Turk xoqonligi taraxini o‘rganishda O‘rxun-Enasoy bitiglarining o‘rni - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	259.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Turk xoqonligi taraxini o‘rganishda O‘rxun-Enasoy bitiglarining o‘rni

Купить

Turk xoqonligi taraxini o rganishda O rxun-Enasoy bitiglarining o rni‘ ‘ ‘
Reja:
Kirish:
1. Ishning mavzusi va dolzarbligi
2. Mavzuning o rganilish darajasi
‘
3. Ishning maqsad va vazifalari
I bob.
1.1. VI VIII asrlardagi siyosiy vaziyat.
–
1.2. Turk xoqonligini vujudga kelishidagi ijtimoiy siyosiy vaziyat va
–
undagi ichki munosabatlar.
1.3. Turk xoqonligi davrida Turkistondagi shaharlar haqida ma lumot.
’
II. bob.
O rxun Enasoy bitiklari Turk xoqonligi tarixini o rganuvchi muhim
‘ – ‘
manba.
2.1. O rxun Enasoy yozuvlarining kashf etilishi va uning yoyilgan
‘ –
hududlari.
2.2 O rxun Enasoy bitiklarida ijtimoiy siyosiy hayotning aks ettirilishi
‘ – –
2.3 O rxun Enasoy bitiklarida madaniy hayotning aks ettirilishi.
‘ –
Xulosa.
Adabiyotlar ro yxati.
‘

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi. O zbekiston mustaqillikka erishgach, ining‘
davlatchilik an analari va madaniyati, etnik tarixi, umuman, uzoq o tmishini
’ ‘
to laqonli va xaqqoniy yoritish imkoniyati tug ildi. Xalqimizning o z tarixi va
‘ ‘ ‘
milliy qadriyatlarini o rganishga bo lgan ehtiyojidan kelib chiqib, davlatimiz
‘ ‘
rahbariyati ajdodlarimizdan meros bo lib qolgan turli moddiy ma naviy
‘ – ’
yodgorliklarni tadqiq etish ishlarini qo llab quvvatlamoqda. Jumladan, prizedent
‘ –
I. A. Karimov bu borada tashabbuskorlik ko rsatib, tarixchilar, arxeologlar va
‘
sharqshunoslar oldiga xalqimizning qadim tarixini qaytadan haqqoniy ravishda
yaratish masalasini qo ydi. Zero, prizedentimiz, asosli ravishda takidlaganidek
‘
odamzod borki avlod ajdodi kimligini nasl nasabini, o zi tug ilib voyaga
– – ‘ ‘
yetgan qishloq, shahar, xullaski, vatanining tarixini bilishini istaydi. Shu kabi
sabablardan kelib chiqib O zbekiston Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 iyulda
‘ “
O z RFA Tarix institute faoliyatini takomillashtirish to g risida qarori e lon
‘ ‘ ‘ ” ’
qilindi. 3
Shu munosabat bilan 1998 yil 11 avgustda bo lib o tgan akademik
‘ ‘
Yaxyo G ulomov nomidagi O zbekiston davlatchiligi tarixini o rganish
‘ “ ‘ ‘ ”
Respublika ilmiy seminarining birinchi tashkiliy majlisidа 4
“ O‘zbek xalqi
davlatchiligi” 1
Tarixi kiritilgan loyixasi tayyorlanadi. 5
Mazku kontsepsiyada ilk o‘rta asrlar;
shu jumladan, Turk xoqonligi davri va unda yuz bergan etnik jarayonlarga alohida
diqqat qilingan 6
.
Xalqimiz tarixini to‘laqonli yoritish masalasi Markaziy Osiyo mintaqasida
taalluqli turli tillardagi manbalarni chuqur o rganishni dolzarb qilib qo y,oqda.
‘ ‘
Ular orasida Markaziy Osiyo tarixiga doir muhim ma lumotlarni o z ichiga olgan
’ ‘
qadimgi turkiy yodgorliklar, ya ni O rxun Enasoy bitiklari alohida o rin tutadi.
’ ‘ – ‘
1 1
Karimov I. A. “ Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q”. T. 1998 – B. 29-30
2 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. 1998. B. 3.
3 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori; Ozbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix
‘
instituti faoliyatini takomillashtirish togrisida, Ozbekiston taxriri 1999, 1son B.15 -17.
‘ ‘ “ ‘ ”
4 Tarix fani taraqqiyotida muhim bosqich O zbekiston taxriri 1999.1-son. B. 18 30
“ ‘ ” –

Qadimgi o tmishi, madaniyati, tili, dini mushtarak bo lgan Markaziy Osiyo‘ ‘
xalqlari o zbek, turkman, qozoq, qirg iz, uyg ur va qoraqalpoqlarning etnik
– ‘ ‘ ‘
shakllanish tarixi ham birdir. Shuningdek, qardosh tojik xalqining o tmishi ham
‘
ushbu xalqlar tarixi bilan chambarchas bog liq. Mazkur markaziy osiyolik
‘
xalqlarning etnik shakllanishi uzoq o tmishga ega bo lib, uning ichida ilk o rta
‘ ‘ ‘
asrlarda ro y bergan turli jarayonlar muhim o rin tutadi. Ayniqsa, ushbu jarayonlar
‘ ‘
muhim ahamiyat kasb etadiki, ularni chuqur o rganish asosida etnogenezini yoritish
‘
mumkin bo ladi. Xususan, bu davrda Ko k turk va Uyg ur xoqonligi kabi
‘ ‘ ‘
Markaziy Osiyo tarixida yirik o zgarishlar yasagan turkiy davlatlar mavjud
‘
bo lgan. Ular hukmronligi mobaynida mintaqada yuz bergan siyosiy va etnik
‘
jarayonlarni O rxun Enasoy yozuvidagi manbalar asosida o rganish mazkur
‘ – ‘
masalalarni hal etishga Katta yordam beradi. Shu jihatdan mazkur davrni tadqiq
qilish muhim ahamiyatga molik.
Mavzuning o rganilish darajasi. Markaziy osiyoda VI VIII asrlar
‘ –
mobaynida yuz bergan etnik jarayonlarni o rganishimiz uchun asosiy manba
‘
vazifasini bajargan. O rxun Enasoy bitiktoshlari ilk bora 1893 yilning oxirlarida
‘ –
doniyalik olim V. Tomsen va 1894 yilning boshlarida rossiyalik turkolog V. Radlov
tomonidan o qib chiqiladi. V. Tomsen 1896 yili bitikdoshlardagi ma lumotlar
‘ – ’
asosida turkiylarning tarixi to g risida o z nuqtai nazarlarini aks ettirgan tadqiqot
‘ ‘ ‘
asarini nashr qildiradi 7
V. Radlov esa qadimgi turkiy yodgorliklardan Ko l Tegin
‘
bitiktoshini 1894 yilda nemis tiliga o giradi.
‘
Bu ikki yirik turkolog olimning kashfiyotidan keyin o tgan bir asrdan
‘
ko p davr mobaynida Markaziy Osiyo xududidan ko plab qadimgi turk yozuvidagi
‘ ‘
bitiktoshlar topildi va ular ko plab dunyo turkologlari tomonidan turli tillarga
‘
tarjima qilinib, yirik tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Jumladan, I. Markvart,
X.Vamberi, P. Melioranskiy, V, Bong, F. Xirt, A. Fon Taben, D. Ross. T. Ramstedt,
S.E.Malov, A.M. sherbak, A.N. Berishtam, N. Asim, O . N. Tuna, H.N. O rqun, R.
‘ ‘
Rajabov, G . Abdurahmonov, A. Rustamov, Nasimxon Rahmon va boshqalar
‘
qadimgi turk yozuvi yodgorliklari bo yicha tadqiqot olib bordilar. Mazkur
‘
turkologlarning ko pchiligi ularni asosan tilshunoslik nuqtai mazaridan tadqiq
‘
qilganlar. Bitiktoshlarni Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan Turkiy xalqlar tarixi

manbasi sifatida o rgangan. Dastlabki olimlardan biri nemis tarixchisi I. Markvarit‘
hisoblanadi. O z tadqiqotlarida u bitikdoshlarda keltirilgan hukmdorlarni boshqaruv
‘
yillari va tarixiy voqealiklarni sanalarini xitoy manbalaridagi ma lumotlar bilan
’
solishtirib, aniqlik kiritadi hamda turli etnonim va toponimlarga izohlar beradi. Faqat
olimning tadqiqotlarida bir qator kamchiliklar va munozarali tahlillar uchraydi.
Bitiktoshlardagi ma lumotlarni xitoy yilnomalari bilan solishtirib,
’
tadqiq qilgan xitoyshunos olimlardan biri fransuz olimi E. Shavann edi. U o z
‘
tadqiqotlarida Ko k Turk xoqonligining g arbiy hududlari bo lmish Turkistonning
‘ ‘ ‘
o troq xo jalik hukmron o lkalari tarixiga oid xitoy yilnomalaridagi
‘ ‘ ‘
ma lumotlarni qadimgi turk, yunon, arman va arab fors manbalari bilan
’ –
taqqoslagan. E. Shavannga qadar fanga ma lum bo lmagan arxeologik materiallar
’ ‘
hamda qadimgi turkey va sug diy manbalarning yuzaga chiqishi mazkur mavzuni
‘
yanada chuqurroq o rganishni talab etadi.
‘
Bitiktoshlarni tarixiy jihatdan keng tadqiq qilgan tarixchilardan biri. A.N
Berishtam hisoblanadi. U o z asarlarida turk xoqonlarining ijtimoiy iqtisodiy
‘ –
hayoti, ularda mavjud bo lgan turli unvonlar va boshqaruv tizimini bitiktoshlardagi
‘
ma lumotlar asosida tahlil qilgan. Uning tadqiqotlari ko proq ijtimoiy- siyosiy
’ ‘
masalalarni qamragan bo lib, unda etnik jihatlarga ham to xtab o tilgan.
‘ ‘ ‘
XX asrning ikkinchi yarmiga kelib, taniqli turkolog, tarixchi S. T. Klyashtorniy
o r davrigacha topilgan bitiktoshlarning tarixiy jihatlarini o rganib, 1964 yilda
‘ ‘ “
Qadimgi turkey rukik yodgorliklari O rta Osiyo tarixi uchun manba sifatida nomli
‘ ”
asarini nashr qildirdi. Ushbu tadqiqot Bitiktoshlarning tarixiy jihatdan o rganishga
‘
bag ishlangan ilmiy ishlar orasida eng mukammali bo lib, unda S. T. Klyashtorniy
‘ ‘
o z davrigacha, ya ni 1960 yillargacha olib borilgan ishlarni chuqur tahlil qilgan
‘ ’ –
va bitiktoshlardagi munozarali masalalarni muvaffaqiyatli hal eta olgan. Biroq,
mazkur tadqiqotdan keyin o tgan qirq yilga yaqin vaqt mobaynida ko plab yangi
‘ ‘
bitiktoshlarning topilishi bu borada izlanishlar olib borishni zaruriy qilib
qo ymoqda.
‘
Turkiy xalqlarning qadimiy tarixiga doir bir necha tadqiqot nashr
ettirgan L.N Tumilev ham 1967 yilda o zining Qadimgi turkiylar nomli yirik
– ‘ “ ”
asarini e lon qildi. Ushbu asar juda keng qamrovli bo lib, unga turli tillardagi
’ ‘

manbalar, jumladan, turkey bitiktoshlar ham jalb qilingan. Asarda asosiy diqqat –
e tibor Ko k Turk xoqonligining O rxun va Oltoy mintaqalari tarixiga qaratilgan
’ ‘ ‘
bo lib, unda xoqonlikning Amudaryo va Sirdaryo oralig i hamda unga tutash
‘ ‘
o lkalardagi faoliyatiga kam e tibor berilgan.
‘ ’
Turkiyalik tadqiqotchi S. Tumech 1990 yillargacha topilgan
–
bitiktoshlarni tarixiy jihatdan o rganib, bir necha tadqiqot asarlar chop ettirdi. S.
‘
Tumech o z tadqiqotlarida bitiktoshlardagi ma lumotlarning ijtimoiy siyosiy va
‘ ’ –
etnik jihatlarini tahlil qilgan. Faqat uning tadqiqotlarida bitiktoshlardagi
ma lumotlar asosan xitoy yilnomalari hamda qismahn yunon manbalaridagi
’
ma lumotlar bilan solishtirgan. Tadqiqotlarlarida bitiktoshlaridagi barcha
’
etnonimlar tahlil etilgan bo lsa ham, ular kamchiliklardan holi emas. Shuningdek,
‘
Turk xoqonliklari tarixini yoritishda turli tillardagi manbalarga murojaat qilinmagan.
Bundan tashqari, uning ishlarida K ok Turk xoqonligining Amudaryo va Sirdaryo
’
oralig i hududlariga kam e tibor berilgan.
‘ ’
Mamlakatimizda esa bitiktoshlarni tarixiy jihatdan tadqiq qilish ancha
kech boshlangan. Bu borada tadqiqotchi Nasimxon Rahmonning ishlarini ko rsatib
‘
o tish mumkin. Olim bitiktoshlarning bir qismini madaniyatimiz manbasi sifatida va
‘
tilshunoslik jihatidan o rganib, shu asosda 1993 yili Turk xoqonligi nomli
‘ – “ ”
asar nashr ettirdi7. Tadqiqotchi mazkur ishga xoqonlikning asosan ijtimoiy
–
madaniy tarixini yoritadi.
O rxun Enasoy bitiktoshlarini manba sifatida tanlab olib amalgam
‘
oshirilgan Markaziy Osiyoning VI VIII asrlardagi siyosiy etnik tarixiga oid
–
tadqiqotlarning deyarli barchasida asosiy diqqat e tibor mintaqaning Oltoy
’ –
O rxun o lkalariga qaratilgan bo lib, ularda Amudaryo va Sirdaryo oralig i va
‘ ‘ ‘ ‘
unga tutash hududlarga ham to xtab o tilgan. Shu sababli ikki daryo oralig idagi
‘ ‘ ‘
o lkalarning o sha davrdagi siyosiy etnik tarixini yoritish muhim masalalardan
‘ ‘ –
biri bo lib qolmoqda. Shuning uchun biz mazkur dissertatsion ishimizda yuqorida
‘
keltirib o tilgan tadqiqotlardan farqli o laroq mazkur kam o rganilgan hududga
‘ ‘ ‘
ko proq diqqat qaratdik.
‘
Tadqiqotning maqsad va vazifalari.

Ishning bosh maqsadini O rxun Enasoy bitiktoshlaridagi ma lumotlarga‘ – ’
asosiy manba tariqasida tayanib, VI VIII asrlarda ro y bergan Markaziy
– ‘
Osiyodagi yuz bergan ijtimoiy siyosiy jarayonlarni va turkiy qabilalar hamda
–
ularning boshqa xalqlar bilan aloqalari, ular orasida yuz bergan siyosiy etnik
–
jarayonlarni tadqiq etish tashkil qiladi.
VI asr ikkinchi yarimdan VIII asr ikkinchi yarmigacha bo lgan davr
‘
mobaynida Ko k Turk xoqonligi davrida Markaziy Osiyoda ro y bergan siyosiy
‘ ‘ –
etnik jarayonlarning bitiktoshlarda aks etilishini yoritish;
Ko k turk xoqonligi ( 552 745 ) davrida Turkistonning Shosh,
‘ –
Farg ona, Ustrushona, Sug d, Buxora, To xoriston va Xorazam kabi tarixiy
‘ ‘ ‘
viloyat va shaharlarning boshqaruv tizimi va o sha paytda bu yerda mavjud bo lgan
‘ ‘
sulolalarning kelib chiqish qanday bo lganini aniqlash;
‘
Tadqiqot nazariy uslubiy asosini bilishning dialektik usuli,
–
tafakkurning umumbashariy tamoyillari, ilmiy mustaqillik g oyasi, shuningdek,
‘
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 16 dekabrdagi
‘ – – “
O zbekistonning yangi tarixini yoritish haqida gi va 1998 yil 23 iyundagi
‘ ” – –
O .R. FA. Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to g risida gi qarorlarida
“ ‘ ‘ ‘ ”
bayon qilingan tarixiy haqiqatni yoritishda xolislik va haqqoniylik kabi tamoyillar
tashkil etadi.
Tadqiqotning nazariy uslubiy asosi va kontsepsiyasini ishlab
–
chiqarishda O zbekiston Respublikasi prezidentimiz I. A. Karimov asarlarida bayon
‘
qilingan qoidalar, g oya va xulosalar alohida ahamiyatga ega bo ladi.
‘ ‘
I.bob
VI - VIII asrlardagi siyosiy vaziyat.
1.1 Turk xoqonligini vujudga kelishidagi ijtimoiy siyosiy vaziyat va undagi
ichki munosabatlar.
Tarixdan ma lumki, VI asr o rtalariga kelib Oltoy va Markaziy Osiyodagi
’ ‘
turli qabilalar va xalqlar birlashib Turk xoqonligi davlatini tashkil qildilar.
“ ”

Ammo joizki to VI asrga qadar turkey xalqlar va ularning davlat bo lib ulashuvi‘
10 jarayoni bo lmagan degan xulosaga kelmaslik kerak. Chunonchi, Narshaxiy,
‘
Mahmudov Q,I.Bichurin, N/Tumilev va boshqa turkshunos olimlarining bergan
ma lumotlariga ko ra, eng qadimgi turkiyzabon xalq, xitoy salnomalarida miloddan
’ ‘
avvalgi 1756 yildan boshlab tilga olinadi.
– Bu xalqlar T u r k nomi bilan emas “ ”
balki X u n , Xunlar nomi bilan atalgan. Xunlar turkey xalqlarning ajdodlari
“ ” “ ”
bo lib, juda boy va qadimiy tarixga egadir. Xunlar markaziy Osiyo Kaspiy dengizi
‘
bo ylari hamda Shimoliy Kavkaz va G arbiy Ovro pa yerlarigacha cho zilgan
‘ ‘ ‘ ‘
hududlarida yashaganlar. Turk so zini birinchi marta tilga olinishi 542 yilga
‘ –
to g ri keladi11. yozma manbalarda u turlicha atalgan: xitoy manbalarida
‘ ‘ “
Tustdus , forsiy tildagi manbalarda Turk , bitiktoshlarda saqlanib qolgan
” “ ”
yozuvlarga qaraganda bu xalq o zini turk deb atagan
‘ 12
.
2
Turk atamasi ( kuchli, baquvvat) dastlab etnik ma noga emas, ijtimoiy
“ ” ’
ma noga ega bo lgan.
’ ‘
N.Rahmon o zining Turk xoqonligi kitobida, Ashina urug i unga
‘ “ ” “ ‘ ”
bo ysungan va yaqin qarindosh bo lgan hamda yangi davlat birlashmasining
‘ ‘
o zagini tashkil etgan qabilalarning harbiy zadagonlari shunday atolar edi.
‘
Keyinchalik, ulkan qabilalar ittifoqini unga itoat qilgan xalqlarni turk deb atay
boshlaganlar. Qabilaning eski nomi ashina hukmronlik qiluvchi sulola nomi bo lib
‘
qolgan deb ko rsatilgan.
‘
Turk qabilasi haqidagi dastlabki, ma lumotlar xitoylarning Chjou Shu,
’
Bey Tsi Shu, Bey Shu sulolalarining yilnomalarida uchraydi. Ularda mazkur
qabilalarning ilk tarixiga oid sof tarixiy ma lumotlar bilan bir qatorda bilan bir
’
qatorda turklarning o zlarining tilidan yozib olingan ikkita genealogic afsona ham
‘
keltirilgan. Birinchi afsonaga muvofiq turning chekkasida ( Bey Shu va Suy Shu
ma lumotlariga ko ra G arbiy dengizning o ng qirg og ida) yashagan ota
’ ‘ ” ‘ ‘ ‘ ‘ –
bobolari qo shni qabila askarlari tomonidan qirib tashlangan. Faqat ona bo ri
‘ ‘
2
Ozbekiston davlatchiligi tarixi. Betlari T. 2001. yil 44 bet
‘
11
Karimov Sh. Shamsutdinov R, Vatan tarixi T, 1997 u 118 bet
“ ”
12
N. Rahmon Turk xoqonligi T. 1993 yil 43 bet.
“ ” – –

tomonidan qutqarilgan o n yashar bola tirik qolgan. Dushmanlardan yashirinib u‘
( bo ri ) Gaochanga qaraganda shimolroqda joylashgan tog larga (turfon voxasi)
‘ ‘
qolgan. U yerda ona bo ri 10 ta o gil tuqqan va ular keyinchalik. Taochanli
‘ ‘
qizlarga o ylangan va har biri bir urug ni tashkil etgan; Ona bo rining
‘ ‘ ‘
o g illaridan birining oti Ashina edi va bu ism ham uning urug ining nomi bo lib
‘ ‘ ‘ ‘
qolgan.
Ashina qabila boshlig i bo lib, undagi urug lar soni bir necha yuztaga
‘ ‘ ‘
yetgan edi. Ashinaning vorislaridan biri Asenshod ona bo ri avlodlarini Gaochandan
‘
olib chiqib, Oltoy hududida joylashtirgan va ular Juan Juanlar ( avarlar ) qo l
– ‘
ostida yashab, ular uchun temir qazib chiqarganlar va unga ishlov berganlar. Oltoyga
kelgandan so ng qabila turk nomini olgan va u afsonaga ko ra Oltoy tog larining
‘ ‘ ‘
mahalliy nomi bilan bog liqdir.
‘
Ikkinchi afsonaga ko ra, turk qabilasining ajdodlari SO viloyatidan
‘
kelib chiqqan, N.A.Aristov bu viloyatni Oltoyning shimoliy yon bag irlarida
‘
joylashgan deb hisoblaydi13. Qabila boshlig i Abanbuning o n yetti og a inisi
‘ ‘ ‘ –
bo lib, ulardan birini bo ri o g li deb ataganlar. So davlati dushmanlar
‘ “ ‘ ‘ ‘ ”
tomonidan yo q qilingan, qutilib qolgan urug lar esa har tomonga tarqalib
‘ ‘
ketganlar. Ona bo ri o g li ning g ayri tabiiy qobiliyatlari tufayli uning
“ ‘ ‘ ‘ ” ‘ –
urug i eng qulay sharoitlarga tushib qoldi.
‘
Afsonalarga kel;tirilgan ma lumotlar asosida S. T. Klyashtorniy
’
tomonidan turning ilk tarixi tiklandi. Jumladan, Ashina qabilasi Tan suga gukklar va
’
ularga qaram bo lgan markaziy Osiyo va Janubit Sibirdagi qabilalarning Buyuk
‘
Xitoy devori ortiga ommaviy ko chish davrida, 256 yildan so ng ko chib kelgan.
‘ ‘ ‘
Unga qadar qabila Sixay rayonida ( Edzin gol daryosining quyi oqimi) da
–
yashagan bo lishi mumkin. Tan suda yashab turgan davrida ashina qabilasi o z
‘ ’ ‘
tarkibiga yangi etnik komponenti mamlakatning xitoy va gukk bo lmagan
– ‘
avtoxtan aholisini qabul qilgan. Bu yerda ular shimoliy Lyan davlatini 3
tuzganlar,
mazkur davlat tor mor qilingandan keyin 439 yilda Taochanga qochib borib u
–
yerda 460 yildan so ng Juan Juanlar hukmronligi ostida yashaganlar va
‘ –
3
O zbek davlatchiligi tarixi. Betlari.
‘ T. 2001 45 – бет.

Oltoyning janubiy tizimlariga ko chirib yuborilgan. ‘ Faqat shundan so ng qabila ‘
turk nomini qabul qilgan, ining eski nomi Ashina eski qabilaga asos solgan kishi
onasining oti sifatida hukmron sulolaning nomiga aylangan deydi. Ashina
qabilasining Xitoy devorining janubidagi rayoniga ko chib kelishga qarar Oltoy va
‘
Sibir bilan bo lishi mumkin bo lgan aloqalarini inkor etmagan holda, S. T
‘ ‘
Klyashtorniy shuni takidlab o tadiki, faqat 460 yildan keyin Janubiy Oltoy tog I
‘ ’
etaklarida Ashina qabilasi boshliqlari rahbarligidagi qabilalar guruhi tashkil topdi va
bu guruh 552 555 yillarda juan juan xoqonligiga juda qattiq zarba berdi
– – 14
.
Xullas shu yuqoridagi ma lumotlarga asoslangan holda Turk xoqonligini paydo
’
bo lishini 552 yilga to g ri keladi deb aytsak haqiqatga to g ri keladi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Chunonchi mazkur yilda turklar Ashina urug idan Bumin rahbarligida juan
‘ –
juanlarni to moq keltirgan edilar. Mana shu paytdan boshlab turk hukmdorlari
–
o zlarini juan juanlar egalik qilgan yerlarning va ularning ilgarigi kuch
‘ –
quvvatining vorislari sifatida tasdiqlab xoqon ( qog on ) unvonini qabul qilganlar
– ‘
birinchi hukmdor Bumin bo lib, u taxtga Ili qog on unvoni bilan o tirgan. Uning
‘ ‘ ‘
o gli va merosxo ri Kolo (qora qog on) davrida juan juanlar yana bir marta
‘ ‘ – ‘ –
mag lubiyatga uchraydi. (533) Qora qog onning ukasi Muhon qog on 555 yilda
‘ ‘ ‘
ularni uzil kesil tor mor qildi. Juan juanlarning katta qismi g arb tomonga
– – – ‘
qochdi va ular u yerda avarlar degan nom bilan ataldi. Muxan huknronlik qilgan
davrda (553 - 527) xoqonlik Markaziy Osiyoda siyosiy chechemon bo lib qoldi.
‘
Janubiy g arbiy Manjuriyada kidanlar, yenisiy bo yida qirg izlar va boshqa
‘ ‘ ‘
qabilalar bo ysundirildi. Shimoliy Xitoy davlatlari turklarga o lpon to lay
‘ ‘ ‘
boshladilar.
Aynan shu davrda turklarning g arbga juan juanlarga va eftalitlarga
‘ –
qarshi faol xarbiy harakatlari boshlandi. Ushbu holatni qozoq tarixchisi Zuev A.YU
quyidagicha ifodalaydi. Hali 552 – 555 yillardayoq Истали “ ўн тўлган
qo‘shinining” sarkardasi sifatida Buminning yurishlaridan birida u bilan birga
ishtirok etgan va mazkur yurish natijasida Yettisuv turklarini oltoy hududiga
yashovchi eftalitlarni bo ysundirib o zini O n qabilasi deb atab, xoqon deb
‘ ‘ “ ‘ ”
e lon qilgan edi. Oltoy va yettisuv turklarining 552 yildagi harbiy yurishining
’
g arbdagi eng chekka nuqtasi bo ldi, deydi.
‘ ‘

G arbga qilingan navbatdagi yurish 555 yilga amalgam oshirildi.‘
Manbalardagi to liq bo lmagan ma lumotlarga ko ra turk qo shinlari
‘ ‘ ’ ‘ ‘
harakatining g arbiy chegarasini shartli ravishda Sirdaryoning o rta oqimidan
‘ ‘
(Toshkent vohasining shimolidan) Orol dengizigacha deb, belgilash mumkin. Yozma
yodgorliklarda Istali boshliq turk qo shinlari kirib brogan yerlarning oxirgi
‘
chegarasi sifatida Temur qatig ko rsatilgan bu Sug ddan Toxaristonga
‘ ‘ – ‘
o tadigan davonning o rta asrlardagi nomi bo lib, davonning o zi boysun
‘ ‘ ‘ ‘
tog larida joylashgan. O rta Osiyo turklar tomonidan zabt etilishi Vasr oxirida
‘ ‘
Peroz qo shinlari eftalitlar tomonidan mag lubiyatga uchratilgandan so ng
‘ ‘ ‘
eftalitlarga katta o lpon to lashga majbur bo lgan. Sasoniylar hukmronligidagi
‘ ‘ ‘
Eronning diplomatic qo llab quvvatlashi bilan amalga oshirildi. Xusrav I
‘
Anushervon hukmronlik qilgan davrda Eron uning faol islohatchilik faoliayti tufayli
birlashdi va shunday harbiy qudratga erishdiki, eftalitlarga o lpon to lashdan bosh
‘ ‘
tortdi. Xusrav, Anushervon Eftalitlarga zarba berish uchun turklar bilan ittifoq tuzdi.
Dikovariyning ma lumotlariga ko ra voqealar quyidagi tarzda kechgan
’ ‘
: X u srav I eftalitlarga qarshi qo shin yubordi va Toxariston, zabuliston,
“ ‘
Qobuliston, Chag aniyonni zabt etdi. Shu vaqtda turk xoqoni o z elini yig ib
‘ ‘ ‘
Xurosonga qarshi yurdi. Chochni Farg ona, Samarqandni, Keshni, Nasafni egalladi
‘
va Buxoragacha yetib keldi, deydi . Firdavsiyning shohnoma asarida va B.
” “ ”
G afurovning Tojiklar asaridakeltirilgan ma lumotlarga ko ra eftalitlarning
‘ “ ” ’ ‘
turklar tomonidan tor mor keltirilishi. 560 567 yillar o rtasida bo lib
– – ‘ ‘
o tgan15, deydi. Xarbiy to qnashuvlar natijasida en avval aholi jabr ko rganini
‘ ‘ ‘ –
Chochda Terekda (yani Parakda). Samarqand va Sug dda ko p yerlar vayron
“ ” ‘ ‘
qilindi. Chag aniyon, Bamiyon, Xuttalon va Balx aholisining barhasi uchun achchiq,
‘
qora kunlar boshlandi 16
, деб ma’lumot bergan edilar.
Efatalitlar davlati tor – mor etilgandan keyin bosib olingan hududlar
bevosita g‘oliblarning oily hokimiyatiga bo‘ysundirilar, shartnoma bo‘yicha
Amudar ёнинг shimolidagi yerlar 4
Turklar qo l ostiga o tdi. Biroq turklar bir
‘ ‘
necha bor chegarani buzi o tganligi haqidagi ma lumotla manbalard uchraydi. Arab
‘ ’
4
O‘zbek davlatchiligi tarixi. Betlari T. 2001. 47 bet
15
G‘afurov B.T. “ Tojiki”. Dushanbe 1989 y. 274 bet
16
A. Firdavsiy “ Shohnoma ” Dushanbe 1966y 214

tarixchilarining bergan ma lumotlariga ko ra 588 yilda Amudaryodan kechi o tib,’ ‘ ‘
butun Toxaristonni egallaydilar va g arbga yurib, Hirotgacha bordilar. Garchi, Eron
‘
sarkardasi Smbat Bagratuki g alaba qozongan bo lsada, mazkur viloyatlar endi
‘ ‘
Eronga bo ysunmay qo ydilar, tez orada eroniylar quvib yuborildi va turklar uzil
‘ ‘ –
kesil Toxariston mustahkamlanib oldilar 17
, - deb tasdiqlagan edi.
Eftalitlar tor mor keltirilgandan so ng ittifoqchilar o rtasida ularning
– ‘ ‘
iqtisodiy, manfaatlarining qarama qarshiligi, xususan, O rta Osiyo orqali Xitoy
– ‘
va Vizantiyaga boruvchi qadimdan mavjud bo lgan savdo yo llarini o z
‘ ‘ ‘
nazoratiga olish borasidagi ziddiyatlar tufayli nizolar kelib chiqdi. Turk xoqonligi va
Eron o rtasida ittifoqchilik munosabatlari mavjud bo lgan davrda
‘ ‘
sug dmeklarningtashabbusi bilan Eronga uning hududi orqali Vizantiyaga ipakni
‘
tranzet o tkazish borasida shartnoma tuzish maqsadida elchilar jo natishga qaror
‘ ‘
qilingan edi. Elchilar sug dning savdogarlarga boshchilik qildi. Biroq elchilik butkul
‘
muvaffaqiyatsizlikka uchradi sotib olib kelingan ipak elchilarning ko z oldida yoqib
‘
yuborildi. Bu narsa o z navbatida Eron bilan turklar o rtasidagi bo lg usi
‘ ‘ ‘ ‘
to qnashuvlarni vujudga kelishini taqazo qildi. Shunda xoqonlik Eronning raqibi
‘
bo lgan Vizantiya imperiyasi bilan siyosat aloqalar o rnatishiga qaror qildi.
‘ ‘ 5
588 yilda Manuah boshchiligidagi elchilar Kaspiyning shimoliy qirg og i
– ‘ ‘
bo ylab yo lga chiqdi va Kavkaz orqali Vizantiyaga bordi. Natijada harbiy
‘ ‘
ahamiyatga ega bo lgan va Eronga qaratilgan shartnoma imzolandi. Ana shu
‘
paytdan boshlab Turk Eron munosabatlari yomonlashuvi, Turk Vizantiya
– –
munosabatlari doimiy bo lib qoldi
‘ 18
.
Shunday qilib, VI asrning ikkinchi yarmidan boshlab Turk xoqonligi
Markaziy Osiyoda siyosiy gegemon bo lib qoldi.
‘
Manjuriyada kidonlar Yettisuvga qirg izlar, O rta Osiyoda Eftalitlar
‘ ‘
tor mor qilindi. 576 yilda turklar Kimmeriy Bosporiki egallab oldilar. Sharqda
– –
Koreys kurfasidan g arbga Kaspiy dengizigacha janubda Tobi cho lidan
‘ ‘
shimoldagi Bayhal ko ligacha bo lgan hududda ulkan ko chmanchilar imperiyasi
‘ ‘ ‘
5 17. Usmon Turon Turkiy xalqlar mafkurasi. T. 1995 yil 44 – bet.
18. Karimov Sh. Shamsiddinov R. “ Vatan tarixi T. 1997 yil 123 bet
”

yaratildi. Xoqonlik o sha davrning eng yirik davlatlari Vizantiya sosoniylar‘ –
Eroni, Xitoyning siyosiy va iqtisodiy munosabatlari tuzimiga qo shildi va Buyuk
‘
Ipak yo li ustidan nazorat o rnatish uchun kurasha boshladi.
‘ ‘ 17
Turk xoqonligining butun tarixi uzluksiz urushlar va o zaro ichki
‘
kurashlar bilan to lgan edi. Buning natijasida 581 607 yillar orasida ikkita
‘ –
qismga: Sharqiy va G arbiy Turk xoqonligiga bo linib ketgan edi degan taniqli
‘ ‘
sharqshunosolim B. G afurov19. sharqiy Turkiston va O rta Osiyoning o troq
‘ ‘ ‘
dehqonchilik vohalari hududiy o zagi yettisuvda joylashgan G arbiy Turk
‘ ‘
xoqonligi hukmronligi ostida edi. Ushbu holatdan keyin tez orada 630 632 yllarda
–
zaiflashgan Turk xoqonligi Xitoy imperiyasi 6

Tomonidan mag lubiyatga uchratildi va amalda mavjud bo lmay qoldi. Bu
‘ ‘
paytda G arbiy Turk xoqonligi o zining gullagan davrini o z boshidan
‘ ‘ ‘
kechirmoqda edi. Tardushxon hukmronligi davrida turklar O rta Osiyoda o z
‘ ‘
hukmronligini mustahkamlab oldilar va Sharqda Tele va sen yato qabilalariga qarshi
’
faol harbiy harakatlar olib bordilar. Ushbu qabilalar, keyinroq 615 619 yillarda
–
G arbiy turk xoqonligi tomonidan butunlay bo ysundirildi. Yana bir narsani esdan
‘ ‘
chiqarmasligimiz kerakki, 630 651 yillar xoqonlik ichida o zaro kurashlar
– ‘
bo lganligi bilan harakterlanadi. Shunga ko ra 651 yilda G arbiy turklarning
‘ ‘ ‘
Ashina Xelu boshchiligidagi asosiy kuchlari Xitoy qo shini tomonidan tor mor
‘ –
keltirildi. Xitoyning G arbiy turk xoqonligiyerlariga kelishini taqazo qildi va
‘
turklardan bo lgan xitoy amaldorlari boshchiligidagi okrug larga bo lib tashladi.
‘ ‘ ‘
Ammo, aytish joizki, bu hokimliklarning xitoyga qaramligi komichagina edi. Buning
chetiga VII asrning 70 yillarida kuchayib ketgan Tibet amalda xitoyni O rta
– ‘
Osiyodan ajratib qo ydi. Natijada g arbiy turk xoqonligi o rnida Turgon xoqonligi
‘ ‘ ‘
(702 756) paydo bo ldi.
– ‘ 20
. biroq turk qabilalari o z mustaqillik mavqeilarini ‘
saqlab qolish uchun bir qator yirik qo zg alonlar qildi va Ashina urg idan
‘ ‘ ‘
bo lgan Eltarish xoqon ( Xitoy manbalarida Tuduli boshchiligidagi ikinchi turk
‘
xoqonligi paydo bo ldi. Eltarishning ukasi Mochko (turk bitiklarida Qapog on
‘ ‘
xoqon) hukmronlik qilgan davrda turklar va mug ilistonda yashovchi tele qabilalari
‘ 7
6
19. G afurov B. Tojiki. Dushanbe 1989 yil 271 bet
’
7 20
O zbek davlatchiligi tarixi T. 2001 yil 49 bet
‘

Tan imperiyasi hukmronligidan ozod qilindi. Ikkinchi xoqonlikning asosiy hududlari
Tobi cho llarining shimolida joylashgan yerlar bo lib, xoqonning o rdasi orxon‘ ‘ ‘
daryosi rayonidagi O tukep degan tog li o rmonli joy edi.
‘ ‘ ‘
Janubiy chegarasi shimoliy Mu gilistondan o tar Oltoy va Tuva
’ ‘
xoqonligining shimoliy chekkalarini tashkil etar edi. O rta Osiyoga qilingan yangi
‘
yurishlar Qopag on xoqonning nomi bilan bog liq. U 711 yilda Yettisuvdagi
‘ ‘
turgashlarga qarshi yurish qildi, ularni tor mor keltirib 712 yilda arablar tomonidan
–
qamal qilingan Samarqandga yordamga keldi, biroq mag lubiyatga uchrab qaytib
‘
ketdi. Qopag on xoqon halok bo lganidan so ng, uning vorisi Bilga ( Mug ilon)
‘ ‘ ‘ ‘
hukmronligidan keyin ikkinchi turk xoqonligining zaiflashuviga va oxir oqibatda
–
744 yilda uning halokatiga olib keluvchi nizolar paydo bo ldi.
‘
Turklarning O rta Osiyo hukmdorlari bilan o zaro aloqalari qanday
‘ ‘
amalga oshirilganligi tushunish uchun qadimgi turk davlati birlashmalari ichidagi
hokimiyatni tashkil etish prinsiplariniko rib chiqish zarur.
‘
Davlatni boshqarishda xoqonga uning qarindoshlari, eng avvalo,
hukmron sulola a zolari va ular tomonidan yaratilgan boshqaruv apparati yordam
’
berar edi. Turklardagi bu holatki Tumilev L. N. o‘zining “ Древние трюки ” asarida
Qadimgi turkey bitiklarga ko‘ra u to‘rtga bo‘linganligi; qarindoshlar xoqonga
ittifoqdosh bo‘lgan qabila va xalqlar, xoqonning o‘ng tomonida o‘tiruvchi amaldorlar
va ma muriy xodimlar. Xoqonning qarindoshlari o g illari, amakisi, jiyanlari va
’ – ‘ ‘
og a inilariga tegin unvoni berilgan. Xitoy manbalarining ma lumot berishicha,
‘ – ’
qadimgiturk davlatidagi mansablarining asosiy 28 ta bo lgan ularning faqat beshtasi
‘
oily mansabdor hisoblangan. Exu ( yabg u), she (shod), dele (teginlar)silida
‘
(ektabarlar) va tutunda (tudunlar), qolgan 23 tasi kichik amaldorlardan iborat
bo lgan. Barcha mansabdorlar meros qilib qoldirar edi
‘ 21
deb, xabar beradi.
Tudunlarning mansabi turklarga bo ysinuvchi xalqlarni boshqarish
‘
bilan bog liq edi, Xitoy manbalarida takidlanganidan bo ysundirilganlar ustidan
‘ ‘
nazorat qilish va soliqlar yig ish ularning vazifalariga kirar edi22 deyiladi.
‘
Turk qo shinlarining tashkil etilishi haqida yozma manbalarda
‘
ma lumotlar kam. Bu haqda Tumelev L. N. bunday deydi: Turklarning o rdasi
’ “ ‘
qo shni sifatida o ng va chap qanotlargabo lingan
‘ ‘ ‘ 23
. Tadqiqotchi Y.S Xudekov ”

Turklarda hali va qo shin bo linishda o nlik osiyocha ttizimi mavjud“ ” “ ” ‘ ‘ ‘
bo lgan deydi. Ular orasida shaxsiy soqchilar xoqonlarning zirxli gvardiyasi ajralib
‘
turgan. 10. 20. va 40 kishilik alohida yirik qo shilmalar modlar yoki yabg u
‘ ‘
qo monligida bo lgan.
‘ ‘ 8

O zlarining kuch qudratga to lgan davrlarida birinchi turk xoqonlik
‘ ‘
davrlarida birinchi turk xoqonlik davrida ham turklar, odatda 100ming kishilik
qo shin to play olganlar. Qo shinda xizmat qilish majburiy edi. Lekin tartibi
‘ ‘ ‘
qanday bo lganligi aniq emas
‘ 24
.
Turk jamiyati shaxsiy ozod kishilar boshliq va qullar kulkunga
– –
bo lingan. Manbalar qullar mehnatidan foydalanish haqida amalda hech qanday
‘
ma lumot berilmaydi. Ammo S. T. Klyashtorniy ko proq ayollar mehnatidan
’ ‘
foydalanganligi qayd qiladi va qullar asosan, uy ishlari bilan shug ullanganligini
‘
ta’kidlaydi 25
. Turklarning jamiyatida chorva mollari, qullar va boshqa buyumlarga
xususiy mulkchilik hukmron edi. Chorva mollariga egalik belgisi tamg a bilan
– ‘
tamg alanadi. Bu holat hozirgi kunimizgacha ham saqlanib kelmoqda desak
‘
adashmaymiz. Y. A. Zuevning takidlanishicha, ko chmanchi turklarda mulkchilik
‘
differensiyatsiyasi zaif bo lgan, ayrim shaxsga qarashli mulk mavjud bo lmagan
‘ ‘
oilaviy mulk esa urug mulki sifatida idrok etilgan sharoitlarda ularning
‘
mulklarining asosiy to riga egalik qilishlarini ko rsatuvchi vosita urug
‘ ‘ ‘
tamg alari bilan tamg alanishi edi
‘ ‘ 26
.
Turk davlati yetarli darajada to liq ishlab chiqarilgan jinoiy
‘
qonunchilikka ega edi. Jazoning asosiy turlari qatl qilish, kompazetsiv va talabi
hisoblanar edi. O lim jazosi davlatga qarshi jinoyatlar uchun ( isyon ko tarish,
‘ ‘
sotqinlik) hamda odam o ldirilganligi uchun qatl qilish talabi edi. Buzuqlik qilgan
‘
kishini jinsiy a zosini, ya ni jinoyat qaysi a zo yordamida sodir etilgan bo lsa,
’ ’ ’ ‘
o sha a zosini kesib tashlash talabi edi. Shaxsga qarshi qaratilgan boshqa
‘ ’
jinoyatlar kompozitsiyasi, ya ni yetkazilgan zararni o n barobar qilib to lash
’ ‘ ‘
jarahat yetkazgani yoki mayib qilgani uchun mol mulk tarzida tovon to lash
– ‘
8
21 Tumelev L.N. Drevniye tryuki M. 1967 yil 60 bet.
22. N. rahmon Turk xoqonlik 1993 yil 59 bet
23. Tumelev L. N. Drevniye tryuki M. 1967 yil 58 bet
24. O zbek davlatchiligi tarixi T. 2001 yil 158 bet.
‘

Tsitsi, xotinini qullikka berish, suyagini sindirganligi uchun esa ot berish yo li bilan‘
jazolanardi 26
.
Turk xoqonligi mafkuraviy asosi shomonlik ajdodlarga osmonga (tangri)
va yer suvga sig inish bo lib, ular davlat kultlari hisoblangan.
‘ ‘ 9
Shuningdek,
jangchilarning va bolalarning homiysi Umay xudosiga sig inish ham keng
– ‘
tarqalgan edi. Biroq turk jamiyatining yuqori tabaqasi budduzm bilan ham tanish
bo lgan. Masalan xitoy ma lumotlariga ko ra ( Suy - shu) Tsi davlatidan bo lgan
‘ ’ ‘ ‘
va turklar qo lida yashagan, monaxlarga xos xuey Lin ismi bilan atalgan birshamon
‘
Tobo xoqoni buddizmga targ ib qilgan hamda muvaffaqiyatga erishgan. Xoqon
‘
budda ibodatxonasi pagodani aylanib, buddani marosimini bajo keltirgan va ro za
– ‘
tutgan. Bu voqealar 574 584 yillarda yuz bergan. Mazkur davrda Osiyo dinlarining
–
eng avvalo mazdakiylik va buddizmning ta siri kuchli bo lganligi qayt etilgan.
’ ‘
Masalan, sug d tilida yozilgan Bug ut bitigida yangi katta sanchxa tavsiya
‘ ‘ “
etilganligi haqida xabar qilishadi 27
.
”
Su Shuning turklar y o zuvga ega emas, ishga biz xujjatlar daraxtlarga
“
kesma belgilar qo yish yordamida tuziladi deb ma lumot berishga qaramay
‘ ” ’
sug d yozuvining turklaridan biri asosida rivojlangan qadimgi turkey runik
‘
yozuvining yodgorliklari bizga ma lumdir. Sug d alifbosining turk tiliga
’ ‘
moslashtirilishi S. T. JKlyashtoriyning fikricha IV V asrlardan oldin Sharqiy
–
Turkiston vohalarida amalgam oshirilgan turkey runiy yozuvining bu turi uncha
rivojlanmagan va ibtidoiy bo lib, garchi birinchi turk xoqonligida davlat tomonidan
‘
qo llab quvvatlanmagan bo lsada, markaziy Osiyoning g arbiy qismida yashovchi
‘ ‘ ‘
turkey tili aholi o rtasida bir muncha vaqt qo llanilgan. Keyinchalik VII asrdan
‘ ‘
oldinroq eski runiy yozuvi sug d alifbosi ta siri ostida tubdan isloh qilindi va
‘ ’
shundan so ng ikkinchi Turk xoqonligining me yoriy davlat yozuvi bo lib qoldi.
‘ ’ ‘
Turk xoqonligi davridagi ichki savdo haqidagi ma lumotlar asosan
’
Xitoy va keyingi davrga oid musulmon manbalarida lonlangan Suan Tszen (629)
ning so zlariga qaraganda mamlakat aholisining yarmini dehqonchilik bilan, yarimi
‘
esa savdo bilan shug ullangan.
‘ 10
Sug dning asosiy shahri Samarqand ayni paytda ‘
9
25. Klyashtoriy S. T. Robq i rabqki v drevnetyurkskoy oshine M. 1985 g
26. Toletov S. P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab T. 1948 y 188 bet.
–
10 27
. Usmon Turon. Turkiy xalqlar mafkurasi. T. 1998 y 13 - bet.

uning savdo sanoat markazi bo lgan va karvon yo lidagi muhim yirik punkt– ‘ ‘
sifatida katta rol o ynagan. Chet ellardan keltirilgan tovarlarning katta miqdori,
‘
mahalliy hunarmandchilik mahsulotlarining asosiy qismi shu yerda jam bo lgan.
‘
Poykent, Ishtixon va Arbidjon ham eng yirik savdo shaharlari, Tavavis va zandana
savdo hunarmandchilik qishloqlari edilar. Buxoro o zining zargarlik buyumlari
– ‘
bilan mashhur bo lgan. Mahalliy afsonaga ko ra, Buxoroning Samarqandga hiroji
‘ ‘
orasida har yili mahalliy hunarmandlar tomonidan kumushdan yasalgan ohular
jo natilar edi. Ta rifi yozma manbalar orqali ma lum bo lgan mahalliy bozorlar
‘ ’ ’ ‘
hamda ilk o rta asrlarda Sug dda pul muomalasining keng yoyilganligi ichki
‘ ‘
savdoning aholi qanday bo lganini yaqqol ko rsatadi. O rta Osiyoning ayrim
‘ ‘ ‘
uluslarida VIII asr boshlarida kelib chiqishi turkiy bo lgan hukmdorlar tomonidan
‘
chiqarilgan tangalarning zarb etilishi ham an analar ta siri ostida yur bergan edi.
’ ’
Tangalarda turkiy unvonlarni bildiruvchi sug d tilidagi yozuvlar mavjud.
‘
Yettisuvdan tashqari, qadimgi turkiy tangalar Sug d, Chor va Farg onaning ayrim
‘ ‘
uluslarida zarb etilgan, biroq ularning miqdori va hududining cheklanganligiga qarab
fikr yuritadigan bo lsak, mazkur tangalar faqat ma lum bir joylardagina
‘ ’
muomalada bo lgan.
‘
1.2. Turk xoqonligi davrida Turkistondagi shaharlar haqida ma lumot.
’
Markaziy Osiyoning Amudaryo va Sirdaryo oralig i va unga tutash
‘
hududlaridagi qadimdan o troq xo jalik tarziga ega bo lgan tarixiy geografik
‘ ‘ ‘ –
viloyatlari Shosh, Farg ona, Ustrushona, Sug d, Buxoro, To xoriston va
‘ ‘ ‘
Xorazmning o sha davrdagi ya ni VI asrning ikkinchi yarmi va VIII asrning
‘ ’
ikkinchi yarmi yarmida siyosiy ma muriy holati ularda hukm surgan sulolalarning
– ’
kelib chiqishi, shajarasi ( genizisi) hukmdorlarning boshqaruv yillari qadimgi turk ,
xitoy, sug d, arab, fors, yunon, arman, yozma manbalaridagi ma lumotlar asosida
‘ ’
tadqiq qilindi.
Shuningdek ushbu masalalarni yoritishda o lkamizdan topilgan ilk
‘
o rta asrlarga taalluqli arxeologik (asosan kumizmatik va epikrafik), materiallardan
‘
keng foydalanildi.
Arxeologik ma lumotlarga qaraganda miloddan oldingi VII asrda
’
Kenggaros davlati bo lib, bu davlat milodiy V asrigacha yashab, Samarqand, Kesh,
‘

Kushon, Toshkent, Buxoro va Xorazmni o z ichiga olgan edi. Ko k tangri va turkiy‘ ‘
yozuv amalda bo lgan Kenggaros davlati qangli, kenggaros, qipchoq, urug laridan
‘ ‘
iborat edi. Bundan tashqari boshqa tarixiy antropologik manbamateriallaridan keng
–
foydalanildi.
Ko k turk xoqonligi VI asrning 60 yillarida Eftalitlar davlatiga
‘ –
barham bergach, xoqonlikning hududi Amudaryo havzalarigacha bo lgan yerlarni
‘
qamrab oladi va bu yerlarning boshqaruvi bevosita xoqonlik bilan bog liq bo lib
‘ ‘
qoladi.
Ko k Turk xoqonligining Turkistonning Amudaryo va Sirdaryo
‘
oralig idagi qismini boshqaruvi haqida tarixchilar orasida asosan biryoqlama fikr
‘
mavjud. YA ni tadqiqotchilarning aksariyati hoqonlik mazkur o lkaning viloyat va
’ ‘
shaharlari boshqaruviga aralashmasdan, bu yerdagi mavjud mahalliy, asosan eroniy
sulolalardan o lpon olib turishbilan cheklangan, deb hisoblaydilar.
‘
Bitiruv ishda ushbu masala keng tadqiq qilinib, o sha davrgacha
‘
taalluqli turli manbalardagi ma lumotlardagi ma lumotlar taqqoslanildi va bu
’ ’
borada yangicha fikrlar bayon etildi. Ma lum bo lishicha , xoqonlikning bu yerni
’ ‘
boshqaruvi dastlab VI asr oxiri VII asr bioshlarigacha bu yerda hukmron sulola,
–
xitoy yilnomalarida Chjaovu ( musulmon manbalarida Jamuk) shaklida qayd etilgan
xonadon vositasida olib borilgan.
Chjaovu xonadoniga mansub sulolalar boshqaruvining arablar istilosi
arafasida ham mavjud bo lganligini ayrim tadqiqotchilar takidlasalarda, ularning
‘
hukmronligi Tan shu yilnomasidagi ma lumotlardan ayon bo lishicha, ba zi
– ’ ‘ ’
viloyatlarda VII asr boshlarida Ko k Turk xoqonligi tomonidan ba zi viloyatlarda
‘ ’
sulolalar tomonidan tugatilgan.
Ko k turk xoqonligi Turkistondagi Chjaovuxonadoni boshqaruvini
‘
tugatgach, bu yerdagi viloyat va shaharning bir qanchasida kelib chiqishi
xoqonlikning hukmdor sulolasi Ashina xonadoniga borib taqaladigan sulolalar
vujudga keladi;
Shosh : Ko k Turk xoqonligi tarkibiga kirgan dastlabki yillarda bu
‘
yerga kelib chiqishi Chjaovu xonadoniga taqaluvchi mahalliy sulola mavjud edi.
Ushbu sulola 605 yilda Istami xoqonning chevarasi SHechuyxon ( 610 - 618)

tomonidan ag darilib, boshqaruvga Dele tyanchi ( Tegin Tyanji) tayinlanadi. VII asr‘
boshlaridan to VIII asr o rtalarigacha hukm surgan Shoshdagi turkiy sulola
‘
hukmdorlarining unvoni xitoy, sug diy, arab fors manbalaridagi ma lumotlardan
‘ – ’
ayon bo lishicha, tudun chachinak ( Chor tuduni ) iboralari uchrashi ham
‘ “ ”
tasdiqlaydi. Xitoy manbalaridan ma lum bo lishicha, bu davrda Shoshni Tegin
’ ‘
Tenchji ( 605 - 620), tan tutun ( To n tudun; 640 - 660), Mohedu tutun ( Bahodir
‘
tudun; 640 660), Mohedu tutun ( Bahodir tudun; 713 - 740 ), Inay tutun kyum
–
( Inay tudun Ko l; 741), Dele ( Tegin; 743) singari hukmdorlar boshqarganlar.
‘
Ko k Turk xoqonligi davrida Shosh vohasida turkiy tudun va sug diy
‘ ‘
xvabu unvonlaridan boshqa turkiy tegin, tarxon, tutiq unvonlari ham mavjud
bo lganligi xitoy, sug diy va arab, fors manbalaridan ma lum bo ladi.
‘ ‘ ’ ‘
VII VIII asrlarda Shosh vohasida bir necha hokimliklar mavjud
–
bo lib, ular tomonidan olti xil tipdagi alohida tangalar zarb qilingan. Tadqiqotchilar
‘
ularning aksariyatini vohaning turkiy sulolalari bostirgan, deb hisoblaydilar. Xususan,
ushbu tangalar orasida xoqon unvoni bilan chiqarilgan tangalar uchraydiki,
“ ”
ehtimol ular Ko k Turk xoqonlari bilan bog liq bo lishi mumkin28.
‘ ‘ ‘
Farg ona: xitoy yilnomalariga ko ra, VI asrning so ngi choragida bu
‘ ‘ ‘
yerda qadimiy Kyuy Seu sulolasi mavjud bo lib, hukmdorlari Chjaovu unvoniga
– ‘
ega edilar. Bundan Farg ona hukmdorlarining kelib chiqishini Chjaovularga
‘
bog lash mumkin.VI asr oxirlariga kelganda esa ushbu sulola o rnini boshqasi
‘ ‘
olganligini ko ramiz. Xususan. Tan shu yilnomasida keltirilishicha,VII asr
‘ –
ikkinchi choragida g arbiy turklardan Tan Moxedu (Tun Bahodir) Farg onanaing
‘ ‘
Kibi ismli hukmdorini o ldirgach, hokimiyatni xoqonlik lashkarboshlaridan biri
‘
Ashina Shuni qo lga kiritadi.
‘
630 yillarda ashina Shunining vafotidan keyin uning o rnini
– ‘
egallagan o g li Isbochji xitoy manbalarida ko rsatilishicha, qarorgohini
‘ ‘ ‘
sirdaryoning shimolidagi Tesaet ( Koson), shahrida ma sis qilib, Farg ona
’ ‘
hukmdori kibining Alyaotsan ( Aluchin) ismli amakivachchasini Xumin (Quva)
shahrida noib qilib tayinlaydi. Yebochjining hokimiyati 658 yilgacha mavjud
bo ladi.
‘

Shu sanadan boshlab esa Alyoatsan Tesoit ( Koson) shahriga ko chib,‘
faoliayt yurita boshlaydi. Ehtimol, VIII asr boshlarida Farg onada mavjud bo lgan
‘ ‘
sulola ushbu Alyaotsanning avlodlari bo lgan. Chunonchi,Tabariy,712 723yillar
‘ –
voqealar baxsida Farg ona hukmdorining ismi Altar (xitAlyoada) ekanligini qayt
‘
etadi. O. I. Smirnova fikricha, sug diy hujjatlarda uchraydigan O t tegin Nidan
‘ ‘ –
( yoki Nilan) bilan Tabariy asarida Farg ona hukmdori Altarning jiayni va vorisi
‘
sifatida tilga olingan Isfara hokimi Nilan (722) bir shaxs bo lgan. Tadqiqotchi,
‘
O ttegin Nidan hamda uning o g li Altucho r (Farg ona hukmdori) ismlaridan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ham aniq bo lishicha, ularning kelib chiqishi turkiylarga taqaladi, deb yozadi.
‘
Bundan ko rinadiki, mazkur Aluchin, Altar, O t- tegin Nidan, Altusurlar bitta
‘ ‘
sulolaga mansub turkiy hukmdorlar bo lishgan.
‘
VII VIII asrlarda hukm surgan Farg ona hukmdorlari ixined
– ‘
unvonidan tashqari tegin, tutuq, cho r, tarxon kabi turkiy unvonlarga ega
‘
bo lganliklari sug diy, arab fors manbalaridan ma lum bo ladi.
‘ ‘ – ’ ‘
Bu davrda Farg onada ixinedlar boshqaruvidan tashqari tutuqlar
‘ “ ”
boshqargan hokimiyat ham mavjud bo lgan. Sug diy hujjat va tangalarda tutuq
‘ ‘
unvoni uchrashi bunga misol bo la oladi.
‘
Xitoy sayyohi Xoy Chao ( 726 ) g arbga qilgan safarida Chjenchju
‘
( Sirdaryo ) daryosining shimolida turkiylarning, janubida esa arablarning hokimiyati
mavjudligiga guvoh bo ladi. Bu paytda vodiyni Asilan degan ( Arslon
‘
tarxon) ismli turkiy hukmdor boshqalar edi. U turkiy tarxon unvoniga ega bo lgan.
‘
Axsikent va Quva shahar harabalarida arxeologik qazilmalarda topilgan
VII - VIII asrlarda taalluqli tangalarda aks etgan hukmdor tasvirlarining turkiy
qiyofada bo lishi ham Ko k Turk xoqonligi davrida vodiyning turkiy sulolalar
‘ ‘
tomonidan boshqarilganidan dalolat beradi. Xususan, Quva tangalarida sug diy
‘
yozuvda xoqon so zi aks etganligi diqqatni jalb qiladi. Ayniqsa, yaqinda Quvadan
‘
qadimgi turk runic yozuvli bir dona nodir tanga topilganligi diqqatga sazovardir.
–
Farg ona vodiysidan topilgan 30 ga yaqin ro zg or buyumi va turli
‘ ‘ ‘
asbob uskunalarda qadimgi turk yozuvidagi bitiklar uchrashi ham bu yerda mavjud
–
turkiy sulolalar hamda Ko k Turk xoqonligi boshqaruvi bilan aloqani bo lib,
‘ ‘

ularning anchagina qismi vodiyning o sha davrdagi ma muriy markazlari‘ ’
bo lmish Quva, isfara shaharlari hududidan topilgan29.
‘
Sug d: vohada dastlab, Kesh ( Shahrisabz) keyinchalik Samarqand
‘
shahri markaz bo lib, ularning hukmdorlari Zarafshon va Qashqadaryo daryolari
‘
bo ylaridagi Kushoniya, Fay, Maymurg Kubadan, Ishtixon, Panjikent, Naxshab
‘ ‘
kabi viloyat va shaharlar hokimlari ustidan nazorat qilardi.
Xitoy yilnomalarida Kan (Sug d) hukmdorlarining kelib chiqishi
‘
Chjaovu sulolasiga taqalishi qayd etiladi. 11
Xitoy yilnomalarida VI asr so ngi choragidan VII asr uchinchi
‘
choragigacha Samarqandni Shifubi (Tayshebi, hukmronlik yillari. VI asr so ngi
‘
choragi), Kyuemuchji (600 620) To nga(645)singari hukmdorlar boshqargani
– ‘
ma lum bo ladi. Tan shu yilnomasidagi ma lumotlarga ko ra, VII asrning
’ ‘ – ’ ‘
ikkinchi yarmida Samarqandda sulola almashuvi ro y beradi. 650 yillarda
‘ –
Fuhuman ( Sug d. Avarhumon. 650 - 670) ismli lashkarboshi hokimiyati egallaydi.
‘
L. Al baumning fikricha, VII asrning 40 yillarida vohada hukmronligini
’ –
o rnatgan O n O q hoqonlaridan Yuquq Dulujon ( Elbilga Turk xoqon: 638 -
‘ “ ‘ ‘ ”
642) shu asrning 40 50 yillarida To xoristonda qochishi paytida uning
– ‘
tarafdorlaridan biri, ehtimol turkiy dulu urug iga mansub bo lgan Avarxuman
‘ ‘
Samarqandda hokimiyatni egallab, o zini bu yerning yakka hukmdori e lon qilgan
‘ ’
va butun Sug d vohasiustidan hukmronlikni qonuniylashtirishiga erishgan. Xitoy
‘
yilnomalarida yozilishicha, u dudu (tutuq) unvoniga ega bo lgan. Shu asrning
‘
so ngi choragida Samarqanddagi hokimiyatni lashkarboshilardan biri Dusoboti
‘
( Sug d. Tukaspadak; 690 - yillar) qo lga kiritadi. Uning o g li Nineshimi (698 -
‘ ‘ ‘ ‘
700) hukmronligidan keyin yana sulola o zgaruvi ro y beradi. Xitoy yilnomalarida
‘ ‘
takidlanishicha, Samarqand xalqi Tuxun ( Tarxun; 700 710 ) ismli bir kishini
–
hukmdor qilib tayinlaydi. Tarxunning o rniga taxtga o tirgan, xitoy yilnomalarida
‘ ‘
Ulega (Ug rak G urak) sifatida zikr etiluvchi birodari 710 yildan to 738
‘ – ‘ –
yilgacha hukm suradi. Ushbu sulolaning kelib chiqishi haqida manbalarda aniq
ma lumot uchramasada Abu Xafs Umar ibn Muhammad an Nafasiyning al
’ – “ –
Qand fi zikri ulamo Samarqand nomli asarida berilgan shajaradan ularning turkiy
”
11 29
Melioranskiy Ryu Pamyatniki 6 kultigena M 1996

sulola vakillari bo lgani ayon bo ladi. An Nafasiy G urakning avlodlaridan biri‘ ‘ – ‘
hadis roviysi bo lganligi haqida xabar berib, uning shajarasini quyidagi tartibda
‘
keltiradi :
Abu Xusayn Ubaydulloh ibn al Marzubon ibn Turkash Baqi ibn Kasir ibn
–
Tarxun ibn Banicho r ibn, G urak al Bobdastoniy. Tadqiqotchilar fikricha, ushbu
‘ ‘
shajaradagi Banicho r, Tarxon, Turkash, Baqi kabilar turkiy ismlardir.
‘
G urakning nasabi xususida to xtalgan 3 B. Tug on, mazkur shajaraga tayanib,
‘ ‘ ‘
uni turkiy turgash urug iga mansub bo lgan, deb hisoblaydi.
‘ ‘
Tan shu yilnomasida Uelga ( G urak) Doge ismli o g lini Tsao
– ‘ ‘ ‘
( Ishtixon) shahriga, Mochjo ismli ikkinchi o g lini Mi ( Maymurug ) shahriga
‘ ‘ ‘
hokim etib tayinlaydi, degan ma lumot bor. Mazkur yilnomada Doge otasining
’
o limidan keyin 738 750 yillarda Samarqand hukmdori bo lgani aytiladi. O. I.
‘ – ‘
Smirnova tangalarda uning ismi Turg ar tarzida yozilgani hamda eroniy ism
‘
bo lmay, asli turkiy ism ekanini izohlash bilan birgalikda, G urakning ikkinchi
‘ ‘
o g li Mojno ismining hanuzgacha arab fors manbalarida uchramasligini yozadi.
‘ ‘ –
Ko k turk xoqonligi davrida Sug d vohasida turkiy tarxon unvoni ham
‘ ‘
qo llanilganiga yunon, arab for a va sug diy manbalardagi ma lumotlar
‘ – ‘ ’
guvohlik beradi.
Kesh (shahrisabz) viloyatida ham VI VIII asrlarda ham turkiy sulola
–
hukm yuritgan. Kesh VII asrning birinchi yarmida turkiy sulolaga mansub Duchje
( 600 640 ), Shashebi ( Sug d. Shulupiv; 640 - 660) singari hukmdorlar davrida
– ‘
Sug d vohasining yetakchi hokimiyat markazi bo lgan. Shuningdek ilk o rta
‘ ‘ ‘
asrlarga taaluqli Kesh tangalari ham bu yerda turkiy sulola bo lganini tasdiqlaydi.
‘
Naxshab viloyatida VII VIII asrlarda zarb qilingan tangalarda ot
–
tasviri va S shaklli belgi mavjud bo lib, ularda aks ettirilgan hukmdor qiyofasi
– ‘
turkiy tipdadir.
Bunga asoslanib, Ko k Turk xoqonligi davrida Naxshabni turkiy sulola
‘
boshqargan , deb, aytish mumkin.
Buxoro : xitoy manbalarda keltirilishicha, bu yerning hukmdorlari Kan
( Sug d)dagi Chjaovu sulolasi bilan bitta tarmoqdan edi. Abu Bakr an
‘ – –
Narshoxiyning Tarixi Buharo asaridagi ma lumotlardan esa Buhoro
“ ” ’

hukmdorlarining kelib chiqishi Jamuk xonadoniga taqalishini payqash mumkin.“ ”
Binobarin, xitoy manbalarida Buhorada hukmdorlik qilgan (SHeli) (609), Xelintsze
(649) Sha (655- 660) singari shaxslarning Chjaovu sulolasidan ekanligi qayd
qilinsada boshqalar uchun, bu ibora ishlatilmaydi. Demak, VII asrning ikkinchi
yarmida bu yerda sulola almashinuvi ro y bergan deb taxmin qilish mumkin.
‘
Narshaxiyning B u xoro tarixi va Firdavsiy Shohnomasi d a gi
“ ” “ ”
ma lumotlarga tayanib, Buxoro vohasida kelib chiqishi Ko k Turk xonligiga borib
’ ‘
taqaladigan sulola mavjud bo lganligi fikrini o rtaga qo yish mumkin. Jumladan,
‘ ‘ ‘
Buxoroda Abro y ismli hukmdor va unga qarshi turk xoqoni Qorachurin tomonidan
‘
sheri Kishvar ismli o g li boshchiligidagi yuborilgan qo shin hamda SHeri
‘ ‘ ‘
Kishvarning 587 yilda Abro yni o ldirib bu yerda hukmronlik o rnatganligi
‘ ‘ ‘
haqida bahs yuritadi. U Ko k Turk xoqonligi Eftalitlar qo shinidan Buxoroni
‘ ‘
olgach, bu yerda tayinlangan noiblardan biri bo lishi kerak.
‘
Narshaxiy, 673 yilda arablar Buxoro vohasiga yurish qilganlarida bu
yerning hukmdori Budun buxorxudot bo lganini qayd qiladi. Budunning nasli
‘
tadqiqotchi Sh. Odilovga ko ra, SHeri Kishvarga borib taqaladi. Tabariy, 680
‘ –
yillar atrofida Budun o ldirilgach o rniga ayoli Xotun o tirganini zikr etadi. Arab
‘ ‘ ‘
fors manbalarida qayd qilinishicha, Xotun 695 yilgacha Buxoroni boshqargach,
– –
uning o rnini o g li Tug shoda 726 yilda Asilan (Arslon) Dafodan Fali ismli
‘ ‘ ‘ ‘ –
birodarini Xitoyga elchi qilib yuborganini yilnomalarda qayd qilinadi.
Bu davrda Buxoro hukmdorlari Narshaxiy asaridan ma lum
’
bo lishicha, sug diy xudot unvonini qo llaganlar. Shuningdek vohaning Ko k
‘ ‘ ‘ ‘
Turk xoqonlariga taqaladigan hukmdorlari tegin, shod xotun singari unvonlarga ham
ega bo lganligi ko rinadi.
‘ ‘
To xoriston: Termiz, Chag aniyon, Shuman Axarun, Vashgird, Rashd,
‘ ‘
Kmed, Pomir, Xutton, Vaxsh Qubodiyon, Karron, Shug non, Vahon, Badaxshon,
‘
G uganon, G archiston kabi viloyat va tumanlardan tarkib topgan To xoriston
‘ ‘ ‘
o lkasi VII VIII asrlarda yebg ular vositasida boshqarilgan.
‘ – ‘
Xitoy rohibi Syuan Tszan 629 645 yillardagi sayohati davonida
–
To xaristonda 27 viloyat mavjudligi hamda ularning barchasi mukyue (Ko k
‘ ‘
Turk)lar tasarrufida bo lganliga guvoh bo ladi. VI VIII asrlarga taalluqli
‘ ‘ –

To xoriston tangalaridan ham ma lum bo lishicha, bu yerdagi shahar va viloyatlar‘ ’ ‘
hokimlarining aksariyati turkiylar bo lgan.
‘
Tan shu yilnomasidagi ma lumotga ko ra, To xoriston yabg ulari
– ’ ‘ ‘ ‘
ashina qabilasidan bo lgan. Ular Istami xoqonga borib taqalgan, deb aytish uchun
‘
yetarli asos bor. Yani Istamining o g li Tardu xoqon VI asr oxirgi choragida Dele
‘ ‘
(tegin) unvonli o g lini bu yerni idora qilishga mas ul qilgandi.
‘ ‘ ’
Termizda ham turkiy sulola bo lgan. Syuan Tszan, 630 yilda Ta mi
‘ –
( Termiz)dagi hokimiyat turklarga tegishli ekanligini qayd qiladi. Termizda zarb
qilingan ilk o rta asrlarga oid tangalarda turkiy qiyofali hukmdor tasviri va urug
‘ ‘
tamg asi aks ettirilishi ham bu yerni turkiy sulola boshqarganini tasdiqlaydi.
‘
Balx viloyati hukmdorlari ham Syuan Tszanning ma lumotiga ko ra,
’ ‘
turklardan bo lgan. Shuningdek, arab manbalaridagi ba zi ma lumotlar ham
‘ ’ ’
Balxda turkiy sulola bo lganligiga guvohlik beradi. Masalan, Ibn Vozih YA qubiy
‘ ’
(IX asr) K i t ob al - buldon asarida Balx viloyatining hukmdorini tarxon sifatida
“ ”
zikr qiladiki, bundan bu yerni tarxon unvonli hukmdor boshqargani aniq bo ladi.
‘
Xuttal viloyatida ham turkiy sulola hukm surgan. Xitoy va musulmon
manbalariga ko ra, bu viloyatni si chin (erkin) unvonli ash Shabal (Ishbara; 699
‘ ’ –
- 727) simifa ( eltabar) unvonli ibn as Saijiy (727 - 737), Tudun tarxon (737)
–
Alijinish yabg u (750 - 752) kabi shahslar boshqarganlar. Xitoy sayyohi Xoy Chao
‘
(726) Ku tu ( Xuttol) aholisining yarmi turkiylardan tashkil topganligi va viloyatni
–
turkiy hukmdor boshqarilishini qayd qiladi.
Qumed viloyatini Tan shu yilnomasidan ma lum bo lishicha, 642
– ’ ‘ –
643 yillarda Yanto (tardush) turklarga mansub hokim boshqargan. Yilnomada qayd
etilishicha , 719 yilda bu yerni Naloyan ismli turkiy hukmdor boshqargan. 742 745
–
yillarda esa bu yerda Ishlon Si gin (Arelon, erkin) hukm yuritgan. Arab fors
– ’ –
manbalarida ilk o rta asrlarda Qumed viloyatining aholisining ko pchiligini turkiy
‘ ‘
qabila kumejiylar tashkil etishi zikr qilinadi.
Vohon viloyatida ham turkiy sulola bo lgan. Viloyatni 656 660
‘ –
yillarda Shabalo si lifa (Ishbara Ektabar), 720-730 yillarda Tudulu Depele Moxedu
’
Mosor (Qutlug Bahodur) ismli hokimlar boshqargan.
‘

Shumon va Axarun viloyatlarini ham turkiy sulola boshqargan. Syuan
Tszan Shuman viloyatining hukmdori turkiy xu su qabilasiga mansubligini qayd–
etadi. Shuningdek, u Xo ru mo (Axarun) viloyatining hukmdori ham turkiy xu
– –
su qabilasidan ekanini yozadi.
–
Vaxsh viloyatini ham turkiy hukmdorlar boshqarganini kumizmatik
ma lumotlar tasdiqlaydi. Tadqiqotchilarning fikricha, arxeologik qazilmalar
’
natijasida eski Xalovard (Kofirqal a) shahri xarobalaridan turkiy yebg u,shad,
’ ‘
tarxon, erkin eltabar, tegin, bo g ra unvonlariga ega hukmdor va ma murlar
‘ ‘ ’
faoliyat ko rsatganlar.
‘
Xorazm: aksariyat tarixchilar Ko k Turk xoqonligi Xorazm vohasini
‘
Turkistonning bosha viloyatlaridan avvalroq qo lga kiritganini takidlasalarda,
‘
xoqonlik bu yerning boshqaruvida qay darajada ishtirok etganligi kabi masalalar
ochiq qolgan. Z. V. To g onga ko ra o zlarini eroniy sulolaga taqaluvchi
‘ ‘ ‘ ‘
islomdan avvalgi davrlarda hukm surgan Xorazmshohlar sulolasining kelib chiqishi
aslida Abdallar (Eftalitlar) dan bo lgan. Xitoy manbalaridan faqat Tan shu
‘ –
yilnomasida Xosyun ( Xorazm) viloyatining boshqaruvchilari Chjaovu sulolasidan
ekanligi qayd qilinadi. Garchi, Abu Rayxon Beruniy Xorazmning 22 hukmdori
ro yxatini keltirib ularning nasli Eron shohlaridan Kayxusravning o g li
‘ ‘ ‘
Siyovushga tutashishini takidlasa- da ayrim tadqiqotchilar ushbu ro yxatdagi
‘
hukmdorlarning barchasi bitta sulolaga mansub bo lmagan, degan xulosaga
‘
kelishgan. Jumladan, Beruniy ro yxatidagi ikki nafar hukmdor ismi Aska Jamuk
‘
tarzida beriladiki, ularning Chjaovu xonadonidan bo lganini tahlil qilsa bo ladi.
‘ ‘
Shuningdek, S. Tolstov, ushbu ro yxatdagi Turkasabos ismli hukmdorni 567 yilda
‘
Ko k Turk xoqonligining g arbiy o lkalari (Orol)da hukm yuritgan xoqonlik
‘ ‘ ‘
hukmdor xonadoni a zolaridan biri, yunon manbalarida Turksanf tariqasida
’
uchraydigan. Ba zi tadqiqotchilar ushbu Turksanfning asl ismi turkiy Turk Shad
’
bo lib, Istami xoqonning o g lidir deb, fikr bildiradilar.
‘ ‘ ‘
Ehtimol, Beruniy ro yxatida keltirilgan Xangiri, Bag ra, Buzgar,
‘ ‘
Shovushsingari ismlar ham asli turkiy bo lishi mumkin.
‘
Bular qatoriga Xorazm tangalaridagi Tutuxas (Tutuq), Kanik kabi turkiy
xarakterli hukmdorlar ismlarini ham qo shsa bo ladi.
‘ ‘

II. Bob.
O rxun-Enasoy bitiklari Turk xoqonligi tarixini o rganuvchi muhim manba.‘ ‘
2.1 O rxun-Enasoy yozuvlarining kashf etilishi va uning yoyilgan hududlari.
‘
Barcha turkey xalqlar mushtarak yozuv bo lgan O rxun-Enasoy
‘ ‘
yozuvlarining kashf qilinishi tariximiz uchun, Markaziy Osiyo xalqlari tarixi uchun,
qolaversa jahon tarixi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yozuvning fan olamiga

tanitiluvi 18 asrning boshlariga to g ri keladi. Asosan, eramizning 7-9 asrlarida ‘ ‘
yozilgan O rxun-Enasoy bitiklari qariyb ming yil davomida fan olamiga
‘
no malum bo lib qolaverdi. Ming yillar davomida ajdodlarimiz qullab kelgan bu
‘ ‘
yozuv 9 asrda uyg ur turklarining money dinini qabul qilib, sug d yozuviga
‘ ‘
asoslangan o z alifbolarini joriy etishi, shuningdek 7-8 asrlarda Markaziy Osiyoning
‘
arablar tomonidan bosib olinib, arab alifbosining joriy etilishi natijasida tanazzulga
yuz tutdi.
O rxun-Enasoy yozuvlarining topilishi shved ofitseri F.I.Stranenberg
‘
faoliyati bilan bog liq. 1709 yilda Rossiya-Shvetsiya o rtasidagi Poltova jangida
‘ ‘
ruslar quliga asir tushgan Stralenburg Sibirga surgun qilindi. U 13 yil davomida
janubiy Sibir hududlaridagi xalqlar hayoti bilan tanishdi va tadqiqot ishlari olib bordi.
Stralenburg Enasoy daryosi bo yidagi noma lum yozuvda bitilgan yodgorliklardan
‘ ’
nusxalar ko chirdi. 1722 yilda vataniga qaytgach, u Pyotr, tarafidan Sibirga
‘
ekspeditsiya qilib yuborilgan fransiyalik olim Messermidt bilan birgalikda 1730 yilda
janubiy Sibir xalqlari hayoti, etnografiyasi va u erdagi nama lum bitiglar haqida
’
mashhur E v r opa va Osiyoning sharqiy va shimoliy qismining tarixiy hamda
“
jug rofiy tasviri asarini nashr qildirdi. Bu asar bilan tanishgach G arbiy Yevropa
‘ ” ‘
olimlari orasida Sibirdagi no malum yozuvga qiziqish kuchaydi. Bu no malum
‘ ‘
yozuv Yevropaga run yozuvi deb atala boshladi. Uning run deb atalishiga sabab
got(qadimgi german) yozuviga tashqi jihatdan o xshashligidir. Runa-sir ma nosini
‘ ’
bildiradi. Qadimgi germanlarning bu yozuvi Reyn va Dunay daryolari bo ylarida
‘
ko p tarqalgan edi. Mutaxasislarning ta kidlashicha, eramizning II-III asrlarida
‘ ’
german-run yozuvi kelib chiqqan. Qadimgi turkiy yozuvning kelib chiqishi va
taraqqiyoti esa, undan olis davrlarga borib tarqaladi. Turkiy xalqlar yozuvi g arbdagi
‘
german-run yozuvlari paydo bo lgunga qadar mavjud edi.
‘
Stadenburg va Meyesershmidtning asari bosilib chiqqach, bu yangi yozuv
haqida munozaralar boshlandi. Bu yozuvning shakliga qarab slavyanlarga, goh kelt
va greklarga nisbat berdilar. Ayniqsa, slavyan nazaryasi hukmron bo lib qoldi/ bu
‘
nazariya tarafdorlarining fikricha, turkiylar Sibirining turg un aholisi emas, shuning
‘
uchun yozuvlarning turkey xalqlarga tegishli ekanligi haqida gap ham bo lishi
‘
mumkin emas.

XIX asrning yarmida slavyan nazariyasi unitila boshlandi. Endi yangi Yevropa
run nazariyasi paydo bo ldi. Bu davrga kelib, Sibiryo hududini har tomonlama ‘
o rganish ancha olg a siljiydi, arxeologik topilmalar to plandi, yangi bitigtoshlar
‘ ‘ ‘
namunalari nashr qilindi. Bu yillarda qadimshunoslar Enasoy, Abaxan daryosi
qirg oqlaridan, Oltinkul yaqinidan, Buluk daryosi bo ylaridan ko plab toshga
‘ ‘ ‘
yozilgan bitiglarni topdilar. Lekin bu yozuvlarining taqdiri ham avvalgi yozuvlarning
taqdiriga o xshab noma lumligicha qolaverdi. Yozuvlarning yangi Sibir
‘ ’
noma lum bitiglarning turkey xalqlariga tegishli ekanligini birinchi bo lib rus olimi
’ ‘
N.M.Yandinstev isbotlab berdi. U topilgan yozuvlarning taxminan 2000 yillar ilgari
yaratilganligini, turkey xalqlarning skif va gotlarga qo shni bo lganligini, bu
‘ ‘
yozuvlar turkey xalqlarga taalluqli ekanligini aniqladi. Lekin bu bitiktoshlarda
nimalar ifodalangani noma lumligicha qolaverdi.
’
N.M.Yandinstev boshliq ekspeditsiyaning Urxun va Tola daryolariga qilgan
safari bitiglarni butun dunyoga ma lum va mashhur qildi. U topgan tangachali
’ “ ”
bitigtoshlar ko pchilik tarixchilarning diqqatini o ziga tortdi. U topgan Kul Tegin
‘ ‘
bitigtoshida xitoycha yozuv matnlari ham bor edi. Bu matnlardan ma lum
’
bo lishicha bitigtoshlarning biri Turk xoqoni va biri uning ukasi Kul Tegin sharafiga
‘
bitilgan ekan. Avvalgi Enasoy daryosi qirg oqlaridan topilgan Enasoy yozuvlari
‘
N.M.Yandinstev topilmasidan so ng O rxun-Enasoy yozuvlari deb nomlandi. Bu
‘ ‘
yozuvlarning Yevropa run yozuvlariga o xshashligini nazarda tutib uni Turkiy-run
‘
yozuvlari deb atayverdilar.
Oradan ko p o tmay bu bitiklarning fanlarga mansub ekanligini isbotlash
‘ ‘
maqsadida fin olimi Xeykem boshlik ilmiy safar Mug ilistonga jo nadi. Ular ham
‘ ‘
ilmiy safar materiallarini bir necha bor nashr qildilar. 1891 yilda B.B.Radlov boshliq
ilmiy safar a zolari Rossiya Fanlar Akademiyasining kursatmasiga binoan,
’
bitigtoshlar topilgan toshga Shimoliy Mug ulistonga kelib qadimshunoslik
‘
tadqiqotlari olib bordilar.
1891 yili N.M.Yandinstev Ungen daryosi bo yida yana bir bitigtosh topdi/ u
‘
fanda Ungin bitigtoshi deb yuritiladi. Oradan sal vaqt o tgach Yettisuvdan
‘
bitigtoshlar topilda. Ular shakl jihatidan O rxun yozuvidan ozgina farq qiladi.
‘
Yozuvlarni o qish daniyalik olim Velgelm Tomsen va rossiyalik V.V.Radlovlar
‘

zimmasiga tushdi. Nihoyat 1893 yil 25 noyabrda Tomsen O rxun daryosi ‘
qirg oqlaridan topilgan yozuvlarni o qiganligi haqida Daniya Qirolligi Fanlar
‘ ‘
Akademiyasi yig ilishida axborot berdi. V.Tomsen no malum yozuvlarni o qish
‘ ‘ ‘
bo yicha yirik mutaxasis, etnograf, tengi yo q tarixchi olim edi. Uning boshqa
‘ ‘
xalqlar yozuvini deshfirovka qilish o qishda qo llagan tajribasi O rxun
‘ ‘ ‘
yozuvlarining kalitini ochishda ham qo l keldi. U yozuvlardagi turli xil belgilarning
‘
qanday tovush ifodalanishini bilib olgach, unga tayangan holda Urxun yozuvlaridagi
butun alifboni aniqladi va birinchi marta t a ngri va t u r k so zlarini o qidi
“ ” “ ” ‘ ‘
bitigtoshlarning turkiy xalqlarga tegishli ekanligini aniq isbot topdi. Tomsendan
keyin Radlov ham 1894 yil 19 yanvar kuni Rossiya F.A. yig ilishida Kul Teginga
‘
bag ishlangan bitigtoshni o qiganligi haqida ma lumot berdi. V.Tomsen
‘ ‘ ’
o qigunga qadar V.V.Radlov 1893 yil kuzigacha bu bitigtoshlardagi 15 harfni
‘
aniqlab bo lgan edi. Shunday qilib bu bitigtoshlarning run, yani sir emasligi
‘
isbotlandi. Ko chmanchi qabilalar haqidagi tarixiy ma lumotlar avval Xitoy
‘ ’
yilnomalaridan aniqlangan bo lsa, endi tarix uchun yangi manbalar paydo bo ldi.
‘ ‘
V.Radlov Turk shaxzodasi Kultegin (8 asr) xotirasiga yozilgan ulkan toshdagi
matining transliterasiya va transkrepsiyasini tuzib nemis tiliga tarjima qildi. Bu
material qadimgi turkiy til qurilishi, fonetikasi, morfologiyasi va leksikasi yuzasidan
dastlabki tasavvurni yuzaga keltiradi. Shundan boshlab qadimgi turkiy tillarni
o rganish tilshunoslikning alohida tarmog iga aylandi.
‘ ‘
O rxun Enasoy yozuvi o ngdan chapga qarab yoziladi va o qiladi. Ba zi
‘ ‘ ‘ ’
hollarda yuqoridan pastga qarab ham yozilgan. Harflar bir-biriga ulanmay yakka-
yakka turadi. So zlar orasi ikki nuqta (:) bilan ajratilgan. O rxun-Enasoy yozuvlari
‘ ‘
38 harfdan iborat bo lib, unli va undosh harflardan tashkil topgan. Bu yozuvning bu
‘
qadar ko p harflardan tashkil topishining sabablari qadimgi turk tilining o ziga xos
‘ ‘
xususiyatlariga ega ekanligidir. Har bir tovush mustaqil harf bilan ifodalangan bu
alifbo sistemasida ayrim undosh tovushlar 2-3 ta harfdan iborat bo lishi, ushbu
‘
undoshning qadimgi turk tilida qalin, o rtaga yoki ingichka variantlari mavjud
‘
ekanligi bilan izohlanadi. Atoqli sharqshunos olim. E.Polivanov ushbu yozuvning
ajdodlarimiz qo llagan qadimgi turk tangalari asosida turkiy ideogrammadan kelib
‘
chiqqanligini isbotladi.

Turkiy xalqlar qanchalik katta hududni egallangan bo lsalar, ular yaratgan ‘
yodnomalar shunchalik katta hududga yoyilgan. Bu yodnomalar O rxun daryosi
‘
bo ylaridan Dunaygacha Yoqutistondan Tobu cho ligacha, hatto Sharqiy
‘ ‘
Yevropagacha, janubda Amudaryo bo ylari Afg onistongacha tarqalgan. Bitiglar
‘ ‘
qadimgi turkiy qabilalar birlashmasining madaniy-siyosiy markazlariga va iqlim
belgilariga qarab guruhlanadi, ular quyidagicha:
1. Shimoliy Mug iliston bitiglari: guruhga yirik bitiglar-Bilga xoqon,
‘
Tunyuquq, Kul tegin, Kuli Chur, Selenga, Qorabolg asun bitigtoshlari, shuningdek
‘
Xayto Tomirdan topilgan o nta yodnoma, Ixe-asxetidan topilgan ikkita yodnoma,
‘
Xangay va Tobidan topilgan mayday yodnomalar kiradi. Turkshunoslikda bu guruh
O rxun bitiglari deb yuritiladi.
‘
2. Enasoy bitiglari: bunga toshga, qoyaga, oltin va kumush idishlarga
tangalarga yozilgan 70 dan ortiq bitiglar kiradi.
3.Lena-Baykal bo yi bitiglari: bunga 40 ga yaqin o qilishi qiyin bo lgan
‘ ‘ ‘
matnlar kiradi.
4. Oltoy bitiglari: bular unchalik ko p emas, bitta holga yozilgan yodnoma va
‘
qabrdan topilgan bir necha kumush idishdagi yozuvlar kiradi.
5. Sharqiy Turkiston bitiglari: bunga Turfondan topilgan va toshga bitilgan
Dunxuan va Mirondan topilgan qog ozdagi yozuvlar, Irq bitigi kiradi.
‘
6. O rta Osiyo guruhi bitiglari Yettisuv va Farg ona guruhidan tashkil
‘ ‘
topgan. Yettisuv guruhiga Tolasdan topilgan yodnomalar (tangalar,uy-ro zg or
‘ ‘
buyumlari, yog ochlarga bitilgan yozuvlar), Farg ona guruhiga keramika va
‘ ‘
metallga bitilgan yozuvlar mansub. Bu guruhga uchinchi guruh sifatida
O zbekistonning janubidan topilgan (Qashqadaryo, Surxondaryo) bitiglarini,
‘
Afg onistonning shimoli va Amudaryo bo yidan topilgan bitiglarni ham
‘ ‘
qo shishimiz lozim.
‘
7. Sharqiy Yevropa bitiglari: Donesk va Dunay guruhlariga bo linadi.
‘
Birinchi guruhga Novocherkassdan, Mayas shahridan, Sariqkuldan topilgan yozuvlar,
ikkinchi guruhga Vengriyadan topilgan lekin, Nad-Sen-Miklosh topilmalari, kumush
idishdagi yozuv va metallarga bitilgan yodgorliklar kiradi.

Turkiy xalqlar jahon yozuv madaniyatiga ulkan hissa qushib kelganlar. Hozirgi
kunda turkiy xalqlar alifboli yozuvi bundan 2500 yillar avval yaratilgan degan fikr
toboro qa tiyroq asoslanmoqda. Vaholanki, yaqin o tmishda bu yozuv 6-7 asrlarda ’ ‘
Buyuk Turk xoqonligi davrida yaratilgan deb hisoblanardi. Chindan ham bizgacha
etib kelgan bitiglar asosan 7-8 asrlarga oid edi. Bitiglarning ko pchiligi Enasoy
‘
daryosi oqimi havzasidan ko pchiligi Enasoy daryosi vodiysida topilgani uchun
‘
O rxun Enasay bitiglari deb qilinadi.
‘
Qadimgi turkiy yozuv obidalari Markaziy Osiyo va sharqiy Yevropa bo ylab,
‘
hatto Dunay havzasigacha chizilgan keng hududda hozirgi kunda ham topilmoqda.
Shuning uchun bu yozuvga shartki ravishda O rxun-Enasay termini ishlatilmoqda.
‘
Bu yozuvning namunalari hozirgi kunda O zbekistonda ham ko plab topilmoqda.
‘ ‘
Farg onaning Quva tumanida joylashgan ilik o rta asr shahri Kubo xarobalaridan
‘ ‘
qadimgi turkiy bitiglari topilgan. Bulardan tashqari O zbekistonning Qashqadaryo
‘
Andijon viloyatlaridan, Don, Kuban daryolari havzasidan, Kavkaz tog ining
‘
shimoliy yon bag irlaridan ham topilmoqda.
‘
O rxun-enasoy bitiklarida ijtimoiy-siyosiy hayotning aks ettirilishi.
‘
O rxun-enasoy bitiklari bizga ota-bobolarimizdan meros bo lib qolgan
‘ ‘
madaniy va ma naviy yodgorliklar sifatidagina emas, balki 6-8 asrlardagi tarimizni
’
yorituvchi muhim manba sifatida ham qadrlidir. Biz bu bitiglar orqali o yga davr
‘
ijtimoiy hayoti bilan tanishish imkoniyatiga ega bo lamiz. Bu bitiglarning aksariyati
‘
6-8 asrlarda Markaziy Osiyoda hukm surgan Turk xoqonligi davrida yozilgan
bo lib, o nga davr ijtimoiy hayoti; siyosati, iqtisodi, sotsial turmushi madaniyati
‘ ‘
haqida ma lumot beradi.
’
O rxun-enasoy bitiklari turk xoqonligining qurilishi, gullab-yashnashi qulashi
‘
haqida, shuningdek Uyg ur xoqonligining qurilishi yillari haqida hikoya qiladi.
‘
Bitiglar ichida Tunyuquq bitigtoshi, bilga xoqon bitigtosh, Kul Tegin bitigtoshi,
Ungin bitigtoshi, Suriya bitigtoshi, Shine-Usu bitigtoshi, Ixe-Xushuti bitigtoshi va
Qorabolg asun bitigtoshlari o nga davr ijtimoiy-siyosiy hayoti uchun muhim
‘ ‘
manba hisoblanadi.
Turk xoqonligining tashkil topishi davri haqida O rxun-enasoy bitiklarida
‘
ma lumotlar bor, ammo oz. chunki bitiklarning aksariyati xoqonlik qurilgandan 100-
’

150 yil keyin yozilgandir. Turk xoqonligining tashkil toppish davrini Xitoy
manbalardan foydalanib yoritish mumkin.
Kul-tegin bitigtoshida Turk xoqonligining tashkil topishi to g risida ‘ ‘
quyidagi:
Yuqorida osmon, pastda qora yer yaratilganda, ikkisining o rtasida inson
“ ‘
bola yaratilgan. Inson bolalari ustidan ota-bobom Bo min Xoqon, Istami Xoqon,
‘
xoqon bo lib o tirganlar. Ular taxtga o rnashib turk xalqining davlatini, qonun-
‘ ‘ ‘
qoidalarini tutib turganlar pioya qilib turganlar. To rt taraf butunlay dushman ekan.
‘
Qo shin tortib to rt tarafdagi xalqni butunlay tobe qilganlar. Boshlini boshini
‘ ‘
egdirgan, tizzalini chukkalatgan” 30
Bu satrlardan ko rinib turibdiki,Turk xoqonligining asoschisi Bumin va
‘
Istamilardir. Bumin turklarning Ashina (bo ri-xitoychada ashina ) urug idan edi.
‘ ‘
Ashina urug i VI asrning birinchi yarmida Oltoy tog larining Sharqiy etaglarida va
‘ ‘
madan qazib chiqariladigan yerlarda yani Qoshg ar, Yorkent, Ko cha vohalariga
‘ ‘
yaqin atroflarda yashar edilar.
Turk xoqonligi tashkil topgach, unga Markaziy Osiyoda yashovchi turkiy
qabilalar: o g uzlar uyg urlar, xumislar, qarluqlar, qirg izlar, turgashlar
‘ ‘ ‘ ‘
qo shildilar. Bu vaqtda Xitoy bilan diplomatic munosabatlar qurayotgan Bumin
‘
hoqon davlatning poydevorini qurilishidan biroz so ng, 557 yilning oxirlarida vafot
‘
etdi.
Bitiglarda Bumin xoqonning nima sababdan va qanday tarzda vafot etgani
haqida ma lumot batafsil berilmagan. Bumin xoqonning o limi va janoza marosimi
’ ‘
haqida Kul Tegin bitigtoshida shunday deyiladi:
D a vlatni tutib, qonun qodalarni yaratgan, o zi shu tarzda yashab vafot
“ ‘
qilgan. Azachi, yig ichilar sharqdan-kunchiqardan Bukli chulilik (hozirgi
‘
koreyaliklarning ajdodlari) xalq, Tabg ach (Xitoyning turkiycha nomi), Tibet, Avar
‘
( Kavkazdagi turkiy qabilalar), Purun (Rum, Vizantiya imperiyasining turkiycha
atalishi ), Uch Kurikan, Uttiz Tatar, Kitayn, Tatabishuncha xalq kelib yig lagan, aza
‘
tutgan shunday mashhur xoqon ekan ” 31

Bumin xoqonning janoza marosimiga o sha davrda xoqonlik bilan aloqa ‘
o rnatgan davlatlar o z elchilarini yuborganlar. Bu esa Turk xoqonligining qudratli
‘ ‘
davlat ekanligining dalolati edi. Xoqonlikning poytaxti O tukan bo lgan.
‘ ‘
Bitiklarda quyidagicha tasvirlangan: T u r k xalqi porokanda bo lmasligi
“ ‘
uchun O tukan yeriga o rnashishi kerak. O tukan bu-turkiylar davlatining
‘ ‘ ‘
poytaxti, xalq ana shu markazga birlashuvlari, boshboshdoqlik, porokandalikka chek
qo ymoqlari lozim. Shunda elning hech qanday tashvishi bo lmaydi, deyilgan
‘ ‘
yodnomada O tukan nafaqt davlat markazi, balki yerning markazi hamdir.
‘
Olamning bir uchi huddi shu O tukandan boshlangan. Turkiylarning tasavvuri
‘
shunday. Ana shu yerning markazi mustahkam bo lsa, turkiylar vatani ham abadiy.
‘
Mamlakatni abadiy saqlab qolish uchun O tukan yeriga karvon yuborib turishi
‘
kerak.
Keyin elda hech qanday tashvish bo lmaydi. O tukan yilni manzil qilsang, ey
‘ ‘
turk xalqi mangu davlatni saqlab ko rajaksan (K.T.8,8)
‘ ”
Turk xoqonligining buyuk davlatga aylangan bu davri bitiglarda shu tarzda
anglatiladi: Sharqda Kadirkan yishga (Xingan tog lari) g arbga Temir konuggacha
‘ ‘
(Temir darvoza, Samarqand-Balx yo lida Shahrisabzdan 90 km janubda Boysun
‘
tog idagi Buzgola guzari) o rnashganlar. Kadirxan bilan Temir Konuginning
‘ ‘
orasida xo jayinsiz, tanobsiz (cheklanmagan yerga ega bo lib) asl Turk shu tarzda
‘ ‘
yashar ekanlar. 32
Turk xoqonligining qudrati oshayotganidan tashvishga tushgan Xitoy
xoqonlikni zaiflatish rejalarini qullay boshladi. Xoqonlikning ikkala qismiga ham
o z ayg oqchilarini yubordi. Bunda Turk xoqonlariga kelin bo lib tushgan Xitoy
‘ ‘ ‘
malakalaridan foydalanildi.
VII asrning birinchi choragi taxt talashuvlar va ichki nizolarga to la davr
‘
bo ldi. Bu davr haqida Kul-Tegin bitigtoshida shunday deyiladi.: Shundan keyin
‘ “
inisi xoqon bo lgan ekan, o g illari xoqon bo lgan ekan. Undan keyin inisi
‘ ‘ ‘ ‘
og asiday ish tutmagan ekan, taxtga johil xoqon o tirgan ekan, badfel xoqon
‘ ‘
o tirgan ekan. Vazirlari ham bilimsiz ekan, yomon ekan ”
‘ 33
630 yildan boshlab Turk xoqonligining ikkalsi ham Xitoyga qaram bo lib
‘
qoldi. Davlatni Xitoy saroui tarafidan tayinlangan turkiy amaldorlar, q o g irchoq
“ ‘ ‘

xoqonlar boshqardi. Turk xoqonligining qo shinlari Xitiy manfaatlarini himoya ” ‘
qiladigan qo shimcha yordamchi kuchga aylandi.
‘
O rxun-Enasay bitiglarida xalqning boshiga tushgan bu falokatlarning sababi
‘
alohida tilga olingandir: T a xtga johil xoqonlar o tirgan ekan. Beklari, amaldorlari
“ ‘
insofsiz bo lgani uchun, tabgach(xitoy) xalqi xiylakor bo lgani uchun, firibgar
‘ ‘
bo lgani uchun beklari va xalqini bir-biriga qayragani uchun turk xalqi ellashgan
‘
davlatini qo ldan chiqarib yuborgan. Xoqonlik qilib turgan xoqonini yo qotib
‘ ‘
yuborgan. Tabg ach xalqiga bek bo ladigan o g il bolasi bilan qo l bo ldi,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
suluv qiz bolasi bilan cho ri bo ldi. Turk beklari turkcha otini tashladi. Tabg ach
‘ ‘ ‘
beklarining tabg achcha otini qabul qilib, tabg ach xoqoniga qaram bo ldi.
‘ ‘ ‘ 34
Bundan keyingi bitiklarda turkiylarning mustaqilliklarini yo qotib Xitoyga
‘
qaram bo lib qolgach, Turk xoqonligi qo shinlari va xalqini Xitoy imperatoriga
‘ ‘
ko rsatgan xizmat va faoliyatlari haqida bahs yuritadi. Kul-Tegin bitigtoshida bu
‘
quyidagicha tasvirlanadi: T a bg ach xoqoniga qaram bo ldi. 50 yil mehnatini,
“ ‘ ‘
kuchini sarf qilibdi. Sharqda-kun chiqarda Bukli (Koreya) o lkasi xoqoniga qadar
‘
qo shin tortib boribdi, g arbda Temir konugga qadar qo shin tortib boribdi.
‘ ‘ ‘
Tabg ach xoqoniga turklarning davlatini, xukumatini olib beribdi. ”
‘ 35
Turkiylarning mustaqillik uchun kurashlarining Xitoy tarafidan
shavqatsizlarcha bostirilishi qaramlikning davom etishi Kul-tegin bitigtoshida
qo yidagicha bayon qilinadi. Turk fuqarosi barcha xalq shunday debdi: davlatli
‘ “
xalq edim, davlatim endi qani? Kimga davlatni endi egallab beraenman?- der ekan,
xoqonli xalq edim, xoqonim endi qani?.Qaysi xoqonga mehnatimni, kuchimni sarf
qilayapman? der ekan. Shunday deb Xitoy xoqoniga qarshi bo libdi. Qarshi
– ‘
bo lib oralarida tatib intizom saqlay olmaganidan yana qayta taslim bo libdi.
‘ ‘ 36
Xitoy turkiylarining itiqlol tuyg usini singdirishi uchun xitoylashtirilish
‘ “ ”
siyosatini olib bordi. Turkiy qabilalarni boshqarishni xitoy saroyida xitoyparastlik
ruhida xitoy saroyida tarbiyalangan turkiy amaldorlardan foydalana boshlandi. Turkiy
qabilalar itoatda mahkam saqlab turilishi uchun Xitoy imperatori tomonidan
Xitoyning shimoliy viloyatlariga turkiy majburan ko chirib keltirila boshlandi.
‘
Xitoyning olib borgan bu siyosatiga buysunmagan ayrim kishilar yo qotila bordi.
‘
Xitoyning bu siyosati Kul-Tegin bitigtoshida shu tarzda bayon qilainadi: S h uncha
“

mehnatini, kuchini sarf qilganini andisha qilmay Xitoy xoqoni Turk xalqini
o dirayin, urug ini qoldirmayin-der ekan va yo qotib borayotgan ekan .‘ ‘ ‘ ”
630-680 yillar orasidagi Xitoyga tobelik turkiylarning irodasini bukka olmadi.
680 yilda kutarilgan istiqlol harakati mustaqillik kurashining eng yuqori chuqqisi
bo ldi. Bu harakatga ashina urug idan chiqqan Eltarish shad va urug idan chiqqan
‘ ‘ ‘
Tunyuquq boshchilik qildi. Bu paytda ashina urug i Xitoyning Chuchay Kuz
‘
(Hozirgi Mug ilistonning Inshan vohasi) va Qoraqum (inshanning shimoli )da utirar
‘
edi. Bu ikki yo lboshchining rahbarligida: Turk xoqonligi qaytadan mutaqil davlat
‘
sifatida tiklanishi. Kul-Tegin bitigtoshida batafsil bayon qilingan: O t am xoqon on
“
yeti yer bilan chetga chiqib ketgan. Chetda yuribdi-degan ovozasini eshitib
shahardagilar toqqa chiqibdi, yig ilib yetmish jangchi bo libdi, tangri kuch bergani
‘ ‘
uchun otam xoqonning qo shini bo riday ekan, dushmani qo yday ekan. Hammasi
‘ ‘ ‘
bo lib yeti yuz jangchi bo libdi, davlatini yuqotgan xalqni turk hukmronligini
‘ ‘ …
boy bergan xalqni ota-bobolarim qonun qoidalari bo yicha boshqaribdi. Tulus va
‘
tardush xalqini ham tartibga keltiribdi, ebg u va shadni o shanda tayinlabdi.
‘ ‘ ” 37
681 yildan boshlab o zlarining mustaqil davlatiga erishdi. Eltarish Turk
‘
xoqonligining hukmdori bo ldi. Tunyuquq bosh vazir ayguchi bo ldi. Tulen va
‘ “ ” ‘
tardush qabila urug iga Eltarishning ukasi Kopag on shad, yana bir ukasi Tusibek
‘ ‘
ebg u etib tayinlandi. Xoqonlikning bosh qo mondonligini ham Tunyuquq o z
‘ ‘ ‘
zimmasiga oldi. Davlatda boshqaruv tizimi tashkil qilingach, o sha vaqtda xoqonlik
‘
uchun katta taxlika bo lib turgan, Tabg ach, Kitaiy va O guzlar bilan jangu
‘ ‘ ‘
jadallar olib borildi. Bu jangler haqida Tunyuquq bitigtoshida shu tarzda hikoya
qilinadi: D o no Tunyuquq bo yla baga Tarxon bilan Eltarish xoqon birga bo lib,
“ ‘ ‘
janubda Tabg achni, sharqda Kitaiyni, shimolda O g uzni qo plab o ldirdi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ” 38
Eltarish xoqonlikning faoliyatiga Tunyuquq bitigtoshida quyidagicha baho
beriladi:
E l t arish xoqon dono bulgani uchun, mard bo lgani uchun Tabg achga
“ ‘ ‘
(Xitoy) qarshi o n yeti marta urush qildi. O guzga qarshi besh marta urush qildi.
‘ ‘ ”
Eltarish xoqon hukmdorligi davrida Turk xoqonligi tarkibiga shimolda
Kugman (hozirgi Sayan ) tog lari, sharqda Kurelen va Onon daryolari oralig i,
‘ ‘
g arbda Oltoy tog i etaklari kiritiladi. Bu keng hududlarda yashaydigan turkiy
‘ ‘

qabilalar va xorijiy qabilalar Turk xoqonligiga bo ysundirildi. Eltarish xoqonning ‘
vafotidan so ng, o gillari Bilga va ukasi Qopag on taxtga chiqdi. Qopag on
‘ ‘ ‘ ‘
xoqonning Xitoyga qarshi yurishida Tunyuquqning katta hissasi bor. Tunyuquq
bitigtoshida bu haqda shunday deyiladi: T u r k xalqi yaratilgandan beri, turk xoqoni
“
taxtga o tirgandan beri Shantung shahriga, dengiz, daryoga yetishmagan edi.
‘ …
Yigirma uch shahar mag lub bo ldi.
‘ ‘ ” 39
Qatag on xoqonning rejalaridan biri, Amudaryo va Sirdaryo oralig idagi
‘ ‘
yerlarni xoqonligiga qo shib olish edi. Chunki buo lka o sha davrda ham
‘ ‘ ‘
o zining geografik mavqei, iqlimi, unumdor tuproqlari bilan barchaga ma lum edi.
‘ ’
Tunyuquq janubga yo l oldi. Turk xoqonligi qo shinlari Zarafshon vohasidan
‘ ‘
o tib Boysun tog igacha yetib keldi. Shu atrofdagi sug d xalqi tobe qilinib,
‘ ‘ ‘
xoqonlik qo shinlari katta o lja bilan qaytdi.
‘ ‘
Tunyuquq bitigtoshida bu yurish haqida quyidagicha ma lumotlar uchraydi:
’
I n j u ukizni kechib, Tinsi o g li etagidan Banglichak (Zarafshon) tog iga
“ ‘ ‘ ‘
yetishtirdim . Temir konuggacha bordik. O sha yerdan qaytardik Inal xoqoniga
‘
tazik(arab) va Tuxorlar hujum qildi. O shanda ajraladigan choki bor dubulg a
‘ ‘
keygan sug dan xalqi hammasi keldi, buysundi. Turk xalqi Temir qonunga Tinsi
‘
o g li yetadigan toqqa yetdi. ”
‘ ‘ 40
Temir Konug (Boysun tog dag i guzar) Turk xoqonligining janubi-
‘ ‘
g arbidagi eng chekka chegarasi bo lib qoldi. Bu yerlarga qilingan safar
‘ ‘
munosabati bilan O rxun-Enasoy bitiglarida ilk bor musulmon arablar (tajik ) zikr
‘
etilgandir. Bu yurish davomida Kesh (Shahrisabz) shahrida qarotgoh qurgan arab
qo mondoni, Xuroson vodiysi Mukallab turk qo shinlariga qarshi kela olmadi.
‘ ‘
Qirg izlar bilan bo lib o tgan janglarda Turk xoqonligi g alaba qozondi.
‘ ‘ ‘ ‘
Qirg iz xoqoni o ldilib, xalqi itoat ettirildi. Navbat 710 yilda turgashlarga keldi.
‘ ‘
Turgash xoqoni ittifoqchilarni qo llab-quvvatlab, Turk xoqonligiga qarshi jangga
‘
tayyorlana boshlagandi. Bu haqda turgashlarga yuborilgan ayg oqchilarning
‘
keltirgan ma lumotlari muhim bo ldi. O sha davrlarda jang qilishdan oldin, raqib
’ ‘ ‘
tomonning sirini bilib olish, axborot olib turish maqsadida ayg oqchilik (kurig) dank
‘
eng foydanilar edi. Qirg iz safaridan endigina qaytgan qo shinlar yana jangga
‘ ‘
tayyorlana boshladi. Bu vaqtda Qapag on xoqonning xotini vafot etgandi. Uning
‘

motom marosimini o tkazish maqsadida xoqon o z qarorgohida qoldi. Va ‘ ‘
qo shinga Tunyuquqni rahbar qilib tayinladi. Bu safar haqida tunyuquq bitigtoshida
‘
keng ma lumot berilgandir. Qirg izdan qaytganimizdan so ng Turgash
’ “ ‘ ‘
xoqonidan quruq keldi. Tani shunday: Sharqdan Turk xoqoniga qo shin yuboraylik
‘
debdi, qo shin tortmasak u bizni yuq qiladi.
‘
Xoqoni bahodir emish, maslahatchisi alloma emish. Qachon bir nima bo lsa, u
‘
bizni yo q qiladi debdi. Turgash xoqoni yo lga chiqdi. Tabg ach qoshini ham bor
‘ ‘ ‘
ekan. O sha gapni eshitib, xoqonim: Men uyga tushayin dedi. Xotuni vafot etgan
‘
edi. Uning marosimini o tkazayin dedi. Oltun yimga o rnashing dedi. Lashkar
‘ ‘
boshi Inal xoqon Tardush shad borsin dedi. Dono Tunyuquqga, menga aytdi: Bu
qo shinni olib bor, dedi.”
‘ 41
Tunyuquq Xitoy yilnomalarida Yuanjen degan nom bilan yuritilgan, uning
qahramonliklari haqida Tunyuquq bitigtoshida hikoya qilinadi. Jumladan
T u nyuquqning xalq oldidagi xizmatlari, Tunyuquqning Tabg ach (Xitoy) elida
“ ‘
tarbiya topganini va turkiy qabilalarning Tabg achlarga qaram bo lganini qilish
‘ ‘
bilan boshlanadi: Bilga Tunyuquq men o zim Tabg ach davlatida tarbiyalandim,
‘ ‘
Turk xalqi Tabg achga qarar edi.
‘ ”
Tunyuquqning ushbu xabari ostida qo yidagicha tarixiy voqea yotadi,
‘
Tunyuquq turk zodagonlarining Tabg ach imperatori saroyida garov sifatida o nlab
‘ ‘
tug ilgan o g illaridan biri edi. Bunday kishilarga ular xitoycha nom berar,
‘ ‘ ‘
xitoycha o qitar va xitoyparastlik ruhida tarbiya qilar edi. Tunyuquq nufuzi jihatdan
‘
Ashin urug idan keyin ikkinchi o rinda turadigan Ashida urug idan edi. Tunyuquq
‘ ‘ ‘
yodnomasida faqat Tunyuquqning o zi bilan bog liq voqealarni qayd qilib quay
‘ ‘
qolmaydi. Bitigtoshda falsafiy tushunchalar ham keng o rin olgan. Jumladan : Vatan
‘
tushunchasi, vatanparvarlik va erk g oyalari asosiy o rin tutadi. Zotan erk g oyasi
‘ ‘ ‘
butun turk xalqining eng muqaddas tuyg usi edi.
‘
Tunyuquq dono odamlar xoqonlar bilan yonma-yon turib, xalqni erk sari
etaklaydi.
Yodnomada tunyuquqning shaxsiyati yorqin ko rinib turadi. U uch
‘
xoqonning-ikkinchi turk xoqonligining asoschisi Eltarish undan keyin hokimyatga
o tirgach, Qopag on va Bilga xoqonning maslahatchisi, ayni paytda sarkardalik
‘ ‘

lavozimini farovon, erkin yashashi uchun kurashdir. Erksizlik xalqni og ir ‘
darajalarga, butunlay yo qlikka yuz tutishiga olib kelishini dono maslahatchisi
‘
Tunyuquq o sha paytdanoq aytgan edi.
‘
X o ningni qo yib taslim bo lding. Taslim bo lgani uchun, tangri u l
“ “ ” ‘ ‘ ‘
degan shekilli, turk xalqi o ldi, tugadi, yo q bo ldi. Turk xalqi yerida biror urug
‘ ‘ ‘ ‘
qolmadi. Chapalak orasida qolgani to planib yeti yuz nafar bo ldi.. O z xonini
‘ ‘ ‘
qo yib Tabg ach xoqoniga sajda qilgani tangriga ham xush kelmadi. Ularni tarqatib
‘ ‘
yubordi.
Tunyuquq yodnomasining yana bir joyida uni vatanparvar shaxs ekanligini,
uning insoniy fazilatlarini, takrorlanmas insonparvar shaxs ekanligi qayd
qilingan Men qo shinni to pladim va ularga qarshi joyga otlandim. Ular
” … ‘ ‘
ustidan g alaba qildim, bosib oldim. Bu kagucha yetib borib, kechasi-quyosh
‘
botganda jangga kirdi. O sha yerning o zida tor-mor qildim. Yorug bo lganda
‘ ‘ ‘ ‘
qochadilar, qorong u tushushi bilan yana yig iladilar. Bu kaguda birorta ham
‘ ‘
sakkiz o g iz, to qqiz tatar qolmadi. Ikkinchi sanada, kun chiqqanda jangga
‘ ‘ ‘
kirdim. Qullarim churilarim xalqimni osmon, yer qo lladi, ularni o sha yerda
‘ ‘
sanchdim. Aybdor nomdor yo lboshchilarni tangri mening qo limga berdi. Qora
‘ ‘
oddiy xalqni yo q qilmadim, uyini, binolarini yilqisini tortib olmadim.
‘
Nomdor boshliqlarni jazoladim, ilgarigiday yashayversin, dedim. Siz mening
xalqimsiz, dedim. Mening orqamdan yuring. Ularni qo yib o zim ketdim, ular
‘ ‘
kelmadi! Men ularni ta qib qildim. Burg u degan joyda yetib keldim. To rtinchi
’ ‘ ‘
oyning to qqizinchi kunida jang qildim, sanchdim, yilqisini mollarini, qiz-xotinlarini
‘
oldim keldim. Beshinchi oyda ular mening orqamdan keldi, sakkiz o g iz, to qqiz
‘ ‘ ‘
tatar ham bitta qolmay keldi.
Bitigtoshlarda keltirilishicha Tunyuquq zukko bilimdon dunyoqarashi keng
taffakkur ummoni juda chuqur edi. Chunonchi, agar xalq uyushgan, yaktan bo lsa,
‘
uni hech qanday kuch yiqita ololmaydi, aksincha bo lsa, ular parokanda bo lishi
‘ ‘
hech gap emas, deydi. Yupqa yig in tor-mor qilishga oson emish, ingichka yig in
‘ ‘
uzishga oson emish, yupqa qalin bo lsa, tor-mor qiladigan bahodir emish. Ingichka
‘
yug on bo lsa, uzadigan bahodir emish.
‘ ‘

Shuni ta kidlash lozimki O rxun-Enasoy bitiklarida arab istilosi batafsil ’ ‘
bayon qilingan.
Sug d safari paytida turgashlar Turk xoqonligining arablar bilan jangda
‘
kuchsizlanganligidan foydalanib xoqonlikdan ajralib chiqish uchun yana isyon
ko tardi. 710-711 yillarda Sug d o lkasini tartibga solib qaytib kelayotgan Turk
‘ ‘ ‘
xoqonligi qo shinlarining bir qismi Kul Tegin rahbarligida isyonni bostirish uchun
‘
yuborildi. Toshkent vohasidagi Kengeres (Kangli) da turgashlarga duch kelindi.
Turgashlarning Turk xoqonligidan ajralib chiqish uchun qilgan harakatining
bostirilishi shu tarzda bayon qilingan: U n dan keyin qora turgash xalqi dushman
“
bo lgan Kengeres tarafga bordim. Bizning qoshinlarimizning oti oriq, ozig I yo q
‘ ’ ‘
edi. Alp El bizga hujum qilgan edi. O shanday paytda xafa bo lib, Kul Teginni
‘ ‘
ozgina kishi bilan yubordik. Katta jang qilibdi. Alp Shalchining oq otini minib hujum
qilibdi. Qora turgash xalqini o shanda o ldiribdi. 42
‘ ‘ ”
715 yili eng katta isyon o g uz qabilasi tarafidan ko tarildi. O g uzlar u
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
xoqonlik uchun katta xavf bo lib, unga qarshi bir necha bor Xitoy bilan ittifoq
‘
tuzgandi. Eltarish xoqon davrida Turk xoqonligiga qo shib olingan o g uzlar
‘ ‘ ‘
Qopag on xoqonning siyosatidan norozi bo lib isyon ko tardi. Turk xoqonligi
‘ ‘ ‘
bilan o g uzlar orasida bir yil ichida besh marta jang bo lib o tdi. Bu jangler
‘ ‘ ‘ ‘
haqida Kul Tegin bitigtoshida shunday ma lumotlar berilgam: To qqiz o g iz
’ ‘ ‘ ‘
xalqi o z xalqim edi, osmon, yer fitiolik bo lgani uchun dushman bo ldi. Bir yilda
‘ ‘ ‘
besh marta jang qildik. Eng avval Tugu baliq (Tola daryosining qirg og dagi
‘ ‘
shahar) da jang qildik. Ikkinchi marta Kushlagakda aqiz bilan jang qildik. Adiz xalqi
(o g izlarning bir shaxobchasi) o sha yerda o ldi. Uchinchi marta O g uz bilan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
jang qildik. Davlatini o shanda qo lga kiritdik. To rtinchi marta Chum boshida
‘ ‘ ‘
jang qildik. Beshinchi marta Azganji Kadazda O g uz bilan jang qildik.
‘ ‘
O g uzning qo shini o shanda o ldi 43
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
O g uzlar bilan yuz bergan jang Bilga xoqon bitigtoshida batafsil bayon
‘ ‘
qilingan: Amga qurganda qishlaganimizda yut bo ldi. Bahorda O guz tomonga
“ ‘ ‘
qo shin tortdim. Qo shinning bir qismi yo lga chiqqan edi, ikkinchi qo shin uyda
‘ ‘ ‘ ‘
(yurt ) qolgan edi. Uch o g uz qo shinini bostirib kelindi. YAyov nochor bo ldi
‘ ‘ ‘ ‘
deb olgani keldi. Qo shinning yarmi uyni, hovlini olganini ketdi, yarim qoshini jang
‘

qilgani keldi. Biz oz edik, qiyin ahvolda edik. O g uzni Tangri (bel kuch bergani ‘ ‘
uchun sanchdim. Tangri yorlaqani uchun, men muvaffaqiyat qozonganim uchun turk
xalqi g alaba qozondi: 44Bu jang davom etayotganda o g uz qo shinlarining bir
‘ ‘ ‘ ‘
qismi xoqonlik oila-a zolari joylashgan qarorgohga hujum boshlagan edi. Kul Tegin
’
rahbarligidagi mudofachilar qo rg onni mudofaa qilishda katta jasorat
‘ ‘
ko rsatadilar. Qarorgoh dushman tarafidan ishg ol etilishiga oz qolganligi Kul
‘ ‘
Tegin bitigtoshida qo yidagicha bayon etiladi Kul Tegin oila-a zolarimizni
‘ ” “ ’
boshlab o rdaga ketdi. O g uz dushman o rdani bosdi. Kul Tegin O gsiz degan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
otiga minib 9 jangchini o ldirdi, o rdani bermadi. Onam xotun, keyingi onalarim,
‘ ‘
opalarim, kelinlarim, tiringiz cho ri bo lar edi. O ligingiz cho li-biyobonda yetib
‘ ‘ ‘ ‘
qolar edingiz. Kul Tegin bo lmasa butunlay ular edingiz. (K.T.b.SH.8-10)
‘ ”
Bitiglardan ma lum bo lishicha, o g uzlar mag lub etilmasdan butunlay
’ ‘ ‘ ‘ ‘
bo ysunmadi. Bu jangdan ko p o tmay ular yana qo zg alib, to qqiz tatarlar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bilshan ittifoq tuzib Agu (Mug ilistondagi Chilka daryosi bo yidagi joy)da Turk
‘ ‘
xoqonligi qo shinlari bilan yuzma-yuz keldi. Sodir bo lgan jangda ittifoqchilar
‘ ‘
mag lub etildi. O g uzlar bu bilan ham tinchimaydi. 716 yilda ularning bir qismi
‘ ‘ ‘
vatanini tark etib Xitoyga sig indi. Bilga xoqon bitigtoshida bu voqea shu tarzda
‘
anglatiladi. T o qqiz O g uz xalqi yerini, suvini tashlab Tabg achga bordi.
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
Bilga xoqon taxtga chiqqan paytda qiyin ahvolda qolgan, tinimsiz janglardan
tinkasi qurigan, osoyishtalikka muhtoj xalq uning taxtga chiqqanini eshitib, juda
xursand bo lganini Bilga xoqon bitigtoshida shu tarzda bayon qilinadi: Uzra
‘ “
xoqon bo lib, o tirishingiz orzumand turk beklari, xalqi atrofimga yig ilib,
‘ ‘ ‘
sevinib, to xtatish(harakatsiz) kuzlari yugurib boqdi. (yani o ynab). Taxtga o zim
‘ ‘ ‘
o tirib, buncha og ir hukumatni, to rt jihatdagi xalqni epga keltirdim.
‘ ‘ ‘ ”
45(BXBSh.1-2)
Bu vaqtda xoqonlikdagi ahvol juda achinarli edi. Tinimsiz jangu-jadallar
tufayli iqtisodiy yupun xolga kelgan mamlakatni oyoqqa turg azish Bilga xoqon
‘
uchun muhim vazifa bo lib, turardi. Chunki, Turk to rasiga ko ra xoqonning
‘ ‘ ‘
vazifalari ichida xalqni to q qilish yani iqtisodiy jihatdan ham ta minlash majburiy
‘ ’
edi. U qo l ostidagi xalqni yetarli yaylov va suv bilan ta minlashi kerak edi.
‘ ’
Xoqonlikdagi ahvol Bilga xoqon tarafidan Kul Tegin bitigtoshida shu tarzda

anglatiladi: M o l - yilqilik xalqqa xoqon bo lib o rnashmadim. Ichi oshsiz, toshi “ ‘ ‘
kiyimsiz och-yalang och yovuz xalq uzra o rnashdim. Inim Kul Tegin bilan
‘ ‘
so zlashdik:. Otamiz, amakimiz qozongan xalqning eti dongi yo q bo lmasin deb,
‘ ‘ ‘
turk xalqi uchun, kecha uxlamadim, kunduz o tirmadim. Inim Kul Tegin bilan, ikki
‘
shad bilan, o lib, tirilib muvaffaqiyat qozondim. Shu xilda qozonib birlashgan
‘
xalqni bir-biriga o t-suv (dushman) qilmadim. Men o zim xoqon bo lib
‘ ‘ ‘
o rnashganimga har tomonga ketgan xalq o lib, tirilib yayov, yalang och qaytib
‘ ‘ ‘
keldi.” 46
Bilganing xoqon bo lganini eshitib, isyon ko targan ko pgina turkiy
‘ ‘ ‘
urug lar Turk xoqonning qaytadan qo shildi. Bularning ichida tardushlar, tulislar
‘ ‘
bor edi. Chunki Bilganing nufuzi ko p yillardan biri turkiy urug lar orasida, hatto
‘ ‘
xitoyda ham kuchli edi.
Bilga va Kul Tegin taxtni olgan vaqtlarda Turk xoqonligidagi tartibsizliklar
hali butunlay tugamagan edi.
Bu yillar ichida Turkiy xoqonligi iqtisodiy tomondan yuksaldi. Xitoy bilan
sovda sotiq aloqalari rivojlandi. Xalqning moddiy farovonligi oshdi. Xalqlar
o rtasida munosabatlar tuzatib, aloqalar mustahkamlandi. Bu haqda Kul Tegin
‘
bitigtoshida Bilga xoqon tarafidan quyidagicha ma lumot berilgandir:
’
T a ngri yorlaqagani, baxtim bor uchun o layotgan xalqni tiriltirib tarbiya
“ ‘
qildim, yalang och xalqni kiyimlik qildim, kambag al xalqni boy qildim, oz xalqni
‘ ‘
ko p qildim. To rt tarafdan xalqni butunlay tobe qildim, dushmansiz qildim,
‘ ‘
butunlay menga tobe bo ldi.”
‘ 47
Bitigtoshlarda 730 yildan keyin zikr etilgan birinchi voqea Kul Tegin-ning
o limi haqidadir: Inisi Kul Tegin quy yili o n yettinchi kuni o ldi 48uning
‘ “ ‘ ‘ ”
yo g (motam marosimi) 731 yil dekabr oyida o tkazildi. Kul Teginning shon-
‘ ‘ ‘
shuhrati, qahramonliklari Markaziy Osiyoda yashovchi barcha turkiy qabilalar
orasida shuningdek, xoqonlik bilan qo shni davlatlarda ham mashhur edi. Uning
‘
motam marosimiga Xitoy, Tibet, Kitaiy, Tatabi, Sug d, Buxoro, Fors o lkalaridan
‘ ‘
elchilik hayatlari keldi.
732 yilda Bilga xoqon 50 yoshda ekan. Tatabilar Turk xoqonligiga qarshi isyon
ko tardi. Tushkes(hozirgi Yablokoy) tog i atrofida bo lib o tgan jangda Ku
‘ ‘ ‘ ‘

Sangun boshchilik qilayotgan tatabilar jangchilari 40 ming kishidan iborat edi. Bu
jangda Ku Sangun va tatabi askarlaridan 30 ming o ldirildi.‘
Tunyuquq dono maslahatchisidan, Kul Tegindek jasur lashkarboshisidan
ayrilgan, taxt vorisi bo lishi to ng ich o g lidan judo bo lgan. Bilga xoqon 734
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yil iyun oyida vafot rtdi. Uning vafoti haqida Bilga xoqon bitigtoshida shu tarzda
ma lumotlar berildi:
’
S h uncha muvaffaqiyat qozonib otam xoqon it yili o ninchi oyda yigirma
“ ‘
oltinchisida vafot etdi. To ng ich yili beshinchi oy yigirma yettinchisida matom
‘ ‘
marosimini o tkazdim. Bilga xoqon janozasida Xitoydan Li Sun Tay Sangun
‘
boshchiligida besh yuz kishilik elchilik hayati keldi.
Bilga xoqon o lgandan keyin o rnatilgan bitigtoshda uning faoliyati shu
‘ ‘
tarzda bayon etiladi: M e n o n to qqiz yil shad, o n to qqiz yil xoqon bo lib
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
o tirdim. Turkim uchun, xalqim uchun yaxshilikni shu tarzda qozonib berdim.
‘ ” 49
Bilga xoqonligi davrida 716-734 yillarda Turk xoqonligi sharqda Xuanxe
daryosigacha, g arbga Sirdaryogacha, shimolda Sibir va janubda Qorashaxr (Sharqiy
‘
Turkiston) gacha bo lgan hududlarni o z ichiga olgan edi.
‘ ‘
Bilganing o limidan keyin Turk xoqonligini tanazzulga yuz tuta boshladi.
‘
Undan keyin taxtga o tirgan o gillari davlat boshqaruvida muvaffaqiyat qozona
‘ ‘
olmadi.
Turk xoqonligini mag lubiyatga uchratilishi Shine-Usu bitigtoshida
‘
quyidagicha ta riflanadi: Qoraqumni oshgan, Kugirda, Kumirtog da, Yar daryosi
’ ‘
(Xuanxe daryosi bo ylaridagi Xitoy yerlari)da Uch o g li turk xalqini yettinchi
‘ ‘ ‘
oyning o n to rtinchisida yengdim, xonini asir oldim. O sha yerda yo q bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Turk xalqini o sha yerga itoatda oldim.
‘ ”
Mag lubiyatga uchragan Turk xoqoni qo shinlari O zmish Tegin atrofida
‘ ‘ ‘
birlashib, uni 742 yilda xoqon e lon qildi. Bu xabarni eshitgan Muyin Chur
’
qo shinlari bilan 743 yilda xoqonlik ustiga yurish qildim. O zmish Tegin
‘ ‘
o ldirilgan bu jang Shine-Usu bitigtoshida ushbu tarzda bayon etiladi: O zmish
‘ “ ‘
Tegin xon bo libdi. Quy yilida yurish qildim. Ikkinchi jangni ilk oyning o n
‘ ‘
oltinchi kunida qildim, tutdim. Xotinini o sha yerda qo lga oldim. Turk xalqi
‘ ‘
o sha ondan e tiboran yo q bo ldi.
‘ ’ ‘ ‘ ”

Bu mag lubiyatdan keyin O zmish Teginning ukasi Peymey Tegin deb ‘ ‘
xoqon deb e lon qilindi. Unga qarshi ittifoqchilar 745 yilda harakarga kechib, Turk
’
xoqonligi qo shinlarini butunlay tor-mor qildi. Shundan keyin yiqilgan turk
‘
xoqonligi taxti uchun turkiy qarluq, uyg ur va basmellar orasida o zaro kurashlar
‘ ‘
kuchayib ketdi. 746 yilda uyg urlar g olib chiqib, xoqonlik hududlarida
‘ ‘
hokimyatini mustahkamlashga kirishdilar. 552 yildan 745 yilgacha Markaziy Osiyoda
qariyb ikki yuz yil hukm surgan. Turk xoqonligi o zaro kelishmovchiliklar, gina-
‘
qudratlar, ishonchsizliklar oqibatida tarix sahnasining ortida qolib ketdi. Turk
xoqonligi o rniga yana turkiy urug Uyg ur xoqonligi vujudga keldi.
‘ ‘ ‘

II.3 O rxun-Enasoy bitiklarida madaniy hayotning aks ettirilishi. ‘
O rxun-Enasoy bitiglari, avvalo turkiylar tarixi uchun muhim manba,
‘
shuningdek yozma adabiyotining ilk namunalaridir. Shu bilan birga, u etnografiyaga
oid muhim ma lumotlar beradi. Topilgan ashyolar qadimgi turkiylarning urf-
’
odatlari, turmush tarsi, ishonch sistemasiga oid ma lumotlarni birmuncha
’
to ldiradi.
‘
Turkiylar qabr toshlari, yani bitigtoshlar yoniga odamlarning tosh
haykalchalarini qo yilgan. Ular balballar deyiladi. Balballar ma lum hisob-kitob
‘ ’
bilan o rnatiladi. Xoqon, lashkarboshi yoki amaldor jang paytida qancha dushman
‘
o ldirsa yoxud nechta yoki bola kasal bo lib o lsa, tosh haykalchalar shuncha
‘ ‘ ‘
o natilgan. Masalan, Bilga xoqon o zining sharafiga bitilgan yodnomada
‘ ‘
ta kidlashicha, amakasi Qopag on xoqonning sharafiga atab o ldirilgan qirg iz
’ ‘ ‘ ‘
xoqonning balbalini tikkan. Yana mazkur yodnomada to ng ich bolasi nobud
‘ ‘
bo lishiga atab Ku Sangunni balbal qilib qo yganini hikoya qiladi. Balbal tikish
‘ ‘
odati ma lum. Ishonch, e tiqodlar natijasidir. Turkiylar ruh ko chib yurishiga
’ ’ ‘
ishonganlar. Balballar ehtimol o lgan odamning ruhiga bag ishlangan qurbonlikdir.
‘ ‘
Shamanlik odatiga ko ra balballarning boshi kesib tashlangan. O sha davrda
‘ ‘
shaman dini Markaziy Osiyo va Sibirda asosiy din bo lib, ruhga topinishni
‘
anglatadi. Fin olimi Xeykel boshliq ekspedisiya a zolari Kul Tegin bitigtoshini
’
o rganayotganda undan 40 metr uzoqlikda qabr toshi topdilar. Bu yerda ulkan
‘
inshoat ham topildi. Inshoatda 7 tahaykal chiqdi. Haykallarning boshi yo q edi.
‘
Bitigtoshning atrofida 2 ta pachoqlangan hayvon haykalini ham topdilar. Shuningdek,
atrofda boshi kesilmagan balballar ham bor edi. Har balbal sharq tomonga qaratib,
qo yilgan edi. Boshi kesilgan balbal haykallar o ldirilgan dushmanlarni tasvirlaydi.
‘ ‘
Boshi kesilmagan balballar esa vafot etgan qabiladoshlarga atab o rnatilgan.
‘
Balballarning old tomoni sharqqa qaratilganining sababi bor. Sharq kun chiqishi
bildiradi. Turkiylar quyoshni muqaddas deb bilishgan. Vafot etgan marhumlar ham
xuddi turkiylarday quyoshga sajda qiladi deb tasavvur qilganlar. Qabr inshoatiga
kirish joyidagi boshi pachoqlangan hayvon haykalining biri bo rini eslatadi. Bo ri
‘ ‘
totem sifatida turkiylarda katta yer tutgan. Turk xoqonligining asoschisi Ashina

xonadoni ham xonadon nomini bo ri deb atashgan. Bo ri kallasi tasviri ‘ ‘
turkiylarning kundalik turmushida ham muhim rol o ynagan. Ular qaerga kelib
‘
o rnashsalar darvozaga bo rining kallasi tasvirini osib qo yganlar, o zlarining
‘ ‘ ‘ ‘
bo ridan kelib chiqqanligini doimo eslatib turganlar.
‘
Odam vafot etganda jasad chodirda saqlangan. Marhumning qarindosh
urug lari ot va qo yni rosa yugurtirib, so ng chodir oldiga olib kelib, marhumga
‘ ‘ ‘
atab qurbonlik qilganlar. Bu marosimga ayollar ham erkaklar ham ishtirok
etaverganlar. Qurbonlik keltirilgach, chodirning atrofini zotdor otlarda yeti marta
aylanadilar. Marhumni dafn qilish uchun biror kun belgilangan. O sha kuni ular
‘
marhum xayrlashish uchun chodirga kiradilar. Chodirga kirishdan oldin yuzlarini
o tkir narsa bilan tilib yig landilar. Bu haqda Bilga xoqon bitigtoshida shu tarzda
‘ ‘
ma lumot bor: Tung ich yili beshinchi oyning yigirma yettisida Li Sun Tay
’ “ ‘
Sangun boshchiligida besh yuz odam keldi. Marosim shamlarini keltirib o rnatib
‘
berdi. Shuncha xalq sochini, qulog ini, yanog ini kesdi.
‘ ‘ ”
Qadimgi turkiylarda ruhining mavjudligi va abadiyligiga ishonganlar. O rxun-
‘
Enasoy bitiglarida o ldi , o lmoq fe li o rnida ucha bordi , uchdi ,
“ ‘ ” “ ‘ ” ’ ‘ “ ” “ ”
kerak bo ldi terminlarni mavjud bo lib, u ruhga ishoradir. Ajdodlar ruhiga
“ ‘ ” ‘
yilning ma lum vaqtlarida, asosan bahor oyining boshlarida qurbonlik qilinar edi.
’
Qurbonlikka ot va qo y bag ishlanar edi.
‘ ‘
O rxun-Enasoy bitiglarida turkiylar dini, diniy urf-odatlari haqida ham
‘
birmuncha ma lumotlar uchraydi. Turkiylar ishonch sistemasida Tangri eng borliq
’
sifatida e tiqodning asosini tashkil etar edi. Qadimgi turklarda Tangri yaratuvchi,
’
haqiqiy iqtidor sohibi, inson taqdirini belgilovchi va inson hayotini hal qiluvchi
sifatida tushunilardi. Shuningdek , Tangri samoviy mohiyatda bo lib, Ko k
‘ “ ‘
Tangri deb yuritilar edi. Ko k Tangrining mug aviy ma nosi osmon xudosi
” ‘ ‘ ’ “ ”
demakdir. Ko k Tangri dini tuyrkiylarda keng yoyilgan din bo lib, u monoteistik
‘ ‘
xarakterga ega edi. Bitiglarda Ko k Tangri so zi ko p uchraydi. Tangri qadimgi
‘ ‘ ‘
turklarda koinotning ilk sababi, yer va osmonni paydo qilgan yani borliqni
yaratuvchisi sifatida e tirof etilar edi. Kul Tegin bitigtoshida bu haqda quyidagicha
’
ma lumot uchraydi: Yuqorida Ko k osmon, pastda qora yer yaratilganda
’ “ ‘
ikkisining o rtasida inson bolalari paydo bo lgan.
‘ ‘ ”

Shuningdek, bitiglarda ma lum bo lishicha, Tangri yaratuvchi qismatni ’ ‘
belgilovchi, baxt(qut) beruvchi, irodasiga bo ysunmaganlarni jazolovchi, jon
‘
beruvchi va jon oluvchi, insonlarning hayotiga ta sir etuvchi, mavjudodlarga va
’
o simliklarga, hayot baxt etuvchi sifatida bilinear edi. O rxun-Enasoy bitiglarida
‘ ‘
Tangrining yuqorida sanab o tgan sifatlari bilan birga quyidagi terminlar ham faqat
‘
Tangriga oid sifatlarni aks ettirmoqdadir: Urushlarda Tangrining irodasi tufayli
“
g alabaga erishiladi. Tangri xoqonlikka o tkazadi. Ulug Tangri shafaqni
‘ ‘ ‘
cho ktiradi, o simlikni jonlantiradi. Tangri yarlaqagani uchun muvaffaqiyat
‘ ‘
qozoniladi. Tangri singanlarni tiklaydi, uzilganlarni ulaydi. Tangriga yolvorsa: baxt
istas beradi, otlar kupayadi, insonning umri uzun bo ladi. Zamonni Tangri tuzadi,
‘
belgilaydi. Inson bolalari o ladigan qilib yaratiladi.
‘ ”
Bitiglarda Tangri ba zan: Turk Tangrisi shaklida ham kechadi. Bu esa
’ “ ”
Ko k Tangri dinining milliy din xarakteriga ham bo lganini ko rsatadi. Kul Tegin
‘ ‘ ‘
bitigtoshida kechgan ushbu satr bunga misol bo la oladi: Yuqorida Turk Tangrisi,
‘ “
Turkning muqaddas yer-suvi (vatan )ni shu-shaklda tartibga solibdi. Turk xalqi yo q
‘
bo lmasin deya, xalq bo lsin deya, otam Eltarish xoqonni, onam El Bilga xotunni
‘ ‘
Tangri o z martabasida tutib, yuqori kutargan ekan.
‘ ”
O rxun-Enasoy bitiglarida Umay degan ilohaning ham nomi uchraydi. Umay
‘
ona-qadimgi turkiylarda onalik sifatiga ega bo lgan bolalarni himoya qiluvchi iloha
‘
hisoblangan. Tunyuquq bitigtoshida ham Kul Tegin bitigtoshida ham Umay nomi
zikr etilgan bo lib, u onalik, mehribonlik timsolida gavdalanadi.
‘
Qadimgi turkiylarda vaqt va zamonning hisoblanishi ham dasht(step)
madaniyatining izlarini tanilmoqda edi. Bitiglardan ma lum bo lishicha qadimgi
’ ‘
turk taqvimi (kalendari) zar biri, biror hayvon nomi bilan atalgan (o n ikki yillik )
‘
davrga) davra asosiga bo linar edi. Yillarning nomi shunday: atalardi: 1-chi yil
‘
sichqon, 2-nchi yil ud (sigir), 3-nchi yil bars(yulbars), 4 -nchi yil tabishqan
– – –
(quyon), 5- nchi yil Lu (ajdarxo), 6- nchi yil yilon (ilon ), 7- nchi yil yunt (ot),
– – –
8- nchi yil qo y, 9- nchi yil bichin (maymun), 10- nchi yil takigu (tovuq), 11-
– ‘ – –
nchi yil it, 12- nchi yil tung ich. Turk taqvimida 1 yil 12 oydan tashkil topgan
– – ‘
bo lib, birinchi oy, ikkinchi oy va xakazo yuritilardi.
‘

Kul Tegin bitigtoshida keltirilgan quyidagi satrlar Turk xoqonligi davridagi
vaqt hisobi haqida atroflicha ma lumot beradi: Kul Tegin qo y yilida, o n ’ “ ‘ ‘
yettinchi (oyning) kuni vafot etdi. To qqizinchi oyning oyning azasini o tkazdik.
‘ ‘
Binosini, naqshini, bitigtoshini bichin yilida yettinchi oyning yigirma yettinchisida
butunlay tugatdik.
”
O rzun-Enasay bitiglari qadimgi turk adabiyotining ilk yozuvli namunasi
‘
bo lib kelmoqda. Bitiglarning ichida Irq bitigi adabiy janrga yozilganligi bilan
‘
ajralib turadi.VIII-IX asrlarda yozilgan Irq bitigi qadimgi turkiy adabiyotning bir
namunasi sifatida katta ahamiyatga ega. Irq bitigi qadimgi turk mifologiyasi urf-
odatlari zaminida shakllangan adabiy asardir. XIX asrning oxirida ingliz olimi
Arnoled Steyn tarafidan Xitoyning Dunxuan shahrida qulyozma shaklida topilgan.
Irq bitigi ingliz, rus va o zbek tillariga tarjima qilingan.
‘
O zbekistonda ushbu asar yuzasidan. A. Qayumov. Amalga oshirgan ish
‘
diqqatga sazovordir. Irq bitigining lug aviy ma nosi fol kitobi demakdir. Ammo
‘ ’
asar diniy kitob yoki asar emas. Asarning maqsadi xalqni ezgulikka chorlash.
Shuning uchun Irq bitigini pandnasihat tipidagi asar deb qarash mumkin. Asarda
davlat manfaatlari bosh o rin tutmaydi. Shuningdek, asarda folklore motivlarini,
‘
kosmologik va calendar mifni, lirik kayfiyatni, tabiatning jonli tasvirini kuzatamiz.
Irq bitigi tush ko rish va uni ta birlash shaklida yozilgan. Irq bitigidagi
‘ ’
yaxshilik va yomonlik o rtasidagi goyaning farqlanishi, va g oyalarni keng xalq
‘ ‘
ommasiga etkazish (uchun) uning negizini tashkil qiladi.
Irq bitigini ochishda xalqimizning etnografiyasi muhim rol o ynaydi.
‘
Masalan, ilonga bag ishlangan narsa jumbog li, bu narsani izohlashda o zbek
‘ ‘ ‘
xalqining tasavvurlariga tayanamiz, narsa shu tarzdadir:
Men-oltin boshli ilonman,
Oltin qarnimni qilich bilan kesganda
Menga yo l indandir.
‘
Boshimga yo l uydandir . Der.
‘ ”
Shunday bilinglar: yomondir bu. (Irq bitigi B)
Parchaning ostida shunday mazmun etadi: Agar uyda ilon paydo bo lsa, uni
‘
uch kungacha o ldirish kerak emas, to rtinchi kun o ldirish mumkin. Agar ilon
‘ ‘ ‘

uch kun ichida uydan ketsa, uy egasiga daromad, boylik keladi. Aks holda, baxtsizlik
ro y berishi mumkin. ‘
Demak yuqoridagi epizodda ilon uch kun ichida o ldirilgani uchun yomonlik
‘
belgisi deb belgilanmoqda. O zbeklarda ham hozirga qadar agar odam ilonni
‘
o ldirsa, ilonning avlodlari o ch oladi degan aqida saqlanib qolgan.
‘ ‘ ”
Irq bitigi VII-IX asrlardagi turkiy xalqlarning totemezn haqida ham keng
ma lumot beradi. Totemizm turkiylarda faqat diniy qarashlarining mazmun emas,
’
balki ularning dunyoqarashi, jamiyatning ijtimoiy tuzilishini gavdalantiradi. Asarda
totemlarning 2 xil talqin qilinganligini ko ramiz.
‘
Odam o zini hayvonlarga qarindosh deb biladi. Bunda ma lum hayvonlardan
‘ ’
biror urug kelib chiqqan degan ishonch bor. Bo ri, qush, yo lbars, burgut kabi.
‘ ‘ ‘
Hayvonga nisbatan hurmat munosabati ifodalanadi. Ot oqqush, ayiq-shu
guruhga mansubdir.
Turkiy xalqlar jumladan o zbek xalqi ertaklari va dostonlaridagi ayrim
‘
parchalar bilan Irq bitigidagi parchalarning umumiy xamohangligi ularning qadimiy
aloqasi xususida ayrim xulosalar chiqarishga imkon beradi. Irq bitigida shunday
parcha bor:
Bir odam urushga bordi, yo lda oti xastalanib qoldi. Odam oqqushga duch
‘
keldi, oqqush uni qanotiga mindirib osmonga ko tarildi va jo nadi. Ota-onasiga
‘ ‘
yetkazdi. Ota-onasi xursand bo lar deb, shunday bilinglar: yaxshidir bu. (Irq bitigi
‘ ”
35)
O zbek xalqi ertaklarida ham qahramonlarning taqdiri ko pincha uning otiga
‘ ‘
yoki qushlarga bog liq bo ladi. Yuqorida keltirilgan ma lumotlarga tayanib, biz
‘ ‘ ’
to liq ravishda turk avlodlarining orzu-umidlari, yorug kunga ishonchi bizgacha
‘ ‘
yetib kelganligini hozirgi turkiy xalqlarning ertaklarida, masallarida, va folklorida
ko ramiz.
‘

Xulosa.
Markaziy Osiyoda VI asrning ikkinchi yarmida yuz bergan siyosiy etnik
jarayonlar natijasida tashkil topgan. Ko k Turk xoqonligi tez orada ushbu ‘
mintaqaning katta qismini o z ichiga olgan davlatga aylandi va VIII asrning ikkinchi
‘
yarmigacha mavjud bo ldi. Xoqonlikning tarixiy asarlari bo lmish bitiktoshlarda bu
‘ ‘
haqda keng ma lumotlar bayon qilingan.
’

Tariximiz uchun muhim manbalardan biri bo lmish O rxun-Enasay ‘ ‘
bitiglarini tadqiq qilish natijasida shuning guvohi bo amizki, bu manbalar faqatgina
‘
o z davri hayotini yoritgan, o z davri ijtimoiy hayotini aks ettirgan manbalar
‘ ‘
emasdir. Bu bitiglarda ajdodlarimiz o zlarining qimmatli o gitlari va nasihatlari
‘ ‘
bilan kelajak avlodlarga, ya ni bizga ham o rnak bo ladigan qimmatli so zlarini
’ ‘ ‘ ‘
toshlarga, qoyalarga bitib qoldirganlar. Bu bilan ular o z kelajak nasillari uchun
‘
qayg urganlar. Bitiglarda aks etgan ajdodlarimizning vatan tuyg usi shu qadar
‘ ‘
kuchliki, ularning bu xislati bugungi kunda ham yoshlarimizga o rnak bo ladigan
‘ ‘
darajada. Ushbu bitiglardan (tashqari) ma lum bo ladiki, istiqlol berilmaydi balki
’ ‘
tinimsiz kurashlar tufayli qo lga kiritiladi. Vatan mustaqilligini asrash, avaylash
‘
kerak bo ladi, buning uchun vatanparvarlik tuyg usi yuksak bo lishi lozim. Xalq
‘ ‘ ‘
va xokimiyat birdan va hamjihat bo lgandagina vatan hur bo ladi deyiladi
‘ ‘
bitiglarda.
Shu paytgacha turkologi fanida tilshunoslik manbasi sifatidagi o rganilib
‘
kelingan.
O rxun-Enasay bitiklari faqat o zining ushbu jihati bilangina muhim
‘ ‘
emasligi, Tunyuquq bitigtoshi, Kul Tegin bitigtoshi, Bilga xoqon bitigtoshlarini
diqqat bilan ko zdan kechirganda ma lum va ravshan bo ladi. O rxun-Enasay
‘ ’ ‘ ‘
bitiklari nafaqat tariximizni, Markaziy Osiyo tarixini yoritishda muhim manba
sifatida qadrli, balki ushbu bitiklarning vorislari bo lishi biz o zbeklar uchun,
‘ ‘
mustaqilligini qo lga kiritgan barcha turkiy davlatlar uchun istiqlolini
‘
mustahkamlashda muhim dastur bo lib xizmat qiladi. Shuningdek, bu bitiglar barcha
‘
turkiy xalqlarning jumladan biz o zbeklar milliy tilining ilk ildizlari hisoblanmish
‘
O rxun-Enasay bitiklarining tili atroflicha, chuqur o rganilishi tadqiq qilishni talab
‘ ‘
qiladi. Chunki tilning sofligi uchun qayg urayotgan hozirgi davrda bu juda
‘
muhimdir. Hozirgi turkiy tillarning ko pchiligi jumladan o zbek tili ham 25-30
‘ ‘
foizi ajnabiy so zlardan tashkil topgan bo lib, bu qardosh bir-birini tushinishda
‘ ‘
ma lum qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. O rxun-Enasay bitiklarining tili
’ ‘
bo lmish qadimgi turkiy til o z sofligini saqlagan bo lib, o zining leksik boyligi
‘ ‘ ‘ ‘
bilan hozirgi turkiy tillar uchun manba vazifasini o tay oladi. Hozircha biz tilimizda
‘
qo llaydigan forscha, arabcha so zlarni ifodalay oladigan so zlar O rxun-Enasay
‘ ‘ ‘ ‘

bitiklarida anchagina. Shu bilan birgalikda bitiglar hozirda qo llanilayotgan ‘
atamalarning lug aviy ma nosini ochishda, toponimlarni, xalq og zaki ijodini
‘ ’ ‘
folklorni o rganishda qadimgi ota-bobolarimiz turmush tarsi, dunyoqarashi va
‘
tasavvurlarini aniqlashda muhim manba bo la oladi. O rxun-Enasay bitiklari
‘ ‘
qadimgi madaniyatimizning ilk kurtaglari bo lgani uchun ham qadrlidir. Chunki bu
‘
bitiglar o z milliy yozuvimizda yozilgandir. Zero, bu yozuvni ota-bobolarimiz o z
‘ ‘
taffakkurlari natijasida kashf etgandirlar.
O rxun-Enasay bitiklarida aks etgan tarix yani 200 yillik davr voqea va
‘
hodisalarga boyligi bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi. Asosan Turk xoqonligi
tarixi aks ettirilgan bu bitiglar, tarixchilar uchun muhim ma lumotlar beradi. Bitiglar
’
nafaqat Turk xoqonligi tarixi, shuningdek turli turkiy qabilalar o g uzlar, qarluqlar,
‘ ‘
qirg izlar, uyg urlar, basmillar, turgashlar va boshqalar tarixi ham aks ettirilgan.
‘ ‘
Mazkur qabilalar bugungi Markaziy Osiyo qardosh xalqlari, qozoqlar, o zbeklar,
‘
qirg izlar, uyg urlar va turkmanlarning etnik shakllanishida muhim rol
‘ ‘
o ynaganlar.
‘
Ma lumki, O rxun-Enasay bitiklarida ifodalangan tarix bizning
’ ‘
mamlakatimiz O zbekiton tashqarida asosan
‘
Mug uliston,Qozog iston,Qirg iziston, Sibir va Sharqiy Turkiston hududlarida
‘ ‘ ‘
ro y bergandir. Lekin, bu bilan ushbu tarix biz o zbeklar uchun begona bo lib
‘ ‘ ‘
qolmaydi. Chunki O zbeklarning asosini tashkil qiladigan, etnik shakllanishida
‘
muhim rol o ynagan turkiy qabilalar qarluqlar, uyg urlar, basmillar va yuqorida
‘ ‘
sanab o tilgan hududlarda O rxun-Enasay bitiklarining asosiy qismi yaratilgan
‘ ‘
hududlarda yashaganlar. Demak, ularning tarixi bizning ham tariximizdir.
Shuningdek, O zbekiston hududlariga oid ma lumotlar bitiglarda uchraydi. Shuni
‘ ’
ta kidlash joizki, ma lum bir xalqning etnik shakllanishi faqat bir geografik
’ ’
hududda ilk shakllanishi faqat bir geografik xududda ro y bermaydi. Xalq tarixi
‘
geografik xududlar bilan chegaralanmaydi. O zbek xalqi tarixini, qardosh Markaziy
‘
Osiyo xalqlari tarixidan ajratib o rganib bo lmaydi. Chunki, uning ajralmas bir
‘ ‘
bo lagidir.
‘
Tariximizda ajnabiy bosqinchilarga qarshi kurashda, vatan ozodligi uchun
bitilgan qahramonlik va jasoratlar ko rsatgan mashhur ajdodlarimiz: Afrosiyob,
‘

Tumaris, Shiroq, Spitamen, Muqanna, Jaloliddin Manguberdi, Temur Malik,
Mahmud tarobiy, Amir Temur, Dukchi Eshon , Qurbonjon Dodxo va boshqalar
qatoriga Bumin, Istami, Eltarish, Bilga va Kul Teginlarni bemalol qo shib ‘
aytishimiz lozim. Chunki ular tariximizning unitilmas bir sahifasi bo lgan. Turk
‘
xoqonligining asoschilari va himoyachilari, turkiylarni Xitoy asoratidan qutqargan,
istiqlol xarakatiga bosh bo lgan davlatni yuksaltirish uchun ulkan xizmatlari singan
‘
buyuk shaxslardir.

Adabiyotlar ro yhati.‘
1. Karimov I.A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.
‘
O z bekiston 1996 yil.
“ ” ‘
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T , 1996 yil
3. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo lidan. T. 1996.
‘
4. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida.
‘ ‘ ‘
Xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T. 1997
5. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T. 1997 yil.
‘
6. Tabariy T a r ix al-rasul val-mulk . T. 1997 yil.
“ ”
7. Azamat Ziyo O zbek davlatchiligi tarixi .T. 2000 yil.
‘
8. O zbek davlatchiligi tarixi ocherklari. T. 2001 yil.
‘
9. Nasimxon Raxmon T u r k xoqonligi. T. 1993 yil.
“ ”
10. Klyashtorniy S. T. Problema ranney istorii plement turk M.1965 yil.
11. Sh. Karimov R. Shamsuddinov V a t an tarixi T. 1997 yil.
“ ”
12. Usmon Turon Turkiy xalqlar mafkurasi T. 1995 yil.
13. G afurov B.T. Todjiki. Dushanbe. 1989 yil.
‘
14. Firdavsiy Abulqosim S h ohnoma Dushanbe. 1966 yil.
“ ”
15.Gumilev A. N. Drevnie tyurki. M. 1967 yil.
16. Zuev A.Y. Istoriya Kazaxsnoy SSR.
Alma-ata 1977 yil.
17. Tolstov S. P Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. T. 1948 yil.
18. Baratova L. S. Drevietyurskie moneti
Sredniy Azii Xi-X b. T. 1995 yil.
19. Boboyorov G . B. Markaziy Osiyoda VI-VIII asrlardagi siyosiy
‘
jarayonlar. T. 2003 yil.
20. Mahmudov N. Turkiy xoqonliklar T u r on tarixi to plam. T. 1992 yil.
“ ” ‘
21. Isoqov M. Sug‘diyona tarix chorrahasida T. 1990 yil.
22. Isoqov M Unitilgan podsholiklardan xatlar. T. 992 yil.
23. Abu Bakr an –Narshaxiy Buxoro tarixi T. 1966 yil.
24. O‘zbekiston tarixi jurnali 1999 yi №1

25. Abduxoliq Abdurasul o‘g‘li Turkiy xalqlar tarixiga oid bir tibetcha
hujjatlar. O‘zbekistonda ijtimoiy fondlar № 6 1997 yil.

Купить