil. avv. IV asr -
mil. XIV asr), Sovitskiy nomidagi davlat muzeyi, Ajiniyaz Bobo maqbarasi,
Jantemir Iyshan ota ziyoratgohi kabi yana ko’plab turistik resruslami keltirib o’tish
mumkin. Beruniy tumanidagi Sulton Uvays Bobo, Kechirmas Bobo; To’rtko’l
tumanidagi Qalan-dardag’, Norinjon Bobo majmualari: Xo’jayli tumanidagi
36
https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.
%20nazariya%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
38

Mazlumxon Sulu va Mizdahqon majmualari; Qo’ng’irot tumanidagi Beleuli, Davut
Ota maqbaralari; Mo’ynoq tumanidagi Hakim Ota maqbarasi va qabristoni,
Ellikqala tumanidagi AyozqaPa-1 va Ayozqal’a-2, Tuproqqal’a kabilar eng muhim
yodgorlikiardir. Tayanch so’z va iboralar: tarixiy shaharlar, «Sharqning qadimiy
obidalari», «Jahon merosi», akvapark, Islom konferensiyasi tashkiloti (OIK),
Xalqaro islom tashkiloti (ISESCO), tarixiy shaharlaming asosiy tarixiy va
arxitektura yodgorliklari, erkin turistik zona. 37
2.3. O’zbekistonda turizm industriyasini shakllanishi, uning zamonaviy
turlari va shakllari
O’zbekistonda turizm industriyasi o’tgan XX asrning 20-yillaridan boshlab
sekin-asta rivojlana boshlagan. Turizmning ayrim turlari, shu jumladan odamlar
yashab turgan manzillardan o’zga joylarga, yurtlarga, viloyatlarga borish, piyoda
sayr etish, Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi qadimiy shaharlarga borish,
Burch-mullo, Ohangaron, Chimyon, Omonqo’ton, Urgut, Ohalik tog’ va tabiat
manzillariga har xil ―yurishlar uyushtirish kabi turlari rivojlana boshlagan. ‖
2.3.1 – rasm. Turizm industriyasini tashkil etish.
37
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
39

O’zbekiston va uning viloyatlarida turistik-ekskursiyali harakatlarni tashkil
etish va turizm infratuzilmalarini rivojlantirish maqsadida O’zbekiston
Narkomprosi da va uning viloyatlar bo’limlari qoshida ―Turistik ekskursiya‖
byurolari va uyushmasi tashkil etildi va bu ―byurolar asosan o’lkashunoslik va
‖ ‖
tarixiy arxitektura yodgorliklarini o’rganish, yaqin va o’zoqroq joylarda bo’lgan
qadimiy shaharlarga turistik ekskursiyalar tashkil etish bilan shug’ullandilar. XX
asrning 30 yillarida O’zbekistonda turizmga bo’lgan qiziqish yanada kuchayib
bordi. Turistik-ekskursiyali ishlarining tashkiliy-uslubiy rahbarligi Xalq Maorifi
Komissar ligining ―Bosh siyosiy Oqartuv komiteti ga topshirildi. Turizm
‖ ‖
tashkilotchilarini maxsus markazini tashkil etish to’g’risida masala qo’yildi va
ekskursiyali markaz hisoblangan ―stansiya lar ekskursovodlarni tayyorlay
‖
boshladilar. Mavjud bo’lgan turizm va ekskursiya tarmoqlarining tuzilmalarini
kengaytirish boshlandi va yaqin hamda uzoq joylarga yuboradigan ekskursiya
bo’limlari ochila boshlandi. Moskvada VAO Inturist ochildi. Sovet turisti
‖ ‖
jamiyati tuzilib u ―proletar jamiyati bilan qo’shildi. Bu jamiyat faoliyati davlat
‖
boshqaruvi asosida olib borildi, ya’ni uning tashkiliy-boshqaruv tuzilmalarining
Territorial tamoyili bo’yicha tuzildi. Proletar turizmi va ekskursiya jamiyati
‖
tugatilib, uning moddiy-texnikabazasi Butunittifoq Markaziy Kasaba Uyushmalari
Kengashi (VSSPS) ga olib berildi va uning qoshida 38

―Turistik-ekskursiyali boshqarma tuzildi. Samarqand viloyatidagi shahar
‖
va qishloqlarida ham
―Rossiya hissadorlik jamiyati ,
‖
―Proletar turizmi firmalari va keyinchalik
‖
―Sovet turizmi shahobchalari turistik faoliyatlarini olib bordilar.
‖
Mamlakatimizda turizm industriyasi masalalari
―davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan va turizm industriyasi muammolari
‖
bilan bevosita shug’ullanish Butunittifoq Markaziy Kasaba Uyushmalari Kengashi
(VSSPS) qoshida ―Turistik-ekskursiyali uyushmasi (TEU) tuzildi va bu tashkilot
‖
turistik marshrutlar tuzish bilan shug’ullandi. Toshkent-Samarqand-Buxoro-
38
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
40

XivaShahrisabz shaharlari o’rtasida temiryo’l va avtomobil hamda havo yo’llari
turistik marshrutlari tashkil qilindi. Turistik hududlarda turizm industriyasi va
uning infratuzilmalari tuzila boshlandi. Turistik markazlarda Sovet va mahalliy
turistlar uchun kommunal xo’jaligi mehmonxonalari va umumiy ovqatlanish‖
shaxobchalari qurila boshlandi. Sovet imperiyasining ―Temir parda lari o’tgan
‖
XX asrning 50-yillar oxirlarida ochila boshlagan. Dunyo hamjamiyati o’rtasidagi
yoshlarni o’zaro birligini mustahkamlash maqsadida Sputnik Xalqaro yoshlar
‖
turizmi byurosi tuzildi. Bu tashkilot nafaqat chet el yoshlari guruhlarini qabul
qilish va Sovet turizmini chet el mamlakatlariga targ’ibot qilish bilan ham
shug’ullandi. Shu yili ilk bor 4 kishidan iborat Xalqaro turistlar Angliyadan
O’zbekistonga kelgan. Ular Toshkentdagi ―Toshkent , Samarqanddagi
‖
―Zarafshon mehmonxonalarida to’xtaganlar. Bu sayyohlar Samarqand tarixiy
‖
arxitektura yodgorliklarini ko’rib, mahliyo bo’lib va O’zbekistondan olgan
taasurotlarini Angliya fuqarolariga tashviqot etganlar. Rossiya Federasiyasida
faoliyat ko’rsatib kelayotgan ―VAO INTURIST tomonidan Toshkent,
‖
keyinchalik Samarqand (―Zarafshon mehmonxonasida) vaBuxoro shahrida
‖
agentliklari ochildi. Xalqaro turistlar Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva,
Shahrisabz shaharlariga kela boshladilar. SSSR Ministrlar Soveti va VSSPSni
―Mamlakatda ekskursiyalarni yanada yaxshilash to’g’risida gi qo’shma qarori
‖
e’lon qilindi. 39
Bu qarorga muvofiq Respublika hududida turistik ekskursiya
tashkilotlarini daromadli, aholiga xizmat qila oladigan yirik tarmoqqa aylantirish
maqsadida Turizm va ekskursiyalar bo’yicha Kengashlar faoliyat boshladi.
‖
Respublikada 29 ta, shu jumladan Samarqandda 4 ta ―Turizm va ekskursiya
byurolari tuzildi. O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimovning
‖
O’zbekturizm Milliy Kompaniyasi to’g’risida gi farmoniga muvofiq eski ―Sovet
‖ ‖
turizmi tizimi o’rniga ―O’zbekturizm Milliy Kompaniyasi tuzildi va ungacha
‖ ‖
turistik faoliyat ko’rsatib kelgan ―VAO Inturist , ―Turizm va ekskursiya
‖
bo’yicha Respublika Kengashi , ―Sputnik kabi turistik tashkilotlarning moddiy-
‖ ‖
texnika bazasi uning ixtiyoriga berildi. Respublikada davlatning turistik yagona
39
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
41

siyosatini olib boruvchi turistik respublika tashkiloti tuzildi va uning tashqi
iqtisodiy faoliyati shakllandi.
Turizm industriyasi sohasida boshlangan iqtisodiy islohotlar davom etdi.
Bu davrda turizm industriyasida iqtisodiy o’zgarishlar yuz berdi va turizm
rivojlanishining ―milliy modeli tuzildi. Dunyo turistik andozalariga javob bera‖
oladigan milliy turizm shakllandi, xizmat ko’rsatish infratuzilmalari isloh qilindi:
Chegara, bojxona, aeroport va transport vositalari xizmatlari yanda soddalashtirildi
va yaxshilandi. Respublika turizm industriyasining boshqaruvi tarmoq miqyosidagi
ko’p mulkchilik hozirgi holati va unda xususiy mulkning ustuvorlik tamoyili,
xususiy turistik biznesning ulushini yalpi ichki mahsulotda tobora ortib borishi,
Xalqaro turistik andozalari darajasiga ko’tarish masalalarida xususiy biznesni va
tadbirkorlar miqdorini yanada ortib borishi, xususiy mulkdorlar foydasiga
qaytadan rasmiy ravishda ko’rib chiqishni taqozo etadi. Chunqi tarmoq miqyosida
nohukumat ijtimoiy turistik firma va korxonalar, eng avvalo, milliy xususiy turistik
korxonalar, tashkilotlar shaklida ko’payib, bu sohada ular o’z mazmun va
ahamiyatiga ega bo’lib bormoqdalar, Xalqaro turistik firmalar darajasiga chiqishga
harakat qilmoqdalar. Hozir Respublikada xususiy turistik firma va tashkilotlarning
soni 900 ga yaqinlashib qoldi. Samarqandda esa 150 dan oshiqdir. Shunday qilib,
Respublikada turizm industriyasi vujudga keldi va mamlakat iqtisodiyotida muhim
ahamiyatga egadir. 40
Turizm industriyasida har yili 95 mlrd.so’mga yaqin turistik
mahsulot yaratilmoqda va bir millionga yaqin chet el va mahalliy turistlarga
xizmat ko’rsatilmoqda. Turizm-bir butun falsafiy tushuncha bo’lib, odamning
hayoti va faoliyatining ma’lum tomonlarini aks ettiradi. Bu - dam olish, sust yoki
faol sayr-tomosha, o’yin-kulgi, ermak qilish, sport, fan, o’rab olgan muhitni
o’rganish va bilish, savdo, davolanish, qimor o’ynash va odamni qiziqtiruvchi
boshqa narsalar bilan bog’liq bo’lgan faoliyatdir. Ammo, turizm insonning
faoliyatlaridan tubdan farq qiladigan soha bo’lib insonning boshqa yurtlarga,
mamlakatlarga, kontinentga, o’zining yashab turgan muhitidan farq qiladigan
joyga vaqtincha o’zgartirishni tavsiflaydigan harakatdir. Turizm bu: a) turizm aniq
40
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
42

maqsadlarga ega bo’lgan maxsus ommaviy sayohatlar turidir, ya’ni turistik
faoliyatdir;
b) turistik sayohatni tashkil etish va amalga oshirish bo’yicha turistik firma
va tashkilotlar faoliyatidir. Bunday faoliyat turizm sanoatining har-xil korxonalari
va tashkilotlari orqali o’zaro aloqasi bo’lgan tarmoqlar orqali amalga oshiriladi.
Hozirgi zamon turizm industriyasi shakli va holati XIX-XX asrda haqiqatdan tez
rivojlanishi, texnika va texnologiya ijtimoiy munosabatlarini taraqqiy etgan davrda
vujudga keldi va dunyoga tarqaldi. Bugun turizm qudratli dunyo sanoati bo’lib
jahon yalpi mahsulotining 10-12 %ni tashkil etgan yirik kapital va asosiy
vositalarni, millionlab xizmatchilarni o’z domiga tortgan ishlab chiqarish sohasi
hisoblanadi. 2010-2017 yillar davomida sayohatchilarning yillik miqdori 10%ni
tashkil etgan bo’lsa, Butunjahon Xalqaro Turistik tashkilotining bergan
ma’lumotiga qaraganda 2012 yilda turistlar soni 194 ming. 2013 yilda 616 ming,
2015 yilda 900 ming., 2017 yilda 1 mln. 800ming kishini tashkil etdi. Turizm
industrisidan kelayotgan umumiy daromad 2018 yilda 1 trillionga yaqin bo’ladi.
Turizm industriyasi yirik biznes, mo’l-ko’l boylik va dunyo ahamiyatiga ega
bo’lgan iqtisodiy siyosatdir. Bunday katta miqdorda bo’lgan turistlar xizmatini olib
borishga dunyo bo’yicha ko’p millionli mutaxassis va xodimlar bir-biriga bog’liq
bo’lgan tarmoqlar band bo’ladi. Hozirgi vaqtda dunyoda ishlaydigan har 15
kishidan biri turizm industriyasi sohasida ishlaydi. 41
Demak, o’zining tutgan o’rni
va mavjud shart-sharoitlardan kelib chiqsak, turizm – bu iqtisodiy, siyosiy va
sosial tushunchadir. Boshqacha aytganda turizm – bu kishilarning bo’sh vaqtida
o’zining doimiy yashab va ishlab turgan joyidan o’zga mamlakatlarga, joylarga,
mamlakat chegarasidan tashqariga yoki mamlakat bo’ylab ko’ngil ochish, dam
olish, davolanish, mehmonnavozlik, dunyoni bilish, diniy yoki kasb-hunar
maqsadida bir joydan ikkinchi joyga ko’chishi, lekin borgan joyida haq
to’lanadigan ishni band etmasligi turizm industriyasi faoliyati bilan bog’liq
tushunchadir. Shunday qilib turizm industriyasi deganda mehmonxonalar va
boshqa joylashish vositalari, transport xizmatlari, umumovqatlanish ob’yektlari,
41
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
43

ko’ngil ochish, bilish, o’rganish, davolanish, din va boshqa ob’yektlar va vositalar,
turoperatorlik, turagentlik faoliyatini amalga oshiruvchi hamda turistik ekskursiya,
gid-tarjimonlik xizmatlarini ko’rsatadigan tashkilotlar va korxonalar majmuiga
tushunamiz. Turizm industriyasi sohasidagi ikki sub’yekt: turoperatorlik va
turagentlik bo’lib, ular turistik xizmatlarini ishlab chiqaruvchilar va realiazasiya
qiluvchilar o’rtasida vositachilik vazifasini bajaradilar. O’z navbatida ularning
faoliyati ham turistik mahsulot tarkibiga kiradi.
Jahon xalqaro turizmi sohasidagi barcha mutaxassislar turizm industriyasi
rivojlanishi asosida iqtisodiy va ijtimoiy progress yotganini, shu bilan birgalikda
turizm industriyasi rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar ham mavjudligini
tasdiqlaydilar. Ular quyidagilardan iborat: Siyosiy omil. Mamlakatda barqaror
siyosiy vaziyat – bu turistik biznesning harakat qilish shart-sharoitlaridan biridir.
Bundan tashqari, u yoki bu mamlakatlarda turizm rivojlanishi uchun xalqaro
munosabatlarning xususiyatlari, vujudga kelgan savdo holati, mamlakat to’lov
balansi, uning hamkorligi, jahondagi xalqaro vaziyat va alohida hududiy tinchlik
juda zarurligidir.
Iqtisodiy omil. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlardagi aholi
daromadlarining ko’payishi bu mamlakatlar aholisining sayohatga ko’proq pul
mablag’larini xarajat qilishlariga olib keladi. 42
Ayrim Yevropa mamlakatlari
turistlari daromadlarining tahlili shuni ko’rsatadiki, barcha mamlakatlar turistik
oqimida o’rtacha sinfning ulushi ko’proqdir (masalan, Niderlandiyada-40 %,
Italiyada-59 %). Shu bilan birgalikda yuqori daromad oluvchi shaxslar
(Niderlandiya, Germaniya, Buyuk Britaniya) joylashish, oziq-ovqat va boshqa
xizmat ko’rsatish turlariga katta talab qo’yadilar. Iqtisodiy-demografik omil.
Turizm industriyasi taraqqiyotiga ayniqsa shahar aholisining o’sishi katta ta’sir
etadi. Psixolog-mutaxassislar fikricha odamga bo’lgan ruhiy zarba, his-hayajon,
noaniqlik, hayotida kishilar bilan aloqa yo’qligi tabiatdan uzoqlashish kabi
hodisalar tufayli shahar aholisi o’z muvozanatini saqlash uchun turizmga qarab
harakat qiladi. Dunyoning ko’p mamlakatlarida ish vaqti va bo’sh vaqti o’rtasidagi
42
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
44

nisbat o’zgarib turishi tendensiyasiga ega. Ish vaqtining qisqartirilishi va bir vaqtda
mehnat intensivligini qayta tiklash va uni ushlab turishning birdan-bir yo’li
turizmdir. Odamlar bo’sh vaqti miqdorining ko’payishi va sayohatni qisqa vaqt
ichida bo’lishi, ya’ni turistik sayohat kam vaqt davom etib, tez-tez takrorlanib
turishi bilan xarakterlanadi. Bundan tashqari jamiyat qarishi, uylanishning kechga
surilishi, yakka kishilar sonining ko’payishi, ishlovchi xotin-qizlar miqdorining
oshishi, bola tug’ilishini kechiktirish harakatlari, oila juftligi bolasizlik miqdorini
ko’paytirishi turizm rivojiga ta’sir ko’rsatadi. O’rtacha yashash vaqtini uzaytirish
va tug’ilishni kamaytirish, qari odamlarning ko’payishiga olib keladi. Ayrim
hisoblarga qaraganda 2016 yilda 700 mln. ga yaqin turistlar qari yoshdagi insonlar
bo’lgan. Bu turistik bozor bo’g’ini turizm industriyasini tashkil etish uchun juda
muhim va jozibador hisoblanadi. Butunjahon turistik bozorining bu bo’g’ini
muhimligini hisobga olgan holda Butunjahon Turistik Tashkiloti «Uchinchi
yoshdagi shaxslar» ga bag’ishlangan alohida konferensiya o’tkazdi va turizm
industriyasi xodimlari uchun tavsiyanomalar ishlab chiqarildi. Shu «Uchinchi
yoshdagi shaxslar» guruhi uchun xavfsizlik dasturi, Meditsina xizmati, parxez
ovqatlar, madaniy tadbirlar, sayr-tomosha, ularga muvofiq jismoniy og’irlik, dam
olishlar to’g’risida aniq va to’g’ri axborotlar taqdim etiladi. Xalqaro turizmda
mavjud munosabatlarni o’zgarishida ayollarni mehnat jarayoniga keng tortish kabi
masalalar bor. Ayollar hamma vaqt obro’-e’tibor va lavozim uchun kurashadilar.
Bu narsa kech turmushga chiqishga va bolalar tug’maslikka olib keladi. 43
Moddiy
tomondan mustaqil bo’lishlik oqibatida tadbirkorlik maqsadida ayollar o’rtasida
sayohatchilar ko’payadi. Turistik tashkilotlar bu guruh iste’molchilarning maxsus
talablarini qondirishga harakat qiladilar. Dunyoning yirik shaxarlarida tanholikda
yashovchi kishilarning miqdori oshib bormoqda, bunday odamlar yuqori
ma’lumotli, kasbiy o’sishga qodir, harakatchan, shinamgina va hayot sifatlariga
qiziquvchanlik ularda mavjuddir. Hozirgi davrda bir qancha yevropa turistik
kompaniyalari bu guruh turistlarni eng istiqbolli bozor bug’ini deb qaraganligi
uchun maxsus tur mahsulotni tayyorlashni tashkil etganlar. Madaniy omil. Bu omil
43
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
45

turistlarning madaniy, ilm va estetik ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan bo’lib,
kishilarda bilim, hayotni tadqiq qilish, urf-odatlar, tradisiyalar, madaniyat, tarixni
o’zgartirishga intilishlar kiradi. Shuni ta’kidlash lozimki, insonni u yoki bunday
dam olishlik xiliga ixlosmandlik va o’zining ehtiyojlariga muvofiq ravishda
qondirish dunyo mamlakatlari bo’yicha juda farqlanadi. Masalan, Buyuk
Britaniyada 46 %, Belgiyada -35 %, Germaniyada -32 % aholi issiq Dengizlar
bo’ylarida dam olishni yaxshi ko’radilar. Yaponiya 22 aholisining 51%i
shaharlarda dam olishni, Fransuzlarda 25%, Ispanlarda 33% kishilar o’zga
mamlakatlar bo’ylab sayohat qilishni yaxshi ko’radilar. Ilmiy-texnika taraqqiyoti
omili.
Hozirgi vaqtda ilmiy-Texnika taraqqiyoti tufayli uzoq masofaga sayohat
qilishlik muddati juda qisqargan davr hisoblanadi. Transportda standartli xizmat
ko’rsatish yo’lovchilar uchun juda qulay, shinam bo’lib qolmoqda, to’g’ridan-
to’g’ri aviareyslar, temir yo’l, avtomobil bosh yo’llari vujudga kelmoqda. Turizm
industriyasida yaratilgan tur mahsulotning iste’molchisi turist hisoblanadi. Turist
tur mahsulotning istimolchisi bo’lib o’zining yashab turgan muhitidan , shart-
sharoitidan, mamlakatidan, o’zga mamlakatlarga , joylarga , manzillarga ,
qit’alarga dam olish, xordiq chiqarish, ko’ngil ochish, davolanish, bilish, o’rganish,
ziyorat qilish, sport bilan shug’ulanish, dengizda suzish, tog’da yurish kabi
faoliyatlar bilan shug’ullanuvchi, hyech bo’lmaganda 24 soat va undan ortiq 6 oy
yoki bir yilgacha bo’lishi, borgan joyida haq to’lanadigan lavozimni egallamasligi
va vataniga albatta qaytib keluvchi qishiga aytiladi. 44
Turistlar o’z ehtiyojlaridan
kelib chiqqan holda maqsad va vazifalarini, sayyohat davriga zarur bo’lgan pul,
mablag’larini, bo’sh vaqt ta’tilga chiqish vaqtlarini aniqlaydilar, sayohat
havfsizligi, to’g’riligi va borgan joylarida erqin harakat qila olishlari haqida
ahborot oladilar, ularning sayohat vaqti 24 soatdan ortiq bo’lishi kerak. Bunday
holatlar quyidagi fiqrlardan: har qanday turist tunashi, dam olishi, va albatta
ovqatlanishi zaruratidan kelib chiqadi, sayohat davomiyligi bir yilga
cho’zilmasligi, inson haddan tashqari charchamasligi, qiynalmasligi, aqsincha
44
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
46

borgan joylaridan mamnun bo’lishi, yegan ovqatidan lazzatlanishi, dam olishi,
ko’ngil ochishi, ko’proq narsalarni bilishi, dunyo voqealaridan xabardor
bo’lishlikni taqoza etadi. Turist bo’lishlik uchun: o’zi yashab turgan muhitdan
boshqa muhitga o’tishni tanlab oladi, turist davlat tomonidan qafolatlangan
(jamoat, korxona) mehnat ta’tiliga va bo’sh vaqtiga ega bo’lishi, yashash uchun
kerak bo’lgan vositalarni harid qilishga mablag’i bo’lmagan bunday odam sayohat
to’g’risida o’ylashi ham kerak bulmaydi. Turist sayohat kilishi uchun aniq
mablag’ga, yoki boy merosga ega bo’lishi kerak.
Turistlarning sayohatga chikishlaridan maqsad o’zga xalqlarning yashash
tarzi bilan yaqindan tanishish va o’rganish, dam olishlari, xordiq chiqarishlari,
tundagi hayot tarzi bilan tanishishlari raqsga tushishlari, ashula va qo’shiq bilan
tanishishlari o’rgangan umumiy muhitni almashtirishlari mexnat jarayonida olgan
zarbalarni yo’q qilishlari, teatrlar, festivallarga qatnashish, yangi –yangi odamlar
bilan uchrashish, borgan mamlakatdagi biznes saloyihati uchun bo’lgan shart
sharoitlarni o’rganish, shopping maqsadlari bilan borish suvener va sovg’alar sotib
olish, dengizda dam olish va sport bilan shug’ullanish, qishgi va yozgi sport
o’ynlariga katnashish, davolanish, salomatlikni mustahqamlash maqsadlarida
borish, diniy ziyoratchilik bilan shug’ullanish, qarindoshlar va do’stlar bilan
uchrashish va boshkalar. Hozirgi zamon turizm industriyasi quyidagi tasniflarga
bo’linadi: ichki turizm – bu mamlakat fuqorolarining aholisi va chet eldan kelgan
turistlarning shu mamlakati teritoriyasi bo’ylab qilgan sayohatlaridir. Xalqaro
turizm – bir mamlakat fuqorolarining o’z mamlakatlari chegarasidan boshqa
mamlakatlar teritoriyasiga qilgan sayohatiga aytiladi. 45
Milliy turizm deganda, biz,
shu mamlakat turistik tashkilotlar, firma va korxonalarning turistlarga xizmat
ko’rsatishni tashkil etish, rivojlantirish va taqomilllashtirish bo’yicha faoliyatlariga
aytiladi. Boshqacha aytgtanda ichki, xalqaro hamda tashqi turizm sohasidagi
bo’lgan faoliyat majmuiga aytiladi. Bulardan tashqari turizm industriyasi sohasida
turizning boshka shakillari mavjud Bularga: havaskorlar turizmi - turistik jamoa
faoliyatining maxsus turlari bo’lib ixtiyoriy ravishda havasqorlar tashabbusi bilan
45
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
47

turizm tashkilotlarining qatnashuvisiz tashkil etilgan ixtiyoriy turizmdir. Bu turizm
ixtiyoriy turistik birlashmalar va ittifoqlar orqali amalga oshiriladi. O’zlarining
me’yoriy hujjatlariga, turistik faoliyatlarni o’z uslubiy adabiyotlar chop etish
vositalariga ega bo’lgan turizm shaklidir. Ijtimoiy turizm – turizmning alohida
shakli bo’lib, davlat va nodavlat tashkilotlari, xususiy mulkdorlar ishlab chiqarish
korxonalari va har xil uyushmalar tomonidan ajratilgan mablag’lar hisobiga
maqtab bolalariga, yoshlarga, pensionerlarga, mehnat va urush fahriylariga va
boshqa qam taminlangangan oilalarga uyushtirilgan turizmdir. O’zbekiston
Respublikasi mustaqillika erishgandan so’ng, O’zbekistondagi 5 mingga yaqin
tarixiy-arxiTektura yodgorliklaridan 280 tasi xalqaro turistlarni qabul qilish
imkoniyatiga ega bo’ldi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
tashabbuslari bilan bu tarixiyy yodgorliklarini 45 tasi qayta ta’mirlanib
O’zbekistonga tashrif buyuruvchilarning 70-80 foizi bu diqqatga sazovor
joylaridan baxramand bo’lmoqdalar. Hozirgi vaqtda turizm industriyasining
yanada rivojlantirish bo’yicha quyidagi asosiy turlarga ahamiyat berilmoqda. Tur
(yunalish) Deganda yakunlanishi munkin bo’lgan turistik mashrut bo’yicha
ko’rsatiladigan xizmatlarning hujjatlari yig’indisi bo’lib, bunda tur yunalish
bo’yicha hamma ma’lumotlar mavjud bo’ladi. Asosan turning dasturida xizmatlar
sifati va bu xizmatlarga qo’yilgan narxlar ko’rsatiladi.
1. Arxeologik tur- qadimshunoslik joylarini yoqtiradigan, o’rganadigan
turistlar uchun tashkil etiladi.
2. Pekij tur- barcha asosiy xizmatlar ko’rsatiladigan joylar ularni fotosi,
mamlakat to’g’risida qisqa axborot, turda ko’rsatadigan xizmatlar xillari va barcha
xizmat turlarining umumiy qiymati ko’rsatilgan bo’ladi. 46

3. Aylanma tur- bu tur shaharlar atrofidagi yaqin manzillarga, joylarga
tashkil etilib, qaysi joydan boshlangan bo’lsa, shu joyga qaytib kelganligi uchun
aylanma tur deyiladi.
46
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
48

4. Birkunlik tur- bu tur asosan shahardagi tarixiy va arxitektura
yodgorliklari, muzeylar va boshqa turistik joylarga dam olish kunlarida tashkil
etiladi.
5. Dam olish kunlarida tashkil etiladigan turlar-bunday turlar dam olish
kunlarida ko’proq tashkil etiladi.Bu turlarning muddati ikki kun (shanba va
yakshanba) ziyorat qilish va yaqin joylarda tashkil etiladi.
6. Doimiy turlar- bunday turlar turistik mavsumdan qat’iy nazar, respublika
shaharlarga, diqqatga sazovor joylarga, manzillarga uzluksiz ravishda tashkil
etiladi.
7. Eksklyuziv turlar- bunday turlar hujjatlarda (tur paketda) ko’rsatilgan
turistik majburiy xizmatlardan tashqari qushimcha xizmatlarni ko’rsatish bulib
umumiy turmahsulot qiymatiga kirmaydi va ko’rsatilgan qo’shimcha xizmatlar
uchun aloxida to’lanadi.
8. Mavsumiy turistik turlar- bunday turlar turistik mavsum davrida dam
olish kunlarida tashkil etiladi, masalan yoz oylarida dengizda daryolarda chumilish
havzalarida tashkil etiladi. Qish oylarida qorli tog’lar va o’rmonlarda chang’ida
uchish uchun tashkil etiladi.
9. Maxsus turlar- bunday turlar ―Buyuk Ipak Yo’li bo’yicha joyylashgan‖
mamlakatlar, shaharlarga tashkil etiladi. Bu turlarning alohida dasturi bo’lib, ov
qilish, dam olish, tog’larga chiqish ,cho’lda kezish, o’rmonlarda sayr qilish kabi
maqsadlar uchun tashkil etiladi.
10. Mavzuli turlar- alohida mamlakatlar, buyuk ,tarixiy shaxslar,davlat
arboblari, sarkardalar,olimu-fuzolarga bag’ishlanadi.
11. Piyoda tur: ko’p turistlar tog’ga, cho’lga chiqishi qiyin bo’lgan joylarga
transportsiz piyoda chiqishni yoqtiradigan turistlarga tashkil etiladi.
12. Suv yo’nalishlari bo’yicha turlar: bunday turlar dengiz va daryolarga
yaqin bo’lgan shaxar axolisi uchun tashkil etiladi. 47

47
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
49

13.Temir yo’l yo’nalishi bo’yicha turlar: davlatlar va shaxarlar o’rtasida
poyezd orqali bo’ladigan sayohat kiradi, bunday turlar temir yo’l yo’nalishi
bo’yicha bo’lganligi tufayli arzon va qulay xisoblanadi.
14. To’g’ri yo’nalish bo’yicha turlar: bunday turlar shunday tashkil
etiladiki, boshqa manzillar va joylarga borib shaxarlarni ko’rgandan so’ng o’z
manziliga qaytib kelish sharti bilan tashkil etiladi.
15. Tashkillashtirilgan tur: bu turlar maxsus tashkillashtirilgan bo’lib
turistlar birnecha manzillar, joylarni ko’rishlari mumkin, bu joylar bir-biriga
o’xshamasligi kerak.
16. Tashkillashtirilmagan tur; bunday turlar faqatgina malakatlar va
shaxarlar aniqlanib turistlar o’zlaricha bu mamlakatlarga boradilar.
17. Charter turlar: bunday turlar qisqa vaqt muddatda jahonning ma’lum bir
mamlakatiga yoki bir Nechta shaxarlarga tashkil etiladi.
18. Rekrasion tur-bu salomatlikni qayta tiklash bo’yicha maxsus tur bo’lib,
ma’lum bir kasallikni davolash uchun toza havoda, tabiat qo’ynida, tog’ o’rmonda
davolanish uchun tashkil etiladi.
19. Sport bo’yicha turlarni tashkil etishda turistik firma va korxonalar sport
yo’nalishlari bo’yicha bo’lgan sport xillari mavjudligi va axolini qaysi sport turlari
bo’yicha ehtiyojlarini aniqlash bilan boshlanadi. Jaxonda sport turlari bo’yicha
xilma-xil bo’lgan o’yinlar, qaysi mamlakatda o’tadigan musobaqalarni aniqlash va
tayyorgarlik ko’rish ishlari bo’yicha rejalar tuzishlari kerak.
20. Tijorat bo’yicha turlarni tashkil etish: turistik firma va korxonalar eng
avvalo, talab katta bo’lgan turistik tovarlar tarkibiga nimalar kirishini qanday har
xil tovarlar bo’lishini bilishini oldindan rejalashtirishlari kerak. Turistik tovarlar
deganda iste’mol uchun ketadigan tovarlar, sovg’alar va boshqa xil mahsulotlar,
turistlar uchun zarur bo’lgan bevosita yoki bilvosita ko’rsatiladigan xizmatlarga
aytiladi. 48

21. Diniy va iloxiy joylarni ziyorat etish bo’yicha turlarni tashkil etish.
Diniy turizm hozirgi zamon turizm sanoatining tarkibiy qismlaridan biridir. Diniy
48
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
50

tarixiy va madaniy yodgorliklar muqaddas joylar, maqbaralar, masjidlar,
diniyruhiy markazlar turistik obektlar xamma vaqt talabga ega bo’lib, xudud va
shaxar axolisini qatnaydigan joylari xisoblanadi. Mamlakatimizda 100 foiz
yodgorliklar davlat muxofazasiga olingan. O’zbekistondagi dniy va muqaddas
joylar Bevosita O’zbekiston Respublikasi Prezidentining nazorati ostida
tamirlanmoqda va ularga boriladigan yo’laklar obodonlashtirilmoqda. Mustaqillik
yillarda diniy va muqaddas joylarga keladiganlar, turistlarning soni 5 martaga
oshdi.
22. “Arxitektura” turlari- Har bir davlat, millat shahar miqyosida turistlarga
ko’rsatiladigan tarixiy-arxitektura inshootlariga bo’lgan sayohat o’ziga xos milliy
xarakterga ega bo’ladi va ko’pchilik turistlarni qiziqtiradi. Ayrim davlatlarda
shahar arxitekturasi tur mahsulot sifatida sotiladi.
23. “Alpinizm” turlari-sport turizmining tog’da o’tkaziladigan turi bo’lib,
turistlar tog’ cho’qqilariga chiqish va qiyinchiliklarni yengish kabi zavqli
yo’nalishlarda harakatlanishlarini bildiradi.
24. “O’smirlar uchun turlar”- bolalar turizmi bo’lib, hozir ko’pchilik
rivojlantgan davlatlarda yosh bolalar bilimi va tafakkuri asosiy o’rinni egallaydi.
25. “Davolanish uchun turlar” – maxsus yo’nalish hisoblanib, turistlar o’z
kasalliklarini davolash maqsadida yer osti issiq suvlariga, maxsus joylarga,
shaharlarga va mutaxassislarga borishadi.
26. Dam olish uchun turlar - dam olish va bayram kunlari yoki ishdan ta’til
olgan kunlar maxsus yo’nalishlarda shahardan tashqariga tashkil etiladi.
Rivojlangan davlatlarda dam olish turizmi ta’til vaqtida turistlarning boshqa
joylarga va davlatlarga borib dam olib kelish jarayonini ham nazarda tutadi.
27. Dengiz bo’ylab turlar- turistik yo’nalishlarning dengiz bo’ylab bir
nechashaharlar, davlatlarni,turistlarni kemada sayohat qilishdir. Dengiz bo’ylab
turlarda yo’nalishlar har xil bo’lishi mumkin: to’g’ri, aylanma va boshqa
yo’nalishlar. 49

49
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
51

28. Ishlash bo’yicha turlar- har bir kishi turistik xizmatlarni oldindan sotib
olgan holda boshqa davlatga borib, o’z ishini bajarib keladi.
29. Ilmiy turlar- olimlarning birgalikda konferensiya, festival, seminar va
boshqa yig’ilishlarni o’tkazish amaliy tadbirlaridir. Boshqa davlatlarda ilmiy
izlanish maqsadida guruhlar tuzilib, ular maxsus ilmiy ishlarni bajarishga
mo’ljallangan bo’lib, bir necha davlatlar chegarasidan o’tiladi.
30. Kosmik turlar- turistlarni raketalar yordamida boshqa sayyoralarga olib
borish va u yerda tomosha, ilmiy va dam olish jarayonlaridir. Yer orbitasi atrofida
aylanib, dam oldirib, tomosha qildirib va qayta yerga tushirish ham kosmik turlar
deyiladi.
31. “Nastalgiya” turlari- oldingi hayotini qo’msash natijasida boshqa
joylarga sayohat qilishga aytiladi. Oxirgi yillarda jahon bo’ylab, davlatlar o’rtasida
yangi tur yo’nalishlar paydo bo’lmoqda bunday yo’nalishlar sayyohlarning asosiy
maqsadi o’z ota-bobolari yashagan joylarni borib ko’rish va qayta ko’rish, ular
qanday va qancha yashaganligini va qanday tarixiy ishlar qilganligini bilish
maqsadida maxsus turlar tashkil etiladi va bu turlar ―o’tmishini qo’msash yoki‖
o’tmishga qiziqish maqsadida amalga oshiriladi.
‖
32. Ov uchun turlar-maxsus tur bo’lib, qonun bo’yicha ruxsat berilgan
joylarda hayvonlarni ov qilish yo’nalishlarini tashkil qilinib, ularga ruxsat olib
berish, joylashtirish,ovqatlantirish va kerakli asbob-uskunalar bilan ta’minlash
xizmatlarni sotish jarayoni amalga oshiriladi.
33. Oilaviy turlar- rivojlangan davlatlarda turistlar o’z oilalari bilan dam
olish yoki sayohat qilish maqsadida tur mahsulotlarni sotib olishadi va bu
yo’nalishlar ta’til vaqtida bolalar o’qimaydigan vaqtlada ko’p tashkil qilinadi.
34. Tog’larga chiqish bo’yicha turlar-tog’lar bo’ylab ot-ulovda, piyoda
yurish va har xil tog’ o’yinlaridan foydalanish, tog’ bag’rida toza havoda dam
olish, tog’ hayvonlarini ov qilish kabi xizmatlarni tur mahsulot sifatida sotish
amalga oshiriladi. Milliy turistlar-Butunjahon Turistik Tashkilotining yangi
tavsiyasiga ko’ra milliy turistlarga davlat ichida sayohat qilgan turistlarga va
52

boshqa davlatlarga ketgan turistlar qismini ham qo’shib hisoblash tavsiya etilgan. 50
Mahalli turistlar-davlat miqyosida bir joydan ikkinchi joyga ziyorat qiluvchi
turistlarga aytilib, turistik firma va tashkilotlar jo’natgan va ular qabul qilganlar
soni bilan o’lchanadi. Ayrim holatlarda mahalliy turistlarni sayohatchilar ham deb
aytiladi. Chunki ular qisqa vaqt ichida faqat bir shahar ichida muzeylar,tarixiy
joylarga, dam olish joylariga sayohat qilishadi. Tur yo’nalishlari dasturi -tur
yo’nalishlar bo’yicha alohida yoziladigan asosiy hujjat.Turistlarning ko’radigan
joylari,transport turidan,mehmonxonalardan foydalanish tartiblari yoziladi. Tur
mahsulot va turistik maxsulot o’rtasida ancha farq bor. Turistik mahsulot
tushunchasi kengroq ma’noga ega. Turistik mahsulot tarkibiga qo’shimcha
ko’rsatiladigan xizmatlar va iqtisodiyotni boshqa tarmoqlarida ishlab chiqarilgan
iste’mol tovarlari xam kiradi. O’zbekiston territoriyasi bo’ylab quydagi turlar
sotiladi . Turizming industriyasining rivojlanish yo’llari- davlat miqyosuda
turizmning o’sishini ifodalaydi va kompleks o’sish yo’llarini turizmning turlari
bilan ifodalovchi yaxlit bir kompleksni bildiradi.
Turizm industriyasining rivojlanish konsepsiyasi-ma’lum davrga
rivojlangan dasturiy maqsad bo’lib, bajarish uchun tuziladi. Bu hujjat ilmiy
izlanishlar uchun asosan tuzilib, o’z davri, zaxiralari, bajaruvchilari va erishadigan
natijalari aniq bo’ladi. Davlat miqyosida tuzilgan konSepsiya tizimini dunyo
bozoriga olib chiqishini asosiy maqsad qilib oladi. Turizm industriyasining
rivojlanish modeli- turizmning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi yo’lining hozir
markazlashgan, monetoring va bozor rivojlanishi model lari. Har bir davlat o’z
modelini tuzadi. Respublikamizda turizm sohasida bozor munosabatlariga
asoslangan modeli tuzilyapti. Turizm industriyasining rivojlanishi asosida talab va
taklif, raqobat, qiymat, qonunlari yotadi. 51

50
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
51
http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
53

XULOSA.
Shuni xulosa qilib aytish mumkinki Hozirgi vaqtda rivojlangan
mamlakatlar iqtisodiyotini turizm sohasi tarmoq sifatida salmoqli o’rinni egallab
bormoqda. Bu hol ushbu sohani ilmiy va amaliy jihatdan tadqiq qilishni zaruratini
keltirib chiqaradi. Mazkur kurs ishida O’zbekiston milliy iqtisodiyotida turizm
industriyasini shakllanishi, uning tarixi hamda hozirgi davrda rivojlanishining
o’ziga xos xususiyatlari va jihatlarini ochib berishga harakat qilindi. Olib borilgan
tadqiqotlar natijasida quyidagi muhim xulosalarni e’tirof etish mumkin: 1. Turizm
industiriyasi iqtisodiyotning o’ziga hos sohalaridan biri hisoblanadi. Turizm bilan
odamlar uzoq davrdan boshlab shug’ullanib kelmoqdalar. Kishilik jamiyati
taraqqiy etishi bilan chuqur iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va fan texnika taraqqiyoti
sababli sayohatchilik ham o’zgarib borgan. Insoniyat hayot yo’lida fan texnika
taraqqiyoti tufayli sayohatchilik shakllari bir turdan, ikkinchi turiga o’tib turgan.
Masalan: agarda qadim zamonlardan sayohatchilikning asosiy harakat vositasi ot,
eshak, tuya va boshqa hayvonlar bo’lgan bo’lsa keyinchalik kema, mashina,
samolyot va shu kabi zamonaviy texnika vositalaariga almashinib boravergan.
Vaqt o’tishi bilan turizm sohasi sayohatchilikdan turizm ko’rinishiga o’ta
boshlagani ham muhim ahamiyatga egadir. 2. O’zbekistonda turizm industriyasi
o’tgan XX asrning 20-yillaridan boshlab sekin-asta rivojlana boshlagan.
Turizmning ayrim turlari, shu jumladan odamlar yashab turgan manzillardan o’zga
joylarga, yurtlarga, viloyatlarga borish, piyoda sayr etish, Toshkent, Samarqand,
Buxoro, Xiva kabi qadimiy shaharlarga borish, Burch-mullo, Ohangaron,
Chimyon, Omonqo’ton, Urgut, Ohalik tog’ va tabiat manzillariga har xil
―yurishlar uyushtirish kabi turlari rivojlana boshlagan. Uning oqibatida‖
O’zbekiston va uning viloyatlarida turistik-ekskursiyali harakatlarni tashkil etish
va turizm infratuzilmalarini rivojlantirish maqsadida O’zbekiston Narkomprosi da
‖
va uning viloyatlar bo’limlari qoshida ―Turistik ekskursiya byurolari va
54

uyushmasi tashkil etildi va bu ―byurolar asosan o’lkashunoslik va tarixiy‖ ‖
arxitektura yodgorliklarini o’rganish, yaqin va o’zoqroq joylarda bo’lgan qadimiy
shaharlarga turistik ekskursiyalar tashkil etish bilan shug’ullandilar. 3. Hozirgi
davrda turizm rivojlangan ko’pgina mamlakatlar yalpi ichki mahsulotining 10
foizidan 25 foizigacha turizm bilan bog’liq. Shuning uchun turistik mahsulotga va
uning xilma-xilligiga, uning sifatiga katta e’tibor beriladi. Turizm industriyasida
bo’lgan ehtiyojlarning xilma-xilligi, ularga berilgan ahamiyat darajasi turistlarning
ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy tomonlaridan kelib chiqadi. Bunday hodisalar turistik
bozorda sodir bo’ladi. Turistik bozorning serdaromadli faoliyatini boshqarish
turistik mahsulotni ishlab chiqaruvchidan iste’mol qiluvchilargacha bo’lgan
tarqoqlik tufayli mehmonxonalar, restoranlar,tur mahsulotni yetkazib beruvchi
transport vositalari, joyni band qilish, zahiralar yaratish bo’yicha jahon kompyuter
tarmog’iga ulanish, tur operatorlar va agentliklar faoliyati (vositachilik faoliyatlari)
va turistik mahsulot iste’molchilari (turistlar) bozor harakatiga ta’sir etuvchi
omillar hisoblanadi. 4. Turizm industriyasini amal qilishning muhim vositalaridan
biri bu transport xizmatini yo’lga qo’yish va tashkil etishdir. Turistlarni tashish
xizmati tur mahsulot tarkibiga kiradi, uning bog’liqligi shundaki, barcha turistik
marshrutlar sayohatchilarni yashash joylaridan dam olish joylarigacha faqatgina
transport vositasi orqali amalga oshirish mumkin. Quruqlikdagi transport xillaridan
turistlar uchun eng muhumi – bu avtomobil va temir yo’l transportidir avtomobil
transporti turizmda juda keng qo’llaniladi shu maqsad uchun doimiy turistlarni
tashuvchi reysli avtobuslar va doimiy bo’lmagan (shaxsiy, arenda va boshqa
transport vositalari) transportdan foydalaniladi. 5. Turizm industriyasini tashkil
etishning eng muhim elementlaridan biri turistlarning hayoti va sog’ligi
xavfsizligini ta’minlashdir. Ko’rsatilgan yo’nalishlar bo’yicha xavfsizlikni
taminlash turistik faoliyatga qatnashuvchi barcha tuzulmalar vazifalaridan iborat,
shu bilan birgalikda shuni aytish kerakki, turistlarning xavfsizligini taminlash xar
xil darajada: turistik korxona, turistik markaz ma’muriyati, mahalliy hokimiyat,
turizm bo’yicha milliy organlar va mamlakatning markaziy davlat organlari
darajasida xal etiladi. Turistik firma va korxonalar turizm tizimining asosiy unsuri
55

sifatida o’zining mijozlari xavfsizligini taminlash uchun eng birinchi javobgar
xisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. O’zbekiston Respublikasi qonunlari
2. O’zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi. – T.: ―O’zbekiston , 2008 yil.‖
3. ―Turizm to’g’risida gi O’zbekiston Respublikasi qonuni 1998-yil.
‖
4. O’zbekiston Respublikasining ―Turizm to’g’risida gi Qonuni. ―Xalq
‖
so’zi gazetasi, 2003-yil 12-noyabr.
‖
5. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari
6. ―O’zbekturizm Milliy kompaniyasining tashkil etish to’g’risida
‖ ‖
O’zbekiston Respuslikasi Prezidenti I.A.Karimovning 1992 yil 27 iyuldagi
farmoni.
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining ―Buyuk Ipak yo’lini qayta
tiklashda O’zbekiston Respublikasining ishtirokini avj oldirish va respublikada
xalqaro turizimni rivojlantirish borasidagi chora-tadbirlar to’g’risida gi Farmoni. //
‖
―Xalq so’zi gazetasi, 1995-yil 3-iyul.
‖
8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining ―O’zbekistonda turizm sohasi
uchun malakali kadrlar tayyorlash to’g’risida gi Farmoni. // ,,Xalq so’zi gazetasi,
‖ ‖
1999- yil 1-avgust.
Internet ma’lumotlari:
1. http://www.uzbekistan-geneva.ch/turizm-191.html
2. http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
3. https://e-library.namdu.uz/65%20%D0%98%D0%BA
%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B4/Turizm.%20nazariya
%20va%20amaliyot.%20Boltaboyev%20M.R%20va%20boshqalar.pdf
4. http://fayllar.org/pars_docs/refs/1764/1763094/1763094.pdf
56

ILOVALAR.
1- Ilova.
2 – ilova.
57

4 – ilova.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………2
I.BOB. O’ZBEKISTONNING TURIZM SALOHIYATI.
1.1. O’zbekistondagi turizm obektlari……………………………………………...4
1.2. O’zbekistonda milliy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyati………………………………………………………………………….13
1.3. O’zbekistonda turizm industriyasini rivojlantirish chora-tadbirlari
natijasi……………………………………………………………………………..18
II.BOB. TURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA O’ZBEKISTONNING
TARIXIY SHAHARINING O’RNI.
2.1. O’zbekistonning YUNESKO ro’yxatidagi tarixiy
shaharlari………………………………………………………………………….22
2.2. O’zbekistonning tarixiy-madaniy va arxitektura yodgorliklariga ega bo’lgan
viloyatlari………………………………………………………………………....31
2.3. O’zbekistonda turizm industriyasini shakllanishi, uning zamonaviy turlari va
shakllari……………………………………………………………………..……40
XULOSA…………………………………………………………………...……55
59

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….57
ILOVALAR……………………………………………………………………..58
60

Turizm sohasini rivojlantirishda O’zbekistondagi tarixiy shaharlarning ahamiyati

Sotib olish