Turkistonda milliy ozodlik harakatini tarixshunoslikda yoritilishi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	261.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Turkistonda milliy ozodlik harakatini tarixshunoslikda yoritilishi

Купить

Turkistonda milliy ozodlik harakatini tarixshunoslikda
yoritilishi
Kirish.
I BOB. 20-yillarda milliy ozodlik harakati haqidagi ilk ilmiy karashlarning
shakllanishi va ularning sinflashtirish yo lidagi dastlabki urinishlar.’
II BOB. 30-50-yillardagi milliy ozodlik harakati tarixshunosligi.
III BOB. 50-80-yillarning birinchi yarmida milliy ozodlik harakatlari
to g risida tarixshunoslikdagi fikrlar.
’ ’
IV BOB. 80-yillar oxiri tarixiy haqiqat sari ilk odimlar.
–
XULOSA.
FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO YXATI.
’
KIRISh.

O zbekiston Respublikasida davlat mustaqilligining qo lga kiritilishi’ ’
bilan o zbek xalqi tarixida tub burilish sodir bo ldi. Milliy istiqlol o zbek
’ ’ ’
xalqining o z huquqlarini, milliy o zligini tiklashiga, ijtimoiy-iqtisodiy va
’ ’
ma naviy taraqqiyot sari yuz tutishiga cheksiz imkoniyatlar yaratdi. Ijtimoiy-
’
iqtisodiy taraqqiyot sari yo l tub islohotlar bilan belgilangan bo lsa,
’ ’
ma naviy taraqqiyotga milliy ma naviyatni tiklash va mustahkamlash, fan,
’ ’
maorif, madaniyatni rivojlantirish, tafakkurga erkinlik berish bilan asos solindi.
Bu jarayonda tarix, tarixiy ong va xotira xalqqa ruhiy kuch-quvvat
bag ishlovchi, unga ma naviy ozuqa beruvchi muhim omil sifatida maydonga
’ ’
chiqdi. O zbek xalqining haqqoniy tarixini tiklash va xalqni shu tarix bilan
’
qurollantirish zaruriyati kun tartibidagi dolzarb vazifaga aylandi. Zero,
mustaqillikka qadar, ya ni mustabid tuzum hukmronligi sharoitida haqqoniy
’
tarixni tiklash va uni xalqqa yetkazilishiga yo l berilma-di. Chunki mustabid
’
tuzum manfaatlariga xizmat qilgan kommunistik mafkura va uning tazyiqi
ostida bo lgan sovet tarixshunosligining uslubiy, nazariy, g oyaviy asoslari
’ ’
haqqoniy tarixni yoritishga imkon bermas edi, ular xalq tarixini emas,
marksizm-leninizm ta limotining sinfiy kurash g oyalarini va kommunistik
’ ’
mafkura aqidalarini targ ib etishga bo ysundirilgan edi. Vaholanki, bu
’ ’
g oyalar va aqidalar jamiyat taraqqiyoti qonunlariga, xalqning tabiatiga, real
’
voqyelikka zid bo lib, ularni nafaqat hayotdan, balki o tmishdan ham izlash
’ ’
mutlaqo befoyda edi.
Shunga qaramay, mazkur ta limot aqidalariga va tamoyillariga asoslangan
’
sovet tarixshunosligida nafaqat o zbek xalqining, balki jahon tarixining ham
’
juda ko p muhim masalalari mutlaqo noto g ri, buzib talqin etildi. Natijada
’ ’ ’
tarixiy haqiqat yashirilib, xalq o z o tmishidan va demak, o zligidan
’ ’ ’
uzoqlashtirildi.
O zbekiston tarixining ana shunday buzib ko rsatilgan, noto g ri talqin
’ ’ ’ ’
etilgan muammolaridan biri Turkiston xalqlarining o z milliy ozodligi uchun
’

olib borgan kurashlari edi. Chunonchi, Turkiston xalqlarining chorizmga qarshi
ko targan 1916 yil qo zg oloni va sovet hokimiyatiga qarshi 1918-1924’ ’ ’
yillardagi kurashlari mustabid tuzum davrida mutlaqo noto g ri talqin etib
’ ’
kelindi. Mazkur voqyealarning mohiyati, maqsadi va tarixiy ahamiyati atayin
buzib ko rsatildi. Mustabid tuzum mafkurachilari bunda, eng avvalo, tarixiy
’
haqiqatni yashirib, xalqning milliy o zligini anglashga yo l bermaslik maqsa-
’ ’
dini ko zladilar. Biroq, o z vatanida yashirilgan tarixiy haqiqat xorijda
’ ’
oshkoralikka yo l izladi va xorijiy tarixshunoslikda mutlaqo o zgacha talqin
’ ’
oldi.
Turkiston tarixi masalalari vatan tarixshunosligi doirasidan chiqib, jahon
tarixshunosligi diqqat-e tiboridagi mavzuga aylandi. Chunonchi, jahon
’
tarixshunosligida Turkiston xalqlarining o z ozodligi uchun ko targan 1916
’ ’
yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi sovet hokimiyatiga qarshi olib
’ ’
borgan kurashlari qariyb 75 yil davomida o rganilib kelindi, turli tillarda
’
yaratilgan o nlab maqola, monografiyalarga mavzu bo ldi.
’ ’
Bu boradagi izlanishlar 1991 yilga qadar ikki yo nalishga bo lingan:
’ ’
xorijiy tarixshunoslik va sovet tarixshunosligi. Har ikki yo nalishda mazkur
’
tarixiy voqyealarning mohiyati, sabab va maqsadlari turlicha baholangan va
aksariyat holda bu masalalar haqida bir-birini inkor etuvchi, o zaro ziddiyatli
’
qarashlar ilgari surilgan, murosasiz tortishuvlar hukm surgan.
O zbekistonning davlat mustaqilligi qo lga kiritilishi bilan mamlakatda
’ ’
mustabid tuzum va unga xizmat qilgan mafkura barham topdi. Ma naviy hayot
’
mafkuraviy kishanlar iskanjasidan xalos bo ldi, oshkoralik va hurfikrlik
’
sharoitida tarix fanida mutlaqo yangicha nazariy, uslubiy asoslar shakllana
boshladi. Ana shunday asoslarda rivojlanayotgan vatan tarixshunosligida bu
masalalar katta qiziqish bilan o rganila boshlandi.
’
Ushbu tadqiqotda Turkistondagi milliy ozodlik harakatlari - 1916 yil
qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi kurashlar XX asr davomida xorijiy
’ ’

tarixshunoslikda qanday baholanganligi hamda O zbekistonda mustaqillik’
davrida qanday yoritilayotganligi o zaro qiyosiy asosda tahlil etiladi.
’
Bunda, eng avvalo, mazkur muammolar haqida har bir yo nalishdagi
’
ilmiy qarashlar qay tariqa shakllanib borgani kuzatiladi, ularning manbaviy
asoslari tahlil etiladi, bu qarashlar qanday manbalarga asoslangani aniqlanadi,
ularning shakllanishiga hukmron tuzum, ijtimoiy-siyosiy vaziyat, mafkuraviy
muhit qanday ta sir o tkazgani o rganiladi, nazariy, uslubiy asoslari tahlil
’ ’ ’
etiladi. Shuningdek, har bir yo nalishdagi mazkur masalaga doir mavhum va
’
munozarali qarashlar aniqlanadi.
Muammoga bunday yondoshuv ilmiy haqiqatni aniqlashga, tarixiy
haqiqatni tiklashga yordam beradi, murosasiz tortishuvlarga chek qo yib,
’
munozara mavzulari va hamkorlik rejalarini belgilab olishga imkon beradi.
Tadqiqotda Turkistondagi 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi
’ ’
sovet hokimiyatiga qarshi kurashlar nafaqat tarixshunoslik, balki
manbashunoslik nuqtai nazaridan ham tadqiq etiladi, mazkur mkammolar
tarixini aks ettiruvchi manbalar atroflicha tahlil etiladi. Bunda
manbashunoslikdagi an anaviy usulga ko ra aniq bir manba tahlili bilan
’ ’
cheklanilmaydi, balki mazkur tarixiy voqyealar haqida o sha davr
’
zamondoshlari tarafidan bildirilgan rasmiy va norasmiy qarashlar (ya ni
’
o sha davrning shu masalalarga doir ijtimoiy-siyosiy qarashlari) keng
’
o rganiladi. Ularga mazkur tarixiy jarayonlarni aniqlashtiruvchi muhim manba
’
sifatida qaraladi. Voqyealar zamondoshlarining fikr-mulohazalari,
ko rsatmalari o sha davrdagi matbuotda, arxiv fondlaridagi hujjatlarda
’ ’
saqlanib qolgan bo lib, tadqiqotda ular ilk bor iste molga kiritilgan.
’ ’
Shuningdek, tadqiqotda 1916-1924 yillardagi kurash voqyealarini aks
ettiruvchi manbalar kim tarafidan, qanday vaziyatda, qaysi ma lumotlar
’
asosida yuzaga kelganligiga qarab tasnif qilinadi. Muammoning manbalari
haqidagi bunday ma lumotlar o sha davrdagi mazkur voqyealarga oid
’ ’

ijtimoiy-siyosiy qarashlar tarixiy haqiqatni qay darajada aks ettirganini aniqlash
imkonini beradi.
Umuman, muammoning bu tarzda ya ni, tarixshunoslik va– ’
manbashunoslik nuqtai nazaridan ilk bor kompleks asosda o rganilishi
’
mustaqillik davrida vatan tarixshunosligida qaror topayotgan yangicha uslubiy,
nazariy, ilmiy yondoshuvlarning mahsulidir. Bunday yondoshuvlar ilmiy
haqiqatni aniqlashga, turli konseptual, nazariy, uslubiy yondoshuvlarni o zaro
’
qiyoslashga, tegishli xulosalar qilishga imkon beradi.
Tadqiqotda davriy matbuot materiallariga va ayniqsa, milliy matbuotga,
arxiv hujjatlariga, tarixiy, ilmiy, ommabop va badiiy adabiyotlarga, memuarlar,
xotiralarga keng e tibor qaratish bilan birga ilk bor xorijiy adabiyotlar ham
’
jalb etilgan. Asosan ingliz, nemis, turk tillarida chop etilgan adabiyotlarning
ko pchiligi ilmiy iste molga ilk bor kiritilgan. Bundan tashqari, mustaqillik
’ ’
davrida mazkur mavzuda uyushtirilgan davra suhbatlari materiallari, chop
etilgan ilmiy maqolalar, dissertasiyalardan ham keng foydalanilgan.
Nafaqat tarixchi olimlar, o qituvchilar, balki O zbekiston tarixiga
’ ’
qiziquvchilar, oliy o quv yurtlari tarix fakulteti talabalari uchun ham
’
mo ljallangan ushbu asar 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi
’ ’ ’
milliy ozodlik uchun kurash tarixini tiklash yo lidagi keskin g oyaviy, siyosiy
’ ’
kurashlardan ogoh etadi. Mustaqillik uchun kurash yo llari kabi bu kurashlar
’
tarixini haqqoniy yoritish ham nihoyatda og ir kechganini ko rsatib berada,
’ ’
haqiqat vaqtincha egilsa-da, sinmasligi, hyech qachon izsiz yo qolmasligi va
’
alal-oqibat g alaba qilishini yana bir karra namoyon etadi. Turkiston milliy
’
ozodlik harakati tarixshunosligi hali ko p izlanishlarni taqozo etadi. Bu
’
boradagi dastlabki urinish bo lgan mazkur tadqiqot tarixiy haqiqatni tiklashga
’
baholi qudrat hissa bo lib qo shiladi, deb umid qilamiz.
’ ’

I BOB. 20 yillarda milliy ozodlik xarakatlari haqidagi ilk ilmiy–
qarashlarning shakllanishi va ularning sinflashtirish yo lidagi dastlabki
’
urinishlar.
Ma lumki, sovet tarixshunosligi 70 yildan ortiq zo rlik bilan hukm
’ ’
surgan, o nlab xalqlar, millatlarni fojeali inqiroz yoqasiga olib kelib, tarix
’
sahnasini sharmandalarcha tark etgan sovet davlati va tuzumi manfaatlariga
xizmat qilishga moslashtirilgan bo lib, markscha-leningcha ta limot
’ ’
tamoillari va kommunistik mafkura aqidalariga asoslangan edi. Uning bosh va
asosiy maqsadi - xalqlar tarixi emas, sinflar va sinfiy kurash tarixini yaratish,
hayotiy va real bo lmagan, jamiyat taraqqiyoti qonunlariga zid bo lgan
’ ’
xayoliy ta limot kommunizm g oyalarini ulug lash, uni tarixiy muqarrar
’ ’ ’
zaruriyat sifatida ko rsatish, SSSRning soxta yutuqlarini targ ib etish, bu
’ ’
g oyalarni nafaqat sovet xalqiga, balki butun insoniyatga singdirishdan iborat
’
edi. Shu maqsadlarga xizmat qilish va haqiqatga zid soxta tarixni sun iy
’
ravijda yaratish uchun ilmiylik, haqqoniylik va xolislikdan yiroq bo lgan sovet
’
tarixshunosligida sinfiylik, partiyaviylik tamoyillari, g ayriilmiy tadqiqot
’
usullari qaror toptirilgan edi va butun jahon tarixi, shu jumladan, O rta Osiyo
’
xalqlari tarixi ham shu mezonlarda talqin etilar edi.
O rta Osiyo xalqlarining milliy ozodlik uchun olib borgan kurashlarining
’
sovet tarixshunosligidagi talqini ham yuqorida qayd etilgan maqsadga va
tamoyillarga moslashtirilgan edi.
Xalqning butun orzu-armonlarini aks ettirgan, uning turli qatlamlarni
qamrab olgan, qanchadan-qancha talafonlar va qurbonlar bilan kechgan,
mustabit tuzum zo ravonligi va zulmiga qarshi qaratilgan bu kurashlarning
’
markscha-lenincha talqini qandan yaratildi? Xalqning ongida, qalbda, hayotida
chuqur iz qoldirgan kurash voqyealarining sovet tarixshunosligidagi talqini
haqiqatni qay darajada aks ettirgan edi? O zining qonli kechmishining bu
’

qadar soxtalashtirilishiga ajdodlarimiz qanday munosabatda bo ldilar? Tarixiy’
haqiqatni soxtalashtirish jarayoni qanday kechdi? Bu soxta tarix qanday
manbalarga asoslangan va voqyealar mohiyatini qanday baholagan edi? U
qanday maqsadlarga va manfaatlarga xizmat qilishi lozim edi? Va nihoyat,
sovet tarixshunosligining ilmiy qimmati va tadqiqot usullari qanday edi? Bu
savollarga milliy ozodlik uchun kurash masalalarining talqiniga bag ishlangan
’
sovet adabiyotlari, tadqiqotlarining xolisona tahlili asosida javob topish
mumkin.
20-yillarningbirinchi yarmida 1916 yil voqyealari tarixini yoritishga ilk bor
jiddiy yondoshib, bu mavzuga doir dastlabki ilmiy qarashlarning shakllanishiga
munosib hissa qo shgan muallif Turkistonning Yettisuv viloyatidagi
’
g alayonlar ishtirokchisi va guvohi Turor Risqulov edi. Uning bu mavzuga
’
doir izlanishlarini sovet tarixshunosligining ilk namunalari emas, ilmiy
tadqiqotning dastlabki tajribalari sifatida e tirof etish lozim. Chunki bu davrda
’
sovet tarixshunosligi hali shakllanib ulgurmagan edi. T.Risqulov voqyealar
zamondoshi bo lgan bir tadqiqotchi sifatidan o zi guvoh bo lgan tarixiy
’ ’ ’
hodisani ilmiy asosda yoritishga, baholashga urinadi. Garchi sovet
hokimiyatining rahbarlaridan biri sifatida o zi yashayotgan tuzum, qaror
’
topayotgan mafkuraning sinfiy mohiyatini yaxshi anglasa-da, 1916 yil
voqyealari mohiyatini baholashda unda sinfiy dunyoqarash ustuvorligi
kuzatilmaydi.
T. Risqulov o z taassurotlari, xotiralari hamda ilk bor ilmiy iste molga
’ ’
kiritilgan tarixiy hujjatlar arxiv ma lumotlari asosida 1916 yil qo zg oloni
– ’ ’ ’
mohiyatini baholab, shunday xulosaga keladi: «Front orti ishlariga safarbar
etish haqida 1916 yildagi Nikolay II farmoni qo zg olonga bahona bo ldi,
’ ’ ’
xolos. Podsho zulmiga qarshi qaratilgan bu qo zg olonning asosiy sabablari
’ ’
Turkistonda chorizmning 50 yillik uzluksiz mustamlaka zulmi natijasida yuzaga
kelgan chuqur iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar edi» 1
.

1916 yil qo zg oloni haqidagi bor haqiqatni, uning mohiyati va’ ’
sabablarini juda qisqa, aniq, to g ri va lo ndagina ifodalab bergan bu xulosa
’ ’ ’
aslida ushbu tarixiy hodisa haqidagi ilmiy qarashlarga asos bo lib, poydevor,
’
zamin hozirladi. Garchi maqola 1916 yil voqyealarini Yettisuv viloyati hududi
misolida yoritsa-da, muallif 1916 yil qo zg oloni haqida Turkiston doirasida
’ ’
xulosa qiladi. Ushbu maqolada T. Risqulov statistika boshqarmasidan olingan
ma lumotlar asosida Yettisuv aholisining qo zg oloni va uning bostirilishi
’ ’ ’
davomida ko rgan moddiy, jismoniy talafotlari, hukumat 1916 yil 25 iyunda
’
qabul qilgan farmon ijrosi bilan bog liq chora-tadbirlarini ilk bor aniq faktlar
’
bilan yoritib, muammoning ilmiy nuqtai nazardan o rganilishiga asos soladi.
’
20-yillarning birinchi yarmida 1916 yil qo zg oloni haqida chop etilgan
’ ’
boshqa maqolalar ham asosan Yettisuv viloyatidagi voqyealarga bag ishlangan
’
bo lib, bu hol bejis emas edi. Chunki, Yettisuv viloyatida 1916 yil
’
qo zg olon-lari nihoyatda keskin, shiddatli tus olib, uzoq davom etgan,
’ ’
mustabid hukumatning shafqatsiz o ch olishiga duchor bo lgan bo lib, bu
’ ’ ’
hol nihoyatda og ir iqtisodiy, demografik oqibatlarga sabab bo lgan, uning
’ ’
bostirilish jarayonida aholiga juda katta moddiy hamda jismoniy talafot
yetkazilgan edi. Ularning asoratlari 20-yillar o rtasida ham hali tugatilmagan,
’
xalqning amali, xotirasi va dardi hali yangi, turmushi nihoyatda og ir edi.
’
G.I. Broydoning maqolasi ham Yettisuv voqyealariga bag ishlangan
’
bo lib, unga zamondoshlarning shaxsiy fikr-mulohazasi sifatida yuqorida
’
to xtab o tilgan edi. Bu o rinda uning qayd qilinishiga sabab, G. Broydo
’ ’ ’
1916 yildagi o z ko rsatmalarini sovet davrida 1924 yilda, oradan 8 yil
’ ’
o tganidan keyin yozilgan so zboshi bilan chop etgan. Unda muallif
’ ’
o zining yuqorida qayd etilgan «qo zg olon atayin uyushtirilganligi»
’ ’ ’
haqidagi noto g ri, cheklangan mulohazasi ilgari suradi
’ ’ 1
.
Qo zg olon go yo atayin uyushtirilganligi haqidagi bunday asossiz
’ ’ ’
muloha-zalar 1916 yil qo zg oloniga doir butun Turkistonga oid
’ ’

ma lumotlar oshkor bo lib borishi bilan barham topdi. Ularning cheklangan,’ ’
asossiz ekanligi keyinchalik boshqa mualliflar A.Shestakov, Ye. Fedorov
–
tomonidan ham alohida ta kidlab o tildi
’ ’ 2
.
20-yillarning birinchi yarmida 1916 yil voqyealari haqida ilgari surilgan
noto g ri mulohazalardan yana biri A. Miklashevskiyga mansub bo lib,
’ ’ ’
uning ta kidlashicha «qo zg olon nafaqat rus hukumati, balki barcha
’ ’ ’
ruslarga qarshi qaratilgan edi» 3
.
A. Miklashevskiy o z mulohazalarini aniq faktlar bilan emas, mustabid
’
ma muriyatning adolatsiz milliy siyosati bilan asoslamoqchi bo ladi, bu
’ ’
milliy siyosat milliy nizolarga olib kelishi muqarrar edi, deb ta kidlaydi.
’
Hukumatning adolatsiz milliy siyosatini mutlaqo inkor etmagan holda shuni
qayd etish lozimki, ayrim joylarda hukumat aybi bilan sodir bo lgan milliy
’
nizolar 1916 yil qo zg olonida ommaviy tus olmagan, qo zg olonchilar
’ ’ ’ ’
tinch rus aholisi bilan emas, mustabid hukumat qo shini bilan
’
to qnashganlarini tarixiy faktlar, hatto rus ma murlari ham alohida
’ ’
ta kidlaydilar
’ 4
. Tarixiy haqiqatga emas, yuzaki va taxminiy mulohazalarga,
cheklangan, alohida istisno tarzida sodir bo lgan holatlarga asoslangan bunday
’
mulohazalar boshqa zamondoshlar tomonidan qo llab-quvvatlanmadi, chunki
’
ular haqiqiy ahvolni aks ettirmas edi.
Ye. Fedorovning 1925 yilda chop etilgan O rta Osiyoda milliy ozodlik
’
harakati tarixiga oid asarida ham 1916 yil qo zg oloniga alohida to xtab
’ ’ ’
o tilgan. Asarda 1916 yil voqyealari Turkistonda XIX asarning so nggi
’ ’
choragidan boshlanib davom etib kelayotgan milliy ozodlik kurashining eng
yiroq va muhim ko rinishi sifatida baholangan bo lib qo zg olonning
’ ’ ’ ’
muhim voqyealari aniq faktlar asosida bayon etiladi. 1
Muallif
qo zg olonining ommaviy tus olganini ta kidlaydi, qo zg olonchilarning
’ ’ ’ ’ ’
qurolsiz, umumiy rahbarsiz bo lganligi tufayli yengilganlarini ko rsatib
’ ’
o tadi. Shu tariqa 20-yillarning birinchi yarmidayoq T.Risqulov, Ye. Fedorov
’
tadqiqotlarida 1916 yil qo zg oloni haqidagi haqqoniy ilmiy qarashlarga asos
’ ’

solondi. Tarixiy manbalar asosida qo zg olonning milliy ozodlik xarakteri ilk’ ’
bor e tirof etildi.
’
Yuqorida ko rsatib o tilganidek, 20-yillarning birinchi yarmida ayrim
’ ’
mualliflar tomonidan 1916 yil qo zg oloni haqida cheklangan, yuzaki,
’ ’
taxminiy yoki mutlaqo noto g ri mulohazalar ham ilgari surildi, lekin ular
’ ’
haqiqiy ahvolga zidligi, asossizligi tufayli jamoatchilik tomonidan tan olinmadi,
tanqid ostigaolindi va tezda barham topdi.
Bu davrda, ya ni 20-yillarning birinchi yarmida ilmiy qarashlarga asos
’
solgan tadqiqotlarning o ziga xos xususiyatlaridan biri muammoga tarixiylik
’
nuqtai nazaridan yondoshishiga o rinishda namoyon bo ladi. Bunga ma lum
’ ’ ’
darajada imkoniyat ham mavjud edi, chunki bu yillarda ijtimoiy siyosiy
–
hayotda qaror topa boshlagan sinfiy kurash ta limoti ma naviy sohada hali
’ ’
hukmron bo lib ulgurmagan edi. Endigina shakllana boshlagan sovet
’
tarixshunosligida sinfiy kurash ta limotining ta siri sezilib tursa-da, hali
’ ’
mustahkam qaror topib ulgurmagan edi. Bu jarayon 20-yillarning ikkinchi
yarmida avj olib ketdi.
20-yillardagi nashrlar, tadqiqotlar tahlilidan ma lum bo lishicha, bu
’ ’
davrda endigina shakllanayotgan sovet tarixshunosligiga sinfiy qarashlar kurash
ta limotini so ngdirishda 1920 yilda Rossiyada, 1921 yilda esa Turkistonda
’ ’
o z faoliyatini boshlagan partiya tarixi komissiyasining roli beqiyos bo lgan.
’ ’
Ushbu komissiya namoyandalari 1916 yil qo zg oloni tarixiga 20-
’ ’
yillarning ikkinchi yarmidan boshlab alohida e tibor qaratdilar. Chunki bunga
’
qadar bu komissiya nazoratisiz yuz ko rib ulgurgan tadqiqotlardagi xulosalar
’
va qo zg olonga berilgan ta rif bolshevikcha mafkura targ ibotchisi
’ ’ ’ ’
bo lgan bu komissiyani sira qoniqtirmas edi. Bu hol 1916 yil
’
qo zg olonining 10 yilligini nishonlash munosabati bilan aniq namoyon
’ ’
bo ldi.
’

Eng avvalo qo zg olonning 10 yilligi munosabati bilan partiya tarixi’ ’
komissiyasi tomonidan maxsus sharhlar tayyorlanib VKP (b) O rta Osiyo
’
byurosining targ ibot-tashkilot bo limiga halq orasida ommalashtirish uchun
’ ’
topshiriladi. 1
Aynan shu sharhlar 1916 voqyealariga sinfiy nuqtai nazardan
yondoshishning ilk namunasi bo ladi. Garchi sharhlarda g alayonlar
’ ’
ommaviy tus olgani, mustamlakachilar hokimiyatiga qarshi kurashga, ayrim
joylarda esa qurolli qo zg olonlarga aylangani e tirof etilib, musta bil
’ ’ ’ ’
hukumat faoliyati qoralansa-da, 1916 yil voqyealarining mohiyati,
qo zg olonchilarning ijtimoiy tarkibi, mag lubiyat sabablari mutlaqo sinfiy
’ ’ ’
asosda talqil etiladi. Masalan, qo zg olonning yengilish sabablari unda
’ ’
«qo zg olonchilar dasturi va poletariat rabarligi yo qligi» bilan izohlanib,
’ ’ ’
dehqon va chorvadorlar «ishchilarsiz kurasha olmasligi, ular boshchiligisiz
…
g alabaga erishish mumkin emasligi» ta kidlanadi. Sharhlarga «1916 yil
’ ’
qo zg olonidagi sinfiy kurash tahlili» nomli maxsus bob kiritilgan bo lib,
’ ’ ’
unda 1916 yil voqyealaridagi turli toifa vakillarining roli sinfiy nuqtai nazardan
tahlil etiladi. Chunonchi, mulkdorlar sinfining qo zg olondagi ishtiroki
’ ’
ularning moddiy manfaatlari, mansab va hukmronlikka intilishlari bilan
izohlanadi, «mulkdorlar 1916 yil voqyealaridagi ishtiroki bilan qo zg olon-
’ ’
ning sinfiy mohiyatini xaspo shlab, buzib yuborganlikda, uni umummilliy
’
harakatga aylantirganlikda» ayblanadilar. Shu tariqa qo zg olondagi
’ ’
kambag allar roli oqlanib, boylar roli (e tirof etilsada!) qoralanadi.
’ ’
Qo zg olonning imperializm zulmiga qarshi qaratilgani alohida uqtirilib, bu
’ ’
zulmga «barham bergan» sovet davlati ulug lanadi. Sharhlar «sovet hokimiyati
’
O rta Osiyo mehnatkashlariga nima berdi?» degan savolga javoblar bilan
’
yakunlanadi. Bu savollarga javoblarda qog ozda bor, ammo amalda o z
’ ’
ifodasini topmagan huquq va imkoniyatlar, Turkiston xalqlari hayotini
chigallashtirib, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni qonuniy izidan chiqarib
yuborgan, inson manfaatlari emas, puch g oyalar va sovet hokimiyatining
’
g arazli manfaatlari yo lida amalga oshirilgan tadbirlar ko kka ko tariladi.
’ ’ ’ ’
Bu savol-javoblarda aholi ongiga «mustamlakachilikka qarshi qaratilgan 1916
yil voqyealarining qaytarilishiga ehtiyoj yo q, sovet hokimiyati mustamlakachi
’
emas, Turkiston xalqlari boshiga kulfatlar solgan imperializm tugatildi», degan

mazmundagi soxta tasavvurlarni singdirishdek g arazli maqsadlar ko zlangan’ ’
edi.
Sharhlarda umummilliy manfaatlar salbiy baholanib, sinfiy kurash
g oyasiga ustuvor yo nalish beriladi, biroq qo zg olonni butunlay sinfiy
’ ’ ’ ’
kurash sifatida baholashga jazm etilmaydi.
Bu sharhlardagi masalaga sinfiy yondoshuv ta siri qo zg olonning 10
’ ’ ’
yilligi munosabati bilan e lon qilingan boshqa tadqiqotlarda sezilib tursa-da,
’
ularda yangi-yangi ma lumotlarning ilmiy iste molga kiritilishi muammo
’ ’
tarixshunosligini ma lum darajada boyitdi. Chunonchi, A. Shestakov
’ 1
va,
ayniqsa, T. Risqulovning 2
qo zg olonning 10 yilligi munosabati bilan chop
’ ’
etilgan risola va maqolalarida 1916 yil voqyealarining sabablari, muhim
hodisalari haqida yangi ma lumotlar aniqlanib, ilmiy iste molga kiritildi.
’ ’
T. Risqulov o z tadqiqotlarida qo zg olonning iqtisodiy sabablarini
’ ’ ’
ya ni mustamlakachilik siyosatining iqtisodiy asoratlarini, mahalliy aholining
’
xo jalik hayotini aniq faktlar bilan tahlil qilish asosida ochib berdi.
’
Shuningdek, T. Risqulov g alayonlarning rivojlanib borishi, ularning
’
shafqatsiz bostirilishi, 1916 yil 25 iyun farmonini amalga oshirish yuzasidan
qo llangan tadbirlari kabi masalalarni ham Turkiston general-gubernatori
’
mahkamasi arxivdagi hujjatlar asosida yoritib berdi.
Muammo tarixshunosligiga muhim hissa bo lib qo shilgan bu
’ ’
tadqiqotlarda 1916 yil voqyealari mustabid hukumatga qarshi ko tarilgan
’
umumxalq qo zg oloni sifatida o zining haqqoniy bahosini olganligi tufayli
’ ’ ’
bolshevikcha mafkura maddohlarining keskin qarshiligi va noroziligiga, ketma-
ket uyushtirilgan tanqidlari, xujumlariga duchor bo ldi. Bu hujumni Turkiston-
’
dagi markschi tarixchilarning eng ko zga ko ringan vakillaridan biri
’ ’
Iv.Meniskiy boshlab berdi.
Iv.Meniskiy 1916 yil voqyealarining T. Risqulov tomonidan «tuzemli-lar»,
ya ni mahalliy aholining qo zg oloni sifatida ta riflanishini keskin tanqid
’ ’ ’ ’

ostiga oladi. «1916 yil voqyealarining bunday baholanishi qo zg olonning’ ’
sinfiy mohiyatini buzib ko rsatadi»
’ 3
, deb uqdirmoqchi bo ladi. Iv. Meniskiy ’
1916 yil voqyealarida mutlaqo ishtirok etmagan, hatto ulardan bexabar bo lgan
’
bo lishiga qaramay, hyech bir isbot va dalilsiz, hujjat yoki manbasiz
’
qo zg olonni sinfiy kurash sifatida ko rsatmoqchi bo ladi. Sinfiy kurash
’ ’ ’ ’
ta limoti va hukmron siyosat manfaatlarini ko zlab, Iv. Meniskiy tarixiy
’ ’
haqiqatga, uning guvohlari, zamondoshlarining ko rsatmalariga va tarixiy
’
manbalarga qarshi boradi, ularni inkor etib, «1916 yil qo zg oloni mahalliy
’ ’
mehnatkash kambag allarning kelgindi (ya ni rus) va o z mahalliy
’ ’ ’
ekspluatatorlariga, ezuvchilariga qarshi kurashi bo lgan, qo zg olonning
’ ’ ’
milliy yo nalishini (ya ni uning umummillat manfaatlari uchun bo lganini)
’ ’ ’
ta kidlash siyosiyjihatdan zarardir»
’ 1
, deb uqdiradi. Shu asosda umummilliy
manfaatlar himoyasi uchun ko tarilgan xalq qo zg olonining asl mohiyatini
’ ’ ’
yashirib, hukmron tuzum mafkurasi manfaatlaridan kelib chiqqan holda uni
sinfiy kurash sifatida baholashni talab qiladi.
Iv. Meniskiyning masalaga bunday yondoshuvi, ya ni 1916 yil
’
voqyealarini mutlaqo asossiz ravishda sinfiy kurash sifatida ko rsatishga
’
urinishi mahalliy vakillar T. Risqulov, Yu. Abdurahmonov kabi
–
qo zg olondan yaxshi xabardor zamondoshlarning keskin noroziligiga
’ ’
uchraydi. Natijada «qo zg olon sinfiy kurash bo lganmi yo milliy
’ ’ ’
harakatmi?» degan mavzuda bahslar qizib ketadi. «Kommunisticheskaya m ы sl»
jurnali sahifalarida 1916 yil qo’zg’olonining xarakteri haqida 1926-1927
yillarda yyushtirilgan munozaralar aynan shu mavzuga bag’ishlanadi.
Munozara davomida qo’zg’olon sabablari, ijtimoiy tarkibi, unga nisbatan
o’lkadagi rus aholisi, xususan rus ishchilarining munosabati va umuman, turli
sinflarning roli va o rni haqida ham turli xil fikr-mulohazalar bildiriladi.
’
Qo zg olon xarakterini baholashda munozara ishtirokchilari- Iv.
’ ’
Meniskiy, P. Galuzo, Ye. Fedorov, A. Shestakov, N. Kuzmin, T. Risqulov,

Yu.Abdurahmonovlar turlicha fikr-mulohazalarni bildiradilar. Ular asosan
quyidagi uch xil mulohazani ilgari suradilar:
1. Qo zg olon sinfiy kurash edi (Iv. Meniskiy, N. Kuzmin, P. Galuzo).’ ’
2. Qo zg olon milliy ozodlik harakati edi (T. Risqulov).
’ ’
3. Qo zg olon ham milliy, ham sinfiy kurash edi (Yu. Abdurahmonov,
’ ’
Ye. Fedorov, A. Shestakovich).
Qo zg olonni sinfiy kurash sifatida baholanishiga T. Risqulov keskin
’ ’
qarshilik bildirib, uning milliy ozodlik yo nalishi va maqsadlarini alohida
’
ta kidlaydi. Uning fikrini qo llab-quvvatlagan Ye. Fedorov va
’ ’
Yu.Abdurahmonovlar qo zg olon davomida ayrim mahalliy amaldorlar
’ ’
farmonini amalga oshirish uchun ro yxat tuzishda ishtirok etganligi tufayli
’
qo zg olonchilar tomonidan jazolangani haqidagi voqyealarni nazarda tutib,
’ ’
«1916 yil voqyealarida sinfiy to qnashuv ko rinishlari bo lgan, lekin hal
’ ’ ’
qiluvchi ahamiyat kasb etmagan» 1
, degan mulohazani ilgari suradilar.
Vaholanki, manbalar tahlilidan namoyon bo lishicha, mahalliy amaldorlar
’
sinfiy dushman sifatida emas, mardikorlikka olish haqidagi farmonni amalga
oshirishda qatnashganligi tufayli jazolangan edilar. Lekin ko p hollarda
’
mahalliy amaldorlar qo zg olonchilar tarifida bo lib, ularni hukumatga
’ ’ ’
qarshi g alayonlarga undaganini arxiv manbalarida saqlanib qolgan tegishli
’
hujjatlar ham tasdiqlaydi.
Munozaradagi ba zi ishtirokchilarning manbalardan bexa-barligi, asossiz
’
g oyalar va sinfiy kurash ta limotiga asoslanib xulosa chiqarishga urinishlari
’ ’
ularni nihoyatda chigal va ziddiyatli mulohazalarga olib keladi. Xususan,
qo zg olonni sinfiy kurash sifatida ko rsatishga uringan Iv. Meniskiy o z
’ ’ ’ ’
maqolasida 1916 yil vorqyealarining sabablari haqida to xtalib, «Rossiya
’
hyech qachon Turkistonga zulm o tkazmagan, uni o z mahalliy ezuvchilari
’ ’
ezgan» 1
, deb ta kidlashgacha boradi. Shu tariqa butun jahon jamoatchiligi
’
guvoh bo lgan, hatto bolsheviklar ham tan olib, e tirof etgan tarixiy haqiqat -
’ ’
Turkistonning podsho Rossiyasi mustamlakasi bo lganligi ikki og iz so z
’ ’ ’

bilan osongina inkor etilib, puchga chiqariladi. Eng ajablanarlisi shundaki,
uning bu fikrlarini T.Risqulov, Yu. Abdurahmonov, Ye. Fedorovlargina inkor
etdtlar. Biroq, munozaraning qolgan ishtirokchilari P. Galuzo, A. Shestakov,–
N. Kuzminlar bu fikrni inkor etmaydilar, aksincha N. Kuzmin uni oshkora
qo llab-quvvatlaydi ham
’ 2
.
Rus millati vakillaridan faqat bir kishi Turkistonda Rossiya imperiyasi
–
hukmronligi davridan yashab kelgan, haqiqatga guvoh bo lgan
’
Ye.Fedorovgina bunday uydirmaga haqli e tiroz bildiradi. T. Risqulov va
’
Yu.Abdurahmonovlarning keskin tanqidlarini «mahalliy vakillar qarashi»
sifatida tan olmagan markschi tarixchilar Ye. Fedorovning e tirozlarini ham
’
qabul qilmadilar va unga ham hujum uyushtirdilar. Tez orada Ye. Fedorovning
1925 yilda chop etilgan asariga 3
P. Galuzo G. Turkestanskiy taxallusi bilan
taqriz yozib, unda muallifni keskin tanqid ostiga oladi. Ye. Fedorovni uquv-
sizlikda ayblab, uning asari «sinfiy ta limotdan mutlaqo bexabar holda
’
yozilgan, talabga javob bermaydigan, o qish uchun vaqt sarflashga ham
’
arzimaydigan kitob» sifatida qoralanadi. Vaholanki, bu asar Turkistonda milliy
ozodlik uchun XIX asr oxiri XX asr boshlarida olib borilgan kurash
–
voqyealarini aniq ma lumotlar bilan, izchil tartibda, ilmiy asosda yoritish
’
yo lidagi ilk urinish bo lib, masalaga tarixiy nuqtai nazardan yondoshuvi
’ ’
bilan ajralib turardi.
1926-1927 yillardagi munozara davomida 1916 yil qo zg olonida
’ ’
Turkis-tondagi rus ishchilarining roli, mulkdorlarning ishtiroki masalalarida
ham bahslar boradi. T. risqulov Turkistondagi rus aholisi qo zg olon
’ ’
davomida mahalliy xalq tomonida bo lmaganligini, ular mustamlakachilik ruhi
’
bilan sug orilganligi tufayli qo zg olonchilarga shu nuqtai nazardan
’ ’ ’
qaraganlarini voqyealar guvohi sifatida ta kidlaydi, biroq Iv. Meniskiy hamda
’
uning tarafdorlari buni inkor etib, rus aholisining bunday munosabatini asossiz
ravishda oqlashga urinadilar. Qo zg olondagi mulkdorlar ishtirokini esa tan
’ ’

olishni istamaydilar, aksincha, buni mutlaqo asossiz ravishda inkor etadilar,
chunki mulkdorlarning faol ishtiroki haqidagi haqiqat 1916 yil voqyealarini
sinfiy kurash sifatida ko rsatish yo lidagi da volarni puchga chiqarar edi.’ ’ ’
Aniq tarixiy hujjatlar, zamondoshlarning ishonchli ko rsatmalariga emas,
’
sinfiy ta limotning puch aqidalari va da volariga asoslangan markschi
’ ’
tarixchilar har qancha urinib, chiranmasin, qo zg olonlar guvohi va
’ ’
ishtirokchisi bo lgan T. Risqulovning asosli xulosalarini inkor etishga, tarixiy
’
haqiqatni buzib ko rsatishga muvaffaq bo la olmadilar. Bunda albatta T.
’ ’
Risqulovning qat iyati va asosli dalillari katta rol o ynadi. Biroq ular T.
’ ’
Risqulovning haqqoniy e tirozlarini ham tan olmadilar. Shu sababli munozara
’
natijasiz tugadi. Lekin 1916 yil qo zg olonini sinfiy kurash sifatida
’ ’
ko rsatish maqsadida uyushtirilgan hujumlar muvaffaqiyat qozona olmadi.
’
Biroq, bu hol bolshevikcha mafkura targ ibotchilari va ularning
’
maddohlari bo lgan markschi tarixchilarning vaqtinchalik mag lubiyati,
’ ’
majburiy chekinish edi, xolos.
II BOB. 30-50 yillardagi milliy ozodlik harakati tarixshunosligi.
II bosqich 30-yillardan 50-yilgacha bo lgan davrni qamrab oladi.
’
Mamlakatda totalitar tuzum mustahkam qaror topib, chuqur ildiz otib ulgurgan,
yoppasiga hujumga o tib, o z kuchini ko rsata boshlagan 30-yillar boshiga
’ ’ ’
kelib sovet tarixshunosligida 1916 yil qo zg oloni talqini masalasi yana kun
’ ’
tartibidan joy oldi. Bu safargi hujum qo zg olonning 15 yilligi munosabati
’ ’
bilan uyushtirildi. 1931 yilda O rta Osiyo Inqilobtarixi ilmiy-tadqiqot instituti
’
(SANIIR) va VKP(b) MK O rta Osiyo byurosining madaniy tashviqot
’
bo limi tomonidan qo zg olonning 15 yilligi munosabati bilan tayyorlangan
’ ’ ’
maxsus sharhlari 1
e lon qilindi. Sharhlarda 1916 yil qo zg olonining milliy
’ ’ ’
ozodlik xarakteri e tirof etiladi. Lekin u Rossiya imperializmiga qarshi
’
qaratilgani alohida ta kidlandi. Qo zg olonning asosiy harakatlantiruvchi
’ ’ ’
kuchlari sifatida butun xalq emas, «proletar va yarim proletar unsurlar,
dehqonlar va chorvadorlar» qayd etildi, ular «Rossiya imperializmi va mahalliy

ekspluatatorlarga qarshi bosh ko targan», degan asossiz fikr alohida’
ta kidlandi. «Usti yaltiroq, ichi qaltiroq» qabilida ish tutilib, go yoki
’ ’
qo zg olonning «milliy ozodlik harakati» tan olindi, biroq aslida esa sinfiy
’ ’
kurash sifatida talqin etildi. Mulkdorlar roli tamomila inkor etilmasa-da,
ularning ishtiroki umummilli emas, sinfiy manfaatlar bilan izohlandi. Xullas,
qo zg olonning barcha masalalari, mohiyati va maqsadi bolshevikcha
’ ’
mafkura manfaatlariga hamda sinfiy kurash ta limoti aqidalariga to la
’ ’
moslashtirilgan konsepsiya ishlab chiqildi. Uning majburiy sur atda ommaviy
’
tan olinishini esa totalitar tuzumning zo ravonlik mexanizmi, g oyaviy-
’ ’
mafkuraviy bo g inlari ta minlab berdi. O sha yiliyoq matbuotda P.
’ ’ ’ ’
Galuzoning «1916 yil qo zg olonining bolshevikcha talqini uchun» nomli
’ ’
maqolasi e lon qilindi. Unda «qo zg olonning bolshevikcha konsepsiyasi
’ ’ ’
uchun kurash partiyaning bosh yo li uchun kurashdir! 1916 yil
– ’
qo zg oloni haqidagi tortishuvlar bu O rta Osiyoda sosializm qurish yoki
’ ’ – ’
qurishga qarshi kurashdir!» denan da volar ilgari suriladi
’ 1
. Aniqrog i ’
bolshevikcha konsepsiyani tan olishdan bosh tortish oqibatlari haqida
ogohlantirildi. Totalitar tuzum avjga chiqib, uning zo ravonlik mexanizmi
’
ishga tushib ketgan, qatag onlar boshlanib, «sinfiy dushmanlar», «sosializm
’
dushmanlari» zo r berib qidirilayotgan 30-yillarning 1-yarmida bu
’
konsepsiyaga qarshi chiqish oqibatlari qanday tugashi mumkinligini
zamondoshlar juda yaxshi anglar edilar. Shu tufayli ham bu konsepsiya tarix
fanida hyech bir qarshiliksiz qaror topib, tan olindi, undan bir qadam ham
chetga chiqmaslik majburiy tus oldi. Endilikda yaratilajak tadqiqotlar shu
konepsiyaga asoslanishi, ya ni aniqrog i barcha tarixiy hujjatlar shu
’ ’
qarashlarga moslashtirilishi shart edi. Masalaning shunday hal bo lishini
’
nafaqat tegishli mafkuraviy bo g inlar, balki hukmron tuzum, ijtimoiy-siyosiy
’ ’
vaziyat va o tkazilayotgan siyosat osongina ta minlab berdi. 20-yillarda
’ ’
muammoni sinfiylashtirishga keskin qarshilik bildirgan T. Risqulov ham 30-

yillar o rtasiga kelib shu konsepsiya doirasidan bir qadam ham chetga’
chiqishga jazm etmadi, chunki dahshatli qatag onlar arafasida u o zining 20-
’ ’
yillardagi shijoati va haqiqatparvarligi, millatparvarligi uchun «javob berishi»
muqarrarligini juda yaxshi his etib turar, uning boshiga nohaq o lim soya
’
solib, o ch olishga shaylanardi. «Millatchi», «panislomchi», «panturkchi» kabi
’
siyosiy ayblovlar T. Risqulov-ni «itoat bildirish»ga undab, 20-yillardagi dadil
harakatlari, milliy manfaatlar uchun jonbozliklarini «og ir guvoh» sifatida
’
yuziga sola boshlagan edi.
Shu tufayli T. Risqulov 20-yillardagi haqqoniy so zlaridan voz kechib,
’
go yoki «xatoliklarga yo l qo yganini» tan olishga, tavba qilishga majbur
’ ’ ’
bo ldi. Uning 30-yillar o rtasida, ya ni qo zg olonning 20 yilligi
’ ’ ’ ’ ’
munosabati bilan chop etilgan maqolalari 20-yillarda ilgari surilgan haqqoniy
qarashlariga mutlaqo zid bo lib, bolshevikcha konsepsiyaga to la
’ ’
moslashtirilgan edi. Biroq bu «tavba-tazarrular» uni qatag ondan saqlab
’
qololmadi. Sovet hukumati, bolshevikcha mafkura, tuzum uchun aqlli,
vatanparvar, xalqiga sodiq, mustaqil fikrlovchi vakillar emas, shu tuzum va
mafkuraga ko r-ko rona itoat etib, uni ulug lovchi gumashtalar kerak edi. T.
’ ’ ’
Risqulov bunday ishonchga sazovor emas edi. Shu sababli u o zining
’
haqqoniy qarashlari, yuksak orzulari bilan birga qatag on etildi.
’
T. Risqulov kabi yuzlab milliy ziyolilarning bunday qismati
zamondoshlarni o z xotira va armonlarini yuzaga chiqarmaslikka, alamlarini
’
yutishga, partiya va mafkura chizgan chizig idan chiqmaslikka o rgatdi. Ijod
’ ’
ahli ham bundan mustasno emas edi. Shu tariqa zo rlik bilan qaror topgan
’
bolshevikcha konsepsiya 30-40 yillar davomida yaratilgan barcha tadqiqotlarga
andoza bo lib xizmat qildi, qo zg olonning 20 va 30 yilligi munosabati bilan
’ ’ ’
O zbekiston, Qozog iston, Qirg iziston respublikalarida tegishli mafkuraviy
’ ’ ’
bo g inlar hamda ilmiy tekshirish muassasalari tomonidan e lon qilingan
’ ’ ’
rasmiy sharh-larda 1916 yil qo zg olonining 1931 yilda e lon qilingan
’ ’ ’

bolshevikcha talqini yanada mustahkamlanib,isbot talab qilmas aksioma tusini
oldi.
Shuni alohida ta kidlash lozimki, 1916 yil qo zg olonining sovet’ ’ ’
tarixshunosligida ijobiy baho olishi, uni sinfiy nuqtai nazardan bo lsa-da,
’
milliy ozodlik harakati sifatida e tirof etilishi, ushbu voqyea tarixni yorituvchi
’
manbalarni o rganishga ma lum darajada imkoniyat yaratib berdi. Bu jarayon
’ ’
nihoyatda cheklangan doirada, bolshevikcha konsepsiya asosida kechdi. Biroq
yangi tarixiy faktlarning aniqlanishi, manbalarning o rganilishi ijobiy
’
ahamiyatga ega edi. Bu davrdagi izlanishlar asosan ikki yo nalishda olib
’
borildi.
1. Muammoning manbalarini o rganish.
’
2. Qo zg olon tarixining alohida respublikalar doirasida yoritilishi.
’ ’
Ilmiy va mantiqiy nuqtai nazardan olib qaraganda har ikki yo nalish
’
o zaro uzviy bog liq bo lib, ikkinchi yo nalish, ya ni muammo tarixini
’ ’ ’ ’ ’
tiklash birinchi yo nalish natijalariga asoslanishi lozim edi. Biroq masalaga
’
xolisona va ilmiy nuqtai nazardan emas, tor siyosiy va sinfiy manfaatlar
nazaridan hamda mafkuraviy aqidalar qolipida yondoshgan sovet
tarixshunosligida bu mutanosiblik qo pol sur atda buzilgani 30-yillar
’ ’
nashrlari misolida yaqqol ko zga tashlanadi.
’
Bu davrda aniqlangan manbalar aksariyat hollarda tarixiy haqiqatni tiklash
uchun xizmat qilmadi, chunki ular qo zg olon haqidagi bolshevikcha
’ ’
konsepsiyaning ko p talablariga javob bermas edi.
’
Manbalarni o rganish ham, o z navbatida, ikki yo nalishda olib
’ ’ ’
borilgan:
A) Qo zg olonchilarning xotiralarini to plash.
’ ’ ’
B) Arxiv ma lumotlari, hujjatlarini to plab, chop etish.
’ ’
Qo zg olonchilarning xotiralari qo zg olonning 15, 20 va 30 yilligi
’ ’ ’ ’
munosabati bilan uyushtirilgan ilmiy ekspedisiyalarda yozib olingan bo lib,
’

ular zamondoshlarning fikr-mulohazalari sifatida muhim ahamiyatga ega. Biroq
xotiralarni yozib olgan tadqiqotchilar qo zg olon haqidagi bolshevikcha’ ’
konsepsiya va markscha-lenincha dunyoqarash bilan qurollanganliklari nazarda
tutilsa, bu xotiralar haqiqatni qay darajada aks ettirganini tasavvur etish qiyin
emas. Qo zg olonning tafsilotlari, rivojlanib borishi va bostirilishi haqida
’ ’
aniqlangan ma lumotlar muhim tarixiy qimmatga ega albatta. Biroq 30-
’
yillardagi qatag on, tazyiq va quvg inlar sharoitida qo zg olonchilar o z
’ ’ ’ ’ ’
xoti-ralarida barcha alam va iztiroblarini, asosiy maqsadlari Rossiya
–
hukmron-ligidan qutulish, milliy va diniy erkinlikka erishish istaklarini to la
’
oshkor eta olmaganlari shubhasiz.
Shunday cheklangan doirada bo lsa-da, qo zg olonchilardan aniqlangan
’ ’ ’
ma lu-motlar bqorida ta kidlanganidek, g alayonlar tafsilotlarini aniqlashga
’ ’ ’
yordam berdi.
Qo zg olon ishtirokchilari va zamondoshlarining ixtiyoriy sur atda,
’ ’ ’
bolshevikcha andozaga asoslanmay, erkin ravishda yozib, e lon qilingan
’
xotiralari esa qo zg olon va uning maqsad hamda oqibatlarini xolisona,
’ ’
nisbatan chuqurroq yoritib berishi bilan ajralib turadi. Yozuvchi Nazir
Safarovning Jizzax qo zg oloni haqidagi
’ ’ 1
, P. Korshunovaning
qo zg olonchilarning og ir jazolanishi
’ ’ ’ 2
haqidagi guvohliklari shular
jumlasidan bo lib, muhim tarixiy manba sifatida bugungi kunda ham o z
’ ’
ilmiy qimmatini yo qotmagan.
’
Bu xotiralarda ko rsatilgan ma lumotlar boshqa hyech bir manbada qayd
’ ’
etilmagan. Chunonchi, Nazir Safarovning Jizzax voqyealari haqidagi qimmatli
ko rsatmalari bu yerdagi qo zg olon mustabid hukumatga qarshi uyushgan
’ ’ ’
umumxalq kurashi bo lganini, P. Korshunovaning ko rsatmalari esa 1916 yil
’ ’
qo zg oloni ishtirokchilari hukumat tomonidan og ir siyosiy jinoyat sodir
’ ’ ’
etgan davlat dushmanlaridan ham qattiqroq, inson uchun xos bo lmagan,
’
vahshiy usullarda jazolanganidan dalolat beradi.

Qo zg olonchilar xotiralarini o rganishning yana bir yo nalishi ’ ’ ’ ’ –
mardikorlikda xizmat qilib qaytganlarning ko rsatmalarini yozib olinishi
’
bo lib, ularning ma lum qismi matbuotda e lon qilingan
’ ’ ’ 1
. Bu xotiralar
mardikorlarning tortgan zahmatlari, chekkan zulm, xo rliklarini yoritish uchun
’
kerak emas edi. «Turkiston xalqlari vakillarining siyosiy ongi Rossiyadagi rus
ishchilari, ularning inqilob g oyalari ta sirida uyg ondi va ular o z
’ ’ ’ ’
yurtlariga qaytib rus proletariati rahbarligida inqilob sodir etdilar», degan
mazmundagi uydirmani asoslash uchun zarur edi. Vaholanki, Oktyabr
to ntarishi Turkistonda mahalliy aholi ishtirokisiz sodir bo lgan,
’ ’
mardikorlikdan qaytgan sanoqli kishilargina bolsheviklarning ta sirida
’
bo lganlar, qolganlari esa qo lga qurol olib, milliy ozodlik uchun sovet
’ ’
hokimiyatiga qarshi kurash olib borganlar. Rossiyadagi siyosiy jarayonlar,
Fevral inqilobi, markikorlikdagi og ir turmush va zulm ularda adolat uchun
’
kurash istagini alangalatgani shubhasiz albatta, biroq og ir turma sharoitida
’
ochna-hor yashab, hatto erkin nafas olish imkoniga ega bo lmagan
’
mardikorlarning Rossiyada bolsheviklar g oyasi uchun kurashlardagi faol
’
ishtirokini tasavvur etish qiyin.
Sovet davrida 1916 yil voqyealari haqidagi manbalar ko rsatma,
– ’
xotiralarni o rganishda yuqorida qayd etilgan ma lumotlardan tashqari yana
’ ’
bir necha muhim hujjatlar A.N.Kuropatkinning shaxsiy kundaligi
– 2
va Rossiya
Davlat Dumasining qo zg olon muhokamasiga bag ishlangan yopiq majilisi
’ ’ ’
bayonomasi ham e lon qilindi. Lekin sovet tarixshunosligida bu muhim
’
hujjatlar ilmiy iste molga kiritilmadi, ulardan to g ri va o rinli
’ ’ ’ ’
foydalanilmadi. Chunki ulardagi inkor etib bo lmaydigan dalillar 1916 yil
’
qo zg oloni haqida tuqilgan bolshevikcha konsepsiyaga xizmat qilmas edi.
’ ’
Ayniqsa, Duma majlisi bayonomasida qayd qilingan muhim ma lumotlar
’
bolsheviklar (sinfiy dushman) sifatida qoralagan Rossiya burjuaziyasi va
pomeshchiklarining fikr-mulohazalarini aks ettirgani tufayli ular qanchalik

tarixiy qiymatga ega bo lmasin, e tiborsiz qoldirildi. Chunki 1916 yil’ ’
voqyealarining o sha davrda bolsheviklarning ishtirokisiz burjduaziya
’
tomonidan o rganilishi va maxsus muhokama etilishi, bu muhokamada haqiqiy
’
ahvolning fosh etilishi, o zini Turkiston xalqlarining yagona xaloskori va
’ “
g amxo ri sifatida ko rsatishga zo r berib uringan bolsheviklar
’ ’ ” ’ ’
partiyasining soxta obro yiga putur yetkazar edi. Undan tashqari, Dumada
’
qayd etilgan ma lumotlar qo zg olonning sinfiy xarakterini isbotlashga
’ ’ ’
xizmat qilmas edi.
Ikkinchi yo nalishda, ya ni 1916 yil qo zg oloniga doir arxiv
’ ’ ’ ’
hujjatlarini o rganib, chop etishda 30-40 yillarda olib borilgan izlanishlar
’
samarali bo ldi. Respublikalar arxivlarida saqlanib qolgan mustabid hukumat
’
ma muriyati arxivlarining hujjatlari to planib, O rta Osiyo
’ ’ ’ 1
va
Qozog iston,
’ 2
Qirg iziston ’ 3
va Turkmanistondagi 4
qo zg olonlarga doir ’ ’
maxsus to plamlar chop etildi.
’
1932 yilda S.Volin va S.Bochko tomonidan tayyorlanib, e lon qilingan ilk
’
to plamga 1916 yil qo zg olonini butun Turkiston bo yicha yorituvchi
’ ’ ’ ’
hujjatlar to plangan bo lib, ular nihoyatda katta ilmiy ahamiyatga ega edi.
’ ’
Chunki unga yuqorida qayd etilgan Rossiya Davlat Dumasining yopiq
majlisining yozma bayonnomsi kiritilgan bo lib, bu hujjat voqyealar tarixi va
’
mohiyatini anglashda muhim ahamiyat kasb etar edi. Shuningdek, to plamda
’
Turkiston ma muriyatining eng yirik vakillari Farg ona, Samarqand,
’ – ’
Sirdaryo viloyatlari harbiy gubernatorlari harbiy prokuror Ignatovich, Toshkent,
Avliyoota uyezdi boshliqlari tomonidan o lkada sodir bo lgan voqyealar
’ ’
haqidagi umumiy axborotlari ham joy olgan bo lib, ular tanqidiy nuqtai
’
nazardan o rganilsa, ko p masalalarni oydinlashtirar edi. Uchinchi hujjat
’ ’
Yettisuv qochoqlarining G uljadagi (Xitoy) Rossiya elchixonasiga yozgan
’
arznomasi bo lib, unda qo zg olondan keyingi ayovsiz jazolardan qochib,
’ ’ ’
yurtini tark etganlarning alamli iztiroblari, boshidan kechirgan azoblari,

g alayonlar ko tarish sabablari va ularga hukumat qo llagan jazolari’ ’ ’
yoritilgan. Xullas, 1916 yil voqyealari haqidagi qo zg olonchilar, rus
’ ’
ma muriyati va Rossiya jamoatchiligi vakillarining qarashlari va ko rsatma-
’ ’
axborotlarini aks ettirgan. Bu hujjatlar to plami ilmiy asosda xolisona va
’
tanqidiy nuqtai nazardan o rganilgan taqdirda bolshevikcha konsepsiyani
’
asoslashga xizmat qilolmasdi va shu tufayli bu to plam tadqiotchilar
’
e tiboridan chetda qolib ketdi.
’
Turkmaniston, Qozog iston va Qirg iziston hududidagi
’ ’
qo zg olonlarni yoritgan hujjat va xotiralar to plamlari ham ilmiy qimmatga
’ ’ ’
ega bo lgan ma lumotlarni jamlagan bo lsa da, ularning so zboshisi va
’ ’ ’ – ’
mavzularining tanlanishida bolshevikcha konsepsiya ta siri yaqqol ko rinib
’ ’
turadi. Aniqrog i, hujjatlar va xotiralar shu konsepsiyani asoslash uchun
’
muvofiqlashtirilgan edi. Buni aniqro tushuntirish uchun shuni ta kidlash
’
lozimki, yuqorida ta kidlanganidek, xotiralar yozib olish jarayonida
’
tadqiqotchilar qo zg olonchilarning ko rsatmalarini bolshevikcha andozaga
’ ’ ’
moslashtirib yozganlar, biroq arxiv hujjatlarini soxtalashtirish imkoni
bo lmagani tufayli, ulardan o z talablariga javob beradigan, cheklangan, tor
’ ’
doiradagi, biryoqlama ma lumotlarni, ya ni mustabid hukumatning rasmiy
’ ’
qarashlari kayd etilgan masalani xolis aks ettirmagan xabarlarni olib
kolganlarini e tiborsiz koldirganlar. Bu ayniksa Qozog istondagi 1916 yil
’ ’
vokealariga oid xujjatlar va xotiralar tuplamida yakkol uz ifodasini topgan.
Xujjatlar davriy, tadrijiy tartibda joylashtirilgan, Turkmanistondagi
qo zg olonga doir to plam esa bunday yondashuvdan xoli bo lib, o zining
’ ’ ’ ’ ’
ilmiy qimmatini bugungi kunda ham saqlab qolgan. Xullas, 30-40 yillarda 1916
yil voqyealarini o rganish bo yicha olib borilgan tadqiqotlar bolshevikcha
’ ’
konsepsiya andozalarida, sinfiy kurash nuqtai nazardan yaratilgan bo lsa-da,
’
qo zg olonning sovet tarixshunosligida ijobiy baholanishi uning manbaviy
’ ’
asoslarini o rganishga ma lum darajada imkon yaratdi, katta hajmdagitarixiy
’ ’

ma lumotlar aniqlandi va chop etildi. Bu davrda muammoning turli’
masalalariga bag ishlangan 40 dan ortiq tadqiqotlar e lon qilindi. Sovet
’ ’
tarixshunosligi namunalarining juda katta qismi shu davrda chop etildi.
Shu o rinda haqli savol tug ilishi shubhasiz. Cheklangan, rasmiy
’ ’
andozalarda rivojlangan muammo tarixshunosligi ilmiy jihatdan qanday boyib
borishi mumkin edi? Gap shundaki, rasmiy andozalarda qo zg olonning
’ ’
maqsadi, ijtimoiy tarkibi va yengilish sabablari sinfiy tahlilga duchor bo lgan,
’
qo zg olon sabablari, voqyealar tafsilotlari, qo zg olonlarning bostirilishi
’ ’ ’ ’
kabi masalalarga esa nisbatan xolisona yondoshilgan.yu chunki bu masalalar
talqini hukmron mafkura manfaatlariga zarar yetkazmas edi, aksincha, ularni
xolisona yoritish, o zidan avvalgi tuzum imperializmning barcha
’ – “
qirdikorlarini ayamay fosh etish , sovet olqishlash uchun juda qo l kelar edi.
” ’
Shu tufayli qo zg olon sabablari sovet tarixshunosligida xususan 30-40
’ ’
yillarda chuqur yoritib borildi. Turkiston xalqining og ir iqtisodi sharoiti,
’
xo jaloik hayoti, shafqatsiz zulm, soliqlar aniq faktlar bilan ochib berildi. Bu
’
masalalar 30-yillar o rtasida yaratilgan tadqiqotlarning diqqat markazidagi
’
muammolardan biri edi. Chunonchi, 1935 yilda Z.Kastelskaya
O zbekistondagi 1916 yil qo zg olonining asosiy shart-sharoitlari (ya ni
’ ’ ’ ’
sabablari) tahliliga bag ishlangan nomzodlik dissertasiyasini yoqladi
’ 1
. Uning
O zbekistondagi 1916 yil qo zg oloniga bag ishlangan boshqa asarlarida
’ ’ ’ ’ 2
ham qo zg olon sabablari atroflicha tadqiq etildi.
’ ’
Shuningdek, Qozog iston, Qirg iziston, Turkmanistondagi
’ ’
qo zg olonlar tarixiga bag ishlangan boshqa asarlarda
’ ’ ’ 3
ham 1916 yil
voqyealariga sabab bo lgan og ir io qitisodiy zulm, ijtimoiy adolatsizlik
’ ’ ’
aniq hujjatlar bilan ko rsatib o tildi. Bu davrda qo zg olonning bostilishiga
’ ’ ’ ’
doir ko plab yangi malumotlar aniqlanib ilmiy iste molga kiritildi. Bu masala
’ ’
ayniqsa Qirg iziston va Turkmaniston hududlari misolida keng yoritildi
’ 4
.

Biroq siyosiy huquqsizlik, milliy zulm kabi masalalar nihoyatda yuzaki,
umumiy tarzda yoritilib, ehtiyotkorlik bilan chetlab o tildi, chunki bu’
masalalarning ortiqcha ta kidlanishi ularning sovet davrida ham hukm surib
’
turgan asoratlari, ko rinishlariga e tiborni kuchaytirar, hukmron mafkura esa
’ ’
bundan mutlaqo manfaatdor emas edi. Umuman, qo zg olonga olib kelgan
’ ’
shart-sharoitlar tahlilida imperializmni ayamay tanqid qilish bilan birga,
sosializm va uning moddiy, jismoniy zo riqishlar, juda katta yo qotishlar
’ ’
evaziga qo lga kiritilayotgan, asoratli oqibatlarga olib boruvchi, bir yoqlama
’
manfaatlarga xizmat qiluvchi soxta yutuq lari, qog ozda bor, amalda yo q
“ ” ’ ’
huquq va imkoniyatlar olqishlanadi, bolsheviklar partiyasining rahbari, aslida
eng og ir kulfatlar sabachisi I.V.Stalin xalqlar otasi sifatida ko klarga
’ “ ” ’
ko tarildi. Bu davrda shaxsga siqinish illatlari hayotning barcha sohalari kabi
’
tarix faniga ham chuqur singib ketgan bo lib, o tmishning eng muhim
’ ’
voqyealari I.V.Stalin qarashlari asosida izohlanar edi. Chunonchi I.V.Stalinning
milliy harakatlar inqilob maqsadlari va vazifalariga xizmat qilsagina ijobiy
“
hisoblanadi degan mazmundagi da voldari nafaqat Turkistondagi, balki
” ’
rossiya imperiyasining boshqa qaram o lkalaridagi milliy ozodlik harakatlarini
’
baholashda ham asosiy mezon bo lib xizmat qilar edi.
’
Shu tufayli 1916 yil voqyealarining maqsadlari chalkashtirib,
qo zg olonni Turkistonda Rossiya hukmronligiga emas, Rossiya
’ ’ “
imperiyalizmga qarshi qaratilgan milliy ozodlik harakati sifatida
”
ko rsatishga zo r berildi. Bundan tashqari kun taritibiga qo zg olon
’ ’ ’ ’
boshlanishida bolsheviklar partiyasi hamda rus proletariatining rolini aniqlab,
munosib baholash vazifasi qo yildi. Chunki Rossiya chuqur ziddiyatlar
“ ” ’
girdobmda qovurilib, bolsheviklar adolat haqida jar solayotgan, ammo rus
ishchilari hali inqilobga, hukumatga qarshi qo zg alishga jazm etmagan 1916
’ ’
yilda Turkiston xalqlarining hyech bir partiya (ayniqsa bolsheviklar partiyasi)
rahbarligisiz, biron-bir dastur yoki tayyorganliksiz butun o lka bo ylab
’ ’
ommaviy sur atda mustabid hokimiyatga o arshi bosh kqtarishi va o zidan
’ ’ ’

bir necha borustun darajada qurollangan ma muriyatni sarosimaga solib,qonli’
to qnashuvlarga ochiq borishi bolsheviklarning bu yerda da vo qilayotgan
’ ’
katta og aliq, rahbarlik, xaloskorlik rollariga hyech bir zaruriyat, ehtiyoj
“ ’ ”
bo lmaganligini ko rsatib, ularning soxta obro lariga soya solar, mahalliy
’ ’ ’
aholining shijoatinini namoyon etardi. O sha davrda yaratilayotgan partiya
’
yoki SSSRtarixi qo llanmalarida ilgari surilgan puch da volarni
’ ’ –
bolsheviklar Oktyabr inqilobiga yetakladilar,Yu ozodlik uchun kurashida
“
rahbarlik qildilar , degan sohta, yolg on uydirmalarni asoslashga xizmat
” ’
qilmas, aksincha, bunday qarashlarga shubha o yg otardi. Shuning uchun
’ ’
ham kommunistik mafkura maddohlari 1916 yil qo zg olonini xalqtashabbusi
’ ’
emas, bolsheviklar targ ibotining natijasi sifatida ko rsatishga urindilar.
“ ’ ” ’
Vaholanki, 20-yillardayoq T.Risqulov kabi qo zg olon ishtirokchilar 1916 yil
’ ’
voqyealarida rus aholisi, ishchilari va bolsheviklarning rolini inkor etib, ular
o zlarining mustamlakachilik kayfiyatiga sodiq qolganiligini ta kidlagan
’ ’
edilar. Bolsheviklar nafaqat 1916 yilda, balki turkistonda sovet hokimiyati
o rnatilgandan keyin ham mustamlakachilik kayfiyatida ish olib borgani 20-
’
yillar adabiyotida, arxiv manbalarida ham ta kidlanadi
’ 1
. Biroq bu haqiqatni
oshkora ta kidlagan, unga guvoh bo lgan zamondoshlar va ularning asarlari
’ ’
30 yillardayoq jamiyat hayoti, ongi, xotirasidan zo rlik bilan uloqtirilgan edi.
’
30-40 yillraga kelib esa haqiqat mutlaqo teskari talqin etila boshlandi. Endilikda
yaratilajak adabiyotlarda, tadqiqotlarda rus ishchilari, bolsheviklar
“
partiyasining rahbarlik, og alik roilini ko rsatib berish vazifasi kun
’ ’ ”
tartibidan joy oldi. Tarixiy haqiqat buni inkor etsa-da, bir necha hodisalar
misolida surgundagi (asosan Qozog istondagi) sanoqli bolsheviklarning
’
qo zg olonchilarga hayrixohligi aniqlanib, ular bugun Turkiston miqyosida
’ ’
xulosa qilish uchun umumlashtirildi. Aniq faktlar misolida isbotlash mumkin
bo lmagan hollarda bolsheviklarningroli taxminiy mulohazalar bilan asoslandi.
’
V.I.Shaxmaykinning O zbekistondagi 1916 yil qo zg olonidani rus
’ ’ ’
bolsheviklari roliga bag ishlangan risolasi ayna shunday taxminiy
’
mulohazalarga soslan-gan edi 2
.

O zbekistonda 1916 yil qo zg oloni tarixiga bag ishlab 40-yillarda’ ’ ’ ’
chop etilgan nashrlar ana shunday kamchiliklar bilan bir qatorda e tiborga
’
loyiq bir xususiyat bilan ajralib turadi. Bu xususiyat Jizzax voqyealariga katta
qiziqish va xolisona yondoshish bilan belgilanadi. Tadqiqiotchilar 30-yillar
davomida aniqlab, chop etilgan muhim manbalar, hujjatlar
qo zg olonchilarning xotiralari asosida Jizzax qo zg oloni 1916 yil
’ ’ ’ ’
voqyealarida alohida o rin tutishini, uyushqoqlik, maqsadlar aniqligi bilan
’
ajralib turishini anglab yetdilar va uni O zbekistondagi 1916 yil
’
qo zg olonining eng kulminasion nuqtasi (cho qqisi) deb baholadilar.
’ ’ ’
Qo zg olonning 30 yilligi munosabati bilan marksizm-leninizm instituti
’ ’
tomonidan e lon qilingan sharhlarda
’ 1
, ilmiy anjuman 2
va to plamda ’ 3
bu
xulosa alohida ta kidlandi.
’
Fikrimizcha, bunday xolislikka sabab, 40 yillarning 1-yarmida, ya ni
– ’
ikkinchi jahon urushi davrida barcha e tibor g alabaga, vatanparvarlik
’ ’
kayfiyatini ko tarishga qaratilgan bir davrda mafkuraviy tazyiqlar bir oz
’
susaygan, bundan tashqari Jizzax voqyelari misolida harbiy vatanparvarlik
tarbiyasi ko zda tutilgan. Biroq masalaga bunday yondoshuv sovet
’
tarixshunosligida 1916 yil voqyealariga munosabat o zgarganini anglatmas
’
edi. Muammoga sinfiy yondoshuv, uning bolshevikcha talqini ham
o zgarmadi, aksincha yillar davomida sayqal topib, mustahkamlanib bordi.
’
Jihhaz voqyealari esa shu rasmiy andoza doirasida, uni inkor etmagan holda
talqin etildi.
Rasmiy andozalar nafaqat tarixiy adabiyotlar, balki badiiyadabiyotga,
san atga ham mingdirilib bordi. Mualliflarning mahalliy millat vakillari emas,
’
asosan rus va boshqa Yevropa millatiga mansubligi, mahalliy ziyolilarning bu
muhim tarixiy muammoga qo l urishga jazm etmasligi ularning bu rasmiy
’
andozalarga munosabatini ko rsatib turar edi. Biroq bolshevikchamafkura
’
maddohlari bunga zaruriyat ham his etmas edilar, chunki tanasi boshqa
“ –

dard bilmas deganlaridek, bu voqyealarga guvoh bo lmagan, ularni boshidan” ’
kechirmaganlarga ularni rasmiy andozaga moslashtirish, aniqrog i,
’
soxtalashtirish hyech gap emas edi. Lekin, keyinchalik 50-60 yillarda fanga
o tmishni faqatgina sovet adabiyotlari orqali tanigan, marksizm-
’
leninizmaqidalari ta sirida tarbiyalangan yangi tadqiqotchilar avlodikirib kela
’
boshlagach, bu masla ham hal bo ldi. 50-yillardanboshlab tarixni
’
sinfiylashtirish va siyosatlashtirish vazifasiga mahalliy ziyolilar keng jalb
qilinib bordi.
III BOB. 50-80 yillarning birinchi yarmida milliy ozodlik harakatlari
to g risida tarixshunoslikdagi fikrlar.
’ ’

Ma lumki, 1941-45 yillarda sovet hokimiyati mamlakatni nemis fashist-’
bosqinchilari hujumidan mudofaa etish va ozod qilish maqsadida butun kuch-
quvvat, imkoniyat, moddiy va ma naviy resurslarni harbiy qudratni tiklash,
’
g alabani ta minlashga qaratadi. 1945-50-yillarda esa vayron bo lgan
’ ’ ’
shahar, qishloq, xalq xo jaliini tiklash, ishlariga zo r berildi. Natijada bu
’ ’
davrlarda sovet hokimiyatining g oyaviy va mafkuraviy kurash masalasiga
’
e tibori 20-yillar va ayniqsa, 30-yillarga nisbatan ayncha susaydi. Ehtimol shu
’
sabali bo lsa kerak, aynan 40-yillarda tarix fanida juda ko p masalalar
’ ’
talqinida bolshevikcha mafkura tazyiqi susayib, o tmishga tarixiylik nuqtai
’
nazaridan yondoshuvga intilish kuzatiladi. 1916 qo zg oloni, ayniqsa, Jizzax
’ ’
voqyealari talqinida ham bu hol yaqqol ko zga tashlanadi.
’
Lekin, bu uzoqqa cho zilmadi. 40-yillar oxiri 50-yillar boshiga klib shu
’
paytgacha urushdagi g alab uchun tashviqot-targ ibot bilan band bo lib
’ ’ ’
kelgan mafkuraviy bo g inlarning faoliyati, e tibori yana ma naviy,
’ ’ ’ ’
ijtimoiy sohaga qaratilib, g oyaviy kurashga bel bog ladi.
’ ’
II jahon urushidan keyin sobiq SSSr davlatining sa y harakatlari bilan
– ’
dunyoning ikki tuzum lagerga bo ilishi butun jahon miqyosida, g oyaviy,
’ ’
mafkuraviy kurashning avj olishiga sabab bo ldi. Butun jahonda inqilob qilish,
’
kommunizm qurish bahonasida dunyoni o z izmiga solish maqsadida turli
’
qit alarda g oyaviy, mafkuraviy tashviqotni avj oldirgan sovet davlati o z
’ ’ ’
mamlakatida ham bu masalaga e tiborni kuchaytirib yubordi.
’
Jahon miqyosida xalqaro maydonda sodir bo layotgan muhim siyosiy
’
o zgarishlar mamlakat ichkarisidagi hayotda doimo o z aks sadosini berib
’ ’
bordi. Chunonchi, Osiyo qit asida dunyoning rivojlangan mamlakatlari
’
mustamlakachiligiga qarshi boshlangan milliy ozodlik kurashlari natijasida
Hindiston, Pokiston, Indoneziya, Birma, Vyetnam kabi mamlakatlarning
Angliya va Yaponiya zulmidan xolos bo lishi O rta Osiyo, Kavkaz, Boltiq
’ ’
bo yi respublikalarida mustamlakachilik hukmronligini saqlab turgan sovet
’

davlatini xushyorlikka ehtiyot choralarini ko rishga undadi. Sovet davlati o z’ ’
tarkibiga zo rlik bilan kiritilib kuch bilan saqlab turilgan respublikalarda
’
mustaqillik uchun kurashlarning boshlanishiga yo l qo ymaslik uchun harbiy
’ ’
ehtiyotkorlikni allaqachon ta minlangan bo lsa-da, ma naviy sohada o ziga
’ ’ ’ ’
ortiqcha ishonolmas edi. Chunki, milliy mustaqillik istagi zo rlik bilan jilovlab
’
turilar edi. Shu sababli, ham sovet hokimiyati mamlakatda mafkuraviy,
g oyaviy kurashni yo lga qo yishda eng avvalo milliy tuyg ularni yo q
’ ’ ’ ’ ’
qilishga kirishdi.
Xalqning ongida qalbidagini emas, hatto xotirasidan ham milliy ozodlik
uchun harakatlar va unga intilishni yo q qilib, o chirib tashlash maqsadida
’ ’
o tmishda Rossiya istibdodiga qarshi olib borilgan kurashlar tarixi qaytadan
’
ko rib chiqila boshlandi. Bunday tadbirning boshlanishiga sabab bo lgan
’ ’
tashqi omillardan yana biri xorijiy tarixshunoslikda Turkistonda milliy
–
ozodlik harakati tarixini xolisona talqin etgan tadqiqotlarning e lon qilini edi.
’
Chunonchi, nemis va turk tillarida chop etilgan muhojir vatandoshlar Zakiy
–
Validiy To g on, Abdulla Rajab Boysun, Boymirza Hayit kabi
’ ’
tadqiqotchilarning asarlarida Turkistonda Rossiya va sovet davlatiga qarshi olib
borilgan kurashlar, mohiyati va maqsadi bir xil bo lib, milliy ozodlik
’
harakatining tarkibiy qismi sifatida bir-birini davom ettirgani alohida
ta kidlangan edi. Bundan tashqari SSSR Rossiya imperiyasining davomchisi
’
merosxo ri mustamlakachi qizil imperiya sifatida baholangan edi. 1916 yil
’
qo zg oloni esa rus imperializmi emas, Rossiya hukmronligiga qarshi
’ ’
qaratilgani va bu Jizzax voqyealari misolida aniq namoyon bo lgani qayd
’
etilgandi.
O z vatanida buzib ko rsatilgan atayin noto g ri talqin etilgan
’ ’ ’ ’
haqiqatning jahon miqyosida fosh etilishi va uni sovet davlatiga ham kirib
kelish xavfi hkumat va uning mafkuraviy bo g inlarining paytavasiga qurt
’ ’ “
solib qo ydi . Bolshevikcha mafkura maddohlari o zlari to qigan soxta
’ ” ’ ’

tarixni xalq ongiga yanada chuqurroq singdirishga haqiqatni yanada ko proq’
buzib ko rsatishga xorijiy tarixshuneoslikni haqiqat jarchilari bo lgan muhojir
’ ’
mualliflarini qoralashga kirishdilar. Mamlakatda milliy ong va tuyg u
’
masalasida mafkuraviy xujumlar avj ola boshladi. Kun tartibida va adabiyot,
san at, ijtimoiy fanlarda g oyaviy mafkuraviy nazoratni kuchaytirish vazifasi
’ ’
qo yildi. Aynan shu davrda, ya ni milliy ozodlik uchun kurash tarixiga yangi
’ ’
hujum boshlandi. Bunda yuqorida qayd etilganidek I.V.Stalinning milliy
“
harakatlar inqilob manfaatlariga xizmat qilsagina progressiv hisoblanishi
”
haqidagi qarashlari bosh mezon edi. Masalaga shu nuqtai nazardan yondoshuv
asosida milliy manfaatlar atayin inqilob yana o sha kommunizm g oyalari va
’ ’
sinfiy kurash manfaatlari soyasida ko mib yuborildi. Chunonchi,
’
Turkmanistondagi 1916 yil qo zg oloni reaksion harakat deb e lon
’ ’ “ ” ’
qilindi 1
. Bunday tashabbus bilan chiqqat Yu.Tarasov o zining
’
Turkmanistondagi 1916 yil voqyealariga bag ishlangan maqolaisdia bu yerda
’
Turkiya, Germaniya, Eron, Afg onistondan yordam kutgan feodal tabaqa
’
manfaatlariga buysundirilgan reaksion, millatchilik harakati bo lgan, degan
’
mazmundagi da voni asoslamoqchi bo ldi, muallif turkman boylari xalqni
’ ’
qo lga qurol olib, Rossiyadan ajralish uchun kurashga da vat etganlari, bu
’ ’
kurashda Turkiya, Eron, Afg onistondan yordam olmoqchi bo lganlari tufayli
’ ’
bunday harakatni milliy ozodlik harakati deb hisoblab bo lmaydi
“ ’ ” 1
, deb
uqdirmoqchi bo ldi. Yu.Tarasov Rossiyadan ajralish, mustaqil xonlik tuzish
’ “
mao sadida turkman boylari va ulamolari uyushtirgan, dehqonlarni ham
’
qamrab olgan bu kurashga berilgan ijobiy bahoni qaytadan ko rib chiqish
’
zarur , deb uqdirib, ilmiy jamoatchilikni shunga da vat eta boshladi. Shu
” ’
munosabat bilan nafaqat Turkmanistonda balki boshqa respublikalarda
masalan, O zbekiston, Qozog iston, Qirg izistonda ham milliy ozodlik
’ ’ ’
harakatlariga berilgan bahoni qaytadan ko rib chiqish masalasi kun tartibidagi
’
muhim vazifaga aylanadi.

Bu masalalar Qirg iziston Kommunistik partiyasi MK, O zbekiston’ ’
Kommunistik partiyasi MK Plenumlarida ham ko rib chiqildi, matbuotda qator
’
maqolalar e lon qilindi
’ 2
. 1951-1953-yillar davomida O zbekiston, ’
Qozog iston, Qirg iziston, Turkmanistonda milliy ozodlik harakatlari tarixiga
’ ’
bag ishlangan anjuman va munozaralar uyushtirildi. Xususan O zbekistonda
’ ’
(Toshkentda) bu mavzuda uyushtirilgan munozarada 1898 yildagi Andijon
qo zg oloni, 1892 yil Toshkent qo zg oloni mulkdorlar va ulamolar
’ ’ ’ ’ “
rahbarligida uyushtirilgan inqilob manfaatlariga javob bermagan reaksion
chiqishlar sifatida qoralandi
” 3
. Bunday noto g ri qarashlar 50-yillar ’ ’
adabiyotida ham o z aksini topdi
’ 4
. Masalaga bunda yondoshuv O rta Osiyo ’
va Qozog iston xalqlarining milliy ozodligi uchun kurash tarixini qoralab, xalq
’
xotirasidan o chirib tashlash noto g ri soxta tasavvurlar singdirishni
’ ’ ’
ko zlagan edi, albatta. Garchi, bu boradagi urinishlar mafkuraviy tazyiqlar
’
o z natijalarini bersada, milliy ozodlik kurashini butunlay qoralashga imkon
’
bermadi. Bu avvalo 1916 yil qo zg oloni misolida namoyon bo ldi. 20-
’ ’ ’
yillardan boshlab so nggi 30 yil davomida e lon qilingan tadqiqotlar juda
’ ’
katta tarixiy manbalar hujjatlar, xotiralar, mahalliy tarixchilarning asosli
dalillari bunga katta to siq bo ldi. Bu qo zg olon xarakteri haqida qizib
’ ’ ’ ’
ketgan munozaralarda olimlar, tadqiqotchilarning aksariyati uning milliy
ozodlik kurashi bo lganini e tirof etdilar. Xususan, Turkmanistonda bu
’ ’
masalad ikki marta munozara uyushtirildi. 1952 yilda Turkmaniston SSR FAda
bo lib o tgan muhokamada Yu.Tarasovning chiqishlari va yuqorida qayd
’ ’
etilgan maqolasidagi fikr mulohazalari keskin qarshilikka uchraydi. Munozara
ishtirokchilaridan O.Kuliyev o z ma ruzasida Turkmanistondagi 1916 yil
’ ’
voqyealarining milliy ozodlik yo nalishini alohida qayd etib, qo zg olanda
’ ’ ’
mulkdorinig ishtiroki uning mohiyatini o zgartira olmagani alohida
’
ta kidlandi. Munozara ishtirokchilari har ikki qarama-qarshi mulohazani
’
ya ni O.Kulev va Yu.Tarasovlar ilgari surgan ziddiyatli qarashlarni aniq
’

faktlar bilan asoslash uchun manbalarni chuqur o rganishga va shundan keyin’
yana muhokamaga yig ilishga qaror qildilar. Shunday izlanishlar va
’
tayyorgarliklardan so ng yetarli dalillar asosida Turkmanistondagi 1916 yil
’
qo zg oloni milliy ozodlik harakati bo lgani ko pchilik tomondan tan
’ ’ ’ ’
olinib, e tirof etildi, biroq mulkdorlar ishtiroki va rahbarligida 5-6 oktyabrda
’
Tejen va Gurgenda bo lib o tgan qurolli kurashlar reaksion chiqishlar
’ ’ “ ”
sifatida baholandi. Xuddiy shunday kengash va muhokamalar 1952-1953 yillar
davomida O zbekiston (Toshkent), Qirg iziston (Frunze) va Qozog iston
’ ’ ’
(Alma-Ata) respublikalarida ham bo lib o tadi. Bu munozaralar va
’ ’
anjumanlarning natijalari 1954 yilda Tokentda O zbekiston, Qozog iston,
’ ’
Qirg iziston, Trukmaniston respublikalari hamda SSSR FA tarix instituti
’
vakillarining ishtirokida bo lib o tgan birlashgan ilmiy sessiya(kengash) da
’ ’
muhokama etilib, e lon qilindi.
’
Sessiyada so zga chiqqan asosiy notiqlar X.T.Tursunov va
’ –
P.A.Kovalyov (O zbekiston), O. Kuliyev (Turkmaniston), A.G.Zima
’
(Qirg iziston), T.Ye.Yeleuov (Qozog iston) O rta Osiyo va Qozog istonda
’ ’ ’ ’
1916 yilda bo lib o tgan qo zg olon ommaviy tus olgan milliy ozodlik
’ ’ ’ ’
harakati bo lganini e tirof etgan holda ayrim nohiyalarda feodal unsurlar
’ ’ “
(ya ni mulkdorlar nazarda tutiladi-D.Z) ishitiroki va rahbarligida sodir
’
bo lgan voqyealarni reaksion chiqishlar sifatida baholaydilar. Yettisuv
’ ” “ ”
viloyatidagi Pishpek va Prjevalsk uyezdlarida Samarqand viloyatidagi Jizzax
uyezdida, Kaspiyorti viloyatidagi Gurgen va Tejenda yuz bergan voqyealarga
shunday ta rif beriladi
’ 1
.
Manbalarda ma lum bo lishicha, bu nohiyalarda mahalliy aholi
’ ’
qarshiligi nihoyatda uyushgan, qurolli hujum tusini olib, mustabid hukumat
qo shinlari, ma muriyat vakillari bilan qonli to qnashuvlar sodir bo lgan
’ ’ ’ ’
ularda mulkdor toifa vakillari ham faol ishtirok etganlar va Rossiyadan ajralish
maqsadi aniq ilgari surilgan. Bu hol qo zg olonda sinfiy manfaatlar
’ ’

emas,umumilliy, umumxalq manfaatlari, ya ni mustaqillik, milliy ozodlik’
g oyalari ustun turganiligida dalolat berib, 1916 yil voqyealarini sinfiy kurash
’
sifatida baholashga monelik qilardi, oliy maqsad yo lida boyu kambag al
’ ’
bosh qo shib, birga kurashganini namoyon etardi. Bu esa sinfiy kurash va
’
kommunistik mafkura aqidalariga siri to g ri kelmas edi. Shu tufayli aynan
’ ’
shu nohiyalardagi g alayonlar reaksion chiqishlar sifatida baholandi va bu
’ “ ”
sessiyada qabul qilingan qaror (rezolyusiya)da ham alohida qayd etilib, unga
rasmiy majburiy andoza maqomi berildi. Shu tariqa 50-yillarning 1-yarmida
1916 yil qo zg olonining yanada sinfiylashtirilgan, siyosatlashtirib
’ ’
g oyalashtirilgan talqini ishlab chiqildi va u 50-80 yillarda yaratilgan barcha
’
tadqiqotlar uchun rasmiy andoza, majburiy bosh mezon bo lib xizmat qildi.
’
O rta osiyo va Qog oziston respublikalarining ilmiy jamoatchiligi bu
’ ’
andozalarga o z tadqiqotlarini to la moslashtirib borishlari esa senzura,
’ ’
mafkuraviy bo g inlar tomonidan ta minlandi. Yanada sinfiylashtirilgan va
’ ’ ’
g oyaviylashtirilgan bu rasmiy andoza 1916 yil qo zg olonining
’ “ ’ ’
markscha-lenincha talqini sifatida e tirof etildi. Unda qo zg olon
” ’ ’ ’
sabablari, xaraktrei, mag lubiyat sabablari 30-yillardagi bolshevikcha
’
konsepsiya asosida baholandi. 1916 yil voqyealari imperializmga qarshi
“
milliy ozodlik harakati sifatida e tirof qilindi, voqyealar bayoni, kurash
” ’
jarayoni, qo zg olonchilarning ijtimoiy tarkibi butunlay sinfiy nuqtai
’ ’
nazardan talqin etildi, mulkdorlar, ruhoniylar roli qoralanib, eng uyushgan,
qurolli to qnashuv tusini olgan qo zg olonlar salbiy baholandi.
’ ’ ’
50-80-yillar davomida ana shunday asosda va yo nalishda o nlab
’ ’
maqolalar, 1916 yil voqyealarini butun O rta Osiyo va Qozog iston
’ ’
miqyosida hamda alohida respublikalar doirasida yoritgan yirik monografik
tadqiqotlar yaratildi 1
. muammoni markscha-lenincha talqinining «yuksak
namunasi» bo lgan bu asarlar 1916 yil voqyealariga doir juda katta hajmdagi
’
yangi ma lumotlar bilan boyitilgan edi, ammo qo zg olonning asosiy
’ ’ ’

masalalari-uning sabablari, mohiyati, harakatlantiruvchi kuchlari, mag lubiyat’
sabablarining talqini rasmiy andozalarga to liq moslashtirilgan edi. Bu
’
tadqiqotlarda qo zg olonga sabab bo lgan ijtimoiy-iqtisodiy omillar juda
’ ’ ’
keng va atroflicha tadqiq etilgan, siyosiy omillar esa to g ri ochib
’ ’
berilmagan. Qo zg olon boshlanishida muhim o rin tutgan mahalliy omillar
’ ’ ’
esa atayin ko rsatilmagan. Chunonchi, Turkistonda XX asr boshidan shakllana
’
boshlagan, o lka xalqlarining umummilliy manfaatlari, taqdiri haqida
’
qayg urib, ma rifatparvarlik faoliyatini olib borgan, xalqning siyosiy, milliy
’ ’
ongini uyg otish maqsadida faol sa y-harakatlar qilib, mardikorlik haqidagi
’ ’
farmon ijrosiga keskin qarshilik ko rsatishga undagan jadidchilik harakati,
’
uning milliy ozodlik uchun kurashdagi o rni, g oyalari mutlaqo e tiborsiz
’ ’ ’
qoldirildi, ijtimoiy adolatsizlik, iqtisodiy zulm imperializmning illatlari sifatida
ko rsatildi, zo r berib tanqid qilinda, biroq milliy, siyosiy zulm haqida yuzaki
’ ’
umumiy xulosalar bilan cheklanildi. Hatto, o lkaning xom ashyo bazasiga
’
aylantirilish jarayoni hamda uning chuqur asoratlari ham yetarlicha tahlil
etilmaydi, chunki bu masalalar kundalik hayotdagi shunday asosda yuritilayot-
gan siyosatning mohiyatini fosh etar, hukmron mafkura esa bundan sira
manfaatdor emas edi. Bu asarlarda qo zg olonning ayrim respublikalardagi
’ ’
o ziga xos xususiyatlari, g alayonlar tafsilotlarini aniqlashtiruvchi juda ko p
’ ’ ’
faktlar ilmiy iste molga kiritildi, biroq ular nihoyatda tor, sinfiy nuqtai
’
nazardan tahlil etilib, cheklangan, asossiz da volar bilan umumlashtirildi.
’
Qo zg olon saboqlari, uning mag lubiyat sabablari haqida bu asarlarda
’ ’ ’
qayd etilgan xulosalar esa «buyuk og achilik» va «buyuk davlatchilik»
’
shovinizmi bilan sug orilgan, haqiqatga zid, soxta da volardan iborat bo lib,
’ ’ ’
tarixiy haqiqatga emas, hukmron mafkura manfaatlari va talablariga javob berar
edi.
Chunonchi, X. Tursunovning «O rta Osiyo va Qozog istonda 1916 yil
’ ’
xalq qo zg oloni» nomli asari shunday xulosalar bilan yakunlangan edi: «
’ ’ …

chuqur tarixiy ildizlarga ega bo lgan bu qo zg olon Turkiston va’ ’ ’
Qozog istonning Rossiyaga qo shib olinishining progressiv oqibatlaridan beri
’ ’
edi qo zg olon Turkiston va G ozog istonni Rossiyadan ajratishga
… ’ ’ ’ ’
qaratilmagan edi qo zg olon O rta Osiyo va Qozog iston xalqlari o z
… ’ ’ ’ ’ ’
kuchlari bilan milliy mustamlakachilik zulmidan ozod bo la olmasliklarini
’
ko rsatdi. Ularning ozodlik uchun kurashlari faqatgina Rossiya ishchilar sinfi
’
rahbarligida g alaba qozonishi mumkinligiga o z tarixiy tajribalarida
’ ’
ishondilar »
… 1
.
Bunday asossiz da volar shu muallifning 1916 yil qo zg olonining
’ ’ ’
sabablari sifatida o zi e tirof etgan, katta hajmdagi ma lumotlar asosida
’ ’ ’
ko rsatib berilgan mustamlakachilik zulmini, qo zg olonning shu zulmni
’ ’ ’
tugatishga qaratilganini, uning achchiq saboqlarini inkor etar edi. Ular
muallifning shaxsiy mulohazalari emas, qo zg olon haqida hukmron
’ ’
kommunistik mafkuraning tazyiqi, bevosita nazorati hamda ko rsatmalari
’
asosida ishlab chiqilgan rasmiy andozaning asosiy mezonlari edi. Ulardan bir
qadam ham chiqa olmagan muallif boy tarixiy faktlarni shu mezonga solishga
majbur bo lgan. Rasmiy andozalardagi bunday da volar buyuk davlatchilik
’ ’
shovinizmini, Rossiya va rus xalqining ustunligini targ ib etish, O rta Osiyo
’ ’
xalqlarida milliy mustaqillik istagi, milliy g urur va o z kuchiga ishonch
’ ’
tuyg ularini yo q qilish, hukmron sovet davlatining mustamlakachilik
’ ’
mohiyatini xaspo shlab, uni tabiy zaruriyat sifatida qabul qilishga erishish,
’
Turkistondagi Rossiya hukmronligini ijobiy baholash, oqlash maqsadlarini
ko zlardi. Eng ayanchlisi shundaki, bunday asossiz da volar milliy ozodlik
’ ’
tushunchasining mohiyatini ham buzib ko rsatar, xalqda tobelikni, «katta
’
og a»ga sadoqatni, mutelikni tarbiyalashga, milliy ongni so ndirishga
’ ’
qaratilgan edi.
Hukmron mafkura tazyiqi ostida ana shunday maqsadlarga xizmat qilgan
mualliflar ayrim masalalarda imkon boricha rasmiy andozalardan chetga

chiqqan holatlar ham bo lgan. Shunday jasoratga jazm etganlardan biri K.’
Usenbayev bo lib, uning Qirg izistondagi 1916 yil qo zg oloni tarixiga
’ ’ ’ ’
bag ishlangan asari markscha-lenincha aqidalar bilan boshdan-oyoq
’
sug orilgan bo lishiga qaramay, «reaksion chiqishlar» haqidagi mulohazalari
’ ’
alohida e tiborga loyiq. Bu muammoni arxiv hujjatlari, zamondoshlarning
’
ko rsatmalari, qo zg olonchilarning xotiralarini qiyosiy va tanqidiy asosda
’ ’ ’
atroflicha va chuqur o rgangan muallif Qirg izistondagi «reaksion chiqishlar»
’ ’
haqidagi xulosalar soxta ma lumotlarga asoslangan noto g ri qarashlar
’ ’ ’
ekanligini isbotlab beradi 1
.
60-70-yillarda olib borilgan tadqiqotlarda qo zg olonning alohida
’ ’
respublikalar doirasida tadqiq etilishi uning har bir hududdagi o ziga xos
’
xususiyatlarini, rivojlanish bosqichlarini aniqlash imkonini berdi. Masalan,
O zbekiston hududidagi Farg ona viloyati misolida qo zg olonlar
’ ’ ’ ’
nihoyatda ommaviy, umumxalq kurashi sifatida, Qirg izistonda agrar kurash
’
(yersuv masalasi), Qozog istonda esa uyushgan qurolli kurash tusini olgani
’
aniq faktlar bilan yoritib berildi, shuningdek, O zbekistondagi
’
ko zg olonlarda ayollarning faol ishtiroki hamda tashabbusi,
’ ’
Qozog istondagi qo zg olonlarning aniq reja asosida uyushgan kurashga
’ ’ ’
aylanib, mustabid hukumat uni bostirishga muvaffaq bo la olmagani,
’
Qirg izistonda esa ko zg olonlar o ta adolatsiz siyosat natijasida nafaqat
’ ’ ’ ’
agrar sohada, balki milliy munosabatlarda ham nihoyatda keskin tus olgani
ma lum bo ldi. Tarixiy faktlarning boyligi, ko zg olonning ayrim
’ ’ ’ ’
viloyatlardagi o ziga xos xususiyatlari, muhim voqyealarning aniqlanishi bu
’
tadqiqotlarning yutug i bo lsa, sinfiy tahlil g oyalashtirilgan,
’ ’ ’
siyosatlashtirilgan asossiz xulosalar ularning eng katta kamchiligidir. Shu
sabablar tufayli bu asarlar o ta tanqidiy nuqtai-nazardan yondoshuvini taqozo
’
etadi.

Bu davrda 1916 yil qo zg oloniga doir arxiv ma lumotlari va’ ’ ’
qo zg olonchilarning xotiralarini o rganish borasida katta ilanishlar olib
’ ’ ’
borildi. 50-yillarning oxirida Moskva, Leningrad, O zbekiston, Qozog iston,
’ ’
Qirg iziston, Turkmaniston Markaziy Davlat arxivlarida shu respublikalar
’
tadqiqotchilari olib borgan izlanish tufayli 508 ta tarixiy xujjatdan iborat
maxsus to plam yaratildi. 1960 yilda chop etilgan ushbu to plamda asosan
’ ’
mustabid hukumat ma muriyati arxivida saqlanib qolgan rasmiy hujjatlar-
’
raport, axborot, telegramma, bayonotlar joy olgan bo lib, boy faktlarga egadir.
’
Bu hujjatlar mustabid ma muriyat ijodining mahsuli bo lganligi tufayli
’ ’
aksariyat hollarda voqyealarni bir yoqlama-hukmron taraf manfaatlari nuqtai
nazaridan, cheklangan doirada talqin etadi va shu sababli o ta tanqidiy
’
munosabatni, boshqa manbalar bilan taqqislashni taqozo etadi. To plamning
’
kirish qismida 1916 yil voqyealariga berilgan qisqacha ta rif esa muammoning
’
rasmiy andozalardagi markscha-lenincha talqiniga to la moslashtirilgan
’
bo lib, tadqiqotchilarning imkoniyati bu borada ham, ya ni hujjatlarni jamlab
’ ’
chop etishda ham o ta cheklanganligidan dalolat beradi. IX bobdan iborat bu
’
to plamga qo zg olonni butun Turkiston va alohida viloyatlar hududida
’ ’ ’
yorituvchi hujjatlar nihoyatda saralab kiritilgan, hukmron siyosat va rasmiy
andoza talablariga mos kelmaganlari atayin e tiborsiz qoldirilgan. Shunga
’
qaramay bu hujjatlar to plamidan joy olgan tarixiy faktlar 1916 yil
’
voqyealarini qachon, qayerda, kimlar, qancha odam g alayon qildi, u qanday
’
bosti-rilganini o rganishda katta ahamiyatga ega
’ 1
(tanqidiy nuqtai nazardan
albatta).
Bu davrda ham manbalarni o rganishda qo zg olonchilar xotiralariga
’ ’ ’
katta e tibor qaratildi. 50-yillar davomida Farg ona, Samarqand
’ ’
viloyatlaridagi qo zg olonchilarning xotiralari yozib olindi. Garchi bu
’ ’
xotiralar yuqorida qayd etilganidek, voqyealarni rasmiy andozalar doirasida
yoritsa-da, ularda qayd etilgan faktlar qo zg olon tafsilotlarini (qachon,
’ ’

qayerda, qancha odam g alayon ko tardi va u qanday tugadi) aniqlashda’ ’
kattayordam berishi shubhasiz. Sovet tadqiqotlarida bu xotiralarning ma lum
’
qismigina ilmiy iste molga kiritildi. Farg ona viloyatidagi
’ ’
qo zg olonchilarning xotiralari chop etildi
’ ’ 1
. lekin xotiralarning qolgan qismi
ilmiy iste molga kiritilmay arxivlarda qolib ketdi.
’
Bu davrda 1916 yil voqyealarini Rossiyadagi siyosiy jarayonlar bilan
bog liqlikda tahlil etishga alohida e tibor qaratildi. Bu mavzuda qator
’ ’
maqolalar 2
, tadqiqotlar e lon qilgan P.A. Kovalev Turkistondagi voqyealarni
’
«Rossiyadagi inqilobiy jarayonning tarkibiy qismi, in ikosi» sifatida
’
ko rsatishga urinadi, ichki omillar-mahalliy xususiyatlar, umumxalq, umum-
’
milliy manfaatlar, oddiy avom xalq ahvoli, orzuistaklari e tibordan yanada
’
uzoqlashtiriladi. Masalan, P. Kovalevning Turkiston aholisini front orti ishlarga
safarbar etilishi va 1916 yil qo zg olonniga bag ishlangan nomzodlik
’ ’ ’
dissertasiyasida muallif o z oldiga «inqiroz arafasida turgan Rossiyaning
’
halokatli ahvoli, Turkiston va Rossiya siyosiy hayotining aloqadorligi, rus
inqilobi va Turkiston xalqlari ozodlik harakatining aloqadorligini ochib berish»
maqsadini qo ygan edi
’ 3
. Masalaga shu nuqtai nazardan yondoshgan
P.A.Kovalev 1916 yil qo zg oloni misolida imperializmning halokatini
’ ’
ko rsatib berishga, xalqning xaqqoniy tarixini emas, kommunistik mafkura
’
manfaatlariga xizmat qiluvchi sinfiy kurash tarixini yaratishga urindi. Shu
sababli ham uning maqolalari muammo tarixshunosligini yanada
g oyalashtirish, sinfiylashtirish, siyosiylashtirishga katta hissa qo shdi.
’ ’
P.A. Kovalevning Turkistondan mardikorlikka olib ketilgan ishchilarning
hayoti va taqdiriga bag ishlangan yoirik tadqiqoti
’ 1
bu masalani ilk bor va
atroflicha yoritib bergan asar bo lib, unda juda katta hajmdagi boy tarixiy
’
faktlar asosida mardikorlarning achchiq qismati yoritilgan. Biroq, bu
muammoga ham muallif mafkuraviy cheklashlar, andozalar doirasida
yondoshgan va mardikorlar qismatida Rossiyadagi inqilobiy jarayonlar

ta sirini nihoyatda bo rttirib, ularni inqilobchilar sifatida ko rsatishga’ ’ ’
uringan. Vaholanki, Turkistonda 1918-1924 yillarda mustabid sovet
hokimiyatiga, bolsheviklarga qarshi kurashgan kuchlarning ko pchiligini
’
aynan shu mardikorlar tashkil qilgan edi.
60-yillarda 1916 yil voqyealariga rus askarlarining munosabati, mustabid
hukumatning jazolash siyosati kabi masalalar ham ilk bor ilmiy asosda
o rganila boshlandi. Bu masalalarga D.I. Soyfer, N.A. Abdurahimova
’
tadqiqodlarida alohida e tibor qaratildi
’ 2
. Chunonchi, D. Soyfer rus
askarlarining qo zg olonchilarni shafqatsiz jazolashda ishtirok etish sabab-
’ ’
larini o rganib, buni chorizm qo shinlari tarkibida mahalliy aholiga qarshi
’ ’
kayfiyatda bo lgan kelgindi ruslar (Rossiyadan ko chib kelgan) ko pchilikni
’ ’ ’
tashkil etganligi, maxsus jazo otryadlari asosan kazaklardan tuzilganligi,
askarlar va kazaklar orasida uzluksiz sur atda shovinistik targ ibot olib
’ ’
borganligi, harbiy holat qonunlari o ta shafqatsiz bo lganligi bilan
’ ’
izohlanishini aniqladi.
Ma lumki, podsho Rossiyasi davrida millatning o zga millatlarga
’ ’
nisbatan xayrixoh bo lmagan munosabati 1916 yil voqyealarining asosiy
’
sabablaridan biri bo lib, bu siyosat qo zg olonni bostirish davomida yanada
’ ’ ’
aniq namoyon bo ldi. Bu hol har ikki millat orasiga katta rahna soldi. Bunday
’
munosabat bevosita mustabid hukumat aybi bilan yuzaga kelgani va
keskinlashganini tarixiy faktlar, zamondoshlar ham tasdiqlaydi. D.I. Soyfer
tadqiqotida ham hukumatning bu boradagi faoliyatini fosh etuvchi aniq
ma lumotlar keltiriladi. Hukmron millatning mazlum xalqqa nisbatan bunday
’
munosabati sovet tarixiy adabiyotlari, xususan kommunistik partiya tarixi
adabiyotlarida mustahkam o rnashib qolgan noto g ri va soxta tasavvurlarni,
’ ’ ’
ya ni «rus xalqi (jumladan Turkistondagi ham) mahalliy aholini zulmdan ozod
’
qilish missiyasini bajarib, uning erk uchun kurashlariga rahbarlik qilgan» degan
da volar naqadar asossiz ekanligini fosh qiladi.
’

D.I. Soyfer o z tadqiqotida Turkistonda rus millatining hukmronligi-ni,’
uning mazlum millatlarga nisbatan zo ravonligini ta minlab turgan mustabid
’ ’
chor hukumatining bu boradagi faoliyatini 1916 yil voqyealariga bog liq holda
’
ochib beradi, biroq u ham pirovardida o z tadqiqotini «rus xalqi Turkistinda
’
ozodlik missiyasini bajarganligi» haqidagi haqiqatga va o zi ilgari surgan
’
ilmiy xulosalarga zid da volar bilan yakunlaydi.
’
N. Abdurahimovaning Turkistonda mustabid hukumatning mazlum xalqqa
nisbatan olib borgan jazolash siyosatini 1916 yil voqyealarining shafqatsiz
bostirilishi misolida ochib bergan tadqiqoti muammo tarixshunosligini yangi
ma lumotlar bilan boyitdi
’ 1
. Muallif mustabid hukumatning qo zg olonni ’ ’
bostirish chog idagi siyosati o ta shafqatsiz bo lganligi va harbiy kuchni
’ ’ ’
keng qo llash asosida olib borilganini alohida ta kidlaydi. U
’ ’
qo zg olonchilar ustidan olib borilgan sud jarayonlarini tahlil etib, asosan
’ ’
umrbod surgun qilish, o lim jazosi, mol-mulkni musodara etish kabi og ir
’ ’
jazo choralari belgilangani, jazolanganlar nihoyatda ko pligi va asosan
’
kambag allardan iborat bo lganini aniqlaydi. Shuningdek, N. Abdurahimova
’ ’
adliya sohasidagi poraxo rlik, savodsizlik, mansabni suiiste mol qilish hollari
’ ’
ko p bo lgani, jazolanuvchilarga jinoyatchi sifatida qaralgani, masalaning
’ ’
siyosiy mohiyati yashirilgani haqida aniq misollar keltiradi. Lekin mulqdor
sinfga mansub ayrim mansabdor mahalliy ma murlarning hukumatning jazo
’
otryadlarini qo llab-quvvatlagani haqidagi sanoqli holatlarni umumlashtirib,
’
boylar o z manfaatini ko zlab qo zg olonni bostirishda hokimiyatga
’ ’ ’ ’
yordamlashgan, degan mazmundagi shoshilinch va yuzaki xulosaga keladi.
Vaholanki, arxiv hujjatlarida yirik mahalliy ma murlar-ellikboshi, qozi,
’
ruhoniylar aholini bosh ko tarishga undab, targ ibot yuritganlari haqidagi
’ ’
ma lumotlar ham oz emas. Masalan, Toshkentda qo zg olon boshlanishidan
’ ’ ’
oldin shahar ellikboshilari maslahatlashib, aholini farmonga qarshi chiqib,
ayollari bilan birgalikda bosh ko tarishga targ ib etish maqsadida barcha
’ ’

mahallalarga tunda o z vakillarini jo natganlar, ertasi kuni esa-11 iyulda’ ’
butuye shahar qo zg olon ko targan. Bunday voqyealar Farg onada ham
’ ’ ’ ’
sodir bo lgan.
’
Arxiv manbalarida mulkdorlar, boylar, manaplar, ma muriyat vakillari
’
ham (ellikboshilar, qozilar va h.k) xalqni g alayonlarga undab, ularga bosh-
’
qosh bo lgani haqidagi boshqa ma lumotlar ko plab uchraydi, biroq ularning
’ ’ ’
aksariyati sovet tarixshunosligida atayin ilmiy iste molga kiritilmagan, chunki
’
bu ma lumotlar qo zg olonni sinfiy kurash sifatida baholovchi rasmiy,
’ ’ ’
markscha-lenincha qarashlarga mutlaqo zid edi. Shuningdek, ayrim (juda
sanoqli) hollarda ma muriyatning mahalliy vakillari o z xizmat vazifalari
’ ’
yuzasidan qo zg olonni bostirishda ishtirok etganlar. Asosan mulkdorlar
’ ’
sinfiga mansub sanoqli mahalliy ma murlarning bu faoliyati barcha mulkdorlar
’
haqida shunday xulosa qilish uchun asos bo la olmaydi, albatta. Umuman,
’
qo zg olonda ishtirok etganlar o z sinfiy manfaatini emas, umummilliy
’ ’ ’
umumxalq manfaatlarini ko zlab kurashganlar, ya ni aholining barcha toifa
’ ’
va tabaqa vakillarining manfaatiga javob beradigan maqsad-mustabid davlat
zulmidan qutulish uchun bosh ko targanlar. Biroq sovet tarixshunosli-gida
’
yuqorida qayd etilganidek, sinfiy manfaat va sinfiy kurash birinchi o ringa
’
qo yilgani tufayli 1916 yil qo zg olonida umumxalq manfaatlari ilgari
’ ’ ’
surilganligi atayin ko rsatilmagan.
’
Xullas, 50-80-yillar o rtasiga qadar sovet tarixshunosligida 1916 yil
’
qo zg olonining sinfiylashtirilgan, g oyalashtirilgan va siyosatlashtirilgan
’ ’ ’
markscha-lenincha, sinfiy talqini yaratilib, nafaqat ushbu mavzuga bag ishlan-
’
gan maxsus adabiyotlarda, balki alohida respublikalar, viloyatlar, shaharlar
tarixiga bag ishlangan asarlarda, badiiy adabiyot va san atda ham qaror
’ ’
toptirilib borildi, yubiley munosabatlari bilan o tkazilgan ilmiy anjumanlar,
’
chop etilgan maqola va to plamlardan o rin olib, targ ib etib borildi.
’ ’ ’

IV BOB. 80-yillarning oxiri - 90-yillarda tarixiy haqiqat sari ilk
odimlar.
Sobiq SSSR davlatida 80-yillar o rtasida boshlangan qayta kurish siyosati’
yillarida ma lum darajada bo lsa-da amal qila boshlagan oshkoralik
’ ’
sharoitida ma naviy, iqtisodiy, g oyaviy va siyosiy inqiroz yoqasida turgan
’ ’
jamiyat hayotining barcha sohalarida, shu jumladan, ilm-fanda va ijtimoiy
voqyelikda ham zo rlik, mafkuraviy tazyiq, senzura bilan kishanlanib turgan
’
haqiqat, real ahvol oshkor bo la boshladi. Qariyb 70 yil davomida yashirib
’
kelingan haqiqat oshkoralikka bir oz imkon tug ilishi bilanoq markscha-
’
lenincha ta limot aqidalariga moslashtirilgan sovet tarixshunosligining
’
g ayriilmiy konsepsiyasi qobig ini yorib chiqa bosh-ladi. Garchi mafkuraviy
’ ’
kishanlar butunlay bo shatilmagan, kommunistik mafkura va sovet davlati
’
hukmronligiga, markaz tazyiqiga chek qo yilmagan bo lsa-da, inqirozga yuz
’ ’
tutgan tuzum oshkoralik tufayli yangray boshlagan haqiqat sadolarini
jilovlashga qodir bo lolmay qoldi. Tarix fanidagi «oq dog lar» sifatida nom
’ ’
olgan juda ko p tarixiy voqyealar qatorida Turkistonda milliy ozodlik uchun
’
kurash masalalari ham alohida diqqat-e tibordagi mavzuga aylandi. Xususan,
’
80-yillar oxiri-90 yillar boshida 1916 yil qo zg oloni talqiniga yangicha
’ ’
yondoshuvlar boshlandi. Moskva (1988-1990), Frunze (1988-1989), Toshkent

(1988-1990), Alma-Ata (1990-1991)da bo lib o tgan ilmiy anjumanlarda’ ’
Turkistondagi milliy ozodlik kurashining eng muhim voqyeasi sifatida 1916 yil
qo zg oloni tarixiga alohida e tibor qaratildi
’ ’ ’ 1
va bu qo zg olondagi ’ ’
«reaksion chiqishlar» haqidagi mulohazalar mutlaqo asossiz, haqiqatga zid
ekanligi alohida ta kidlab o tildi. Qo zg olonning milliy ozodlik xarakteri,
’ ’ ’ ’
mustamlakachilikka qarshi yo nalishi alohida ta kidlandi. Lekin kommunistik
’ ’
mafkura hukmronligi sharoitida bu masalaning sinfiy talqiniga to la barham
’
berish imkoni bo lmadi. Shuningdek, mustabid sovet davlati hukmronligi
’
sharoitida qo zg olonning Rossiya xukmronligiga qarshi, undan ajralishga
’ ’
qaratilganligini ham e tirof etish imkoni bo lmadi. Lekin qo zg olonning
’ ’ ’ ’
mustamlakachilikka qaratilganligi hamda «reaksion chiqishlar» haqidagi
da volarning asossiz deb tan olinishi tarixiy haqiqat sari tashlangan olg a
’ ’
qadam edi.
1916 yil qo zg olonining sovet tarixshunosligidagi sanfiylashtirilgan,
’ ’
g oyalashtirilgan markscha-lenincha talqinining inqirozli xotimasi shunday
’
yakunlandi. 20-yillarda ilk bor yangragan haqiqat sadolarini bo g ib, yanchib,
’ ’
zo rlik bilan qaror topgan sovet tarixshunosligi 70 yildan so ng pirovadida
’ ’
yana shu haqiqat sadolari ostida o z soxtaligini namoyon etdi.
’
Mustabid sovet davlati xukumronligining so ngi yillarida yangrab
’
ulgurgan haqiqat sadolari tarixiy haqiqat yuzidagi tuhmatlarni tozalashga
da vat bo lib yangradi. Bu tarixiy haqiqatning tiklanishi, haqqoniy va
’ ’
xolisona baholanishiga mustaqillik davridagina imkon tug ildi. Sovet
’
tarixshunosligidan esa muammoning markscha-lenincha, sinfiy talqini
yoritilgan, tanqidiy yondoshuvga muhtoj asarlar meros bo lib qoldi.
’
Yuqorida qayd etilganidek, 1916 yil voqyealarining sovet tarixshunosligida
markscha-lenincha ta limot aqidalari qolipida, «imperializmga qarshi milliy
’
ozodlik kurashi» sifatida ijobiy baholangani tufayli bu muammo Turkiston
tarixining boshqa muhim sahifalari kabi butunlay qoralanib, unutilib

yuborilishdan saqlab qoldi. Ushbu muammo tarixshunosligi cheklangan doirada
bo lsa-da, rivojlanib bordi va 70 yil mobiynida olib borilgan izlanishlar’
davomida quyidagi masalalar talqinida e tiborga loyiq natijalar qo lga
’ ’
kiritildi:
1.Muammoning manbalari-tarixiy hujjatlarning katta qismi o rganilib,
’
jamlandi, qo zg olonchilarning xotiralari yozib olindi.
’ ’
2. Qo zg olonning sabablari-mustamlakachilik zulmining asosan
’ ’
iqtisodiy va ijtimoiy asoratlari, ko rinishlari aniq faktlar asosida tahlil etildi.
’
3.O rta Osiyo va Qozog istondagi har bir respublikada 1916 yil
’ ’
qo zg oloni davomida sodir bo lgan eng yirik g alayonlar aniqlandi,
’ ’ ’ ’
voqyealar rivoji tiklandi.
4.Qo zg olonning shafqatsiz bostirilish jarayoni, qo zg olonchilar
’ ’ ’ ’
ustidan sud jarayoni aniq manbalar asosida tahlil qilindi.
5.Ayrim respublikalardagi g alayonlarning o ziga xos xususiyatlari
’ ’
aniqlandi.
Ayni paytda qayd etilgan barcha masalalar yuzasidan nazariy, ilmiy
xulosalar qilinmadi, balki g oyalashtirilgan, siyosatlashtirilgan yakuniy
’
da volar qayd etilib, muammoning xukmron mafkura, sinfiy kurash
’
manfaatlariga, talablariga javob beradigan, partiya va inqilob tarixiga
moslashtirilgan talqini yaratildi. Muammoning markscha-lenincha talqini deb
nom olgan bu konsepsiyani asoslash uchun tadqiqotchilar ko plab tarixiy
’
faktlardan yuz o girishga, ularni chetlab o tib, e tiborsiz qoldirishga yoki
’ ’ ’
xaspo shlab, buzib ko rsatishga majbur bo ldilar. Natijada muammoning
’ ’ ’
quyidagi masalalari sovet tarixshunosligida o zining xolisona bahosini,
’
talqinini ololmadi:
1.1916 yil qo zg olonining Turkistondagi podsho Rossiyasi
’ ’
hukmronligiga qarshi qaratilganligi, uning tom ma nodagi milliy ozodlik
’

uchun kurash bo lganligi, Rossiyadan ajralib, mustaqil bo lish maqsadi’ ’
ko zlanganligi.
’
2.Turkistondagi podsho Rossiyasi mustamlakachiligining siyosiy, milliy,
diniy, ma naviy sohadagi zulm va istibdodi.
’
3. Turkistondagi podsho Rossiyasi mustamlakachiligining eng og ir
’
iqtisodiy asoratlari - o lkaning xom ashyo bazasiga, tayyor mahsulotlar
’
bozoriga aylanishi, xalqning qashshoqlanishi, siyosiy, iqtisodiy mustaqillikning
yo qotilishi, ma naviy hayotning izdan chiqishi.
’ ’
4. Qo zg olonda xalqning barcha toifa, tabaqa vakillarining faol
’ ’
ishtiroki, mulkdorlar va ayrim mahalliy ma murlar tashabbusi.
’
5. Qo zg olonda maalliy milliy ziyolilar, xususan jadidlarning roli.
’ ’
6. Qo zg olon eng uyushgan kurolli tus olgan Jizzax voqyealari.
’ ’
7. Qo zg olonning mag lubiyat sabablari, uning saboqlari.
’ ’ ’
Bu masalalarning xolisona, ilmiy asosdagi talqini hukmron tuzum va
davlatga, siyosatga, uning mafkurasi g oyalariga zid kelar edi, shu sababli ular
’
yo atayin buzib ko rsatildi, yo e tiborsiz qoldirildi.
’ ’

X U L O S A.
Turkistondagi 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi kurash’ ’
voqyea-larining manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlili quyidagi ilmiy
xulosalarga olib keladi:
- 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi voqyealar Turkistonda
’ ’
chorizm va sovet hokimiyati olib borgan mustamlakachilik siyosatiga, zulmiga
va hukmronligiga qarshi qaratilgan milliy ozodlik harakati bo lib, bir-birining
’
uzviy, mantiqiy, tadrijiy davomi bo lgan;
’
- har ikki tarixiy voqyea umumxalq harakati sifatida jamiyatning barcha
toifa vakillarini qamrab olgan bo lib, umummilliy, umuminsoniy manfaatlar
’
uchun, erk va adolatga erishish yo lida olib borilgan;
’
- 1916 yil qo zg olonidagi tajribalar 1918-1924 yillardagi kurashlarda
’ ’
muhim saboq bo lgan va milliy ozodlik harakatining ko lami, uyushqoqlik,
’ ’
ommaviylik darajasi yuksalib, rivojlanib borgan;
- mustabid tuzum zulmiga qarshi bosh ko tarish, unga itoat etmaslik
’
ko rinishida 1916 yilda boshlangan xalq harakatlarining maqsadlari tobora
’
aniq yo nalishga ega bo lib borgan va mustaqil davlatchilikni tiklash uchun
’ ’
kurash darajasiga yetgan;
- bu kurashlarni uyushtirishda, ularga g oyaviy mazmun kasb etishda
’
milliy ziyolilar, jadid taraqqiyparvarlarining roli va xizmati katta bo lgan;
’
- kuchlar nisbati teng bo lmagan sharoitlarda juda katta fidoyilik bilan
’
olib borilgan bu kurashlar mustabid davlatlarning harbiy ustunligi va shafqatsiz
qirg in siyosati tufayli bostirilgan;
’

Muammoning tarixshunoslik nuqtai nazaridan jahon tarixshunosligi
doirasida va XX asr davriy chegarasida olib borilgan tahlili esa quyidagi
xulosalarga asos bo ladi;’
- Turkiston istiqloli uchun kurash masalalari qariyb 80-yildan beri jahon
tarixshunosligida alohida diqqat-e tibordagi muammolardan biri bo lib
’ ’
kelgan. Bunga sabab, eng avvalo, ushbu kurashlar haqidagi tarixiy haqiqatning
o z vatanida noto g ri talqin etilib, buzib ko rsatilganligi bo lsa,
’ ’ ’ ’ ’
ikkinchidan, bu kurashlar o zini «mehnatkashlar hokimiyati» sifatida
’
ko rsatishga urinib, jar solgan sovet hokimiyatining Turkistonda zo rlik bilan
’ ’
o rnatilib, kuch bilan hukmronlik qilib turgan mustabid hukumat ekanligini
’
fosh etuvchi muhim dalil edi.
- Sobiq SSSR hukm surgan va jahon ikki lagerga bo lingan davrlarda bu
’
muammolar tadqiqi keskin g oyaviy kurash maydoniga aylangan. Bu
’
g oyaviy kurashlarda masalaga o z siyosiy manfaatlari, strategik maqsadlari
’ ’
nuqtai nazaridan yondoshgan sovet tarixshunosligi tashabbusni qo liga olib,
’
bahslarga ilmiy tus berishga yo l qo ymagan, puch da volar, siyosiy
’ ’ ’
ayblovlarga va keskin qoralashga zo r bergan, sinfiy kurash haqidagi puch
’
aqidalarga asoslangan, bir yoqlama, asossiz qarashlarni zo rlik bilan targ ib
’ ’
va tashviq qilib kelgan.
Sovet tarixshunosligining aniq nashrlarini haqqoniy manbalar bilan
qiyoslash, sovet davridagi ijtimoiy-siyosiy muhitni o rganish natijasida shu
’
narsa ma lum bo ldiki, mustabid tuzum davrida tarix fani tadqiqotlari
’ ’
butunlay hukmron mafkura nazorati va tazyiqi ostida olib borilgan. Bu mafkura
xalqning asriy orzu-istaklari, talab ehtiyojlariga javob berolmas, diniy
e tiqodni inkor etar, milliy manfaatlarni va qadriyatlarni tan olmas, real
’
voqyelikdan uzoq edi. Turkistonda 1918-1924 yillarda sovet hokimiyati va
tuzumiga qarshi olib borilgan ommaviy xalq harakatlari mustabid davlat
mafkurasining real hayotga zidligi, mehnatkashlar manfaatiga javob bera

olmaganini isbotlovchi yaqqol dalil edi. Kommunistik mafkura balandparvoz
g oyalarni ilgari sursa-da, aslida Turkiston xalqlarini o z ozodligi, erki, dini,’ ’
tili, milliy huquqlaridan mahrum etib, imperiya kishanlarida saqlash uchun
xizmat qildi.
Ana shu mafkura aqidalariga asoslangan sovet tarixshunosligi xalqni
o zligidan, tarixiy xotiradan, haqqoniy tarixidan mahrum etib, uni o z izmiga
’ ’
bo ysunuvchi, itoatkor, kommunizm mutaassiblariga aylantirish maqsadini
’
ko zladi. Xalqni yengish, uni o zligidan, tarixidan ayirib, itoatkor, mute
’ ’
ommaga aylantirish uchun unga haqqoniy tarixni emas, kommunistik mafkura
g oyalariga moslashtirilgan soxta tarixni yaratish lozim topildi.
’
Turkistonda 1916 yilda Rossiya imperiyasi zulmiga qarshi ko tarilgan
’
ommaviy xalq qo zg olonining sinfiy talqini ham shu maqsadda yaratildi.
’ ’
Chunki bu voqyeaning haqqoniy talqini xalqda milliy istiqlol va uning uchun
kurash istagini olovlantirar, qo zg olonda qurbon bo lgan erksevar ajdodlar
’ ’ ’
misolida, vatanparvarlikka undardi. Qo zg olon davomida ilgari surilgan
’ ’
maqsadlar Rossiya hukmronligiga barham berish g oyalari esa bu imperiya
– ’
merosxo ri bo lgan sovet davlatining hukmronligiga tahdid solardi. Shu
’ ’
tufayli ham qo zg olonning asl mohiyati va maqsadlarini ilk bor ilmiy asosda
’ ’
yoritishga uringan milliy ziyolilar (T. Risqulov va boshqalar) keskin tanqid va
g oyaviy hujumlarga duchor bo ldi, hukmron tuzum «dushmanlari» deb
’ ’
e lon qilindi. Bu qo zg olonning nihoyatda mavxum, sinfiylashtirilgan,
’ ’ ’
siyqallash-tirilgan talqini yaratildi va zo rlik bilan qaror toptirildi. 30-40-
’
yillarda bolshevikcha-stalincha, 50-yillar o rtasidan esa markscha-lenincha
’
konsepsiya (qarashlar tizimi) deb atalgan bu talqinda 1916 yil qo zg oloni
’ ’
Rossiya hukmronligiga emas, Rossiya «imperializmiga, rus burjuaziyasi va
mahalliy boylarga» qarshi milliy ozodlik kurashi sifatida yoritildi. Lekin rus
imperializmi, mahalliy boylar, rus burjuaziyasini tugatgan sovet davlati ham
Turkiston xalqlariga milliy ozodlik olmadi. Sovet davlati yana shu xalq

qarshiligiga duch keldi va o ziga qarshi keskin kurashlarni uzoq vaqtlargacha’
yenga olmadi.
Turkistondagi 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi ommaviy
’ ’
xalq harakatlari mohiyati jihatidan bir xil-mustabid tuzum zulmi va hukmronli-
giga qarshi qaratilgan bo lsa-da, ular sovet tarixshunosligida turlicha baho-
’
landi. Birinchisi, ya ni 1916 yil qo zg oloni «ezilgan sinflar» kurashi deb,
’ ’ ’
1918-1924 yillardagi kurashlar esa «sinfiy dushman», «ezuvchi sinflar» kurashi
sifatida ko rsatildi. Ommaviyligi, davomiyligi, shiddati, ko lami, uyushqoqlik
’ ’
darajasi va siyosiy maqsadlari aniqligi jihatidan 1916 yil qo zg oloniga
’ ’
nisbatan ancha yuqori pog onada turgan 1918-1924 yillar voqyealarining sovet
’
tarixshunosligidagi soxtalashtirilishi ham yuksak darajada bo ldi. 1916 yil
’
voqyealari talqinida uning sabablari sifatida tor doirada bo lsa-da
’
mustamlakachilik zulmi (imperializmning) ko rsatib o tildi, kurash umumiy
’ ’
tarzda «imperializmga qarshi milliy ozodlik harakati» sifatida yoritildi. Lekin
1918-1924 yillardagi voqyealar talqinida ularning sabablari, mohiyati va
maqsadlari butunlay qoralandi, chunki 1916 yil voqyealari sovet hokimiyatidan
avval hukm surgan mustabid tuzumga, 1918-1924 yil kurashlari esa bevosita
sovet hokimiyati, sovet davlati va tuzumiga qarshi qaratilgan edi.
Sovet tarixshunosligida mahalliy ziyolilar, jadid taraqqiy- parvarlarining
Turkistondagi kurashlardagi roli masalasi ham o zining xolisona talqinini
’
ololmadi. 1916 yil voqyealari talqinida jadidlar «xoin» sifatida, «ezilgan
sinflarga qarshi chiqqanlikda, mustabid hukumatni qo llaganlikda» ayblansa,
’
1918-1924 yillardagi kurashlarda jadidlar «sinfiy dushman-ezuvchi sinflarni
qo llab-quvvatlaganlikda» ayblandilar. Umuman, sovet adabiyotlarida jadid
’
taraqqiyparvarlari hamisha xalqqa qarshi qo yib kelindi, ularning
’
ma rifatparvarlik va siyosiy faoliyati, yuksak orzu-istaklari noto g ri talqin
’ ’ ’
etilib, buzib ko rsatildi, ular «xalq dushmani» sifatida qoralandi.
’

Xullas, sovet tarixshunosligida Turkiston xalqlarining mustabid davlatlar-
chorizm va sovet davlati zulmi va hukmronligiga qarshi kurashlari o zining’
haqqoniy talqinini ololmadi. Bu kurashlarning umummilliy va umumxalq
manfaatlari uchun olib borilgani yashirilib, mutlaqo asossiz ravishda sinfiy
manfaatlar va inqilob g oyalari soyasida ko mib yuborildi, ularning
’ ’
umumxalq harakati inkor etildi.
O z vatanida yashirilgan, buzib ko rsatilgan tarixiy haqiqat xorijda
’ ’
oshkoralikka yo l izladi. 20-yillar oxiridayoq muhojir vatandoshlarimiz
’
Turkiston istiqloli uchun kurashlar haqidagi tarixiy haqiqatni jahon
jamoatchiligiga yetkazish maqsadida bu voqyealarning haqqoniy talqini bitilgan
ilk maqolalar va xotiralarini xorijiy matbuotda e lon qila boshladilar. 30-40-
’
yillarda ularning ilk ilmiy asarlari, 50-60-yillarda yirik monografiyalari chop
etidi. Ingliz, nemis, turk, fransuz tillarida chop etilgan bu asarlar xorijiy
tarixshunoslikda Turkiston ozodlik uchun kurash voqyealari o zining haqqoniy
’
talqinini olishida katta rol o ynadi. Kurash voqyealarining guvohlari,
’
zamondoshi va ishtirokchilari bo lgan Abdulla Rajab Boysun, Zaki Validiy
’
To g on, Mustafo Cho qayev, Shermuhammadbeklarning aniq faktlar va
’ ’ ’
dalillar bilan asoslangan xotiralari boshqa manbalar bilan to ldirilgan holda
’
yirik tadqiqotlarga asos bo ldi. Natijada xojiriy tarixshunoslikda XX asrning
’
birinchi yarmidayoq bu kurashlar mohiyati to g ri baholandi.
’ ’
Xorijiy tarixshunoslikda 1916 yil qo zg oloni va 1918-1924 yillardagi
’ ’
kurashlar mohiyati jihatidan bir xil, keyingisi avvalgisining davomi, ancha
uyushgan, siyosiy tus olgan, shakli jihatdan yuqori bosqich ekanligi e tirof
’
etildi, har ikki voqyea Turkiston xalqlarining milliy ozodligi uchun olib
borilgan xalq harakati sifatida baholandi. Sovet hokimiyati esa mustabid
Rossiya imperiyasining davomchisi, merosxo ri ekanligi alohida ta kidlandi.
’ ’
Bu kurash voqyealarining asosiy maqsadi Turkistonda Rossiya hukmronligiga,
zulmiga chek qo yish bo lganligi qayd etildi.
’ ’

Xorijiy tarixshunoslikda nemis va turk tarixshunosligi bu muammolar
talqinida alohida o rin tutadi, katta ilmiy natijalari bilan ajralib turadi va bu,’
eng avvalo, ushbu tillarda muhojir vatandoshlarimiz ijod qilgani bilan
izohlanadi. Turkistondagi mahalliy shart-sharoit, xususiyatlar va ichki
omillardan, sodir bo lgan voqayelardan yaxshi xabardor bo lgan, xalqning
’ ’
orzu-armonlarini yaxshi bilgan muhojir vatandoshlar ijodida Turkiston milliy
ozodligi uchun kurash tarixining eng muhim masalalari ilk bor o zining
’
haqqoniy talqinini oldi.
Sovet hokimiyatiga qarshi kurash sababi va maqsadlarini to g ri baholay
’ ’
olgan ingliz-amerika tarixshunosligida ba zi masalalar, masalan, kurash
’
bosqichlari, mag lubiyat sababri, sardorlar-qo rboshilarning ma naviy-
’ ’ ’
siyosiy qiyofasi, faoliyati kabi masalalarda shoshilinch, yuzaki yoki ziddiyatli
mulohazalar ham uchrab turadi va bu, eng avvalo, mahalliy shart-sharoit, ichki
omillardan bexabarlik, manbalarning yetishmasligi bilan izohlanadi. Lekin
bunday kamchiliklar xorijiy mualliflarning kurash mohiyati haqidagi yakdil
qarashlarini inkor eta olmaydi.
Xorijiy tarixshunoslikda Turkistonda mustabid davlatlar hukmronligiga
qarshi qaratilgan kurashlar mohiyati haqida yakdil xulosalar bildirish bilan
birga ayrim tadqiqotlarda bu voqyealarni diniy harakat (ya ni
’
musulmonlarning kofirlarga qarshi yurishi) yoki millatlararo kurash, milliy
ixtilof sifatida talqin etishga urinishlar ham uchrab turadi. O lkadagi haqiqiy
’
ahvoldan bexabarlik, manbalardan foydalanish imkoni cheklangani tufayli
yuzaga kelgan bunday yuzaki va shoshilinch mulohazalar ayrim tadqiqotlarga
xos nuqson bo lib, muammo tarixini nihoyatda soxtalashtirib yuborgan sovet
’
shashrlari ta sirida yaratilgan.
’
Umuman olganda, xorijiy tarixshunoslik namunalarining aksariyati
masalaning mohiyatini to g ri baholay olish, xolisona yoritishga urinish bilan
’ ’

sovet tarixshunosligidan katta farq qiladi va muammoning «markscha-
lenincha» talqiniga mutlaqo zid qarashlarni ilgari suradi.
Xorijiy tarixshunoslik va sovet tarixshunosligining manbaviy asoslari
tahlilidan ma lum bo lishicha xorij tadqiqotchilari muhim tarixiy manba’ ’
sifatida zamondoshlarning xotiralari, ko rsatmalari, asarlaridan keng
’
foydalanganlar. Sovet tarixshunosligida esa haqqoniy va xolis qarashlar
e tiborga olinmagan, atayin chetga surilgan, ulardan foydalanish, ilmiy
’
iste molga kiritish man etilgan.
’
Tadqiqotlarning manbaviy asosi, masalaga yondoshuvda ko zlangan
’
maqsadlar ularning ilmiy natijalarini belgilab bergan. Eng ishonchli manbalar-
zamondoshlar guvohligi va xotiralaridan xolisona foydalangan xorijiy tadqiqot
namunalarida sovet hokimiyatiga qarshi kurash mohiyati, sabab va maqsadlari
o zining to g ri bahosini olishga musharraf bo ldi. Cheklangan bir yoqlama
’ ’ ’ ’
rasmiy ma lumotlardan noxolisona asosda, tor manfaatlardan kelib chiqqan
’
holda foydalangan sovet tarixshunosligida bu muammo mutlaqo noto g ri
’ ’
talqin qilindi.
1991 yil 31 avgustda O zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi
’
qo lga kiritilib, mustamlakachilik, mafkuraviy qullik, iqtisodiy, siyosiy,
’
ma naviy qaramlikka barham berilgach, Vatanimizda qonuniy asosda qaror
’
topgan hurfikrlik va oshkoralik sharoitida rivojlana boshlagan tarix fanida tub
o zgarishlar sodir bo ldi. Kommunistik mafkura, hukmron mustabid davlat
’ ’
ta zyiqidan xalos bo lgan tarix fani va tarixchilar zammasiga haqqoniy,
’ ’
xolisona tarixni yaratish, jamiyat, xalq, millatning ma naviy yuksalishiga, uni
’
o zligini anglatishga xizmat qilish mas uliyati yuklandi. O zbekiston
’ ’ ’
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 iyulda qabul qilingan qarori 1
tarix fanini rivojlantirishga yanada katta imkoniyatlar yaratdi. Bunga qadar
respublikada olib borilgan ilmiy izlanishlar yanada jonlanib, izchil va maqsadli
tus oldi.

Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq barcha tarixiy manbalardan erkin
foydalanish imkoni yaratilishi bilan tariximizning soxtalashtirilgan, buzib
ko rsatilgan yoki unutilgan sahifalarini qaytadan haqqoniy asosda tiklash’
maqsadida boshlab yuborilgan izlanishlar o z ilmiy samarasini bermoqda.
’
90-yillar davomida Turkistonda mustabid davlatlar Rossiya imperiyasi
–
va sovet davlati hukmronligi hamda zulmiga qarshi olib borilgan kurashlar
tarixining juda ko p masalalari o zining haqqoniy va xolisona talqinini oldi.
’ ’
Eng muhimi ilmiy jamoatchilikning alohida diqqat-e tiborida bo lib
– ’ ’
kelayotgan bu kurashlarning asl mohiyati, sabablari va maqsadi o zining
’
haqqoniy bahosini olishga sazovor bo ldi.
’
Bugungi kunga kelib, Prezident I. Karimov ta kidlaganidek, «biz
’
tariximizning qoralangan, buzib ko rsatilgan sahifalarini oqlab bo ldik,
’ ’
endilikda asosiy vazifa uning ilmiy asoslangan talqinini yaratishdir» 1
.
Darhaqiqat, ilmiy jamoatchilik oldida turgan navbatdagi muhim vazifa bu
–
o tmish tariximizni, xususan Turkistonning mustamlakachilik davrining
’
chuqur ilmiy asoslangan tarixini yaratishdir. Shu davrning eng muhim
muammosi bo lgan Turkistondagi mustabid tuzumga qarshi kurashlar tarixi
’
ham o zining shunday ilmiy asoslangan talqinini kutmoqda. Hozirga qadar
’
vatan tarixshunosligida bu muammolar tarixining ilmiy-nazariy asoslari ishlab
chiqildi, juda ko p yangi ma lumotlar aniqlandi. Endilikda bu kurashlarning
’ ’
kam o rganilgan, muammoli, munozarali yoxud hali tadqiq etilmagan
’
masalalarini o rganish, ilmiy iste molga kiritilmagan manbalarni qiyosiy va
’ ’
xolisona tadqiq etish lozim.
Xullas, 1916 va 1918-1924 yillarda mustabid tuzumga qarshi xalqimiz olib
borgan kurashlarning chuqur ilmiy asoslangan, haqqoniy talqinini tiklash
tarixchilar oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. Zero, Prezident Islom
Karimov qayd etganidek « elim deb, yurtim deb, kelajakni o ylab zahmat
… ’
chekkan, Vatanimiz ozodligi yo lida kurashgan ajdodlarimiz mehnatini
’ …

yuzaga chiqarish, ularni qadrlash, ruhi poklarini shod qilish, ezgu ishlarini
davom ettirish biz uchun, bugungi kun avlodlari uchun ham farz, ham qar z» 2
.

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.
1. I.Karimov. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,’ ’ ’
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: 1997.
–
2. I. Karimov. Buxoro shahrining 2500 yilligiga bag ishlangan tantanali
’
marosimdagi tabrik so zi. //Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo lida,
’ ’
Toshkent, 1998.
3. Abduraximova N.A. Revolyusionnoye dvijeniye i karatelnaya politika
sarizma v Turkestane. K istorii sarskoy tyurm ы v Turkestane.
Avtoref.diss.kand.ist.nauk. T.: 1969.
4. Broydo G.I. Material ы k istorii vosstaniya kirgiz v 1916 godu //Nov ы y
Vostok. 1924. Kn.6.
5. Bojko F. Vostaniya 1916 goda v b ы vshem Turkestane. K 10-letiyu
vosstaniya (material ы dlya dokladchikov). T.:1926.
6. Boyechin A. Rekvizirovann ы ye rabochiye v revolyusionnoy borbe v 1916-
1917 gg. (Srednyaya Aziya) // Istoriya proletariata SSSR. Sb. № 1 (17). 1934.
7. Braynin S. Vosstaniye kazaxov Semirechya v 1916 g. Alma-Ata, 1936; Zima
A.G. 30-letiyu nasionalno osvoboditelnogo vosstaniya 1916 goda v Kirgizii //
«Izvestiya Kirgizskogo filiala AN SSSR». V ы p.6. 1947; Karpov G. K istorii
vosstaniya 1916 g. v Turkmenii// «Za sosialisticheskuyu Turkmeniyu». A.:
1932, № 5-7; Asfendiarov S.D. Nasionalno-osvoboditelnoye vosstaniye v
Kazaxstane. Alma-Ata-Moskva, 1936.
8. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii. Sbornik dokumentov. T.: 1932.
9. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii. Tezis ы kultpropa Sredaz-byuro SK
VKP(b) i SANIIR k 15-y godov щ ine vosstaniya. M. T.: 1931.
10. Vosstaniye 1916 goda v Kirgizistane (Dokument ы i material ы , sobrann ы ye
L.V.Lesnoy pod redaksiny i s predisloviyem T.R.Riskulova). - M.: 1937.
11. Vosstaniye 1916 goda v Turkmenii (dokument ы i material ы ). Ashxabad,
1938.

12. Vosstaniye 1916 goda v Uzbekistane. Tezis ы k tridsatiletiyu so dnya
vosstaniya. T.: 1946.
13. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane. Sbornik dokumentov.
M.: 1960.
14. Galuzo P. Za bolshevitskuyu konsepsiyu vosstaniya 1916 goda v Sredney
Azii (K 15-letiyu vosstaniya) // Turkmenovedeniye. 1931. № 7-9.
15. Ziyoyev H. 1916 yil qo’zg’oloni xotiralari. T.: 1977.
16. Zevelev A., Abdullayev Sh. Diskussiya o xaraktere nasionaln ы x dvijeniy v
Sredney Azii i Kazaxstane v kolonialn ы y period // Vopros ы istorii, 1952. № 9.
17. Istoriya Uzbekskoy SSR.t.1.kn.2. T.: 1956; Vaxabov M. Tashkent v period
trex revolyusiy. T.: 1957.
18. Iv. Meniskiy. O xaraktere sob ы tiy 1916 goda v Turkestane (popovodu stati
T. R ы skulova) // «Kommunisticheskaya m ы sl». 1926. kn.2.
19. Kovalev A.P. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Vzii i russkaya burjuaziya //
Trud ы SAGU. V ы p.45. Gumanitarn ы ye nauki. Kn.5. 1953; Revolyusionnaya
situasiya 1915-1917 gg. i yeye proyavleniye v Turkestane. T.: 1971.
20. Kovalev A.P. Mobilizasiya na t ы lov ы ye rabot ы naseleniya Turkestana i
vosstaniye 1916 goda. Avtoreferatna soiskaniye uchenoy stepeni kandidata
istoricheskix nauk. –T.: 1953.
21. Kovalev A.P. T ы lov ы ye rabochiye Turkestana v god ы pervoy mirovoy
voyn ы . –T.: 1957.
22. Kuzmin N. O marksistskom ponimanii vosstaniya 1916 g. //
«Kommunisticheskaya m ы sl». 1926. kn.2.
23. Korshunova P. Zverskaya rasprava sarskogo pravitelstva s povstansami
Fergan ы (vospominaniya ochevidsa) // «Sovetskoye krayevedeniye». 1936. №
9.
24. Kurapatkin A.N. Dnevnik Kurapatkina // «Krasn ы y arxiv». Tom XXXIV.
1929.

25. Kastelskaya Z.D. Osnovn ы ye predpos ы lki uzbekskogo dexkanskogo
dvijeniya v 1916 godu (Tezes ы kandidatskoy dissertasii). L.: 1935.
26. Kastelskaya Z.D. Vosstaniye 1916 goda v Uzbekistane. T.: 1937.
27. Kovalev A.P. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i russkaya burjuaziya //
Trud ы SAGU. V ы p.45. Gumanitarn ы ye nauki. Kn.5. 1953; Revolyusionnaya
situasiya 1915-1917 gg. i yeye proyavleniye v Turkestane. T.: 1971.
28. Kovalev A.P. Mobilizasiya na t ы lov ы ye rabot ы naseleniya Turkestana i
vosstaniye 1916 goda. Avtoreferatna soiskaniye uchenoy stepeni kandidata
istoricheskix nauk. –T.: 1953.
29. Kovalev A.P. T ы lov ы ye rabochiye Turkestana v god ы pervoy mirovoy
voyn ы . –T.: 1957.
30. Miklashevskiy A. Sosialn ы ye dvijeniya 1916 g. v Turkestane //B ы loye- L.:
1924. № 27-28.
31. Material ы Obyedinennoy nauchnoy sessii, posvya щ yennoy istorii Sredney
Azii i Kazaxstana. T.: 1955.
32. Nasionalno-osvoboditelnoye vosstaniye 1916 g. v Uzbekistane. Sbornik
statey. T.: 1947.
33. R ы skulov T. Iz istorii borb ы za osvobojdeniye Vostoka // Nov ы y Vostok.
1924. Kn.6.
34. R ы skulov T. Musbyuro RKP(b) v Turkestane. T.: 1923.
35. R ы skulov T. Vosstaniye tuzemsev Turkestana v 1916 godu //»Ocherki
revolyusionnogo dvijeniya v Sredney Azii» sbornik statey. –M.: 1926. S.151-
199; Vosstaniye tuzemsev Sredney Azii v 1916 godu. K ы z ы l Orda, 1927; O
vosstanii kazaxov i kirgizov v 1916 godu // Krasn ы y Kazaxstan. 1926 № 1.
36. Soyfer D.I. Revolyusionnoye dvijeniye soldat v Turkestane (1903-1918 gg).
T.: 1969; Abduraximova N.A. Revolyusionnoye dvijeniye i karatelnaya politika
sarizma v Turkestane. K istorii sarskoy tyurm ы v Turkestane
Avtoref.diss.kand.ist.nauk. T.: 1969.

37. Safarov N. Unutilmas kunlar (16-yil Jizzax qo’zg’olonidan xotiralarim). –
Toshkent-Baku.: 1932.
38. Sovetskaya Kirgiziya. 1952. 2 aprelya; Ilyasov S., Nurov G. O nekotor ы x
voprosax istorii kirgizskogo naroda do oktyabrskogo perioda // Trud ы instituta
yaz ы ka, literatur ы i istorii. V ы pusk Sh. Frunze: 1952.
39. Suleymanov B.S., Basin V.Ya. Vosstaniye 1916 goda v Kazaxstane. Alma-
Ata: 1977; Tursunov X. O’zbekistonda 1916 yil xalq qo’zg’oloni. T.: 1966.
40. Tarasov Yu. O xaraktere dvijeniya 1916 goda v Turkmenii // Vopros ы
istorii. 1951. № 9.
41. Tursunov X. Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane. T.: 1962;
42. Usenbayev K. Vosstaniye 1916 goda v Kirgizii. Frunze: 1967;
43. Usenbayev K. 1916 god: geroicheskiye i tragicheskiye stranis ы . Bishkek:
1997.
44. O’zR Vazirlar Mahkamasining «O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix
instituti faoliyatini takomillashtirish to’g’risida»gi qarori. «O’zbekiston ovozi».
1998. 28 iyul.
45. Fedorov Ye. Ocherki nasionalno-osvoboditelnogo dvijeniya v Sredney Azii.
T.: 1925. S.55. Shestakov A. Vosstaniye v Sredney Azii v 1916 g. (K
desyatiletiyu sob ы tiya). //Istorik-marksistyu- M.: 1926.
46. Filippov S.P. Karatelnaya ekspedisiya generala Madritova (Ocherki iz
istorii vosstaniya iomudov 1916-1917 gg.//Turkmenovedeniye. 1930. № 6-7;
Shu muallif. Bezzastanchiv ы y grabej (po sledam karatelnoy ekspedisii gen.
Madritova) //Turkmenovedeniye. 1930. № 11; Isakeyev B. Kirgizskoye
vosstaniye 1916 g. Frunze. 1932; Zorin A.N. Revolyusionnoye dvijeniye
Kirgizii. Frunze. 1931.
47. Chabrov G. Nauchnaya konferensiya k 30-letiyu nasionolno-
osvoboditelnogo dvijeniya 1916 goda v Uzbekistane // Byulleten AN UzSSR.
T.: 1946. № 12.
48. Shaxmaykin V.I. Vosstaniye v Uzbekistane v 1916 godu i russkiye
bolsheviki. Samarkand: 1947.

Купить