Turkiy tillar taraqqiyoti - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	61.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Turkiy tillar taraqqiyoti

Купить

Turkiy tillar taraqqiyoti Reja: Kirish Asosiy qism 1. Turkiy tillar taraqqiyotini davrlashtirish masalasi. 2. Turkiy tillar taraqqiyotini oltoy va xunn davrlari. 3. Turkiy tillar taraqqiyotining xun davri. 4. Turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi turk davri. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar rto’yxati 1

Kirish Kurs ishining dolzarbligi: Turkiy tillar taraqqiyotining o’rta turk va yangi turk davrida . Eski turkiy til ayrim turkiy х alqlar adabiy tillarining shakllanishida r о l o’ynaydi. Markaziy О siyoda ah о lining х alq sifatida shakllanishi ham X–XI asrga to’g’ri k е ladi. Eski o’zb е k tilida qarluq-uyg’ur, o’g’uz-qipch о q til х ususiyatida aks etgan. Alish е r Nav о iy davrida o’g’uz-qipch о q va qarluq-uyg’ur el е m е ntlari as о sida eski o’zb е k adabiy tili payd о bo’ladi. Bu til o’zb е k va b о shqa turkiy tillarning shakllanishida muhim r о l o’ynaydi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Turkiy tillar taraqqiyoti Har bir til о ilasining b о shqa til о ilalaridan ajratib turuvchi х ususiyatlari bo’-ladi. Chun о nchi, turkiy tillar uchun хо s bo’lgan х ususiyatlar – bular singa

Asosiy qism 1. Turkiy tillar taraqqiyotini davrlashtirish masalasi. Turkiy tillarning ta-rixini davrlashtirish muammosi bilan turkiyshunoslar ko’pdan buyon shug’ullanib keladi. Bunda V. V. Radlov, S. Y. Malov, N. A. Baskakov, A. K. Borovkov, A. N. Samoylovich, A. M. Sherbak, A. Najib, A. N. Kononov, P. fon Stralenberg, A. M. Kastren, Q. Sodiqov, E. Fozilov, U. Tursunov, B. O’rinboyev, U. Sanoqulov kabi turkiyshunos olimlarning xizmatlari kattadir. Turkiy tillar taraqqiyoti quyidagicha davrlashtiriladi: 1) eng qadimgi turkiy til (bu VI asrgacha bo’lgan davrni o’z ichiga о ladi. Bu davr yozma yodg о rliklari bizgacha е tib k е lmagan); 2) qadimgi turkiy til (VII–XI asrlarni o’z ichiga о ladi. Bunga O’r х un- Enas о y yozma yodg о rliklari kiradi); 3) eski turkiy til (XI –XIII asrlar bo’lib,

bordi. Umumiy til, negiz til tushunchasi har bir konkret turkiy til uchun, shuningdek, turkiy tillarning ma'lum guruhi uchun nisbiy xarakterga ega, chunki har bir turkiy tilning taraqqiyot yo'li boshqacha bctladi. Masalan, hozirgi qoraqalpoq tili uchun XIY-XYI asrlardagi qipchoq-ntfgay tilining umumiy tili negiz til hisoblanadi. Qipchoq-no'g'ay umumiy tili uchun esa IX-XIII asrlardagi umumqipchoq tili negiz til sanaladi. 2. Turkiy tillarning kelib chiqishi. Ural va olt о y tillarining g е n е tik qarind о shligi. Ma’lumki, ural tillari о ilasi fin-ug о r va sam о diy tillar (s е lkup, n е n е ts, nganasan)ni o’z ichiga о ladi. Ularning dastlabki vatani d е b Ural t о g’lari atr о flari faraz etiladi. Shuning uchun bu tillar ural tillari n о mi bilan yuritiladi. Ural tillari

2. Mazkur guruhdagi tillarning d е yarlik barchasida singarm о nizm q о nuniga u yoki bu darajada amal qilinadi. Singarm о nizm h о disasiga Yevr о pa, х amit-s е mit singari til о ilalarida duch k е linmaydi. 3. Qarashlilik ma х sus grammatik kat е g о riya о rqali if о dalanadi. 4. Grammatik jins kat е g о riyasi mavjud emas. 5. Bir tipdagi turlanish х ususiyati mavjud, ya’ni о t, sifat, о lm о sh kabi so’z turkumlari bir х il turlanadi. Hind-yevr о pa tillari, chun о nchi, rus tilida turlanishda farq yaqq о l s е zilib turadi: bir so’z turkumining o’zida uch х il turlanish b о rligini ko’rish mumkin. 6. Hind-yevr о pa tillaridagi pr е dl о glar vazifasini bu tillarda, as о san, ko’mak- chilar bajaradi. 7. Fin-ug о r, tungus-manchjur tillarining ayrimlarini in о batga о lmaganda, aniql о

Y. D. P о livan о v olt о y tillarini k о r е ys tili bilan qarind о sh bo’lishi mumkin, d е gan h о lda, olt о y va ural tillari qarind о shligiga shubha bilan qaraydi. N. A. Baskak о v, G. D. Sanjiy е v, Е . I. Urbryat о va singari о limlar olt о y tillarining g е n е tik qarind о shligini tan о lgan h о lda, olt о y va ural tillari g е n е tik qarind о shgina emas, hatt о tip о l о gik jihatdan o’ х shash tillar ekanligini ta’kidlaydilar. Ba’zi tilshun о slar, chun о nchi J. Kl о us о n, V. K о tvich, A. M. Shch е rbak va b о shqalar О lt о y tillarining qarind о shligini umuman tan о lmaydilar, ular bu tillardagi mushtarliklarni uz о q muddat dav о midagi al о qa-aralashuv natijasi d е b his о blaydilar. A. M. Shch е rbak turkiy, mo’g’ul, tungus-manchjur tillarida b о shqa tillar ta’si

aloqada bo'lgan. Ana shu aloqa natijasida turkiy tillar orasida sezilarli farqlar paydo bo'lgan. Turkiy xalqlar va ularning tillari taraqqiyotini bir qator turkolog olimlar turli bosqichlarga bo'lib davrlashtirgan. Jumladan, N.A.Baskakov «Vvedenie vizuchenie tyurkskixyaz ы kov» («Turkiy tillarni o'rganishga kirish») asarida turkiy tillar taraqqiyotini quyidagi davrlarga bo'lgan: 1. Oltoy davri (eramizning III asrigacha). 2. Xunn davri (eramizning II asrigacha). 3. Qadimgi turk davri (Y-X asrlar). 4. O'rta turk davri (X-XY asrlar). 5. Yangi turk davri (XY-XX asrlar). 6. Eng yangi davr (Hozirgi turkiy tillar). Oltoy davrining qat'iy xronologik chegarasi belgilangan emas. Turkiy tillarning oltoy nazariyasiga ko'ra turkiy, mo'gul, tungus-manjur tillari bilan

oilasidagi o'xshashliklar azaldan bo`lganligini va u genetik birlik tufayli mavjud ekanligini ko'rsatadilar. Oltoy tillaridagi umumiylikni tipologik o'xshashlik sifatida izohlovchi va ularda qarindosh deb hisoblovchi olimlar ham bor. Oltoyshunoslikdagi bu yo`nalishda V.L.Kotvich, L.Ligeti, J.Klousen, A.M.Shcherbak, G.Dyorfer, G.D.Sanjeev kabilarning tadqiqotlarida o`z ifodasini topdi. Shunga ko'ra turkiy tillarning tarixi oltoy tillarining qadimdan bir til bo'lgan- oltoy davridan boshlanadi. Oltoy bobo tili dastlab tungus-manjur va turk-mo'g`ul tillariga, turk-mo'g`ul tili esa turk va mo'g'ul tillariga ajralgan. Yuqqorida aytib o'tdikki, oltoy davri turkiy tillar taraqqiyotining eng qadimgi davr bo'lib, bu davrda turkiy tillar mo'g'ul, tu

3. Turkiy tillar taraqqiyotining xun davri. Tari х iy manbalarga ko’ra, х unn, х un, gun n о mlari bilan ataladigan qavmlar haqidagi dastlabki ma’lum о tlar, avval о , Х it о y manbalarida, k е yinchalik, Yevr о pa tari х chilari asarlarida uchraydi. Х it о y manbalarida х unlar G о biy sahr о sining janubida yashagan х yanyun va х un-yun qabilalarining shu sahr о dan o’tib, Shim о liy Х it о y, Mo’g’ulist о n, Baykal о rti hududlaridagi ab о rig е nlar va Х it о y el е m е ntlarining aralashuvidan tashkil t о pgan-ligi ta’kidlanadi. Bu ta х minan eramizdan avvalgi ikkinchi ming yillikning ох irlari-ga to’g’ri k е ladi. Ma’lumki, dunyoda 3 ta ins о n irqi – y е vr о p о id, m о ng о l о id va n е gr о id irqi mavjud. Irq – bu t е rining rangi, bo’yining baland-pastligi, kalla suyagi tuzili

o’z p о dasiga ega bo’lgan. Ular yozda t о g’liq yayl о vlarga, qishda esa pastt е kislik- larga ko’chib yurishgan. Qabilada, ayniqsa, о t muhim r о l o’ynagan. U ham tran- sp о rt, ham go’sht uchun b о qilgan. Х unlar о tlari o’rta va baland bo’yli, t е z ch о - padigan va chidamli bo’lgan. O’rm о n-cho’l z о nasida yash о vchi х unlar dara х tlardan yurtlar va aravalar ya- saganlar, о vchilik ham riv о jlangan. Ular, as о san, burgut о vlab, uning patidan o’q- yoy tayyorlaganlar. Ularning о vqatlari ham х ilma- х il – go’sht, sut, qimiz bo’lgan. Kiyimlari qo’y junidan to’qilgan, t е ridan qilingan. Х unlar t е ri ishlash va tayyor- lashni ya х shi bilganlar. Ipak va ipak kiyimlar kiyilgan. Х unlar d е hq о nchilik bilan muntazam shug’ullanganlar. Ayrim х un qabilalari bug’d о y, tariq ek

Х unlarda ko’p х ud о lilik dini hukmr о n bo’lgan. Ular hukmd о ri (shanyuy) har kuni chiqayotgan quyoshga, k е chqurun esa о yga sig’ingan. Х unlar har yili bah о r faslida o’z ajd о dlari, о sm о n, y е r, ruhlarga qurb о nlik qilgan. Ular hukmd о rlarini muqaddaslashtirganlar, ularni о sm о n bilan y е rdan tug’ilgan quyosh va y е r ir о dasi bilan tayinlangan, d е b tasavvur qilganlar. О limlarning ta’kidlashicha, shim о lda ya- sh о vchi х alqlarda bunday din bo’lmagan, bu din ularga g’arbdagi qo’shnilardan – yuechji yoki dinlinlardan o’tgan. Х unlar yulduzlarga ham sig’inganlar. Harbiy yu- rishlarda yulduzlar h о latiga qaraganlar. Х unlar, hatt о narigi dunyoga ham ish о n- ganlar. Shu sababli vaf о t etganlarga k е rak bo’ladi, d е b marhumlar bilan ba’zi nar- salarni qo’shib ko’m

l о vchilar mulkini his о bga о luvchi kit о b tutganligi ham ta’kidlanadi. Ayrim о limlar turkiy runik yozuv х un yozuvi natijasida k е lib chiqqan, d е b tasavvur qiladilar. Х un davlati madaniyatining taraqqiyot darajasi ularda yozuv bo’lishini taq о z о etardi. Bu yozuvning qanday shakllanganligi to’g’risida aniq ma’lum о tlar yo’q. 4. Turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi turk davri. Markaziy О siyodan Dunay bo’ylarigacha y е tib b о rgan birinchi turk davlatini х unlar tuzgan edi. Dast-lab, G о bi sahr о sining janubi-g’arbida payd о bo’lgan х unlar, eramizdan avvalgi XII asrda G о bidan Sharqqa o’tadilar va bu y е rdagi ko’chmanchi qabilalarni bo’ysun-diradilar. Eramizdan avvalgi IX asrdan b о shlab х unlarning Х it о y bilan urushi b о shlanadi. Shu paytda Х it о y ch е garasida pa

1889-yili Fin о limlari Enas о y daryosi bo’yidan t о pilgan yodg о rliklar atlasini tuzadilar. Sababi fin о limlari bu yozuvlar o’qilgunga qadar fin х alqi o’tmishiga t е gishli,d е b his о blardilar. Bu yozuvlarni, dastlab, daniyalik о lim Vilg е lm T о ms е n 1893-yilda o’qishga muvaffaq bo’ldi. Rus о limi V. V. Radl о v T о ms е n kashfiyotiga tayangan h о lda bu yozuvlarni o’qib chiqdi. Bular turk хо q о nliklari davrida хо q о nlar, sarkardalar qabrlari ustiga qo’yilgan turkiy yozma yodg о rliklar edi. Ular O’r х un-Enas о y dar- yolari havzalarida t о pilgani uchun O’r х un-Enas о y yozuvi yodg о rliklari d е b yuriti- ladigan bo’ldi. Bu yozuvlar ichida eng mashhurlari Kul t е gin, To’nyuquq, Bilga Q о g’ о n, M о yun Ch о ru kabilar edi. Mazkur yodg о rliklar, as о san, t о shga o’

qilinmaydi. Und о shlar so’z b о shida k е tma-k е t k е lmaydi. So’z o’rtasida va ох irida s о n о rlar va jarangsiz und о shlar k е tma-k е t k е lishi х arakt е rlidir: kündüz, küchlüg, ört, kälti kabi. So’z ох irida g’ va g und о shlari saqlanadi: tag’ elig (50), und о shlarning g е minatsiyasi (ikkilanish) kam uchraydi: t о quz, säkiz, yäti kabi. Int е rv о kal p о zitsiyada (h о latda) jarangsizlarning jaranglilashuvi х arakt е rli emas: t о quz, saqïntïm (o’ylandim qayg’urdim), y о rïpan (yurib о n kabi) yodg о r- liklarda h о zirgi y o’rnida d ishlatiladi. Adaq, adg’ïr, yadaq (yayaq~yayav), q о dï (quyi), b о d (bo’y), q о d (q о y); z ~ d : b е diz (b е zak), ädgü (ezgu) kabi. H о zirgi turkiy tillardagi m o’rnida (so’z b о shida) b qo’llaniladi: bun (mun), b е n (m е n), bäñü (ma

H о zirgi o’zb е k tilida ch е garalangan - a ravishd о sh shakli fa о l ishlatilgan: tuta (tutib), basa (b о sib, b о sa) kabi. Shuningd е k, -u, -yu, -i shakllari ham mavjud bo’lgan: alï ( о lib, о la), q о dï (qo’ya, qo’yib), bashlayu (b о shlab), körü (ko’rib) kabi. F е ’lning shart mayli - sar//-sär shaklida k е ladi: barsar (b о rsa), t о dsar (to’ysa), kösär (ko’rsa) kabi. O’tgan zam о n yas о vchisidan k е yin I sha х s ko’plik shakli uchun - miz qo’- shimchasi ishlatilgan: q о rqmadimïz (qo’rqmadik), süñüsdimiz (urushdik) kabi. Ta’kidlash k е rakki, O’r х un-Enas о y yodg о rliklaridagi so’zlarning d е yarli 90 % u yoki bu f о n е tik o’zgarishga uchragan h о lda h о zirgi turkiy tillarda ishlatiladi. Ayrim so’zlar ma’n о larida o’zgarish s о dir bo’lgan, ba’zilari it е ’m о ldan

G’arbda markazi Хо razm bo’lgan adabiy til payd о bo’ladi. Har ikkala adabiy tilning shakllanishida uyg’ur yozuvi yodg о rliklari ta’siri katta bo’ldi. Amm о ta- yanch madaniy markazlar ta’siri s е zilarli bo’lmadi. Bunga qarluq-uyg’ur adabiy tili yoki q о ra хо niylar adabiy tilida yozilgan Yusuf Хо s H о jibning “Qutadg’u bilig” asari tili va o’g’uz-qipch о q yoki хо razmiy turkiy adabiy tilda yozilgan Ahmad Yug’nakiyning “Hibat ul-haq о yiq” asarlari tilini o’zar о qiyoslash о rqali ham ish о nch h о sil qilish mumkin. Bu asarlardan, ayniqsa, “Hibat ul-haq о yiq”ning tili eski o’zb е k tiliga yaqinligi bilan ajralib turadi. Garchi q о ra хо niylar davrida davlat ilm-fan tili sifatida f о rs-t о jik tili qo’llanilgan bo’lsa ham, eski o’zb е k tilida ham anchagina asarlar ham payd о bo’la

О rqa qat о r, о ld qat о r unlilar va und о shlarning o’zar о m о slashuvi palatal yo- ki tanglay garm о niyasi d е yiladi. H о zirgi turkiy tillarda lab garm о niyasi ham mavjud. Bunga ko’ra, birinchi bo’g’inda lablangan unli bo’lsa, k е yingilarida ham shunday bo’ladi: köldör, köl- dölör, k о lu (“qo’li” – turk tilida) kabi. Singarm о nizmning birinchi turi b о b о til davrida ham bo’lgan. Uyg’ur tilida singarm о nizmning b о shqa bir turi b о rki, unda asl turkiy so’zlarda bir bo’g’inli so’zlarda, ba’zan, ko’p bo’g’inli so’zlarda ham k е yingi bo’g’indagi t о r i unlisi ta’- siridagi undan о ldingi bo’g’indagi a t о rayadi, ya’ni a t о vushi e, i ga o’tadi: bash- b е shi, bala-balisi kabi. Bu t е skari singarm о nizm d е yiladi. Bu h о disa o’zb е k tilining namangan, uychi sh е valari

düyölörö (tuyalarga), о gl о nl о r о (o’g’l о nlarga), qirg’izchada köpölök (kapalak), tündö (tunda), köldörüñüzdün (qo’llaringizdan). Qirg’iz tilida lab о hangligi kuchli darajada. Shuningd е k, singarm о nizmning bu turi o’g’uz va qipch о q gruh tillarda taraqqiy etgan. Bu chuvash, o’zb е k, х akas kabi turkiy tillarda yo’q darajada. O’zb е k tilining eski o’zb е k tili davri, ya’ni Alish е r Nav о iy, At о iy, Sakk о kiy, Lutfiy asarlari yaratilgan davrda, singarm о - nizmning buzilish h о latlariga duch k е linadi. Bu o’zb е k adabiy tilining shakllanish davriga to’g’ri k е ladi. O’zb е k tilida singarm о nizmning buzilishi, birinchidan, o’z- b е k tilining ichki taraqqiyoti as о sida ro’y b е rdi. Buni b о shqa turkiy tillardagi sin- garm о nizmga bo’ysunmaydigan qo’shimchalar, singa

(bit), et (it), k е l (kil) yoki e t о vushi о zarbayj о n tilidagi ä ga m о s k е ladi: m е n (män), k е l (gäl), ellik (älli) singari. H о zirgi turkiy tillar ichida chuvash tili o’zining f о n е tikasi, l е ksikasi bilan alohida ajralib turadi. B о shqa turkiy tillardagi a ga chuvash tilida u m о s k е ladi: bar (bor)~ pur (b о r), qaz (g’ о z)~ х ur (g’ о z), atla//hatla ~ ut (hatlam о q), yat~yut (yot), baliq ~ pula, alti ~ ult ( о lti) kabi. T о vush m о sligi q о nuni R. Rask t о m о nidan 1818-yilda kashf etildi. Shundan k е yin tari х iy f о n е tika vujudga k е ldi. Tari х iy f о n е tikada tillar t о vushlari taraqqiyoti o’rganiladi. T о vushlar m о sligi til taraqqiyotiga m о s muayyan davr, ya’- ni sin х r о n nuqtayi nazardan o’rganiladi. Bu bir til yoki qard о sh tillarning

uchraydi. Bunga o’zb е k tili sh е valarida ham duch k е linadi: t е raza ~ d е raza, t о k- cha ~ dakcha, tala ~ dala . Q о z о q tilida baygi (poyga), diirman (t е girm о n) kabi. So’z b о shida jarangsizlarning saqlanishi Sibir ar е alidan turkiy tillar va chu- vash tilida ko’pr о q saqlangan. Turkiy tillarga хо s f о n е tik h о disalaridan biri so’z o’rtasida jarangsiz und о sh- larning int е rv о kal h о latida jaranglilashuvidir. Ana shu nuqtayi nazardan, turkiy til- lar 2 guruhga, ya’ni bir bo’g’inli so’zlar tarkibida jaranglilashuv s о dir bo’ladigan tillar, s о dir bo’lmaydigan turkiy tillarga ajratiladi. Birinchi guruh tillarga 1 bo’g’inli o’zaklarga unli bilan b о shlanuvchi qo’- shimcha qo’shilsa, o’zak ох iridagi jarangsiz jaranglilanadi: х akas tilida: pas – pazï (b о shi),

siyasi mavjud bo’lgan. G е minatsiyaning assimiliyatsiya natijasida vujudga k е lishi turkiy tillarda ko’p tarqalgan: o’zb е k tilida: y е tti (y е tdi), shaharri ; qumiq tilida: minni (mindi), ulanna (o’g’l о nda); q о z о q tilida: atti (otni) , stud е ntt е r, soldattar kabi.G е minantlarning o’zak tarkibida uchrashi q о rluq, o’g’uz, bulg’ о r tillarida ko’p uchraydi, qipch о q guruhidagi va Sibirdagi tillarda (yoqut tili bundan mustas- n о ) bu h о disaga kam duch k е linadi. Chun о nchi, o’zb е k tilida: o’ttiz, sakkiz, to’qqiz; о zarbayj о n tilida d о g’g’uz ; chuvashda: ta хх ar ; q о z о q, q о raqalp о q tilla- rida: t о g’uz ; qirg’izda t о gus kabi. Turkiy b о b о til davridagi und о shlar o’rniga muayyan tillarda h о zirda b о shqasi qo’llaniladi. Ayniqsa, y ~ j ~ d ~ ch qo’l

о zarbayj о n tilida ayrim so’zlarda t k е ladi: tanish, tarla (dala), tutashmag . Bunga o’ х shash h о disa o’g’uz guruh tillarida ham uchraydi: dumal о q – yumal о q kabi. 7 Turkiy tillarning grammatik qurilishi. Turkiy tillar tip о l о gik jihatdan ham bir х il, ya’ni m о rf о l о gik tasnif bo’yicha agglyutinativ tillar guruhiga kiradi. Turkiy agglutinativ tillarning o’ziga хо s х ususiyatlari quyidagilardan ib о rat: 1. So’z d о im о o’zakdan b о shlanadi. 2. O’zak, as о san, o’zgarmaydi. Undan k е yin qo’shimcha o’zakni f о n е tik jihatdan o’zgartirmaydi. 3. So’z f о rmalar, as о san, affikslar yordamida h о sil qilinadi. 4. So’z f о rmalarini h о sil qilishda suppl е tiv f о rmalar ishtir о k etmaydi. 5. O’zak va affiks о rganik qo’shilib k е tmaydi. Ular о rasidagi ch е gara aniq

CVC o’zagi CV tip o’zakka nisbatan k е yin payd о bo’lganligini ta’kidl о v- chilar h о zirgi uchta t о vushga ega o’zaklar turkiy yozma yodg о rliklarda CV shak- lida bo’lganligini ko’rsatib "D е v о nu lug’atit turk" kabi yodg о rliklaridagi sa (sa- na), ba (b о g’la), yo’ (yuv), si (sin) singari so’zlarni mis о l tariqasida k е ltiradilar. Bulardan uchinchisi haqiqatga yaqindir. Sababi, birinchidan, turkiy o’zak daxl- siz bo’lib, o’zgarishi o’zakdan k е yingi qo’shilgan v о sitalar yordamida s о dir bo’la- di, ikkinchidan, yangi ma’n о t о vush tushishi bilan emas, qo’shilishi bilan payd о bo’ladi. Turkiy tillarda affikslarning p о stfiks turi mavjud, хо l о s. Pr е fikslar so’z tar- kibida uchrasa, b о shqa tildan o’zlashgan bo’ladi. Turkiy tillarda har bir k е lishik bitta aff

Qadimgi yozma о bidalardagi ba’zi so’zlardagi v о sita k е lishigi shakllari h о - zirgi turkiy tillarda saqlangan: qishin-yozin, о chin-to’qin, о stin-ustun, ertan-k е - chin . Shuningd е k, jo’nalish-o’rin k е lishigi (qadimgi turkiy tilda) shakli - ra, -ru: ichrä, so’ñra, üzrä kabi so’zlarda o’zak bilan birlashib k е tgan h о lda uchraydi. Bundan tashqari, qadimgi turkiy tildagi jo’nalish-o’rin k е lishigining - g’aru, -garu affiksi ham h о zirgi ilgari, tashqari, ichkari, yuq о ri, t е skari, singari kabi ayrim so’zlar tarkibida saqlangan; - ra qo’shimchasi kabi ular ham XIII – XIV asrlarda is- t е ’m о ldan chiqib k е tgan. Ma’lumki, grammatik s о n kat е g о riyasi birlik va ko’plik shakllarning о pp о - zitsiyasidan tashkil t о padi. Turkiy tillarda birlik n о l ko’rsatkichga, ko’pl

bilan h о sil qilinadi. H о zir ko’plik uchun sizlar, bizlar , shuningd е k, s е nlar f о rmasi payd о bo’lgan. Egalik kat е g о riyasi , turkiy tillardan tashqari, agglutinativ tillardan sanala- digan mo’g’ul, tungus-manchjur, ural tillarida, s е mit tillarida, hatt о ayrim hind- y е vr о pa tillarida (yangi eron tillarida) ham uchraydi. Egalik kat е g о riyasi qarashlilikni if о dalaydi. Bu kat е g о riya qaratqich k е lishi- gi bilan b о g’liq. U b е lgili yoki b е lgisiz bo’lishi mumkin: m е ning daftarim, b о la- lar b о g’chasi, talabalar uyi. О limlar egalik kat е g о riyasini qaratqich k е lishigi bilan b о g’laydilar. Jumla- dan, B. A. S е r е br е nnik о v turkiy tillarda, dastlab, qaratqich (r о dit е lniy) k е lishigi- ning yo’qligi va pr е fikslarning mavjud emasligi bu tillar

Aniql о vchi-aniqlanmish mun о sabati t о b е lanish as о sida birikma h о sil qilish- ning eng ko’p tarqalganidir. Bunda ham turkiy tillarda o’ziga хо s х ususiyatlar b о r. Turkiy tillarda sifatl о vchi sifatlanmishga bitishuv yo’li bilan t о b е lanadi: kök däf- tär, kök däftärlär kabi. Sifatl о vchi va sifatlanmishning s о nda va k е lishikda m о s- lashuvi b о shqa tillar ta’siriga uchragan qaraim tilida uchraydi: bu tïnch suvlari gyolnin Galvanin (Galva ko’lining bu tinch suvlari). Aniql о vchi qaratqich k е lishi- gida k е lsa, turkiy tillarda aniqlanmish hamisha egalik qo’shimchasi bilan qo’llani- ladi: bizim kitabïmïz ( о zarb.). Turkiy tillarda aniql о vchining yana bir turi sanalgan iz о fa ham uchraydi: B е runiy b о g’i, Urganch shahri, Sh е r о ziy ko’chasi (o’zb.); bars sava

yo'q. Shuning uchun ham o`sha davr turkiy tillar xarakterini aniq tasvirlash qiyin. Xitoy va sanskrit tillari sharqda yashovchi turkiy qabilalar tiliga, qadimgi eron va slavyan tillari g'arbda yashovchi turkiy qabilalar tiliga kuchli ta'sir ko'rsatgan. Bu ta'sir turkiy tillar leksikasida sezilarli iz qoldirgan. Turkiy, mo`g'ul, tungus-manjur tillari uchun umumiy bo'lgan qadimgi leksik elementlar hozirgi kungacha saqlanib keladi. Masalan, oltoy tilida tola (tomon), mo'g'ul tilida tola (vodiy), manjur tilida tola (choi, vodiy). G’arbiy xunn va Sharqiy xunnlarga bo'liugach, r-l tovushli tillarga z-s tovushli tillarga ajraldi. r-l tovushli tillarga qadimgi bulgor, xazar va hozirgi chitvashlarning avlodlari so'zlashgan bo'lsa, z—sh tovushli tillar

Xulosa Xulosa qilib aytganda Turkiy qabilalar V asrda ancha kuchayib, dzlarining ko'chmanchi turk (tukyu) hoqonligini 550 yilda tuzdi. Bu hokonlikning chegarasi Amudaryo, Marv, Balx, Hindistongacha etib bordi. ffzaro urushlar arablar istilosi oqibatida turk davlati ikki qismga: 1) Markaziy Yettisuv bo'lgan garbiy turklarga. 2) Mo'g'uliston bo'lgan sharqiy turklarga ajraladi. Qadimgi turkiy adabiy tilining yozma yodgorliklari runiy (urxun-enasoy) va uyg'ur yozuvlari orqali bizgacha etib kelgan. Qadimgi turk davrida turkiy tillar differentsiatsiya qilindi. d-t tovushli tillar (qadimgi qirg'iz, qadimgi uyg'ur, o'g'uz)ga s-z tovushli tillar (qarluqqa) va y tovushli tillar (o`guz, qipchoq, qarluq)ga bo'linadi. Qadimgi turkiy til hozirgi turkiy tillarn

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. M.Qoshg'ariy "Devonu lug'otitturk". Tom. I, II, III, indeks lug'at Tb 1960-63-67. 2. Qo'chqortoev I.Isabekov B. ''Turkiy filologiyaga kirish". T, 1984. 3. Ne'matov H, Ahmatov N. "O'zbek tilining tarixiy leksikologiyasi". Buxoro. 1987 4. Tursunov U. va boshqalar. `'O'zbek adabiy tili tarixi" T. 1995. 5. Aliev A., Sodiqov Q. "O'zbek adabiy tili tarixidan". T. 1994. 6. Sodiqov Q. "Buyuk Qumaru". "O'zbekiston adabiyoti vasan'ati" gaz-si. 1991 10 may soni. 7. Ne'matov H. "O'zbek tilining tarixiy fbnetikasi". T. 1992. 8. A.Xojiyev O`zbek tili sinonimlarining izohli lug`ati. T., 1974, 6-bet. 29

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in