Turkistonning chorizm tomonidan bosib olinishi tarixshunosligi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	5.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Turkistonning chorizm tomonidan bosib olinishi tarixshunosligi

Купить

Turkistonning chorizm tomonidan bosib olinishi
tarixshunosligi
1

MUNDARIJA
Kirish . 3………………………………………………………… …………………
I BOB
ROSSIYA IMPERIYASI MUSTAMLAKACHILIGI DAVRIDAGI
TADQIQOTLARNING ASOSIY XUSUSIYATLARI.
I.1. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinshining umumjahon tarixiy
jarayonidagi o rni ...7
‘ ……………………………………………………………
1.2 Mustamlakachilik davridagi rasmiy adabiyotlarda chorizm
manfaatlarining himoya qilinishi ...18
……………………………………………
II BOB
TURKISTONNI ROSSIYA ISTILO QILISHIGA DOIR SOVET
TARIXSHUNOSLIGI.
II.1. Sovet tarixshunosligida istilo etilish jarayonining soxtalashtirilishi ...25
………
II.2. 50-80 yillardagi tadqiqotlarda Turkistonni Rossiyaga qo shib olinishi
“ ‘ ”
iborasining ishlatilishi ... ...31
…………… ………………………………………
III BOB
ROSSIYA ISTIBDODINI TARIXIY JIHATDAN ILMIY TADQIQ
ETISHNING YANGI DAVRI.
III.1. Mustaqil O zbekistonda yangicha yondashuvlarning vujudga
‘
kelishi 38
………………………………………………………………………
III.2. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixini xolisona o‘rganilib,
tadqiq etilishi .. 43
… ……………………………………………………………
Xulosa . 48
……………… ……………………………………………………………
Tavsiyalar .. .49
………………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati ... 50
‘ … …………………………………………………………
Ilovalar ....
………………………………………………………………………… 52
KIRISH
2

Mavzuning dolzarbligi.
XX asrdagi o zbek xalqi hayotidagi eng muhum voqea shubhasiz davlat‘
mustaqilligini qo lga kiritish bo ldi. Xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik
‘ ‘
tufayli o z e`tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari, tili o z faxriy o rniga qaytdi.
‘ ‘ ‘
Mamlakat rivojlanishining o zbek xalqiga xos bo lgan xususiyat, urf-odat,
‘ ‘
an`analarini hisobga olgan holda o ziga xos taraqqiyot yo lini tanlashi, boy
‘ ‘
madaniyati, bebaho ma`naviyati, e`tiqodini e`zozlash xalq manfaatlari va
istiqboliga qaratilgan milliy mafkurani targ ib etish, Vatan tarixini holisona
‘
o rganish va tadqiq qilishni hayotiy zaruriyat qilib qo ydi.
‘ ‘
Prezident I.A.Karimovning xalq va mamlakat taqdiridagi tarixning o rni
‘
hamda ahamiyati, uning millat hayotida milliy g urur, o tmishdan fahrlanish,
‘ ‘
o zligini o rganishdagi o rni va vazifasiga, barkamol avlod ta`lim-tarbiyasidagi
‘ ‘ ‘
vatanparvarlik ruhini singdirishdagi tamomila yangicha yondashuv zaruriyati
xususidagi Tarixiy xotirasiz kelajak yo q risolasida ta`kidlaganidek:
“ ‘ ” “
Xaqqoniy tarixni bilmasdan turib o zlikni anglash mumkin emas
‘ ” 1
Tarixni holisona, haqqoniy, milliy istiqlol g oyasi vatanparvarlik ruhi
’
asosida yoritish tarixchilar oldida turgan bosh vazifadir. Shu o rinda respublika
‘
tarixchilari oldida turgan sharafli vazifalardan biri tariximizning eng dolzarb,
–
kam o rganilgan qismlarini qayta o rganib, uni xalqimizga yangitdan taqdim
‘ ‘
e`tishdir.
Shu bois ham, so ngi yillarda O zbekiston tarixining qator dolzarb
‘ ‘
masalalarini o rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi muhim
‘
bo lib bormoqda. Zero, yurtboshimiz ta`kidlaganidek; Har qaysi xalq milliy
‘ ”
qadriyatlarini, o z maqsad-muammolari, shu bilan birga, umumbashariy
‘
taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma`naviy dunyosini yuksaltirib borishga
intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi
” 2
.

1
Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T: SHarq, 1998, 29 b.
’
2
Karimov I. A. Yuksak ma naviyat - yengilmas kuch. T; Manaviyat, 2008. 97 b.
’
3

Ayniqsa, o zbek davlatchiligi, uning tarixiy taraqqiyot bosqichlarini chuqur‘
o rganish va tahlil qilish tarixiy manbalardagi ma`lumotlarni ilmiy muomalaga
‘
kiritish maqsadida tadqiqotlar olib borish shu kunning dolzarb vazifalaridan biridir
Shunday dolzarb masalalardan biri, O zbekiston tarixini buzib
‘
ko rsatilgan, noto g ri talqin e`tilgan muammolaridan biri Turkistonni chorizm
‘ ‘ ‘
tomonidan bosib olinishi tarixshunosligidir.
Chunonchi, Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixi sovet
tarixshunosligida noto g ri talqin e`tilib, soxtalashtirildi. Mustaqillik davrigacha
‘ ‘
yaratilgan tadqiqotlarda qo shib olinishi atamasi ishlatib kelindi.
“ ‘ ”
Yuqorida ta`riflangan omillarni hisobga olgan holda ushbu muammo bitiruv
malakaviy ishining mavzusi sifatida tanlandi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
‘
Mazkur muammoning ba`zi jihatlari tarixchi olimlar tomonidan tadqiq
e`tilgan bo lsada, mustaqillik yoritilmagan.
‘
Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davrida rus olimlarining aksariyati bu
masalaga buyuk davlatchilik mavqeyi nuqtai nazaridan yondashganlar.
Shuning uchun ham Turkistondagi chor ma`muriyatining rasmiy hujjatlarini,
mahalliy amaldorlarning yozishmalarini, Turkistonda ma`muriy xizmatda bo‘lgan
yohud istiqomat qilgan rus olimlarning ilmiy asarlari va memuar yodgorliklarini,
mahalliy ziyolilarning, yozuvchi va shoirlarning asarlarini tanqidiy va qiyosiy
o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
M.Terent'evning “ Россия и Англия в Средней Азии ”, V.Grigoriyevning
“ Русская политика в отношении Средней Азии ”, K.Abazaning “ Завоевание
Туркистана ” kabi asarlarda o‘lkadagi harbiy-siyosiy jarayonlarni, Rossiyaning
O‘rta Osiyoga harbiy harakatlarini har tomonlama oqlab ko‘rsatishga, bu
harakatlar go yoki yarim yovvoyi xalqlarni hayotini tubdan o zgartirib
‘ “ ” ‘
yuborishda muhim ahamiyat kasb e`tishi bo rttilib ko rsatilgan.
‘ ‘
Shunday qilib, Rossiya tomonidan Turkistonni istilo qilinishi XIX asrning
60 yillaridayoq, ayniqsa 70-80 yillarda rus matbuoti publistikasida qizg in
‘
muhokama qilingan dolzarb muammolardan biri yil ga aylangandi.
4

Sovet davri tarixchisi N.A.Halfin tomonidan ham keng miqiyosli masalalar
tadqiq e`tilgan bo lib, O rta Osiyoning Rossiyaga qo shib olinishi kitobida‘ “ ‘ ‘ ”
chorizmning butun Markaziy Osiyodagi bosqinchilik siyosati bilan bog liq
‘
bo lgan nihoyatda katta bir davr - Rossiyaning O rta Osiyoga bosqinchilik
‘ ‘
yurishiga tayyorgarlik ko ra boshlagan 50-yillardan tortib, toki 1895-yilgacha
‘
bo lgan davr tadqiq e`tilgan. Bu davrda bosib olindi , milliy zulm ,
‘ “ ” “ ”
mustamlakachilik va boshqa shu kabi tushunchalar, baholar qo shildi ,
“ ” “ ‘ ”
qo shib olindi , qo shilishning progressiv oqibatlari iboralari bilan
“ ‘ ” “ ‘ ”
almashtirildi.
Nihoyat, O zbekiston mustaqillikka e`rishgandan keyingina tariximizdagi
‘
bunday oq dog lar tozalanib, tarixiy haqiqat qaror topdi. Milliy istiqlol
“ ’ ”
mafkurasiga tayangan holda ilmiy, yahlit va holisona baho berilgan tadqiqotlar
o zbek tarixchi olimlarimiz tomonidan yaratildi.
‘
Ushbu tadqiqotlar mazkur ishimizning 3-chi bobida tadqiq e`tib borilgan.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Ishning asosiy maqsadi sifatida Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi
davridagi tadqiqotlarning hususiyatlarini, mazkur mavzuning sovet
tarixshunosligida sohtalashtirilishini va mustaqillik yillarida Rossiya istibdodini
tarixiy jiqatdan holisona tadqiq e`tilishi tarixini chinakam ilmiy yondashuvlar
asosida yoritish belgilangan.
SHunga ko ra hal e`tilishi lozim bo lgan qo yidagi vazifalar belgilandi:
‘ ‘ ‘
- Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishining umumjaqon tarixiy
jarayonidagi o rnini ta`riflash;
‘
- Mustamlakachilik davridagi rasmiy adabiyotlarda chorizm manfaatlarini
bir yoqlama himoya qilinishini yoritish;
- sovet tarixshunosligida istilo e`tilish jarayonining o ta sohtalashtirilishi va
‘
siyosiylashtirilishini tahlil qilish;
- Mustaqillik davrida Turkistonni istilo e`tilishi tarixini yangicha
yondashuvlar asosida tadqiq e`tilishi jarayonini bayon qilish.
5

Bitiruv malakaiy ishning nazariy va uslubiy asoslarini O zbekiston‘
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning ma`ruza va nutqlarida ilgari surilgan
O zbekiston tarixining dolzarb masalalari, milliy davlatchilik tarixi, milliy istiqlol
‘
g oyasi to g risidagi nazariy uslubiy ko rsatmalari, iyunda bir guruh tarixchi
’ ‘ ’ ‘
olimlar bilan bo lgan uchrashuvda bergan metodologik va konseptual ahamiyatga
‘
molik bo lgan fikrlari tashkil qildi.
‘
Shuningdek, O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining o zbek
‘ ‘
xalqi tarixi, uning milliy davlatchiligi, ma`naviyati va milliy qadriyatlariga
taalluqli bo lgan qarorlari ham ushbu ilmiy tadqiqot ishida dasturulamal bo lib
‘ ‘
xizmat qildi.
Mavzuni yoritishda tarixiy tadqiqotlarda doimo yetakchi o rinda turgan
‘
ilmiylik, tarixiylik, xolislik, haqqoniylik, umuminsoniylik, uzviylik, voqea-
hodisalarga tarixiy- tadrijiy uslubiyat nuqtai nazardan yondashish va qiyosiy tahlil
uslubiga tayanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi.
Mazkur malakaviy ishda Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi
tarixshunosligi maxsus tadqiqot sifatida kompleks tarzda o rganildi va mazkur
‘
muammo tarixshunosligi davrlarga bo linib, o ziga xos xususiyatlari tahlil
‘ ‘
qilindi. Shuningdek, bu merosning kelajak avlod ma naviy tarbiyasidagi
’
ahamiyati bo yicha takliflar berildi.
‘
Bitiruv malakaviy ish natijalarining amaliy ahamiyati.
Malakaviy ish natijalari va xulosalaridan tarix fanlari bakalavr
yo nalishidagi talabalari keng foydalanish mumkin.
‘
Ishning aprobatsiyasi. BMI QDU Tarix fakulteti, O zbekiston tarixi
’
kafedrasining yosh o lkashunos to garagida muhokama etilgan.
“ ’ ” ’
Bitiruv malakaviy ishning hajmi va strukturasi.
Mazkur malakaviy ish kirish, 3-bob, xulosa, tavsiyalar, adabiyotlar ro yxati
‘
va ilovalardan iborat.
6

I BOB
ROSSIYA IMPERIYASI MUSTAMLAKACHILIGI DAVRIDAGI
TADQIQOTLARNING ASOSIY XUSUSIYATLARI.
I.1. Turkistonni Rossiya tomonidan istilo etilishining umumjahon tarixiy
jarayonidagi o rni.‘
Rossiya ko p millatli davlat sifatida yuzaga kelishida XIX asr muhim o rin
‘ ‘
tutadi. Bu yuz yillik harbiy-siyosiy, xalqaro ahamiyatga molik voqealarga boy
bo lib, imperiyaning hududi Kavkazorti, O rta Osiyo, Sibir, Uzoq Sharqning
‘ ‘
yangi o zlashtirilgan maydonlari hisobiga huddi shu davrda ancha kengaydi.
‘
Rossiyaning Kavkazortida va O rta Osiyoda o z hukmronligini o rnatishidagi
‘ ‘ ‘
tafovut shundan iboratki, Kavkaz istilosining oxirgi asrning birinchi choragiga,
O rta Osiyoniki esa oxiriga to g ri keladi.
‘ ‘ ’
Hududiy jihatdan bir-biriga yaqin turuvchi ikki mintaqa Kavkaz va O rta
– ‘
Osiyo Rossiyaning tashqi siyosatidagi o zaro bog liq bo lgan ikki yo nalishni
‘ ’ ‘ ‘
belgilab berdi. Chunonchi, agar XIX asrning birinchi yarmida rus-ingliz
ixtilofining sababchisi Kavkaz bo lgan bo lsa, asrning ikkinchi yarmiga kelib
‘ ‘
O rta Osiyo ana shunday omil bo lib xizmat qiladi. Taniqli tarixchilar
‘ ‘
N.S.Kinyapina, M.M.Bliyev, V.V.Degoyev e tiborini tortgan muammo Kavkaz
’ –
va O rta Osiyoda Rossiya tajovuzining tarixshunosligida o zaro bog liqlik
‘ ‘ ’
xuddi shunday ko rinadi.
‘
O rta Osiyo bosib olinishidan oldin qanday mavqega ega edi? Bu vaqtda
‘
O rta Osiyoda Buxoro, Xiva va Qo qon singari bir biridan mustaqil uchta
‘ ’
xonliklar mavjud edi. U vaqtlarda Buxoro xonligiga Zarafshon va Qashqadaryo
vodiysi, Turkmanistonning Mug robgacha bo lgan qismi, shimolda esa
’ ‘
Turkiston shahrigacha bo lgan yerlar kirgan. Shuningdek, ayrim vaqtlarda Buxoro
‘
xonligi Xo jand, O ratepa va Toshkentga egalik qilgan.
‘ ‘ 3

XVIII asrning boshlarida tashkil topgan Qo qon xonligi esa ishlab
‘
chiqarish kuchlarining o sishi va rivojlanishi asosida hududlari keng va mavqei
‘
ortib borayotgan davlatga aylangan edi. U ayniqsa XIX asrning birinchi choragida
3
Hamid Ziyoev. O zbek xonliklari chorizm asoratida (XIX asrning 50-70 yillar), T., Xazina , 1994,43-b.
’ – ” ”
8

kuchayib ketdi. Bu vaqtlarda xonlikka Farg ona vodiysi, Xo jand, Toshkent,’ ‘
Chimkent, Turkiston, Avliyo ota, To qmoq, Bishkek ayrim vaqtlarda O ratepa,
‘ ‘
Darvoz kirgan. Unga Yettisuvning bir qismi, Sirdaryo bo ylab ko chib yuruvchi
‘ ‘
qozoqlar va hozirgi Qirg iziston ham qaragan. O zbek xonliklarining aholisi
’ ‘
o zbeklardan, tojiklardan, qozoqlardan, turkmanlardan, qirg izlardan va
‘ ’
qoraqolpoqlardan tashkil topgan. O zbeklar son jihatdan salmoqli o rinni
‘ ‘
egallagan. Xonliklarning aholisi o troq, yarim o troq va ko chmanchi xalqlarni
‘ ‘ ‘
o z ichiga olgan. Har uchala xonlikda hokimiyat o zbek sulolalari qo lida
‘ ‘ ‘
bo lgan. U yerlarda feudal tuzum hukm surardi. Uchta mustaqil xonlikning
‘
mavjudligi o lkani siyosiy parokandalikka olib kelgan bo lsada, lekin ijtimoiy va
‘ ‘
madaniy jihatdan umumiylik mavjud edi. Chunonchi, xonliklar o rtasida o zaro
‘ ‘
iqtisodiy va madaniy aloqalar uzilmadi. Bunga u yoki bu xonliklarning
hukmdorlari to sqinlik qilishini hayollariga ham keltirmadi. Biroq siyosiy
‘
jihatdan parokandalik o zaro aloqalarni uzviy ravishda ravojlanishiga katta
‘
to siq bo ldi. Ayniqsa, uzoq davom etgan o zaro taxt uchun urushlar minglab
‘ ‘ ‘
kishilarning yostig ini quritib, o lkani ich-ichidan tobora zaiflashib bordi.
’ ‘
Natijada mintaqada qoloqlik hukm surib mamlakat chuqur inqirozni boshidan
kechirdi. Uning mudofaa voqealikning yana bir muhim tomoni bor. Uni
Prezidentimiz I.A.Karimov ifoda etib bergan. Ya ni, tarixiy nuqtai nazardan
’
olganda, Markaziy Osiyo davlatni milliylik belgisiga qarab tashkil etish
an analariga ega emas edi. Bu yerda Rossiya tomonidan mustamlaka qilib
’
olinguncha mavjud bo lgan hamma davlatlar asosan sulolaviy yoki hududiy
‘
(Buxoro, Qo qon, Xiva xonliklari) tamoyillar asosida tashkil topgan vaqtida bu
‘
hududda ko p sonli o troq va ko chmanchi qabilalar yashar edi.
‘ ‘ ‘
XX asr boshlarida Rossiya dunyodagi eng katta mamlakatlardan biriga
aylangan edi. 1894 yilda uning umumdavlat bosh sarhadlariga Buxoro, Xiva,
Butun O rta Osiyo qo shilganidan so ng xududiy maydoni ikki qit aga yoyilib
‘ ‘ ‘ ’
ketgan mamlakat 22,8 million kv km ni tashkil etardi. Bu esa butun yer yuzi
maydonining 17 foizi degan gap. 1987 yildagi aholini ro yhatga olish natijalariga
‘
ko ra o sha vaqtda Rossida 125,6 mln aholi istiqomat qilardi.
‘ ‘
9

O zining hududiga ko ra Rossiya dunyodagi ikkinchi mamlakat bo lib,‘ ‘ ‘
faqat Buyuk Britaniyadan keyin tursa aholisining soni jihatidan Xitoy va Buyuk
Britaniyadan keyin uchinchi o rinda turar edi.
‘
Biroq Rossiya yirik mustamlakachi davlatlarning birortasiga ham
o xshamas edi. O z hududiy maydoni va aholisining miqdori Buyuk
‘ ‘
Britaniyadan orqada bo lsa mustamlakalari hamma qit alarada sochilib yotgan
‘ ’
ingliz istilochilariga nisbatan yaxlit umumiy mintaqaga egalik qilishi jihatidan
Rossiya imtiyozga ega edi.
Rossiyaning Turkistonni bosib olishi ham tarixiy nuqtai nazardan unchalik
ko p vaqtga cho zilmadi. 1865-1895 yillar orasida kechgan istilochilik jarayoni
‘ ‘
o zaro sarhadlari aniq belgilab olinmagan Turkiston xalqlarini Chorizm nomli
‘
saltanatga mute bo linishiga olib keldi. Shu tariqa Turkistonni Rossiya tomonidan
‘
zo rlik bilan bosib olinishi XIX asr metropoliyaning sanoat taraqqiyoti avj olgan
‘
pallaga to g ri keldi.
‘ ’ 4
Turkistonning bosib olinishi va O rta Osiyoda Rossiya hukmronligining
‘
o rnatilishi tarixiy nuqtai nazardan ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ma lum
‘ ’
siljishlarga tamomila g ov to siq bo la olmadi. Jumladan O rta Osiyoda
’ – ‘ ‘ ‘
mavjud bo lgan feudal tizimning ayrim nihoyatda og ir va noraso shakllari
‘ ’
yo qolib ketdi. Xonliklar o rtasidagi qonli urushlarga chek qo yildi, qulchilik
‘ ‘ ‘
unsurlari tugatildi, qoraqalpoq va turkmanlarda mavjud bo lgan patriarxal -
‘
urug chilik munosabatlari barxam tobdi. Rus kapitalizmi bu yerga tez sur atlari
’ ’
bilan kirib kela boshladi. Rus fabrikalarining maxsulotlari O rta Osiyo bozoriga
‘
yopirilib kirdi, Rossiyaga O rta Osiyo xom ashyosi paxta, ipak, qorako lni
‘ – ‘
olib chiqish tez o sib borar edi. 70 yillar oxirida boshlangan temir yo l
‘ – ‘
qurilishi O rta Osiyoni Rossiya markazi bilan bog ladi. Bu esa milliy
‘ ’
o lkalarning jahon tovar ayirboshlashuviga imkon berdi. Ammo, bularning
‘
hammasi mustamlaka mamlakatlarni talon - taroj qilishi, ularning boyliklarini suv
4
Axmadjonov G . Rossia impiriyasi Markaziy Osiyoda. T; 2003.57 b
’
10

tekinga olib chiqib ketishga asoslangani tufayli, ikki tomonlama zulm
kuchaygandan kuchayib boraverdi.
Rossiya O rta Osiyoni bosib olishining oqibatlari haqida gap ketganda‘
uning ikki tomonini ya ni vaqt omilini va makon omilini nazarda tutish zarur.
’
Vaqt omili deganda nimalarni tushunamiz. Bu demak, chorizm O rta Osiyoni
‘
bosib olishi rus ma muriyatining tashkil topishi va Turkistonning istilo etilishi,
’
yondosh mamlakatlar- Eron hamda Afg oniston bilan chegaralarning belgilanishi
’
nihoyatda atiga 30-35 yilni egalladi. Qolgan vaqt 1917 yil oktyabr davlat
–
to ntarilishiga qadar o tgan davr harbiy feudal imperializmning
‘ ‘
mustamlakachilik hukmronligini o rnatish va tinch sharoitda iqtisodiy
‘ “ ”
o zlashtirishda sarflandi.
‘
N.S.Kinyapinaning yozishicha, rus hukumatining zo rlik bilan qo shib
‘ ‘
olingan yerlaridagi siyosati murakkab, ba zan xatto ziddiyatli hususiyatga ega
’
bo lgan. Chor amaldorlari aholi manfaatlari bilan hisoblashmagan holda birinchia
‘
navbatda Rossiyaning hukmron sinflariga mos keladigan tartib o rnatishga
‘
harakat qilishar edi. Ayni chog da o z hukmronliklarini mustahkamlash uchun
’ ‘
mahalliy zodagonlardan madad kutishar, O rta Osiyoga xos bo lgan ijtimoiy va
‘ ‘
milliy qarama qarshiliklardan ustalik bilan foydalanishga harakat qilishar edi.
O rta Osiyoda chor samoderjaviyasi o rnatgan qonunlar nihoyatda og ir
‘ ‘ ’
bo lib, oddiy xalq ommasining ezib, qonini ichishga xizmat qilardi. Lekin,
‘
yuqorida qayd etilganidek, Rossiya bosqinchiligi o lkaning siyosiy va iqtisodiy
‘
jihatdan rivojlanishda ba zi ijobiy natijalarga ham ega bo ldiki, jumladan
’ ‘
qulchilikning va qullar savdosining yo qotilishi, Rossiya bilan umumiy sud
‘
yuritishning hamda boshqaruvning o rnatilishi, O rta Osiyoning
‘ ‘
markazlashuviga xonliklar o rtasidagi qonli urushlarning to xtashiga olib keldi;
‘ ’
mahalliy sanoat va savdoning taraqqiy etish uchun shart-sharoit vujudga keldi.
Kapitalizmga xos bo lgan ijtimoiy qatlamlarining ko pchiligi hamda Rossiya
‘ ‘
imperiasidagi barcha millat mexnatkashlarining ozodlikka erishish yo lida
‘
manfaatlarning mos kelishi, ularning chorizmga qarshi kurashlarida birlashishlari
uchun imkon yaratdi.
11

Turkiston o lkasi, Buxoro va Xiva tobora bozor savdo aloqalariga hamda‘
tovar-pul munosabatlariga jalb etilar, iqtisodiyot rivojlana borayotgan edi. XIX
asrning 90 yillardan rus burjuaziyasining O rta Osiyo o lkasiga munosabati
– ‘ ‘
ancha o zgargan, savdo bozori bilan xom-ashyo manbalari sifatida qarash
‘
kuchaya borayotgan edi. O lkani iqtisodiy jihatidan zabt etish sur ati borgan
‘ ’
sayin kengayib borgan edi. Bu yerda xom-ashyoga birinchi ishlov korxonalari
ishga tushirildi, paxtachilik iqtisodiyotining eng muhim sohasiga aylantirildi.
Temir yo li O rta Osiyoni Rossiyaning markazidagi sanoat korxonalari bilan
‘ ‘
bog lab, uni umumrossiya bozoriga, shu orqali jahon bozoriga jalb etilishiga
’
imkon yaratdi. Rossiya kapitalizmi Turkiston aholisining ijtimoiy jihatdan ko p
‘
qatlamliligini yanada chuqurlashtirib yubordi. Bularning hammasi mustamlaka
siyosatining yanada mustahkamlanishiga, yerli tub aholini har tomonlama ezilishi
omil bo ldi.
‘
XIX asr oxiri XX asrning boshlarida kechgan an ana Turkiston
’
mehnatkashlarining kelgusi taqdirida muhim ahamiyatga ega bo ldi. Chunki endi
‘
vaziyat o tkir siyosiy tus ola boshlagan. Ijtimoiy ziddiyatlar yanada
‘
keskinlashgan, progressiv va reaksion kuchlar o rtasidagi kurash avjiga
‘
chiqayotgan bir pallaga kirilayotgandi.
Tarixiy manbalar ko rib chiqilar ekan, ularning O rta Osuyoning Rossiya
‘ ‘
tomonidan bosib olinishi muammosini tadqiq etishdagi ahamiyati masalasiga ham
to xtalib o tish lozim.
‘ ‘ 5
Oktabrgacha Turkistonning ko pgina sharqshunos ‘ –
tadqiqotchilari sovet davri sharqshunosligining tarkib topishi va rivojlanishiga ham
munosib hissa qo shdilar. Ulardan bebaho manba hisoblanmish boy ilmiy meros
‘
qolgan.
Rus sharqshunosligi namoyondalari orasida O rta Osiyo xalqlari hayotini,
‘
jumladan mustamlaka davrini ilmiy o rganishni boshlab bergan V.V.Bartold
‘
nomini eslab o tish joiz. Akademik I.Yu.Krachkovskiyning o rinlatib aytgan
‘ ‘
tabiri bo yicha, bunday kishilar madaniyatimiz tarixida, jahon ilmi tarixida hech
‘ “
qachon unitilmaydi . V.V.Bartold rus sharqshunosligining Turkiston va O rta
” ‘
5
Saidqulov T. O rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavxalar. T. 1993.13b
’
12

Osiyo xalqlari tarixiy o tmishini yaratish uchun nihoyatda samarali mehnat‘
qilibgina qolmay, shuningdek bu xalqlarning Rossiya tarkibiga ko shib olinishi
’
ustida ham muvofaqiyatli ish olib bordi. O rta Osiyo xalqlarining ilk feodal davri
‘
tarixini aks ettiruvchi fundamental asarlari bilan bir qatorda inqilob dan keyin
“ ”
uning markaziy Osiyo xalqlarining yangi tarixiga taalluqli o ziga xos ishlari chop
‘
etildi.
Shulardan rus hukmronligi davridagi o troq va ko chmanchi turmush ,
“ ‘ ‘ ”
Maktablar , ruslarning ko chib o tishlik harakati , shahar hayoti ,
“ ” “ ‘ ‘ ” “ ”
tub aholi va rus hukmronligi , boshqaruvning yevropalashtiruvi va tub aholi
“ ” “ ”
bo limlarini o z ichiga olgan Turkistonda rus hayoti tarixi kitobini, Rus
‘ ‘ “ ” “
ma muriyati va xonliklar. Buxoro , O rta Osiyoda qadim zamonlardan to
’ ” “ ‘
ruslarning kelishiga qadar paxtachilik , Tojiklar , Qirg izlar , Turkman
” “ ” “ ’ ” “
xalqlari tarixiy ocherki kabi asarlarni ko rsatib o tish mumkin.
” ‘ ‘
V.V.Bartoldning asarlarida Markaziy Osiyo xalqlari tarixi va
madaniyatining Rossiya tarkibiga kirguncha va qo shib olingandan keyingi
’
ahvolini o lkada paxtachilikning vujudga kelishi va rivojanishini o ganishga
‘ ‘
mintaqadagi har bir tarixini hamda ularning dunyo taraqqiyotiga qo shgan
’
hissasini tadqiq etishning umumiy va mavzulari rejasini aniqlash ishiga
materealistik nuqtai nazardan yondashuvga ilk marta kirishilgan. Shahar hayotiga
hunarmandchilik turli kasblarini rivojlanishiga uning tadqiqotlarida maxsus
e tibor ajratilgan.
’
Rus sharqshunoslari tomonidan Rossiyani milliy o lkalari xalqlarini milliy-
‘
ma naviy boyliklarini sinchiklab o ganish na munasi ham V.V.Bartold
’ ‘ ’
o zining Musulmon madaniyati , Ulug bek va uning zamoni , Mir
‘ “ ” “ ’ ” “
Alisher siyosiy hayoti , Shoir Nizomiy maqbarasi asarlari orqali ko rsatib
” “ ” ‘
berdi.
V.V Bartold o zidan avvalgi O rta Osiyo tarixi tadqiqodchilari
‘ ‘
V.V.Gregoriev, N.I.Veselovskiy boshlab bergan an anani davom ettirdi. U O rta
’ ‘
Osiyoda keng miqiyosli ilmiy-ijtimoiy faoliyati bilan shug ullandi,
’
o lkashunoslar bilan doimiy muloqotda bo ldi, Turkiston havaskor arxeologlari
‘ ‘
13

to garagi ishida (1895-1917) qatnashib turdi, ‘ “ Туркистанский ведомости ”,
“ Украина ”, “ Русский Туркистан ”, kabi mahalliy nashrlari hamkorlik qildi.
V.V.Bardolidning ilmiy tadqiqot ishlari tez sur’atlar bilan taraqqiy topib bordi.
Faqat 1913 yilning o’zida enskilopidya uchun yozgan maqolalarini hisobga
olmaganda, 150 dan ortiq ishlarini yolg on qildi. V.V.Bardolidning nomi va
’
asarlari O rta Osiyoning Rossiyada harbiy imperialistik davrida yaratilgan rus
‘
progressiv tarixnavisligi asosini tashkil etadi. Bu izlanishlar Oktabr to ntarishidan
‘
so ng takomillasha borib, materialistik asosga ko chganligi bilan ajralib turadi.
‘ ‘
V.V.Bartolid O rta Osiyoning birinchi tarixnavisi sifatida o zining yuksak
‘ ’
insonparvarligi bilan ajralib turar, unga milliy maxdudlik, shovinizm, boshqa
xalqlar xuquq va manfatlariga, ularning milliy madaniyti tarixiga nafrat bilan
qarash kabi o sha paytda imperializmning qozoniga o t yoqqan xususiyatlari yot
‘ ‘
edi. Ammo, shuni ham nazarda tutish lozimki, V.V.Bartolid Markaziy Osiyoda
mustabid tuzum o rnatgan Rossiya imperyasi hukumronlik tub manfatlarini
‘
aslida himoya etmasdan boshqa iloji yo q edi. Shu bois uning asarlari munozarali
‘
fikr-xulosalari va nuqsonlardan holi emas.
O rta Osiyoni Rossiya bosib olishi va buning oqibatlari muammosi ustida
‘
olib borilgan tadqiqotlarning barcha ijobiy tomonlarini tan olgan holda, shuni ham
aytish kerakki Oktabr to ntarishi davr sharqshunoslari
’
(V.V.Grigoriev,V.V.Bartolid, N.I.Veselovskiy, V.R.Rozen kabilar) turli
“
darajada umuman aytganda, ilm fan va siyosat sohasida konservativ tamoyillarga
”
moyil bo lgan, har holda rus ziyolilarining revolutsion g oyalaridan ancha yiroq
‘ ’
omillari qatoriga kirar edilar.
Turkiston general-gubernatorlari tomonidan vaqti-vaqti bilan taqdim etilgan
hisobotlar Turkiston tarixini o rganishda muhim tarixiy manba sanaladi. Mazkur
’
hisobotlar Turkistonning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini
boshqarishga doir masalalarni o z ichiga olgan.
’
Hisobotlar mustamlaka davridagi Turkiston hayoti haqida ko plab
’
ma lumotlar beradi. 1885-1913 yillarda Sirdaryo viloyati, 1888-1910 yillarda
’
14

Samarqand viloyati, 1888-1913 yillarda Farg ona viloyati haqidagi hisobotlar ana’
shunday manbalardir. 6
Hisobotlar ichida Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufmanning 1867-
1881 yilgi hisoboti ham Turkiston tarixini o rganishda katta o rin tutadi. Unda
’ ’
Turkistonni mustamlaka usulida boshqaruv tartibi, o lka boyliklarini
’
o zlashtirish, temir yo llar qurish rejalari, mahalliy aholining kasb-korlari, diniy
’ ’
tuzilmalar va xalqning turmushi haqidagi fikr-mulohazalar o rin olgan. Mazkur
’
hisobot hozirda Rossiya Davlat Tarixi Arxivida (Sankt-Peterburg) saqlanmoqda.
Arxivlar tarkibida gubernatorlar N.O. Rozenbaxning (1885-1889), A.V.
Vrevskiyning (1889-1898) boshqaruv davri haqidagi hisobotlari ham mavjud.
Lekin bu hisobotlar qo lyozma holiday bo lib, faqat dastlabki nusxa holatidagina
’ ’
saqlanib qolgan. 1898-1900 yillarda gubernatorlik lavozimida ishlagan S.M.
Duxovskiyning Islam v Turkestane deb nomlangan hisoboti o z mohiyati
“ ” ’
jihatidan ulkan ilmiy ahamiyatga ega. Hisobotda nasroniylar va musulmonlarni bir-
birlari bilan yaqinlashtirish, islom dinidagi ba zi adabiyotlarni rus tiliga o girish,
’ ’
barcha boshqaruv tashkilotlrini islom dini va shariati haqidagi ma lumotnomalar
’
bilan ta minlash, musulmoncha nashrlarga senzura o rnatish masalalari haqida
’ ’
takliflar berilgan.
Hisobotlar Turkiston o lkasida mustamlakachilikning o rnatilishidan
’ ’
boshlab, undagi barcha boshqaruv tartiblari, siyosiy, iqtisodiy va madaniy
sohalarda amalga oshirilgan ishlar haqida ma lumot beradi. Ayniqsa, ularda
’
Turkistonda mavjud temir yo llar, firma va kompaniyalar, savdo-sotiq, Tovar
’
ishlab chiqarish, xalqning turmushi, yer qimirlashlari, aholi soni, kasalxona,
dorixona va ularning soni, madrasa, ta lim muassasalari, gimnaziyalar,
’
o quvchilar soni, veterinariya, epidemiyalarga qarshi kurash, jinoyatchilarni
’
jazoga tortish muassasalari va ularning faoliyati, 1892, 189, 1916-yillardagi jazo
guruhlarining olib brogan faoliyati qayd etilgan.
Hisobotlar tarkibida taftish komissiyalarining ma lumotnomalari alohida
’
o rin tutadi. Turkiston chor rossiyasi tomonidan bosib olingach, podsho hukumati
’
6
Tolibov R. Muxim tarixiy manbalar.// Moziydan sado. 2008. 1. 91b
15

vaqti-vaqti bilan o z senatorlarini o lkani taftish qilishga yuborib turgan. Asosiy’ ’
maqsad Turkistonni Rossiyaga qaram qilib qo yish, uni boshqarishda
– ’
xarajatlarni kamaytirish, o lkadan olinadigan daromadlarni oshirish, fuqarolarning
’
talablari va yashash sharoitlarini o rganish bo lgan.
’ ’
Shunday taftish komissiyalaridan biri Turkiston general-gubernatori etib
tayinlangan M. G. Chernyayev (1882-1884)ning taklifi va 1882-yil 8- mayday
imperatorning farmoniga asosan ishga kirishgan. Ichki ishlar vazirligi
kengashining a zosi, Dasht komissiyasining sobiq raisi, maxfiy maslahatchi F. K.
’
Girs taftish ishlarini olib borishga rahbar etib tayinlangan. U 1883-yilda taftish
ishlarini tugallab, imperatorga general-gubernatorlik va unga qarashli
tashkilotlarning faoliyatlari to g risidagi hisobotni, O lkani boshqarish
’ ’ “ ’
to g risidagi Nizom loyihasi ni tushuntirish xati bilan birga taqdim qilgan.
’ ’ ”
Ilmiy adabiyotlarni o rganish va ularni tadqiq qilish natijalari shuni
’
ko rsatadiki, rus mustamlakachilarning Turkiston boyliklarini o zlashtirish va
’ ’
o lkani boshqarishga doir fikrlari hm turlicha bo lgan. Dvoryan-pomeshchiklar
’ ’
rus burjuaziyasi vakillariga qarshi fikr bildirib, Turkiston o lkasini rus
’
mustamlakasiga aylantirish, o lka aholisin esa qul qilib, rus krepostnoylari
’
ahvoliga tushirishni yoqlab chiqqanlar. 7

Bu borada rus burjuaziyasi vakillarining fikri boshqacharoq edi. Ular
Turkiston dehqonlarini erkin yer egalari deb e lon qilishni, ularning o z
“ ” ’ ’
yerlaridan shaxsiy mulk sifatida foydalanishlarini, shu yo l bilan Turkiston
’
qishloq xo jaligida kapitalistik munosabatlarga keng yo l ochishni ko zlaganlar.
’ ’ ’
Garchi ularning Turkistonni boshqarishdagi shakl va uslublar haqidagi fekrlari
o rtasida ixtiloflar mavjud bo lsa-da, maqsadi bir xil, ya ni xalqni ezish va
’ ’ ’
o lkani talash edi.
’
Mustamlakachilar shariat qonun-qoidalaridan o z istibdod tuzumlarini
’
mustahkamlashda foydalanishga harakat qilganlam. Chunki ular o lkadagi din va
’
qadriyatlar bilan hisoblashishga majbur edilar.
7
O sha asar, 92b
’
16

Mahalliy sudlar (shariat va odat bo yicha faoliyat yurituvchi sudlar)ning’
ishini tekshirish uchun Bosh shtab zobiti shtabs-kapitan Davletshin Turkistonga
yuborilgan. Uning shu masaladagi hisobotini shaxsan podsho Nikolay II va harbiy
vazir Kuropatkin o qib, o z fikr-mulohazalarini bayon qilganlar.
’ ’
Davletshinning hisobotida podsho amaldorlarining hadeb mahalliy xalq sudi
ishlariga aralashayotgani, ularning bu xil o zboshimchaliklari qozi va biylarni
’
obro sizlantirilayotgani haqida bayon qilinadi. Podsho hukumati bu masasalada
’
ham uzoqni ko zlab, mug ombirona bilan ish yuritadi Harbiy vazir
’ ’ –
Kuropatkinning ta biri bilan aytganda, shariatni joriy etmay, odatga rioya etish
’ “
qo llab-quvvatlanadi . Shu tariqa, barcha vakolatlar rus ma muriyati qo lida
’ ” ’ ’
jamlanib, mustamlaka istibdodi yil sayin kuchaya bordi. Agar yuqori ijtimoiy
“ ”
tabaqa vakillariga qonun-qoida chegarasida muomala qilingan bo lsa, ma murlar
’ ’
tomonidan quvg in ostiga olingan musulmon ruhoniylariga, oddiy xalqqa
’
nihoyatda sovuq munosabatda bo lingan.
’
Turkiston o lkasini taftish qilish maqsadida 1908-1909 yilda yuborilgan
’
yana bir komissiyaga senator K.K.Palen boshchilik qiladi. Bunga Imperatorning
1907 yil 3 iyundagi II Davlat Dumasini yangilash haqidagi farmoni sabab
bo lgan. Bu faronda Davlat Dumasi ma naviy jihatdan rus ruhida bo lishi,
’ “ ’ ’
begonalar esa sof rus masalalarini hal qilishda zinhor hakam bo lmasliklari
’ ”
uqdirilgan edi. K.K.Palenga ham Turkiston o lkasini atroflicha o rganib,
’ ’
o lkani ruslashtirish ruslashtirish siyosatini kuchaytirish vazifasi yuklatilgan edi.
’
Unga 26 chinovnik (amaldor xodim) hamroh bo lgan. Uning rahbarligida
’
yozilgan hisobot bosma holatda 15 kitob (daftar)ni tashkil qiladi. Ularda Turkiston
o lkasini siyosiyboshqaruv, uning iqtisodiyoti, huquqiy ahvoli, xalq ta limiga
’ ’
oid statistic ma lumotlar jamlangan.
’
Chorizm ishlab chiqqan Turkistonga doir rejalarning mustamlakachilik
xususiyatiga ega ekanligini senator K. K. Palen shunday ta kidlaydi:
’
Turkistonni zabt etishdagi siyosiy sabablarni hisobga olmaganda ham, bu o lka
“ ’
Rossiyaga qo shib olingan dastlabki kunlardan e tiboran rus hukumati uchun
’ ’
ikki tomonlama qiziqish uyg otadi:
’
17

1) moliyaviy siyosat nuqtai nazaridan davlat daromadlari manbai va ichki
ishlab chiqarish mahsulotlari uchun yangi bozor;
2) mustamlakachilik siyosati nuqtai nazaridan markaziy guberniyalardan–
ortiqcha aholini joylashtirish uchun yangi viloyat bo la oladi
’ ” 8
.
Yuqoridagi keltirilgan fikrlarni umumlashtiradigan bo lsak, podsho
’
hukumati huquqiy va axloqiy an analarning jamiyat hayotida tutgan ahamiyatini
’
to la tushunib yetgan va uni o z manfaati tomon burib yuborishga harakat
’ ’
qilgan. Keyinchalik hatto mahalliy ruhoniylarga tegishli yerlar ham rus davlatining
mulki deb e lon qilingani ana shu fikrimizni tasdiqlaydi.
’
Shunday qilib, yillar va zamonlar o tishi bilan ilmiy tadqiqotlar xususiyati
‘
ham o zgarib bordi. Faqat tadqiqotlardagi Turkistonning chorizm tomonidan
‘
bosib olinishining o zagini tashkil etuvchi muammolarga taalluqli muhim
‘
masalalargina o zgarishsiz qoldi.
‘
8
Tolibov R. Muxim tarixiy manbalar.// Moziydan sado. 2008. 1. 91b
18

I.2. Mustamlakachilik davridagi rasmiy adabiyotlarda chorizm
manfaatlarining himoya qilinishi.
XIX asrning 60-70 yillaridan boshlab chorizmning O rta Osiyoda olib‘
borgan siyosati Rossiya jamoatchiligining fikr-e tiborini o ziga jalb qila
’ ‘
boshladi. Mazkur muammoning turli jihatlari Turkistonda va Rossiyada chiqadigan
gazeta va jurnallarda e lon qilingan ijtimoiy-iqtisodiy tahliliy materiallarda,
’
maqola va tahrirlarda faol muhokama qilina boshlandi. Maqolalarning mavzu
qamrovi ancha keng bo lib, ularda hukumat doiralarining O rta Osiyo
‘ ‘
xonliklarini bosib olish, ularni mustamlakaga aylantirish borasidagi chora-
tadbirlari, u yoki bu qiyinchiliklarni hal qilishning harbiy usullari, Turkiston
ma muriyatining xalq ommasi noroziliklarini zo ravonlik bilan bositirish siyosati
’ ‘
muhokama qilinar, Rossiya davlatchiligi asoslarini Turkiston jamiyatiga faol joriy
etishning to g riligi va maqsadga muvofiqligi yuzasidan munozaralar olib
‘ ’
borilardi. Turkistonda chorizm ma muriyatining ishchanligi haqida turli taxminlar
’
aytilib, amaldor-byurokratik apparat tomonidan amalga oshirilayotgan
kulturtregerlik va ma rifiy tadbirlarning muvofaqqiyati hususida jiddiy
“ ” ’
shubha bildirilgan, bu apparatning poraxo rlikka, zo ravonlikka asoslanganligi
‘ ‘
va yangi koloniyani ratsional ekspluatatsiya qilishga noqobilligi haqidagi
“ ”
fikrlar ko plab keltirilgan. Chorizm Turkistonni kapitalistik usullar bilan
‘ “ ”
o zlashtirishga imkon berishni istamaslikda ochiqdan ochiq ayblangan
‘ 9
. Turkiston
ma murlarini tanqid qilish kompaniyasi Turkistonni boshqarishga doir 1871-1873
’
yillardagi nizom loyihalari hukumatga tasdiqlash uchun taqdim etilganidan keyin,
hamda amerikalik diplomat Y.Skaylerning O rta Osiyoga tashrifi (1873-yil
‘
martdan noyabrgacha) to g risidagi hisoboti yolg on qilinganidan so ng
‘ ’ ’ ‘
ayniqsa qizg in tus oldi.
’
Diplomatning hisobotidan Turkistondagi ahvol, rus ma murlarining O rta
’ ‘
Osiyodagi xonliklar va qo shni mamlakatlar bilan o zaro munosabatlari haqidagi
‘ ‘
masalalar sharhi bilan birgalikda, Turkiston ma muriyatining ishchan
’ “ ”
sifatlarini xarakterlovchi materiallar ham berilgan edi. Y.Skayler rus ma muriyati
’
9
1 Ziyoyov H. Tarix o tmish va kelajak ko zgusi. T; 2000. 142b
’ ’
19

saflarida katta oylikka ega bo lish va mo may boylik orttirish niyatida bo lgan‘ ‘ ‘
kishilar ko pligini alohida qayd etib o tadi; Perovs, Avliyoota va Qurama
‘ ‘
uyezdlarida qayd etilgan poraxo rlik va g azna pulini o g irlash holatlari
‘ ’ ‘ ’
hamda Xo jand, Verniy, Kopal va Perovsdagi ma murlarning
‘ ’
boshboshdoqliklaridan misollar keltiradi. Skaylerning fikricha, amaldorlarning
noqonuniy yig imlari, boshbohdoqligi, soliq tizimining tartibga solinmaganligi
’
mahalliy aholining keng noroziligini keltirib chiqarishi va bu bilan chorizmning
mintaqadagi hukmronligiga xavf tug dirishi mumkin edi.
’
Turkistonning tabiiy resurslariga va uni boshqarishga qiziqish kuchayishi
bilan rasmiy yo nalishlarga bag ishlab yolg on qilingan ishlar ham paydo
‘ ’ ’
bo ldi. Bu ishlarning bir qismi O rta Osiyoni bosib olish, bir qismi esa
‘ ‘
ma muriy va mustamlaka qurilishi maqsadlariga, Rossiyaning mintaqadagi
’
mafkuraviy, iqtisodiy va savdo-sotiq imkoniyatlarini kengaytirish yo llariga,
‘
Rossiyaning bu sohalardagi gegemonligini ta minlash usullariga,
’
mustamlakachilikning Rossiya modelini takomillashtirish borasida
“ ”
chorizmning mintaqada yuritgan bosqinchilik siyosatining prinsipial asoslariga
shubha bildirilmaydi, aksincha, u chorizmning tashqi siyosatdagi yutuqlari sifatida
madh etiladi. Ushbu fikr mulohazalarga asos bo lgan tarixiy materiallar mualliflar
‘
tomonidan bir yoqlama va buzib ko rsatilganligi sababli, ularning ishlariga
‘
nisbatan tanqidiy yondashuvni talab qilishadi. Manbalarga murojaat etgan holda
ushbu masalaga oydinlik kiritish mumkin.
Masalan, mualliflarning fikricha go yoki, rus ma murlari Turkistonda
‘ ’
ma muriy, moliyaviy, sudlov va boshqa xil islohotlar ni amalga oshirishda,
’ “ ”
eng avvalo, xayrli maqsadlarni: Turkiston xalqlarini yevropa taraqqiyoti
“ ”
darajasiga erishtirish, yangi fuqarolik jamiyat ni qurishni ko zlagan. O zaro
“ ” ‘ ‘
urushlar, O rta Osiyodagi hokimlarning zo ravonligi va talon-tarojdan
‘ ‘
charchagan Turkiston xalqlari go yoki o zlari Rossiya tasarrufiga o tishga
‘ ‘ ‘
intilgan, chorizm tuzumiga faqat mahalliy xon, bek va ruhoniylarning ayrim
vakillarigina qarshilik ko rsatgan, degan g oyalar targ ib qilinardi.
‘ ’ ’
20

N.I.Kraft, V.N.Kaplun, S.N.Tregubov, N.Fioletov, N.Voshinin, V.Gessen va
boshqalarning asarlarida Turkistonni boshqarish bo yicha qonunchilik aktlarini‘
ishlab chiqish jarayoni, sudlov tizimi asoslari, yangi davlat muassasalari, moliya
tizimlarini joriy qilish to g risidagi aniq ma lumotlar bilan bir qatorda,
‘ ’ ’
mualliflar mintaqada an anaviy bo lgan, chorizm tomonidan saqlab qolingan
’ ‘
ijtimoiy-huquqiy institutlarni har tomonlama tahlil qilishga urinmaydilar. Asosan
bu tuzilmalarning o lkada vaqtinchalik saqlab qolinishi mahalliy aholi chorizm
‘ “
afzalliklari ni qabul qilish darajasiga hali o sib yetmagani bilan izohlangan.
” ‘ 10

Yuqorida qayd etilgan ishlarning mazmunidan ular, shunchaki, mavzular
tavsifidan iborat ekanligi, ularda keltirilgan faktlar jiddiy tahlil qilinmaganligi
ko zga tashlanadi. Mualliflar o zlarining maqola va boshqa ishlarida ushbu
‘ ‘
davrdagi islohotlar ijtimoiy emas, balki ular sof ma muriy tadbirlar sifatida
’
chorizmning buyuk davlatchilik va gegemonlik maqsadlari yo lida xizmat qilgan,
‘
degan xulosa chiqaradilar.
M.A.Terentevning mustamlakachilik davriga oid rasmiy-monarxik
yo nalishda bo lgan O rta Osiyoni istilo qilish tarixi nomli asarida
‘ ‘ “ ‘ ”
muallifning Turkiston amaldorlari va ularning o lkani boshqarish sohasidagi
‘
faoiyatiga munosabati o z aksini topgan. Rus yer sotib oluvchilari , Yer
‘ “ ” “
bilan chayqovchilik qilishga qarshi chora-tadbirlar , Hukumat obrusining tushib
” “
ketishi kabi ayrim boblarida
” 11
general gubernator Kaufmandan to uyezd
boshliqlarigacha bo lgan Rossiya byurokratiyasi vakillarining qilmishlarini tahlil
‘
qilishga uriniladi. Muallif sudlov idoralarining mahalliy amaldorlar sodir etgan
mansub jinoyatlariga doir arxiv ma lumotlaridan foydalanib, ma murlarning
’ ’
poraxo rligi va boshboshdoqligi, mahalliy aholidan yerlarni kuch bilan tortib
‘
olishi, yer va ko chmas mulk bilan chayqovchilik qilishi, g azna mablag i
‘ ’ ’
hisobiga turli soxta firma va kompaniyalar tuzishi haqidagi ko plab faktlarni
’
keltiradi. Bu materiallar mustamlakachi ma murlarning asl niyatini fosh qilib,
’
ularning halolligi haqidagi da volarni chippakka chiqaradi. K.P.Kaufman va
“ ” ’
unga yaqin bo lgan amaldorlar Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori
‘ –
10
O sha asar. 105b.
’
11
Ko rsatilgan asar, III j, 277-287, 375-379 betlar.
’
21

Golovachev, Toshkent shahri boshlig i Medinskiy, kanselariya boshlig i’ ’
Savenkov, uyezd boshliqlari Guyus, Kolzakov va boshqalar haqidagi tanqidiy
materiallar ushbu asarga ilk bor kiritildi.
A.I.Dobrosmislovning Toshkent o tmishda va bugungi kunda nomli
“ ‘ ”
tarixiy ocherkida 12
1877-yilgi shahar islohoti va uni amalga oshirish jarayoni
ko zdan kechiriladi. Muallif bu jarayonning tashkiliy tomoniga ko proq e tibor
‘ ‘ ’
berib, uning ahamiyatini oshirib ko rsatadiyu, lekin uning asl mohiyatini jiddiy
‘
tahlil qilmaydi.
Ushbu islohot natijasida amalda Turkiston general-gubernatorligi markazida
qo shimcha muvofiqlashtiruvchi organ Duma va Uprava tashkil qilinib,
‘ –
ulardagi aksar o rinlar mahalliy aholiga emas, balki xuddi o sha Rossiya
‘ ‘
byurokratiyasi hamda mahalliy savdogarlar, boylar va tadbirkorlarga berilgan.
Mahalliy aholining shahar boshqaruv organlariga saylash huquqi esa cheklandi.
Ma lumki, mahalliy aholiga Duma va Upravaning umumiy tarkibidan, atigi 1/3
’
joyi ajratilgan edi. Bu esa mustamlaka ma murlarning Toshkentning tub aholisini
’
kamsituvchi siyosat olib borganligini yana bir bor tasdiqlaydi.
1917 yil oktabr davlat to ntarishiga qadar bo lgan davrda tarix fani juda
‘ ‘
sust sur atda rivojlandi. Chunki hukmron doiralar bu jarayonni atayin to xtatib
’ ‘
turishga harakat qilar edilar. O sha davr tarixiy asarlarining ko pchiligida
‘ ‘
Rossiya markazidan chiqqan tadqiqotchilar mustamlakachilik siyosatini maqtab
targ ib qilar, mahalliy ilmiy kadrlar esa nihoyatda oz, bori ham bu borada
’
yozishga jazm eta olmas edilar. O rta Osiyo yerlarining bosib olinishi rus
‘
kapitalizmi uchun istilochilik jihatidangina manfaatli bo lganligi haqida so z
‘ ‘
yuritilardi xolos. Jug rofiya, Geologiya, iqtisodiyotga oid izlanishlardan faqat
’
Turkiston o lkasini va vassal xonliklarni ekspluatatsiya qilinishini kuchaytirishga
‘
yordam beradiganlarigina rag batlantirilar edi. Chor senzurasi istilo va uning
’
oqibatlariga tegishli tarixiy-siyosiy asarlarning chop etilishiga yo l qo ymas edi.
‘ ‘
Bundan tashqari mustamlakachilarning bostirib kirishi va chorizm
hukmronligining o rnatilishi haqida bu jarayon bilan bog liq voqealar
‘ ’
12
1. Axmadjonov G Rossia impiriyasi Markaziy Osiyoda T; Talim manbai. 2003__130b.
’
22

tinchiganidan so ng, ularning rivojlanish tabiati va dinamikasi namoyon‘
bo lgach, ya ni vaqt omili yuz ko rsatgandan keyingina hukm chiqarish
‘ ’ “ ” ‘
mumkin bo lardi. Shu bois oktabr to ntarishigacha bo lgan ko pgina asarlarda
‘ ‘ ‘ ‘
dalillar llmiy tahlil etilmasdan keltirilishi ko proq ko zga tashlanadi.
‘ ‘
Istilo va uning oqibatlari muammosini tadqiq etish puxta nazariy asosga ega
emasdi. Dalillar va ma lumotlarni to g ri yig ish va ularning ustida ishlash
’ ‘ ’ ’
uslubiyati yaratilmagan edi. Shu bois yozilgan tarixiy asarlarda materiallarni
to plash hamda xulosalar chiqarish muayyan mualliflarning sub ektiv
‘ ’
qarashlariga bog liq bo lib qolganligi ajablanarli emas.
’ ‘
O sha davrga oid tarixiy-ilmiy kitoblarda ularning mualliflari asosan
‘
boshqa xalqlarni talashdan, ezishdan manfaatdor bo lgan dvoryan-pomeshchiklar,
‘
zobitlar, savdo-sanoat korchalonlari, nufuzli amaldorlar bo lishgan. Ular o z
‘ ‘
asarlarida ko proq Rossiyaning Turkistonda qulay boshlagan iqtisodiy-siyosiy
‘
zug umlarini oqlash, saltanat hukmron doiralarining manfaati nuqtai nazaridan
’
o lkani o zlashtirish bo yicha yana qanday tadbirlar ko rish zaruratini bahs
‘ ‘ ‘ ‘
etganlar. Maqsad, yetakchi yo nalish, qanday bo lmasin, saltanatning
‘ ‘
Turkistondagi tajovuzi va mustabid tizimni g oyaviy asoslashga, ya ni
’ ’
ikkinchi rus Turkistoni ni barpo etish uchun zarur yonalishlarni belgilashga
“ ”
qaratilishi bilan bog liq edi
’ 13
.
N.G.Pavlovning XX asr boshlarida chop etilgan Turkiston tarixi kitobida
“ ”
ham Rossiyaning sharqdagi siyosatiga muayyan maqsadlar asosida bir yoqlama
baho berish uchun juda ko p joy ajratilgan. Shu bilan bir qatorda O rta Osiyoda
‘ ‘
o troqlashib qolgan ba zi mualliflar mahalliy xalqlarning madaniy va ijtimoiy
‘ ’
hayotini o z asarlarida bir muncha tushunib ifoda etganlarini ham ko rsatib
‘ ‘
o tish zarur.
‘
Turkistonni bosib olish bilan shug ullanuvchi har qanday tarixchi XIX
’
asrning oxiri va XX asrning boshlarida O rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-siyosiy
‘
tafakkuri masalasiga murojaat etmay iloji yo q. Bu tarixiy davrning ijtimoiy-
‘
siyosiy tafakkuri avvalo badiiy adabiyot na munalarida o z aksini topgan.
’ ‘
13 1
O zbekistonning yangi tarixi 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. T.,2000, 8-9-b.
“ ’ ” –
23

Huquqi toptalgan dehqonlar ommasining og ir va xor-zor ahvoli haqida Ahmad’
Donish, Furqat, Muqumiy, To xtagul, Durdi Qilich va boshqa demokrat-
’
ma rifatparvar yozuvchilar hamda olimlar ko p va xo p yozishgan. Ularning
’ ‘ ‘
asarlari hanuzgacha O rta Osiyo xalqlari orasida sevib mutolaa qilinadi, kuyga
‘
solinib qo shiq tariqasida og izdan og izga ko chib yuradi. O sha davrning
‘ ’ ’ ‘ ‘
bu ilg or kishilari Turkistonda chorizm hukmronligi o rnatilishining ayrim ijobiy
’ ‘
tomonlarini ham ilg ay bilishgan. Masalan, Furqat Rossiya davlatiga kiritib
’
olinishi natijasida xonliklar va bekliklar o rtasidagi urushlar barham topganligi,
‘
O rta Osiyo va Rossiya o rtasida qizg in o zaro manfaatli madaniy
‘ ‘ ’ ‘
muloqotdan mamnunlik hissini ifodalaydi. Ammo buning orqasidagi Rossiya olib
kirgan iqtisodiy va siyosiy istibdod oqibatlarini ko ra bilmaganini ham aytib
‘
o tish darkor.
‘
Rossiyaning Turkiston diyorini bosib olishi va bu o lkada o rnatgan
’ ’
mustamlakachilik tuzumi hamda uning oqibatlari rus harbiy mutaxassislari,
diplomatlari, sharqshunos olimlari, sayyohu savdogarlari tomonidan yozilgan
memuar asarlar, saforatnomalar, xotiralari va hisobotlarida batafsil yoritilgan. Ular
podsho Rossiyasining Buxoro, Xiva va Qo qon xonliklari o rtasida olib borilgan
’ ’
aloqalarning bevosita ishtirokchisi bo ldi. Rossiya hukumatining topshiriqlarini
’
bajarish bilan ayni vaqtda o z qiziqishlari tufayli yevropaliklar uchun qiziqarli va
’
sirli bo lgan bu mamlakat va uning xalqlari tarixi, etnografiyasi, ijtimoiy-iqtisodiy
’
va siyosiy ahvoliga oid ma’lumotlar hamda o’tmish qadriyatlarni o’ta sinchkovlik
bilan to’plaganlar hamda bu diyor va uning aholisi to’g’risida o’z bilganlari,
kuzatgan va ko’rganlari asosida asarlar yozib qoldirganlar. Budrinning “Русские в
Бухаре в 1820 году”(1871); N . Zalesovning “Очерк дипломатических
отношений России с Бухарою с 1836 по 1843 гг.”(1862); M . Ivaninning
“Описание зимнего похода в Хиву в 1839 - 1840 гг.” (1874); N . Ignateyevning
“Миссия в Хиву и Бухару в 1858 г.” (1897); L . Kostenkoning “Туркестанский
край” ( I – III jild , 1880 y .); G . Meyendorfning “Путешествие из Оренбурга в
Бухару в 1820 году” (1826); N . Muravevning “Путешествие в Туркмению и
Хиву в 1819 и 1820 гг.” (1822); A . Serebrennikovning “Туркестанский край.
24

Сборник материалов для истории его завоевания” (1840 – 1852); N .
Xanikovning “Описание Бухарского ханства” (1843); V . Veselovskiyning
“Очерки историко-географических сведений о Хивинском Ханстве с
древнейших времен до настоящего” (1877); A . Kostenkoning “Средняя Азия и
водворение в ней русской гражданственности” (1870); D . Logofetning
“Бухарское ханство под русским протекторатом” (1911), “Страна бесправия”
(1909); V . Masalskiyning “Туркестанский край” (1913); I . Mushketovning
“Туркестан” (1915); M . Terentevning uch jildli “История завоевания Средней
Азии” (1906) va “Россия и Англия в Средней Азии” (1875) asarlari shular
jumlasidandir .
Shunday qilib , mustamlakachilik davridagi rasmiy adabiyotlar chorizmning
O ‘ rta Osiyo mintaqasidagi manfaatlarini himoya qilish , uning o ‘ lkani bosib olish ,
mustamlakaga aylantirish va o ‘ lkani boshqarish tizimini yaratish borasidagi barcha
tadbirlarini oqlashdan iborat bo ‘ lgan umumiy maqsadli ko ‘ rsatma ostida yaratildi .
25

II BOB
TURKISTONNI ROSSIYA ISTILO QILISHIGA DOIR SOVET
TARIXSHUNOSLIGI.
II .1. Sovet tarixshunosligida istilo etilish jarayonining soxtalashtirilishi
Ma ’ lumki , sovet tarixshunosligi 70 yildan ortiq zo ‘ rlik bilan hukm surgan , o ‘ nlab
xalqlar , millatlarni fojiali inqiroz yoqasiga olib kelib , tarix sahnasini tark etgan
sovet davlati va tuzumi manfaatlariga xizmat qilishga moslashtirilgan bo ‘ lib ,
lenincha tamoyillari va kommunistik mafkura aqidalariga asoslangan edi . Uning
bosh va asosiy maqsadi xalqlar tarixini emas, hayotiy va real bo lmagan,– ‘
jamiyat taraqqiyoti qonunlariga zid bo lgan hayoliy ta limot g oyalarini
‘ ’ – ’
ulug lash, uni tarixiy muqarrar zaruriyat sifatida ko rsatish, SSSRning soxta
’ ‘
yutuqlarini targ ib etish, bu g oyalarni nafaqat sovet xalqiga, balki butun
’ ’
insoniyatga singdirishdan iborat edi. Shu maqsadlarga xizmat qilish va haqiqatga
zid soxta tarixni sun iy ravishda yaratish uchun ilmiylik, haqqoniylik va
’
xolislikdan yiroq bo lgan sovet tarixshunosligida sinfiylik, partiyaviylik
‘
tamoyillari, g ayriilmiy tadqiqot usullari qaror toptirilgan edi va butun jahon
’
tarixi, shu jumladan, Turkiston xalqlari tarixi ham shu mezonlarda talqin etilar edi.
Turkistonnig Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixining sovet
tarixshunosligidagi talqini ha yuqorida qayd etilgan maqsadlarga va tamoyillarga
moslashtirilgan edi.
40 yillarga kelib O rta Osiyoning o tgan asrning oxiri va asrimizning
– ‘ ‘
boshlaridagi iqtisodiy-siyosiy va ijtimoiy hayotiga oid ilmiy nashrlar soni ancha
ko paydi.
‘ 14
Afsuski ularda ham avvalgi yillarda yo l qo yilgan kamchiliklar ‘ ‘
batamom tugatilmagan edi. Hatto K.Jitov va V.Nepomninning Mustamlaka
“
asoratidan sotsializm sari nomli monografiyalarida ham go yo keng daliliy
– ” ‘
hujjatlar asosida o zbek xalqining sotsializm g alabasi sari bosib o tgan
‘ “ ’ ” ‘
yo li umumlashtirilib, ko pgina xato xulosalarga ham yo l qo yilgan. Misol
’ ‘ ‘ ‘
uchun XIX asrning ikkinchi yarmidagi voqealar shu tariqa yoritiladiki, go yo
‘
14
1. Axmadjonov G Rossia impiriyasi Markaziy Osiyoda T; Talim manbai. 2003__138b.
’
26

butun O rta Osiyo xalqlari rus qo shinlariga qarshi ayovsiz jang qilgan edi,‘ ‘
degan xulosa paydo bo ladi.
‘
K.Jitov va V.Nepomninlarning bu tadqiqotlari ana shu kamchiliklarga
qaramay, Turkistonni bosib olinishining iqtisody, siyosiy oqibatlarini o rganish
‘
uchun o z zamonasiga nisbatan yondashganda, boshqalarga qaraganda bir
‘
muncha dadilroq mushoxoda va xulosalari bilan ajralib turishi va sovet
tarixchilarining keyingi tadqiqotlari uchun turtki vazifasini bajarishga o xshashi
‘
mumkin. Ammo bu mualliflar butun ijodiy izlanishlari davomida bolshevistik
“ ”
yondashuv va uslubiyatni tarix faniga tiqishtirishga urinishdan nari bormadilar.
Keyinchalik bunday safsatalar yanada chuqurlashtirilib ayrim mualliflar
chorizmni rus xalqi bilan bir deb talqin etganlikda, chor Rossiyasi bilan inqilobiy
Rossiya o rtasidagi farqni ajrata olmaganlikda ayblandilar. Ular rus chorizmi
‘
siyosati ortidagi hodisalarning boshqa tomonini Rossiya xalq ommasining
–
zulmga qarshi, shu jumladan milliy va mustamlaka zulmiga qarshi kurashini ko ra
‘
bilmabdilar. Bu mualliflar Turkistonning Rossiyaga qo shilishi tufayli O rta
‘ ‘
Osiyo xalqlari rus xalqi siymosida ob ektiv ravishda qudratli ittifoqdosh orttirib
’
olganligini va u Rossiyadagi barcha xalqlarning ijtimoiy va milliy ozodlik
kurashlariga yetakchilik qilganligini anglab yetmagan emishlar.
Shu davr tarixshunosligi va tarixnavislik aholi nihoyatda murakkab va og ir
’
kechdi. Shunga qaramasdan o z davri tarix fani erishgan yutuq va kamchiliklarni
‘
anglashga intilish jarayoni bilan bir qatorda, partiyaviylik talablari asosida yangi
tarix fanining shakllanish va tiklanish jarayoni yuz bedi.
Urushdan keyingi yillarda O rta Osiyo xalqlari hayotida eng muhim
‘
voqealarni tarixiy anglash borasida yangi urunishlar boshlanib ketdi. xususan,
O rta Osiyoning Rossiya tarkibiga kiritilishi masalasi kuchaydi. O rta Osiyo
‘ ‘
tarixchilari markazdagi ilmiy institutlar olimlari bilan hamkorlikda ko p tomli
‘
umumlashtiruvchi tadqiqotlarni nashr ettirishga xuddi o sha yillari kirishdilar.
‘
1947 yilda O zbekiston xalqlari tarixi ning birinchi nashri chiqdi.
“ ‘ ”
Uning ikkinchi jildida Turkistonni bosib olinishi oqibatlariga bog liq voqealar
’
bayon etilgan. Keyinchalik S.Rajabov da vo qilganidek, asar mualliflari
’ “
27

Turkistonning Rossiyaga qo shilishi arafasidagi ijtimoiy-iqtisodiy va xalqaro‘
siyosiy ahvolni to laqonli talqin etmaganlar va qo shilishning oqibatlarini
‘ ‘
yoritmaganlar. 15
O sha davrga oid tadqiqotlarda O rta Osiyo yerlarining qo shib
‘ ‘ “ ‘
olinishi ning (bosib olinishi atamasi tadqiqotchilar lo g at boyligida mutlaqo
” ‘ ’
uchramaydigan bo lib qoldi) iqtisodiy, siyosiy, madaniy oqibatlariga taalluqli
‘
umumiy qarash, yagona nuqtai nazarni uchratmaysiz. Ko pgina tadqiqotchilar
‘
O rta Osiyoning kapitallashtiruvini qo shib olinishning progressiv oqibati
‘ “ ‘ ”
sifatida talqin etadilar, ammo boshqa bir tadqiqotchilar fikricha, bu fikrni ilgari
suruvchi olimlar qo shilish birinchi navbatda chekka o lkalar xalqlari uchun
“ ‘ ” ‘
revolutsion harakatga tortilishga olib kelganligini to‘g’ri baholay olishmagan.
“ Вопрос истории ” jurnalining tahrir hay’ati 1953-yil avgust sonida
I.S.Broganskiy, S.Rajabov, V.A.Romodinning “O‘rta Osiyoning Rossiyaga
qo‘shib olinishi masalasiga doir” maqolasini e lon qildi. Unda O zbekiston
’ “ ‘
xalqlari tarixi kitobining 1 chi nashri ikkinchi kitobida keltirilgan qabilalararo
”
to qnashuvlarning kamayganligi haqidagi ma lumotlar tarixiy haqiqatga zid.
‘ ’
Zo rlik bilan qo shib olish bilan qo shilib kirish natijalarini
“ ‘ ‘ ” “ ‘ ”
aralashtirmaslikni maslahat berib, mahalliy aholining Rossiya tarkibiga kiritilishi
masalasiga differensial yondashish zarur deb o qtiradilar. Chunki ko pgina
‘ ‘
O rta Osiyo yerlari uchun Rossiya tarkibiga kirish ixtiyoriy asosda ustuvor
‘
bo lgan emish.
‘ “ Вопрос истории ” jurnali tahririyati tashabbusi bilan boshlab
yuborilgan munozara O‘rta Osiyo va Qozog’iston xalqlarining “qo‘shib olinishi
progressiv ahamiyatga” ega ekanligini “to‘g’ri” tushunishga yordam berish uchun
atayin tashkil etilgan tadbir edi. Go yo ana shu bahs jarayonida bu tarixiy
‘
hodisaga Markscha Lenincha baho berilgan bo lib, unda ko p millatli Rossiya
– ‘ ‘
imperiyasi hayotida rus xalqning mahalliy xalqlarga inqilobiy ta sir ko rsatish
’ ‘
bo yicha xizmatlari ochib berilgan edi.
‘
Shundan kelib chiqib Rossiyaning va rus xalqining progressiv roli haqidagi
qayta-qayta takrorlanayotgan madhiyalar aslida rus bo lmagan xalqlarni
‘
15
1.O sha asar, 141b
’
28

markazga toat-itoatda tutib turish, ularning milliy ongini kishanlash maqsadida
maxsus tashkil etilgan mafkuraviy bosqinchilikdan boshqa narsa emas edi. 1954-
yilda A.Ya.Yakuninning O rta Osiyo va Qozog iston xalqlarining o tgan‘ ’ ‘
asrning ikkinchi yarmidagi iqtisodiy va siyosiy ahvoli to g risidagi risolasi bosib
‘ ’
chiqarildi. Ayrim masalalarni to g ri yuritgan holda (xo jalik yuritishning
‘ ’ ‘
o troq va ko chmanchilik usuli qo shib olib borilgani ishlab chiqarish
‘ ‘ ‘
tovarlashuvining kuchayishi, ingliz-rus muxolifligi va boshq.), A.Yakunin
qo shib olinish hech qanday bosqinchilik hususiyatiga ega emasdi, degan
‘
xulosani chiqaradi. Uning fikricha, XIX asrning ikkinchi yarmida O rta Osiyo
“ ‘
davlatlarining iqtisodiy va siyosiy taraqqiyoti boshi berk ko chaga kirib qolgan .
‘ ”
Muallif O rta Osiyo kapitallashuvining progressiv ahamiyatiga nihoyatda yuksak
‘
baho berib yuborgan.
O`rta Osiyolik tarixchilarning qo`shib olish mavzusiga qiziqishining
“ ”
ortib borayotganligining B.Ya.Nepomninning maqolasi ham tasdiqlaydi. Muallif
unda go`yo inkor etib bo`lmaydigan dalillarga asoslanib, O`rta Osiyoning Rossiya
tarkibiga kiritilishining ob ektiv jihatdan progressiv ahamiyatga ega
’
bo lganligini isbotlashga urindi. O zbekiston SSR tarixi ning ikkinchi bobi
‘ “ ‘ ”
(2-t., II kitob, 1956) ham shu muallif qalamiga ham mansub bo lib butunicha
‘
qo shib olish muammosiga bog langan. V.Ya.Nipomninning O rta
“ ‘ ” ’ ‘
Osiyoning nisbatan tez istilo etilishi sababini, bu yerda davlatlarning iqtisodiy va
siyosiy jihatdan qoloqligi, aholining ko pi passiv kuzatuvchi bo lib qolganligi,
‘ ‘
mahalliy savdogarlarning ochiqchasiga va yashirin qo llab-quvvatlashi va harbiy
‘
ishning nihoyatda ibtidoiy holatda qolib ketganligi bilan izohlaydi. U O rta Osiyo
‘
xalqlari ijtimoiy, siyosiy va milliy zulm ostida bo lganliklarini ta kidlaydi.
‘ ’
1954 yilda O zbekiston Kommunisti jurnalida V.Ya.Nipomninning
“ ‘ ”
O rta Osiyoning Rossiyaga qo shilishining tarixiy ahamiyati
“ ‘ ‘ ” 16
degan
maqolasi e lon qilindi. Bu respublika, partiya organlari markazining
’
ko rsatmasiga labbay deb, bu muammoni samarali tadqiq etishga katta
‘ “ ” “
e tibor bilan qaralganligidan dalolat berardi.
’ ”
16
1O zbekiston tarixi jurnali 2003.№ 4 34b.
’
29

O rta Osiyoning Rossiyaga qo shib olinishi progressiv ahamiyati ga“ ‘ ‘ ”
bag ishlab 1958-yilda Toshkentda o tkazilgan birlashgan ilmiy sessiya ilmiy
’ ‘
muammoni yanada samaraliroq tadqiq etish uchun yangi imkoniyatlar
“ ” “ ”
yaratib berdi. Uning ishida ham markazdan Moskva va Leningraddan
–
shuningdek qarindosh respeblikalardan kelgan, O rta Osiyo xalqlarining Rossiya
‘
davlatiga qo shilishi muammolari bilan shug ullanuvchi olimlar ishtirok
“ ‘ ” ’
etishdi. S.Rajabov sessiyada qilgan ma ruzasida O rta Osiyo respublikalari va
’ ‘
Qozog iston tarixiga doir jamoa bo lib yozilgan asarlar va alohida monografiylar
’ ‘
hususida to xtalib, ularda O rta Osiyoning Rossiyaga qo shilishi
‘ ‘ “ ‘ ”
muammosi avvalgi nashrlarga nisbatan farqlanishini o qtirdi. Tanqidiy
‘
mulohazalarni hisobga olgan mualliflar avval yo l qo yilgan xatoliklarni
‘ ‘
tuzatishganini ta kidladi. Ushbu ma ruza Turkistonning Rossiyaga qo shib
’ ’ “ ‘
olinishi ilmiy izlanishlarda yetarli darajada yoritilganligi: O rta Osiyo
” ‘
yerlarining Rossiyaga qo shilishi to g risida maxsus boblar mavjudligi,
“ ‘ ” ‘ ’
Rossiya davlatining O rta Osiyoga siyosiy va iqtisodiy tomondan qaram qilinishi
‘
masalalari yoritilganligi, shuningdek, istilodan keyingi o zgarishlar va inqilobiy
‘
harakat muammolari chetlab o tilmaganligi qayd etildi.
‘ 17

Mazkur sessiyaga tayorgarlik arafasida vaqtli matbuotda 80 dan ortiq optik
maqolalar yolg on qilindiki
’ 18
, natijada bu anjumanda keng jamoatchilikning
e tibori ham jalb etildi.
’
Sessiya olimlar o rtasida O rta Osiyo xalqlarining Rossiya tarkibiga
‘ ‘
kiritilishiga doir umumiy masalalar bo yicha mavjud bahsli masalalar yuzasidan
‘
yagona xulosaga kelish imkonini berdi.
“ ”
Jamoa muallifligida yozilgan ba zi asarlarda qo shilishning progressiv
’ “ ‘
oqibatlari bilan bir qatorda, e tibor chorizmning o lkaga olib borgan mustamlaka
’ ‘
siyosatining reaksion jihatlariga ham qaratildi.
Xulosa qilib aytganda 50-60 yillardagi sovet tarixshunosligida Turkistonning
bosib olinishi va zudlik bilan Rossiya tarkibiga kiritilishi muammosiga taalluqli
17
O’sha asar. 34b.
18
30

tadqiqotlarning deyarli barchasida ushbu muammo siyosiylashtirildi, g ayriilmiy’
tadqiqot usullari asosida soxtalashtirilib talqin etildi.
31

II.2. 50-80 yillardagi tadqiqotlarda Turkistonni Rossiyaga qo shib“ ‘
olinishi iborasining ishlatilishi.
”
Imperiyani boshqargan kommunistik partiya rahbarlari Turkiston
xalqlarining boy o tmish tarixini atroflicha o rganishga, xolis tadqiq etib,
‘ ‘
targ ib-tashviq qilishga yo l qo ymadilar. Ular ayniqsa rus bosqiniga qarshi olib
’ ‘ ‘
borilagan kurashlar ahamiyatini kamsitishga yoki xaspushlashga qattiq urindilar.
Bu hol ayniqsa XX asrning 50- yillarida yaqqol ko zga tashlandi.
‘
O lkaning urushib olinishi iborasining o rniga qo shib olinishi
‘ “ ” ‘ “ ‘ ”
degan so zlar ishlatildi. Ularga go yo Rossiya tufayli Turkistonda tinchlik
‘ ‘
o rnatilgan va o lkada ijobiy o zgarishlar yuz berganligi, aks holda qattiq
‘ ‘ ‘
inqiroz va qoloqlik sodir bo lishi mumkinligi haqida jar solindi. Shu tariqa, Rus
‘
davlatining ayovsiz mustamlakachilik siyosati va milliy zulmini emas, balki
ijobiy o zgarishlar va yutuqlar ni targ ib etish asosiy vazifaga aylantirildi.
“ ‘ ” ’
Bunday qarashlar O zbekiston tarixiga bag ishlangan barcha katta-kichik
‘ ’
ishlarda ko zga tashlandi. 1965-yili Moskvada N.A.Xalfinning Prisoedineniyie
‘ “
Sredney Azii k Rossii (60-80 godi XIX v.) kitobi chop etildi. Mazkur kitobda
”
o lkani bosib olish jarayoni va nihoyasiga yetkazilishi ko rsatilishi bilan bir
‘ ‘
qatorda uning mustamlakachilik xususiyatiga egaligi bayon etilgan bo lsada, lekin
‘
mahalliy aholining bosqinchilarga qarshi janglari yoritilmadi. Muallif garchand
o lkaning urushib olinishini inkor qilmasada, lekin uning ob ektiv ijobiy
‘ “ ’
oqibatlarini hisobga olgan holda ta riflashga da vat etadi. U asrimizning 20-
” ’ ’
30-yillaridagi tarixchilarning chor hukumatining bosqinchilik va mustamlakachilik
siyosatini o rganish bilan chegaralanib, qo shib olinishi ning, ya ni urushib
‘ “ ‘ ” ’
olishining ijobiy oqibatlarini yoritishga deyarli ahamiyat bermaganliklarini tanqid
qiladi. Vaholanki, ob ektiv o zgarishlar mustamlakachilik siyosatining
“ ’ ‘ ”
mahsuli hisoblanib, ulardan mahalliy aholi emas, balki Rus davlati va rossiyaliklar
bahramand bo lgan edilar. Mazlum xalq esa, yo qchilik va qashshoqlikda hayot
‘ ‘
kechirgan edi.
Bosqinchilik, zo ravonlik, minglab kishilarning yostig ini quritish, talon-
‘ ’
taroj va vayronagarchiliklar hisobiga sodir bo lgan ob ektiv o zgarishlar
‘ “ ’ ‘ ”
32

ning boridan ko ra yo g i ming marotaba afzal edi. O lkaning urushib‘ ‘ ’ ‘
olinishining tom ma nodagi oqibatlari shundan iborat bo ldiki, mustaqillik va
’ ‘
ozodlik barbod qilinib, mustamlakachilik tizimi va milliy zulm o rnatildi, xolos.
‘
Shuni unutmaslik kerakki, faqat mustaqil milliy davlat doirasidagina chinakam
taraqqiyotga erishish mumkin.
X.A.Xalfinning agar Turkiston Rossiyaga qo shib olinmaganda , ya ni
“ ‘ ” ’
urushib olinmaganda mahalliy xalqlar oktabr inqilobi va sotsializm
“ ” “
tizimi dan chetda qolib o rta asr qoloqligi girdobida yashardi degan fikri
” “ ‘ ”
ham noto g ridir. Aksincha, tub aholi oktabr inqilobining mevalaridan misli
‘ ’ “ ”
ko rilmagan dahshatli fojealarni boshlaridan kechirganliklarining guvohimiz.
‘
Shuning uchun ob ektiv o zgarishlar ni ro kach qilib urushib olinishini
“ ’ ‘ ” ’
oqlashga harakat qilish tarixni soxtalashtirishdan boshqa hech narsa emas.
“ ”
X.A.Xalfin ba zi yasama hujjatlar asosida Turkistonni faqat qurol kuchi
’
bilan bosib olindi degan fikrga qarshi chiqib, ixtiyoriy ravishda itoat etish
“ ”
istagini bildirgan joylarni mamnuniyat bilan tilga oladi. Aslida esa, ayrim joylarda
ixtiyoriy bo ysunish haqidagi so rovlar xalqning emas, balki bir guruh vatan
“ ‘ ” ‘
xoinlari tomonidan tashkil etilgan tashabbus edi, xolos.
Shu bois ularni xalqning xohish irodasi sifatida talqin qilish haqiqatdan
uzoqdir.
Xullas, X.A.Xalfinning fikr-mulohazalaridan Rus davlatining harbiy
yurishlari va hukmronligi o lka uchun g o yo tarixiy zaruriyat bo lib
‘ ’ ‘ “ ” ‘
chiqadi. Bunday uydirma gapga mutlaqo qo shilib bo lmasligiga shak-shubha
‘ ‘
yo q.
‘
Shuni aytib o tish lozimki, X.A.Xalfin yo l qo ygan xatolar faqat uning
‘ ‘ ‘
o ziga xos bo lmay, barcha tarixchilarning ham umumiy kamchiligi edi.
‘ ‘
1966- yilda Toshkentning Rossiyaga qo shib olinishi nomidagi risola
“ ‘ ”
chop ettirildi. Bu ishda birinchi marotaba toshkentliklarning rus soldatlariga qarshi
qahramonona janglari, shahar qonga belangan va vayronaga aylantirilgan holda
urushib olinganligi oshkora ko rsatilgan bo lsada, lekin qo shib olinishi
‘ ‘ “ ‘ ”
33

iborasi ishlatildi. Shuningdek, uning ob ektiv ijobiy oqibatlari xususida fikr’ ”
izhor etildi.
Ishning ko rsatilgan sarlavhasi mazmuniga mos tushmay qoldi. Biroq
‘
senzuraning ruxsatini olish uchun bunday qilmaslikning iloji yo q edi.
‘
Tarixni siyosatlashtirish yo lining tanlanishi, shuningdek, uning mustabid
‘
tuzumga qaramligining yanada kuchayishi munosabati bilan rus bo lmagan
“ ‘
xalqlarning Rossiyaga qo shib olinishi muammosini o rganishga ko rsatma
‘ ” ‘ ‘
berdi. Natijada, tarix fanida qo shib olish mutlaqo jaholat degan
“ ‘ – ”
tushunchaning o rniga qo shib olish-qisman jaholat degan yangicha
‘ “ ‘ ”
yondashuv joriy qilindi. 19

Buning oqibatida 30- yillarning oxiri-40-yillarda biz o rganayotgan
‘
mummo yuzasidan aytarli darajada jiddiy tadqiqotlar yaratilmadi.
50-yillarning boshlarida tarix muammolarini o rganishga kon yunkturaviy
‘ ’
munosabat yuqorida tilga olingan tushunchalarning yanada kengroq talqin
qilinishiga va mazmuni taminan quyidagicha bo lgan, chorizmning
‘ “
mustamlakachi bo lishiga qaramay, rus bo lmagan xalqlarning Rossiyaga
‘ ‘
qo shib olinishi progressiv fakt bo lgan edi , degan navbatdagi soxta fikrning
‘ ‘ ”
qaror topishiga olib keldi.
Mustamlakachilik muammolari bilan shug ullangan tarixchi olimlar bosib
’ “
olish atamasini deyarli rad etib, istilo etish iborasini juda kam qo lladilar,
” “ ” ‘
ularning o rniga kirishi , kiritilishi , qo shib olinishi , o z ihtiyoriga
‘ “ ” “ ” “ ‘ ” “ ‘
ko ra qo shib olinishi kabi terminlar ishlatila boshlandi. Buning natijasida,
‘ ‘ ”
mustamlakachilik tuzumining salbiy oqibatlarini xaspushlash, tub aholining
tuzumga qarshi ozodlik uchun kurashining ahamiyatini pasaytirish, uning milliy
ozodlik yo nalishini berkitishga urinish va boshqa shu kabi tadbirlar amalga
‘
oshirila boshlandi. Jumladan, Qo qonda tashkil qilingan Muxtor hukumat ini
‘ “ ”
aksilinqilobiy, burjua-millatchiligi , panislomchilik ruhidagi, Turkistonda
“ ” “ ”
fevral inqilobidan keyin yuzaga kelgan milliy tashkilotlar esa xalqqa qarshi va
mutlaqo reaksion uyushmalar deb baholandi.
19
Axmadjonov G’. Rossia imperiyasi Markaziy Osiyoda. T; 2003__140b
34

Shunga qaramay, 60-80 yillarning birinchi yarmiga kelib, tadqiqotlarning
muammoviy doirasi kengayib bordi, to plangan tajriba va muayyan voqelik tarix‘
fani oldiga Turkiston xalqlari ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotining
ko pgina masalalarini o rganish vazifasini qo ydi va ular bir qator tadqiqotlarda
‘ ‘ ‘
hal qilindi. Ularga Aminov A. Ekonomicheskoe razvitie Sredney Azii ( so vtoroy
polovini XIX stoletiya do pervoy mirovoy voyni).
Azadayev F.A. Tashkent vo vtoroy polovine XIX v. Ocherki sotsialno-
ekonomicheskoy I politicheskoy istorii. T.,1965; Ziyayev X.Z. Srednya Aziya I
povolj e ( vtoraya polovina XVI-XIX vv.).T.,1965; Tuxtametov T.G. Russko-
’
buxarskie otnosheniya v kontse XIX-nach.XX vv. T.,1966; Sadikov A.S.
Ekonomicheskie svyazi Xivi s Rissiey vo vtoroy polovine XIX nach.
XXvv.T.,1965; Yuldashev A.M. Agrarnie otnosheniya v Turkestane (konets XIX
nach. XX vv.) T.,1969; Xidoyatov G.A. Iz istorii anglo-russkix otnosheniy v
Sredniy Azii v kontse XIX v. T.,1969 Xalfin N.A. Rossiya I xanstva Sredniy Azii
kabi asarlar kiradi. 20

1957-1959 yillarda Toshkentda O rta Osiyoning Rossiyaga qo shilishining
‘ ‘
progeressiv ahamiyati ga bag ishlab o tkazilgan sharqshunoslarning
“ ” ’ ‘
Butunittifoq konferensiyasi va Birlashgan ilmiy sessiya materiallari
yo naltiruvchi ahamiyat kasb etdi. Zero, ushbu anjumanlarda fikrlarning rang
‘
barangligiga qaramay, umumiy xulosa yagona edi, ya ni barcha m ruzalarda
’ ’
qo shib olishning O rta Osiyo va Qozog iston uchun progressiv ahamiyatga
“ ‘ ‘ ’
ega bo lgan ligini ta kidlashga urg u berilgan. Uchbu muammo yuzasidan
‘ ” ’ ’
O rta Osiyo respublikalari va Qozog istonda yozilgan barcha ilmiy maqolalar
‘ ’
ham ana shu uzandan tashqariga chiqa olmasdi.
Ularning bari
“ qo ‘ shib olinish ” degan sarlavha ostida nashr etilar va bu bilan
go ‘ yo chorizmning umumiy istibdod va Sharqdagi mustamlakachilik siyosatini yo
rad etmoq uchun yoki ko ‘ rib ko ‘ rmaslikka olish uchun harakat qilinar , shu orqali
20
O’zbekiston tarixi jurnali 2003.№4 38b
35

milliy ongni zaharlashga hamda xalqning sovet istibdodi haqida biron xulosa
chiqarishi uchun o ‘ rin qoldirmaslikka harakat qilinar edi .
Shunday tasavvur hosil qilishga urinish bo ‘ lganki , go ‘ yo istibdod , bosqinchilik ,
dunyoga egalik qilish siyosati Evropadagi , dunyoning boshqa qit ’ alaridagi mumtoz
va yosh imperialistik davlatlarning barchasi uchun xos xususiyat bo ‘ lib , Rossiya
bunday “ yovuzlikdan ” mutlaqo xoli edi . Bu fikrni asoslash uchun daholarning
Amerika va Evropa imperializmining vahshiyona tabiati haqidagi mulohazalari
keltirilar edi.
Xullas kalom, B.F.G afurov, N.A.Xalfin, E.B.Bekmaxonov, H.Z.Ziyoyev,
’
B.D.Jamgerchinov, A.K. Qarriev kabi olimlarning sovet davrida yozilgan eng
yaxshi fundamental asarlari ham avvaldan belgilangan, partiya ko rsatmasiga mos
‘
keladigan xulosalardan xoli emas yoki ularning nomi ichki mundarijasiga to g ri
‘ ’
kelmaydi. Shu bois XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshida chorizm O rta
‘
Osiyo va Qozog istonda yuritgan siyosatning bosqinchilik va mustamlakachilik
’
mohiyatiga ega ekanligini ko rsatish, buning uchun tarixnavislik materiallarini
‘
qayta o rganish, qayta anglash va qaytadan baholash zarur edi.
‘
1990 yil 7 - 9 iyun kunlari Toshkentda bo lib o tgan Chorizmning
‘ ‘ “
O rta Osiyodagi bosqinchilik va mustamlakachilik siyosati mavzusidagi
‘ ”
mintaqaviy ilmiy-nazariy konferensiyadan so ng bir qadam bo lsada olg a
‘ ‘ ’
siljish ro y berdi. Bu g oyaviy nazariy asos bir yildan sal ko proq vaqt o tishi
‘ ’ ‘ ‘
bilan barcha O rta Osiyo respublikalari va Qozog istonda o zining amaliy
‘ ’ ‘
tasdig ini topdi. Ya ni bu mustamlakalar o lkalar chinakam siyosiy-iqtisodiy
’ ’ ‘
mustaqillikka erishdilar.
Konferensiyada 8 ta ilmiy ma ruza va 20 ga yaqin chiqishlar tinglangan.
’
So zga chiqqanlar va faol qatnashganlar orasida qo shni respublikalar
‘ ‘
akademiklari M.A.Annanepisov, Q.Quziboev, S.Kamolov, Tojikiston muxbir
a zosi A.M.Muxtorov, fan doktorlari V.X.Shalekenov, J,K.Qosimboev,
’
J.Baqtigulov, A.M.Yuldoshev, A.Sodiqov, Q.J.Xonazarov kabilar bor edilar.
Asosiy ma ruzalarda X.Z.Ziyoevning O zbek xonliklarining chorizm
’ “ ‘
tomonidan bosib olinishi , A.M.Muxtorovning “1866 yildagi harbiy
”
36

ekspansiyasi , V.X.Shalekenovning Chor Rossiyasi tomonidan Xiva” “
xonligining bosib olinishi , J.Jakibbekovning Qirg izistonning Rossiyaga
” “ ’
qo shib olinishi tarixnavisligidagi munozarali masalalar to g risida ,
‘ ‘ ’ ”
N.A.Abduraximovaning XIX asrning 60-70-yillarida chorizmning Turkistondagi
“
ma muriy siyosati , X.N.Bobobekovning 1873-1876 yillarda Po latxon
’ ” “ ‘
isyoni kabi chiqishlari diqqatga loyiqdir. Jumladan, X.Z.Ziyoevv o zbek
” ‘
xonliklarining bosib olinishi chor Rossiyasi hukmron doiralarida zo r
‘
mamnuniyat bilan kutib olinganini ta kidlab, moliya ministri Vishnegradskiy
’
O rta Osiyoda bosib olingan yerlarni rus tojidagi eng a lo marvarid , deb
‘ “ ’ ”
ataganligini ko rsatib o tadi. Shuni alohida ta kidlash kerakki, chor qo shinlari
‘ ‘ ’ ‘
bu o lkani istibdodga olishi jo ngina ro y bergan emas. Istiloga qarshi o n
‘ ‘ ‘ ‘
minglab vatanparvar kishilar oyoqqa qalqdi va ulardan minglab ajdodlarimiz yurt
ozodligi uchun shahid bo ldi. Biroq xon hokimiyati bosqinga qarshi harakatni
‘
yetarli darajada tashkil eta bilmaganligi, harbiy bilam va texnika darajasining
pastligi, shuningdek chorizmga sotilgan mahalliy guruhlarning xiyonati tufayli bu
kurash mag lubiyatga uchradi. Buning sabablaridan yana biri uch o zbek
’ – ‘
xonligi Turkiston taqdiri hal etilayotgan ana shu sinov davrida ham barcha
kuchlarni biriktirib bosqinchilarga qarshi bir bo lib chiqish o rniga o zaro
‘ ‘ ‘
mojarolardan tashqariga chiqa olmadilar. Ayniqsa, Buxoro Qo qon munosabatlari
‘
ayovsiz adovatdan iborat edi. X.Z.Ziyoev o z ma ruzasidan shunday xulosa
‘ ’
chiqaradi: mazkur muammoni talqin etishda qoshib olish atamasini qo llash
“ ” ‘
nojoiz, zero, hamma narsani o z nomi bilan atash va bu jarayonni ham bosib
‘ “
olish deb aytaverish kerak. O sha vaqtda ToshDUning SSSR xalqlari tarixi
” ‘
kafedrasi mudiri bo lgan N.A.Abdurahimovaning chiqishi ham H.Z.Ziyoev
‘
ma ruzasiga hamohang. U Turkistonning 1867-1882 yillardagi birinchi general-
’
gubernatori faoliyatiga batafsil tavsif beradi. O zini zolim bosqinchi sifatida
‘
namoyon etgan bu arbob ayni chog da makkor diplomat, g ayratchan, va
’ ’
tajribali ma mur bo lganligi ochib berilgan. Shu boisdan u Turkiston general-
’ ‘
gubernatori kursisida eng ko p muddat o tirganligi ko rsatib o tilgan.
‘ ‘ ‘ ‘ 21
21
1.Abduraximova N. Kolonialnaya sistema vlasti v Turkistane voftoroy volovini 19 pervoy chetverti 20vv T.1999 s
4.
37

N.A.Abduraximova Kaufman Turkistonga yurish haqida topshiriq olgach,
chorizmning barcha bosqinchilik tadbirlariga rahbarlik qilganligini, keyinchalik
podshoga va vataniga sidqidildan xizmat ko rsatganligini, chor hokimiyati“ ” ‘
manfaatlarini o z manfaatlaridek ko rib ish yuritganlini isbotlaydi. Fon Kaufman
‘ ‘
bu o lkani tuzishda va o z xohishiga ko ra qayta tiklashda o ziga xos o rin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tutadi. Oq podshoning O rta Osiyodagi bosh malayi sifatida o zining
‘ ‘
vahshiyona bosqinchi fe liga also xiyonat qilmaydi. L.Kostenko chor qo shinlari
’ ‘
Samarqandni bosib olishini tasvirlar ekan, shunday guvohlik beradi: qat iy
“ ’
qarshilikka uchraganidan g azablangan Fon Kaufman asir olmaslik haqida buyruq
’
berdi. Buyruq aniq bajarildi, yaralanganlar vahshiyona tarzda kaltaklandi .
”
Uning buyrug I bilan shahar uch kun davomida talon-taroj qilinib, so ng
’ ‘
o t qo yiladi. Rus qo shinlariga ana shu hujum chog ida hamrohlik qilgan rus
‘ ‘ ‘ ’
rassomi V.V.Vereshchagin Kaufmanga mana bunday ta rif beradi: General
’ “
Kaufmanni turli kishilar ustidan hukm chiqarayotgan va jazo berayotgan holda
hovlida o tirganini xuddi hozir ko rayotgandek ko rib turibman. Ofitserlar
‘ ‘ ‘
o rab olgan saxovatpesha Konstantin Petrovich safar stulida o tirib olib papiros
‘ ‘
chekar va hech bir hissiz ravishda otilsin, otilsin, otilsin deya takrorlar edi.
“ ”
Falsafa fanlari doktori, professor Q.J.Xonazarovning chiqishi ham e tiborga
’
loyiq. U ham O rta Osiyo kuch va qurol yordamida bosib olinganligini ta kidlab,
‘ ’
Rossiyaga ihtiyoriy qo shilish epizodik xususiyatga ega bo lib, faqat ayrim
‘ ‘
qabilalar va aholi punktlari uchun xosligini ko rsatadi. Shu boisdan ozodlik uchun
‘
chiqishlar va isyonlarni bostirishda chor armiyasi ko rsatgan zolimlikni
‘
yashirishning hojati yo q. Rossiyaning Turkistondagi siyosati mustamlakachilik
‘
xususiyatiga ega va rus publisistikasida toshkentlik janoblar atamasining paydo
“ ”
bo lishi tasodifiy emas. U mazkur o lkada ruslar beshafqat mustamlaka siyosati
‘ ‘
o tkazganligidan dalolat beradi.
‘

38

III BOB
ROSSIYA ISTIBDODINI TARIXIY JIHATDAN ILMIY TADQIQ
ETISHNING YANGI DAVRI.
3.1. Mustaqil O‘zbekistonda yangicha yondashuvlarning vujudga kelishi
1991 yil 31 avgustda O ‘ zbekiston Respublikasida Davlat mustaqilligining
e ’ lon qilinishi bilan qaror topgan tom ma ’ nodagi mustaqillik sharoitida amalgam
osha boshlagan olamshumul tarixiy o ‘ zgarishlar , hurfikrlik , g ’ oyaviy , siyosiy
tazyiqlarning batamom barham topishi yurtimiz tarixini o ‘ rganish , uni xolisona
yoritish uchun katta imkoniyatlar yaratdi . Milliy, umuminsoniy qadriyatlar,
o zligimiz, urf-odatlar, ma naviy merosimizni tiklash sari yo l tutildi, erkin fikr‘ ’ ‘
yuritish va ijod qilish, haqiqatni u qanchalar achchiq bo lmasin xolisona oshkor
‘
etib, tegishli xulosalar chiqarish, mustaqillik uchun kurash tarixi, istiqlolimiz
ildizlarini ochib berish, ajdodlar xotirasini tiklash davr talabi, davlat siyosati
darajasida ko tarildi. Bu hol ijod ahliga keng imkoniyatlar yaratibgina qolmay,
‘
ular zimmasiga juda katta, mas uliyatli vazifalarni yukladi. Xususan tarix fani
’
oldida ilmiy haqqoniylik, xolislik, chuqur va atroflicha mulohaza yuritish asosida,
umuminsoniy va milliy qadriyatlar, manfaatlardan kelib chiqqan holda, barcha
manbalardan to g ri foydalanib, yurtimiz tarixini, xalqimiz bosib o tgan yo lni
‘ ’ ‘ ‘
tahlil etish, o rganish va yoritish, keng xalq ommasiga yetkazish vazifalari
‘
qo yildi.
‘ 22
Ushbu vazifa ijrosi katta tashkiliy ishlar va chuqur izlanishlarni taqozo
etardi. Chunonchi, eng avvalo, 70 yil davomida sinfiy, partiyaviy qarashlar,
markscha-lenincha ta limot, ta siri ostida shakllanib, ijod qilib kelgan ilm ahli
’ ’
ongida tub o zgarishlar lozim edi. Avvalgi bir yoqlama, g ayri ilmiy tadqiqot
‘ ’
uslubidan voz kechib, masalaga yangicha nuqtai nazardan yondashish tajribasini
egallab brogan ilmiy jamoatchilik ayni paytda o z izlanishlari natijasidan xalqni
‘
ham bahramand qilish, ayniqsa, endi kamol topayotgan yosh avlodni haqqoniy
tarix bilan qurollantirishga ham mas ul edilar. Oily va O rta maktablarida tarix
’ ‘
22
Nuriddinov E. O’zbekistonnig mustaqil tarixini o’rganish// O’zbekiston tarixi jurnali 2003. № 4 . 45b
39

fanini to g ri va xolisona o rganishni yo lga qo yish, yoshlarda‘ ’ ‘ ‘ ‘
vatanparvarlik, millitparvarlik xislarini uyg otish, ularga milliy g oyalar,
’ ’
umuminsoniy qadriyatlarni singdirish, yurtimiz o tmishi haqida to g ri
‘ ‘ ’
bilimlarni shakllantirish uchun yangi darsliklar yaratish zaruriyati kechiktirib
bo lmaydigan vazifa edi.
‘
Sovet davrida shakllantirilgan soxta tasavvurlar barcha sohada kino, teatr,
–
ilmiy va badiiy adabiyotda, darsliklarda chuqur o rnashib, xalq ongini zaharlab
‘
ulgurgandi.
Soxta tasavvurlarga barham berish, haqiqatni oshkor etish uchun keng
tushuntirish ishlari, aniq dalillarga asoslangan xulosalar, ilmiy-ommabop asarlar
yaratilishi lozim edi. Bu vazifalar ijrosi uchun davlat tomonidan katta imkoniyatlar
berildi arxivlar, kutubxonalardagi ilgari maxfiy tutilgan hujjatlar, nashrlardan
–
foydalanishga keng yo l ochib berildi. Respublika Ommaviy axborot vositalari
‘ –
radio, televideniya, matbuot erkin fikr bildirish, tarixiy haqiqatni oshkor etish
minbariga aylandi. Bu ishga nafaqat tarixchi olimlar, pedagoglar, balki adabiyot
ahli, yozuvchilar, shoirlar, jurnalistlar, umuman, vatanparvarlik hislari junbushga
kelib, haqiqatni tiklashga otlangan ilg or fikrli jamoatchilik vakillari faol
’
kirishdilar.
Mustaqillik yillari O zbekiston uchun milliy davlatchilikni tiklash,
‘
jamiyatni demokratiya asosida qayta qurish va hokimiyat funksiyalarini taqsimlash
tamoyillarini ishlab chiqish, shaxsning huquq va erkinliklarini ta minlash, erkin
’
bozor munosabatlarini rivojlantirish uchun asos bo luvchi poydevorni qurish
‘
bo yicha mashaqqatli mehnat qilish davri bo ldi. Har qanday jamiyat hayotida
‘ ‘
bunday tub olamshumul o zgarishlar bosqichma bosqich, ba zan bir necha
‘ – ’
o n yilliklar va hatto asrlar davomida amalga oshadi. Shu bois tarixiy o tmish
‘ ‘
saboqlarini hisobga olmasdan, mintaqamizdagi xalqlarning tarixiy tajribasidagi
ijobiy va salbiy jihatlarni chuqur ilmiy tahlil qilmasdan, shu jumladan, O rta
‘
Osiyo davlatchiligi tajribalarini o rganmasdan, bugungi kunda buyuk deb
‘
ta riflash mumkin bo lgan hozirgi islohotlarning mohiyati va ahamiyatini to liq
’ ‘ ‘
tushunish va baholash mumkin emas.
40

O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov qayd etganidek: Tarix‘ “
xotirasi, xalqning, jonajon o lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy
‘
tarixini tiklash milliy o zlikni anglashni, ta bir joiz bo lsa milliy iftixorni
‘ ’ ‘
tiklash va o stirish jarayonida g oyat muhim o rin tutadi
‘ ’ ‘ ” 23
. I.A.Karimovning
tarix fani vakillari bilan uchrashuvidagi suhbatlarida ushbu fanning dolzarb
muammolari muhokama qilinib, ijtimoiy taraqqiyotning qonuniyatlarini chuqur
o rganish, O zbekistonda davlatchilikning qaror topishini ta minlagan tarixiy
‘ ‘ ’
sharoitlarga aniqlik kiritish, chorizm va sovet tuzumlarining bu jarayonlarga salbiy
ta siri omillarini aniqlash zarurligiga alohida e tibor qaratildi
’ ’ 24
. Tarix fani oldiga
qo yilgan bu vazifalar o zbek xalqi tarixini har tomonlama tadqiq qilish,
‘ ‘
davlatchilik tarixining turli bosqichlaridagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va
ma naviy hayotni o rganish, o zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixini
’ ‘ “ ‘
tadqiq qilishda bir yoqlama yondashuv, o tmishni soxtalashtirish,
‘
mustamlakachilik mafkurasini targ ib qilish dan qochish; avvalgi tuzumlar
’ ”
mustaqillik haqidagi milliy g oyaning tomir yoyishida qanday rol o ynagani; bu
’ ‘
g oya qanday siyosiy va iqtisodiy sharoitlarda qaror topgani; xalqning o z
’ ‘
taqdirini o zi belgilash va davlat suverinetetini tiklash yo llarini izlash
‘ ‘
zarurligini tushunib yetishiga qaysi omillar turtki berganini chuqur anglab yetish
zarurligini belgilab beradi. Bu savollarga topilgan javoblar, shubhasiz
vatandoshlarimizning bir qancha avlodlari mehnati, peshona teri, aql zakovati,
sabr-toqati, o z tarixi, madaniyati, ma naviy qadriyatlarini asrab avaylashi,
‘ ’
do stona qoshnichilik va chin insonparvarlik g oyalariga sodiqligi zamirida
‘ ’
bugungi kunda amalga oshirilayotgan o zgarishlarning mohiyati va ahamiyatiga
‘
chuqur kirib borishga ko maklashadi.
‘
O zbekistoning o tmish tarixini xolis o rganish, yoritish va tarixiy
‘ ‘ ‘
xotirani tiklash borasida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998
‘
yil 27 iyulda qabul qilingan O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix
‘
institutining faoliyatini takomillashtirish haqida gi qarori katta ahamiyatga ega.
”
23
Karimov I.A. O’zbekistonn XXI asr bo’sag’asida. Xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari. T., O’zbekiston, 1997, 140-b.
24
Karimov I.A.Tarixiy hotirasiz kelajak yo’q. T., O’zbekiston,1998.
41

Eng avvalo, O zbekiston mustaqilligi tufayli respublikada yangicha mafkuraviy‘
va siyosiy muhitning barpo etilishi, xalqning tarixiy xotirasini tiklashga katta
e tibor berilishi, qolaversa, tarixiy tadqiqotlarni olib borish metodologiyasi va
’
yondashuvlari bo yicha mukammal asarlarning paydo bo lishi, istiqlol yillarida
‘ ‘
mazmunan boy tarixiy kitoblarning chop etilishida va ilmiy ishlarning bajarilishida
jiddiy omillar bo ldi.
‘
Shunday qilib O zbekiston siyosiy-iqtisodiy mustaqillikni qo lga
‘ ‘
kiritgach, tarixnavislik alohida fan sifatida o z imkoniyatlarini ancha kengaytirish
‘
bilan bir qatorda tarixni xolis yoritish borasida beqiyos faoliyat maydoniga ega
bo ldi. Sovet tuzumi hukm surgan vaqtda tarixnavislik tadqiqotlari asosan
‘
markaz da olib borilar edi. Endilikda esa mustaqil milliy davlatlarda ham bu
“ ”
sohada yirik fundamental ilmiy ishlar yuzaga kelmoqda.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov, Respublika davlati va
‘
hukumati ilm-fani, jumladan tarix, manbashunoslik va tarixnavislik fanlarini ham
mazmunan, ham shaklan yangi bosqichga ko tarish, tadqiqotlarda tarixni
‘
haqqoniy, bo rttirmasdan, kamsitmasdan, ifodalanishiga erishish yuzasidan
‘
ko rsatayotgan g amxo rliklari haqida to xtalmaslikning iloji yo q. Chunki
‘ ’ ‘ ‘ ‘
yurtboshimiz I.A.Karimov ta kidlaganidek, SSSR hali barbod bo lmagan davrda
’ ‘
shunday ulkan tarixga, madaniyatga, taraqqiyotga ega bo lgan, aholi zich
“ ‘
joylashgan mintaqa haqidagi barcha ma lumotlar bo yab ko rsatilar edi .
’ ‘ ‘ ”
Ayniqsa Turkistonga nisbatan o tkazilgn qonli bosqinchilik siyosati, Markaziy
‘
Osiyoda Rossiya hukmronligini o rnatish masalalariga yondashuv borasida qora
‘
parda tortib qo yilgan edi.
‘
Mustaqillikga qadar Turkistonning chor imperiyasi tarkibiga ixtiyoriy
“
qo shib olinishi haqidagi g oya bilan odamlar ongi zaharlanib keldi. Holbuki,
‘ ’
sog lom fikrli kishilar Markaziy Osiyo Rossiya tomonidan zo rlik bilan, qon
’ ‘
to kishlar evaziga bosib olinganini bilishar edi. Bu yo lda haqiqat sari
‘ ‘
qo yilgan kichik bir qadam ham kamida siyosiy nonko rlik , millatchilik
‘ “ ‘ ” “ ”
sifatida baholanar va oxir oqibatda surgin yoki o limga hukm qilish bilan nihoya
‘
topar edi.
42

Endilikda bu sohada yuzaga kelgan bo shliq o rni haqqoniy tadqiqotlar,‘ ‘
ilmiy izlanishlar, publitsistik maqolalar bilan to ldirilmoqda. Jumladan, vaqtli
‘
matbuotda Rossiya bosqinchiligi davriga xolis baho berish yuzasidan B.Ahmedov,
H.Ziyoev, D.Alimova, N.Abdurahimova, G .Ahmadjonov, H.Sodiqov kabi
’
ko plab olimlar va tarixchilar ushbu masalaning turli qirralarini yangicha tahlil
‘
etib, shu paytgacha zulmat qo‘ynida qolib kelayotgan tarixiy faktlarga oydinlik
kiritdilar. Keyinchalik ana shu ayrim kichik maqolalar yuzasidan chuqur ilmiy
tadqiqotlar olib borildi, monografiyalar yaratildi. Bular jumlasidan
G’.Ahmadjonovning “Российская империя в Центральной Азии (история и
историография колониальной политики царизма в Туркестане)” – 1995;
H.Ziyoyevning “Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash
(XVIII-XX asr) – 1998; N.Abdurahimova va G.Rustamovaning “Колониальная
система власти в Туркестане во второй половине XIX – I четверти XX вв”, -
1999; D.Alimovaning “Историческоемировоззрение жадидов и их проекция
будущего Туркестана”, “Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash
sahifalridan” – 1996, asarlarini ko‘rsatish mumkin.
Ilmiy jamoatchilik va kitobxonlarning keng ommasiga taqdim etilgan
bu tadqiqotlar yaqin o tmishimizga boshqacha ko z bilan qarashga imkon
‘ ‘
yaratadi.
Turkistonning bosib olinishi va O rta Osiyoda Rossiya hukmronligining
‘
o rnatilishi yangi jo g rofiy maydonlarni o zlashtirilishiga intilish yoki
‘ ‘ ’ ‘
demografik siljishlar natijasi emasligini o sha davr voqealarini va tarixiy
‘
manbalarni chuqur ilmiy tahlil qilish orqali ochib berishga xizmat qiladi.
Masalaning yana shu jihatlarini hisobga olgan holda, shuningdek,
asosiy manbalarni mumkin qadar to laqonli o rganib, ularni batafsil yoritishga
‘ ‘
va mavzuga aloqador boshqa adabiyotlarni butun Markaziy Osiyo mintaqasi
miqiyosida, ya ni qardosh qozoq, qirg iz, tojik, turkman xalqlari tarixi va
’ ’
tarixnavisligini o rganib chiqqan holda va o rtaga tashlangan fikr-mulohazalarni
‘ ‘
tahlil etish yo lini G .Ahmadjonov o z kitobida tadqiq etgan. Bunda Markaziy
‘ ’ ‘
Osiyo mintaqasining bosh bo g ini Turkiston, xususan O zbekiston xalqlari
‘ ’ ‘
43

tarixi va tarixnavisligi masalalariga alohida e tibor berildi. Zero, Prezident’
I.Karimov ta kidlaganidek: Tarixga, merosimizga bo lgan munosabat tubdan
’ “ ‘
o zgartirilishi lozim, ya ni darsliklardan tortib, oddiy kitobchalargacha
‘ ’
hammasida haqiqat yozilishi shart. Bu bizning ota-bobolarimiz ruhi oldidagi
qarzimizdir! .
”
44

3.2. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixini xolisona о ‘rganilib,
tadqiq etilishi
O ' zbekistonning davlat mustaqilligi qo ' lga kiritilishi bilan mamlakatda
mustabid tuzum va unga xizmat qilgan mafkura barham topdi . Oshkoralik va
hurfikrlik sharoitida tarix fanida mutlaqo yangicha nazariy, uslubiy asoslar
shakllana boshladi. Ana shunday asoslarda rivojlanayotgan vatan tarixshunosligida
Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixi katta qiziqish bilan o'rganila
boshlandi.
1990 yilda “ Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi ” mavzusida
mintaqaviy ilmiy konferensiya o ' tkazildi . Tarixchi olim H.Ziyoev tomonidan
qilingan ma'ruza yuzasidan ilmiy bahs yuritilib, O'rta Osiyoning Rossiya
imperiyasiga qo'shib olinishi iborasi haqiqatga zidligi, aslida tarixiy dalillar
“ ”
o'lkani bosib olinganligini isbotlashi haqidagi fikr asoslab berildi. Konferensiya
ishtirokchilari tomonidan mazkur tarixiy haqiqat e'tirof etilib, tan olindi. 1990-
1991 yillarda O'zbekistonda ijtimoiy fanlar , Sharq yulduzi , Muloqot
“ ” “ ” “ ”
jurnallarida nashr etilgan O'zbek xonliklarining urushib olinishi tarixiga doir ,
“ ”
Chorizm istilosi , Turkiston va chorizm istilosi mavzusidagi maqolalarda bu
“ ” “ ”
tarixiy haqiqat keng targ'ib etildi.
Tarixchi olim G '. Ahmadjonovning
“ Rossiyskaya imperiya v Sentralnoy Azii
( istoriya i istografiya kolonialnoy politiki sarizma v Turkestane )
” deb nomlangan ,
1995 yilda rus tilida nashr etilgan asarlari ilmiy jamoatchilik tomonidan ijobiy
baholandi . 2003 yilda ushbu tadqiqot yangi ma'lumotlar bilan to'latilib, qayta
ishlanib, o'zbek tilida nashr etildi.
G'.Ahmadjonovning Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda deb
“ ”
nomlangan o'quv qo'llanmasi XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida
–
Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olinishi va chorizm hukumronligi
o'rnatilishi, mustamlakachilik siyosati va tarixnavisligiga bag'ishlangan. 25
Unda
25
Ozbekiston tarixi 2003. № 4 . 38b
45

o'nlab yillar davomida Turkistonning chor imperiyasi tarkibiga ixtiyoriy“
qo'shilishi to'g'risidagi soxta aqidalar rad etiladi.
”
Tadqiqotda Turkistonning chorizm tomonidan bosib olinishi muammosiga
doir Markaziy Osiyo tarixnavisligi, O'rta Osiyo erlarining Rossiya tomonidan
bosib olinishi muammolariga doir yozma manbalar tahlil qilingan.
Turkistonning bosib olinishi va chorizm davridagi burjua tarixnavisligini,
“
umuman o'sha davrga oid O'rta Osiyo va Qozog'iston xalqlari tarixini faqat sinfiy
ya'ni partiyaviy nuqtai nazardan yondashib o'rganilganligi mutlaqo noto'g'ri
bo'lganligi endi ravshan ko'rinmoqda. Bu o'rinda xolislik va tarixiy haqiqat zarur,
har bir mamlakatda yuz bergan tarixiy xodisalarga umumbashariy taraqqiyot
mezoni bilan baho berish navbatdagi vazifalardan biridir. Turkistonda chor
Rossiyasi istibdodi davri umuman er yuzida imperialistik davlatlarning istilochilik
siyosati avjiga chiqqan, milliy zulm keskin tus olgan davrga to'g'ri keladi. Shu bois
Turkiston ham shak-shubhasiz mustamlaka qilingan, bosib olingan davlat deb
hisoblanishi zarur -deb ta'kidlaydi muallif.
”
A.Ibrohimov, X.Sultonov, N.Jo'raevlar tomonidan yaratilgan Vatan
“
tuyg'usi kitobida rus bosqini siyosatiga bugungi kun nuqtai nazaridan yangicha
”
baho berilgan.
Kitobda ta'kidlanganidek, Turonzaminni bosib olish siyosati rosa 150 yil
“
davom etdi. Kavkazni bo'ysundirish harkkati ham deyarli shuncha muddat davom
qildi. Natijada XIX asr oxirida Rossiya imperiyasi yer yuzi quruqlik qismining
oltidan biriga egalik qila boshladi.
Yetuk tarixchi olim H.Ziyoevning qator ilmiy ishlarida ham Turkistonni
Rossiya tomonidan bosib olinishi va mustamlakachilik siyosati bilan bog'liq
jarayonlar taxlil etiladi. H.Ziyoevning 1998-yilda e'lon qilingan Turkistonda
“
Rossiya tojovuzi va hukumronligiga qarshi kurash (XVIII-XX asr boshlari)
”
asarining o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, asarni yozishni muallif
Muhammad Solih Toshkandiy, Ahmad Donish, Muhammad Yusuf Bayoniy, Avaz
Muhammad Attor Huqandiy, Mulla Niyozmuhammad, Mulla Olim Mahmudhoji,
Ahmad Zakiy Validiy, Mirza Muhammad Abdulazim Somiy singari mahalliy
46

mualliflarning qo'lyozmalaridan keng foydalangan, arxiv materiallari, o'sha
davrdagi rus matbuoti va adabiyotidagi ma'lumotlar jalb etilib, haqiqiy ahvol
ob'ektiv yoritilgan.
Mazkur tadqiqotda Rossiya bosqini arafasida o'zbek xonliklarining siyosiy
va ijtimoiy iqtisodiy ahvoli, Rossiya istilosining dastlabki bosqichlari, Qo'qon
xonligi va rus davlati o'rtasidagi urushlar, Rus davlati va Buxoro xonligi o'rtasidagi
qonli to'qnashuvlar, Xiva xonligining zabt etilishi, Qo'qon xonligining tugatilishi
va XIX asr oxirlari XX asr boshlaridagi Rossiya hukumronligiga qarshi milliy–
ozodlik kurashlari yuqoridagi manbalarga asoslanib, yaxlit bir mavzu sifatida
o'rganishgan.
Shuningdek, muallifning mustaqillik yillarida boshqa bir qator ilmiy
monorafiyalari chop etildiki, bu asarlarda turli manbalardan foydalangan holda
XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Turkistondagi ijtimoiy iqtisodiy
– –
hayot, mahalliy millat vakillarining milliy ozodlik harakatlaridagi ishtiroki,
ularning xotiralari, turli manbalar asosida Turkistondagi umumiy vaziyat tahlil
qilib beriladi. Muallif o'zining O'zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning
“
tarixi deb nomlangan kitobida O'zbek xonliklarining chor Rossiyasi tomonidan
”
zabt etilishi, Toshkentning urushib olinishi, Toshkentning Rus davlati hududining
bir qismiga va chor hukumatining O'rta Osiyodagi to'liq xukumronligini
o'rnatilishida muhum tayanchga aylantirilganligi yoritilgan.
Muallifning 2000 yilda Tarix o'tmishi va kelajak ko'zgusi nomli
“ ”
monografiyasida ham O'zbek xonliklarining chorizm tomonidan bosib olinishi
“ ”
nomli qismida bosqinchilar bilan vatan himoyachilari o'rtasidagi janglar tahlil
etilgan. Bu masala asosan mahalliy va arxiv manbalari asosida yozilib, o'zbek va
boshqa mahalliy aholining qahramonona kurashi bayon etilgan. 26

2001 yil D.Alimova ma'sul muharrirligida e'lon qilingan Tarix shohidligi
“
va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O'zbekiston milliy
boyliklarining o'zlashtirilishi nomidagi monografiya shu davrgacha ilmiy
”
iste'molga kiritilmagan keng ko'lamli arxiv hujjatlari, vaqtli matbuot va turli
26
Ziyoev X . Tarix O ’ tmish va kelajak Ko ’ zguzisi . T; Adabiyot va san’at 2000.__28b
47

adabiyotlarni o'rganish asnosida yaratilgan bo'lib, unda Rossiya va sovet
imperiyasining bir asrdan ortiq hukum surgan davrida Turkiston va
O'zbekistonning milliy boyliklarini talab ketishi jarayoni tahlil qilinib, uning
mohiyati ochib berilgan.
Asarning Chorizmning O'rta Osiyo mintaqasida strategik rejalari va“
mustamlakachilik siyosati deb nomlangan bo'limida Rossiya tadbirkorlari
” “
chorizmning O'rta Osiyodagi bosqinchilk yurishlarining birinchi bosqichi
natijasidayoq o'z savdo-sanoat faoliyatlarini rivojlantirish uchun qulay shart-
sharoitlarga ega bo'ldilar ,- deb qayd etiladi.
”
Rossiyaning Turkistonni bosib olinishidan keyingi mustamlakachilik
siyosati, uning bir ko'rinishi bo'lgan milliy siyosat, salbiy oqibatlar F.Isoqovning
1997 yilda e'lon qilingan «Nasionalnaya politika sarizma v Turkestane (1867-1917
gg) asarida va 2009 yilda to'ldirilib, qayta ishlanib nomi yuqorida qayd etilgan
”
asarida yangi tarixiy dalillar, tamomila yangicha-yondashuvlar asosida tadqiq
etildi.
N.A.Abduraximovaning qator ilmiy ishlarida ham Turkistonda Rossiya
imperiyasining mustamlakachilik siyosati bilan bog'liq jarayonlar tahlil etildi.
Muallifning F.Ergashev bilan hamkorlikda yaratgan Turkistonda chor
“
mustamlaka tizimi asarida O'rta Osiyo davlatchiligining tabiiy ravishda o'z milliy
”
asosiga tayangan holda rivojlanishiga to'sqinlik qilgan mustamlaka davri tarixi
jihatdan o'rganilib, tahlil qilingan.
Asarda 1865-1885 yillarni o'z ichiga olgan birinchi bosqichda chorizmning
O'rta Osiyo xonliklariga qilgan harbiy hurujlari, Qo'qon, Xiva va Buxoro
xonliklaridan rejali ravishda tortib olingan hududlarda okkupasion tartib va
mustamlaka tizimining o'rnatilishi, ma'muriy qurilish siyosati va amaliyotda
aksilmilliy va buyuk davlatchilik g'oyalarining ustuvor ekanligi e'tirof etilgan.
N.Abdurahimovaning 2008 yilda nashr etilgan Stanovlenie i osobennosti
“
ekonomicheskoy politiki Rossii v Turkestane v vtoroy polovine XIX-nachale
XXv.v nomli, Sh.G'afforovning Tarix va taqdir: Rossiya imperiyasidan
” “
Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi- XX asr boshlari)
” –
48

Toshkent: Fan 2006 nomli asarlarida ham istilodan keyingi mustamlakachilik“ ”
siyosati yoritib beriladi.
O'zbekistonning yangi tarixi uch kitobdan iborat bo'lib, birinchi kitob
“ ”
Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida deb nomlanadi.
“ ”
Ushbu kitobning ikkinchi bobi O'rta Osiyo xonliklarining Chor Rossiyasi
tomonidan istilo etilishiga bag'ishlangan bo'lib, unda badiiy adabiyotlarda rus
istilosi talqini yoritib berilgan.
Mazkur kitobda Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi
“
sobiq sho'rolar tarixnavisligida bir yoqlama talqin etilib, go'yo ziyolilar, shoirlar,
olimlar rus istilosiga hayrixox bo'lgan sifatida ko'rsatildi ,- deb ta'kidlangan
” 27
.
2010 yil tarixchi olim R.Shamsutdinov. Sh.Karimov va
U.Ubaydullaevlarning xamkorlikda yaratgan Vatan tarixi ning ikkinchi kitobi
“ ”
to'ldirilib, kayta nashr etildi. Mazkur kullanmaning uchinchi bobi Turkistonning
“
chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi deb nomlanadi. Unda Turkistonni zabt
”
etilishining boshlanishi, Toshkentning mudofaa kilinishi, Buxoro, Xiva va Qo'qon
xonliklarining zabt etilishi, Turkistonni bosib olinishining tugallanishi turli
manbalar asosida tadqiq etilgan. Kitob O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta
maxsus ta'lim vazirligi tomonidan universitetlar, pedagogika institutlari, tarixiy
fakulteti talablari uchun o'quv qo'llanma sifatida tavsiya etilgan.
Bugungi kunda O'zbekiston tarixi yangilanish, o'sish, rivojlanish jarayonini
boshidan kechiryapti. Shunday ekan, Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi
tarixi ham vatan tarixshunosligimizning yangi metodologiyasi va shu asosda
erishilayotgan yangi yutuqlari zamirida aks ettirib boriladi.
27
O’zbekistonning yangi tarixi. 1 kitob. Turkiston chor Rossiasi mustamlakasi davrida. T;SHarq. 1998.53b
49

Xulosa
Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixshunosligi mavzusi
bo yicha to plangan materiallarni o rganish, tahlil etish asosida quyidagi’ ’ ’
xulosalarga kelindi:
- XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab , Rossiyaning Turkistonni bosib
olishiga qaratilgan siyosati tufayli Rossiya hukumatining maxsus topshirig ’ ini
bajarish uchun o ’ lkaga kelgan rus harbiy mutaxassislari , sayyohlari o ’ z
memuarlari , hisobotlari , sayohati xotiralarini yozib qoldirdilar .
- Turkistonni Rossiya mustamlakasiga aylantirilishi bilan mustamlakachilik
tuzumi tartibotlari tarixshunoslik sohasidagi ilmiy tadqiqotlar ko ’ lami va
mavzusiga o ’ z ta ’ sirini ko ’ rsatdi . Bu davrda bir yoqlamali , imperiya manfaatlariga
xizmat qiluvchi tadqiqotlar yaratildi .
- Sovet tarixshunosligida Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi
tarixshunosligi hukmron mafkura manfaatlariga asosan o ’ ta soxtalashtirildi .
Turkistonning Rossiya tarkibiga kirishining progressive ahamiyatiga
bag ishlangan tadqiqotlar yaratilib, ilmiy anjumanlar tashkil etildi.
’
- 60-70 yillarda yaratilgan qator ilmiy tadqiqotlarning muammoviy doirasi
kengayib bordi. Mustamlakachilik muammolari bilan shug ullangan tarixhchi
’
olimlar bosib olish atamasini deyarli rad etib, ularning o rniga kirish ,
“ ” ’ “ ”
kiritilishi , qo shib olinishi , o z ixtiyoriga ko ra qo shib olinishi
“ ” “ ’ ” “ ’ ’ ’ ”
kabi terminlarni ishlatishdi.
- O ’ zbekiston mustaqillikni qo ’ lga kiritgach milliy istiqlol mafkurasiga
tayangan holda ilmiy ishlarning yaratishning real imkoniyatlari paydo bo ’ ldi . Ilmiy
tadqiqotlarda tarixiylik prinsiplari tiklana boshlandi.
- Sovet tarixshunosligida hukm surib kelgan qarashlarga mutlaqo zid fikr-
mulohazalar ilgari surildi. Turkistonni Rossiya tomonidan qo shib olinishi
“ ’ ”
iborasi haqiqatga zidligi, aslida tarixiy dalillar o lkaning bosib olinganligini
’
isbotlashi haqidagi tarixiy haqiqat e tirof etilib, tan olindi. Bu muammo o zining
’ ’
xolisona bahosini oldi.

50

Tavsiyalar.
1 . Bugungi kunda tarix fakulteti talabalari uchun tarixshunoslik fanidan
o quv qo llanma yaratish maqsadga muvofiqdir.’ ’
2. Respublika tarixchilarining asarlaridagi ma lumotlar asosida Turkiston
’
tarixi bo yicha mavzuviy xristomatiyalar, ma lumotnomalar, yo l
’ ’ ’
ko rsatgichlar tuzish va ularni nashr etish.
’
3. Bugungi kungacha Turkiston xalqlari tarixi tarixshunosligiga oid
umumlashtirilgan yaxlit ilmiy tadqiqot amalga oshirilmaganligini e tiborga olib,
’
bu yo nalishdagi tadqiqotlarni yanada chuqurroq davom ettirish lozim.
’
51

ADABIYOTLAR RО‘YXATI
Siyosiy metodik adabiyotlar
1. О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. – Toshkent.: О‘zbekiston, 2010.
2. Karimov I.A. ”Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q”-Toshkent.:О‘zbekiston, 1998.
3. Karimov I.A. ”Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”.-Toshkent.: Ma’naviyat,
2008.
4. Karimov I.A.”Mamlakatimizda demokratik isloxotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”. Toshkent.: О‘zbekiston,
2010.
5. Karimov I.A.”О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”-Toshkent.:
О‘zbekiston, 2011.
6. Karimov I.A. ”Bizning yо‘limiz – demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va
modernizatsiya jarayonini izchil davom ettirish yо‘lidir”.-Toshkent.:
О‘zbekiston, 2011.
O'quv va ommabop nashrlar
7. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. T. 1992.
8. Azamat Ziyo. O’zbek davlati tarixi. Toshkent; SHarq, 2000.
9. Ahmadjonov G’. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T.: Ta’lim manbai,
2003
10. Abduraximova N . C тоновлени и особенности экономической политики
России в Туркистане. T : 2008.
11. Boboyev H. va bosh. O’zbek davlatchiligii tarixi. (II kitob) T. 2009
12. Ziyoyev H. Chorizm va paxta yakkahokimligi. // Sharq yulduzi, 1991. 5-son
13. Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash.
T.:Sharq 1998
14. Ziyoyeva D. Turkiston milliy ozodlik kurashi. T.: Adabiyot va san at’
nashriyoti. 2000.
52

15. Ziyoyov H. Tarix o’tmish va kelajak ko’zgusi; (Tarixning dolzarb masalalari)
T; Adabiyot va san’at.2000
16. Ziyoyova D . Tarix instituti tadqiqotlari tizimida mustamlaka va sovet davri
tarixi muammolari . // O ’ zbekiston tarixi .2003-4 32--44 b
17. Isxakov F . Национальная политика царизма в Туркестане (1867-1917) – T .:
Fan , 1997
18. Karimov Sh , Shamsutdinov R . Turkiston Rossiya bosqini davrida . Andijon ,
1995
19. Majid Hasaniy. Turkiston bosqini. T.: Nur. 1992
20. Nuriddinov E. Golovanov A. O zbekistonning mustaqillik davri tarixini’
o rganish. O zbekiston tarixi.2003-4 45 49b
’ ’ —
21. Rajabov Q. Turkiston tarixi T.: Universitet, 2002
22. Saidqulov T. O rta Osiyo Xalqlari Tarixining tarixshunosligidan lavhalar(1-
’
qism) T: O qtuvchi. 1993
’
23. Tarix shohidligi va saboqlari. T.: Sharq. 2001
24. Shamsutdinov R. Vatan tarixi. T.: Sharq 2010.
25. O zbekistonning yangi tarixi: 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasi
’
davrida, T. Sharq, 2000
Internet saytlar.
1. www.history.ru
2. www.zuyo.edu.uz
3. www.gov.uz
4. www.uza.uz
5. www.yandex.ru
6. www.lex.uz
7. www.google.uz
53

Купить