Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 162.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ulug‘bek Hamdamning «To‘rtko‘cha» romanida syujetning turlari va tipologiyasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH O‘ZBEKTILI YO‘NALISHI 4-BOSQICH TALABASI Adabiyotshunoslikka kirish va adabiyot nazaryasi fanidan tayyorlagan KURS ISHI Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari va tipologiyasi Ilmiy ish rahbari: Toshkent-2025 Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari va tipologiyasi Mundarija Kirish……………………………………………………………………………………….3 I BOB. Adabiyotshunoslikda syujet mazmun va shakl komponenti sifatida…………...…4 II BOB. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari, tipologiyasi va o‘ziga hojihatlari……………………………………………………………………….16 Xulosa …………………………………………………………………………………….26 Adabiyotlar ro‘yxati …………………………………………………………………….27 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Mavzuning dolzarbligi, hozirda adabiyotsh unislikda syujetning ahamiyati katta ekanligi. “To‘rtko‘cha” romani o‘zining murakkab syujet tuzilishi va tipologik jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Roman ham o‘zbek adabiyotining zamonaviy yuksalishi, ham inson ruhiyatining murakkabligini aks ettirgan asar sifatida dolzarbdir. Ulug‘bek Hamdam, asarida, ayniqsa, yoshlar va jamiyatdagi o‘zgarishlarni tasvirlash orqali zamonaviy o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga muhim hissa qo‘shadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, asar zamonaviy hayotdagi ijtimoiy, psixologik va madaniy muammolarni keng qamrab oladi. Hamdam o’zining romani orqali o‘zbek jamiyatidagi har bir insonning ichki izlanishlari, xatolar va tanqidiy qarashlarni ko’rsatadi. Syujet va tipologiya, o‘quvchi uchun nafaqat ilmiy, balki psixologik, ijtimoiy va falsafiy ma’lumotlar bilan boyitilgan. Bu esa, asarning o’ziga xos yangiligi va dolzarbligini ta’minlaydi. Kurs ishining predmeti. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari va tipologiyasi Kurs ishining maqsadi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari va tipologiyasi aniqlash Kurs ishing vazifasi . Adabiyotshunoslikda syujet tushunchasining tavsifi Badiiy asar syjetining turlarini o‘rganish Syujet tipologiyasi tushunchasiga ta’rif berish Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari va tipologiyasini tadqiq qilish Mavzuning o‘rganilish darajasi. Syujet va Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani haqida ko‘pgina ma’lumotlar va tahlillar olib borilgan. Shuningda syujet haqida asosiy ma’lumot lar, manbalar asosan darsliklar dan va lug‘atlard a keltirilga n. “To‘rtko‘cha” romani haqida Qozoqboy Yo‘ldosh tomonidan fikr va mulohazalar bildirilgan. Bundan tashqari shu asar haqida mening va muallifning o‘z fikrlari bayon qilingan. Syujet bo‘yicha To‘rayeva B., Ko‘chimov U., D.Quronov, Z.Mamajonov, M.Sheralieva, Erkin Xudoyberdiyev va boshqa yozuvchilar tomonidan o‘rganilib, bir qancha manbalar ya ma’lumotlar keltirilgan. Yuqorida keltirilgan yozuvchilarning qo‘llanmalariga asoslanib yana keng ma’lumotlarga bo‘lib chiqilgan 3 I BOB. Adabiyotshunoslikda syujet shakl va mazmun komponenti sifatida Hayotning yaxlit manzarasini, ko‘plab shaxslar, voqealar, insoniy munosabatlar, fikr-tuyg‘ularni xuddi turmushdagidek murakkab, birikib ketgan holda aks ettirishda turli-tuman vositalardan foydalaniladi. Albatta, bir yozuvchi qo‘llagan vositalar boshqasinikiga o‘xshamaydi. Biroq shunday vositalar ham borki, ular adabiyotning umumiy xususiyatlaridan kelib chiqadi. Birinchidan, barcha yozuvchilar muqarrar ravishda foydalanadigan eng muhim vosita-obrazlar hosil etishga imkon beruvchi tilni ko‘rsatib o‘tish zarur. Ikkinchidan, adabiyotda hayot oqimi, harakatlari qamrab olinishi sababli syujet, ya’ni kishilar xarakteri-taqdiri, ishlari, ziddiyatlar, ijtimoiy to‘qnashuvlar, yuzaga keladigan voqealar yoki fikr-tuyg‘ular harakati oqimi ham oldingi o‘ringa chiqadi. Uchinchidan, g‘oyaviy-badiiy maqsadni amalga oshirishda goh asarda ishtirok etuvchi qahramonlar nutqiga, goh muallif hikoyasiga, goh dialog va monologlarga, goh tabiat tasviriga, qahramonlaming o‘zaro yozishgan xatlariga, kundaliklariga va boshqa vositalarga murojaat qilish zaruriyati har bir adabiyasarning muayyan qurilishiga yoki, adabiyot nazariyasidagi atama bilan aytganda, kompozitsiyaga ega bo‘lishini taqozo qiladi. Nihoyat, to‘rtinchidan, san’atkor maqsadining amalga oshishi yozilayotgan asaming adabiy turiga, janr xususiyatlariga ham bog‘liq. Mazkur holatlar har bir yozuvchi ijodida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Lekin ular o‘ziga xos ko‘rinishdan qat’i nazar barcha yozuvchilar ijodida mavjud bo‘ladi. Shu sababli, avval mazkur umumiy vositalar haqida mukammal tasavvurga ega bo‘lish, keyin esa ayrim yozuvchilar ijodidagi xususiy tomonlarni o‘rganish lozim. Syujet (frans. — predmet, mazmun, narsa) — badiiy asarmazmunini tashkil etadigan, birbiri bilan oʻzaro bogʻliqlikda kechadigan, qahramonlar oʻrtasidagi aloqalardan tarkib topgan voqealar tizimi.Syujetlilik asardagi estetik mohiyatning birinchi shartidir - syujet yo‘q joyda badiiylik yo‘q.Syujet deganda asardagi voqealar tizmasi tushuniladi. Buning sababi shundaki, “syujetli asarlarda” yaxlit hayot manzarasi bilan bog‘liq holda biron muhim ijtimoiy ziddiyat badiiy tadqiq etiladi 1 . Adabiyotning kichik asarlarida ko‘pincha bir kichik voqea va uning tafsiloti tasvirlanadi, bu holda asarning ixcham syujetligi haqida so‘z yuritiladi. Bunday chog‘da syujetning murakkabligi xususida gap boradi. Har ikki holda ham syujet asar mazmuniga asos bo‘lgan kichik yoki katta voqea bo‘lib qoladi. Syujetga M.Gorkiy tomonidan berilgan ta’rif adabiyotshunoslikda eng mukammal hisoblanadi, chunki unda adabiyotning bosh vazifasi bo‘lgan xarakterlar tasvirida syujetning ro‘li uqdirib o‘tilgan. Buyuk yozivching fikricha, syujet badiiy asarda tasvirlangan “odamlarning o‘zaro aloqalari, ammo oralaridagi qarama- qarshiliklar, bir- 1 Erkin Xudoyberdiyev “Adabiyotshunoslikka kirish “- Toshkent “Iqtisod-Moliya” 2007 4 birlarini yoqtirish yoki yoqtirmasliklari- umuman, kishilar orasidagi munosabatlar u yoki bu xarakterning, tipning tarixi, o‘sishi, tashkil topib borishidir”. Gorkiy ta’rifi epik va dramatik asarlarga talluqli 2 . Syujеtlilik badiiy adabiyotning xos xususiyatlaridan biri bo‘lib, barcha turdagi badiiy asarlarda ham syujеt mavjuddir. Faqat shunisi borki, har bir turda, janrda syujеt o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, aksariyat lirik shе’rlarda voqеalar tizimi mavjud emas, biroq ularda o‘y-fikrlar, his- kеchinmalar rivoji kuzatiladiki, bu ularning syujеtini tashkil qiladi. Shuningdеk, ba’zan kichik hajmli hikoya va novеllalardagi syujеt ham "voqеalar tizimi" dеgan ta’rifga muvofiq kеlmaydi: bunda bir hayotiy holat ichidagi o‘sish, rivojlanish kuzatiladi. Shu xil holatlarni ko‘zda tutgan holda adabiyotshunoslikda voqеaband syujеt va voqеaband bo‘lmagan syujеt turlari ajratiladi.Yana shuni aytish kеrakki, ayrim adabiyotshunoslarfikricha, syujеt epik hamda dramatik asarlarga xos bo‘lib, lirik asarlar syujеtga ega emas. Boshqalar syujеt dеb atagan lirik asardagi o‘y-fikrlar, his-kеchinmalar rivojini ular kompozitsiya bilan bog‘lab tushuntiradilar.Ya’ni, bu o‘rinda lirik asar kompozitsiyasi syujеt (voqеalar tizimi) o‘rnini bosadi, o‘y-kеchinmalarni muayyan tartibda uyushtiradi. Bu xil qarashning qulayligi shundaki, u ishda tеrminologik chalkashliklardan qochishga, "syujеt" dеganda asarda tasvirlangan voqеalar tizimini tushunishga imkon bеradi 3 . Badiiy asar syujeti hayot haqiqati asosida kitobxonni o‘ziga tortadigan, jozibador qilib qurilgandagina, muayyan ta’sir kuchiga ega bo‘ladi. Yozuvchilar syujetning qiziqarli chiqishiga turli-tuman vositalarni qo‘llash orqali erishadilar. Ba’zan yozuvchilar tasvirlanayotgan kurashlar va xarakterlar mantig‘ini ochiq-oydin aks ettirish uchun kitobxon diqqatini jalb etuvchi o‘tkir holatlar, vaziyatlarni tanlaydilar. Buni biz Shekspirning ko‘pchilik tragediyalarida, Dikkens va Abdulla Qodiriy romanlarida ko‘rishimiz mumkin. Boshqa birguruh yozuvchilar kitobxonni qiziqtirish uchun asar boshida uning diqqatini ishtirok etuvchi shaxslaming qandaydir dalillanmagan xatti-harakatlariga tortadilar va shu yo‘l bilan o‘sha xatti-harakatlarni, xarakter xususiyatlarini yuzaga keltirgan sabablar to‘g‘risida bizni o‘ylashga majbur etadilar. O‘lmas Umarbekovning “Yoz yomg‘iri” nomli qissasi bir ayolning ko‘chada fojiali o‘ldirib ketilganligi tasviri bilan boshlanadi. Keyin esa butun asar davomida shu voqeaning ro‘y berish sabablari, Munisxonni fojiali o‘limiga olib kelgan hodisalar, ularning ildizlari hamda ularni aniqlash yo‘lida qahramonlar xarakterlarining to‘qnashuvi, kurashi ko‘rsatib boriladi. Natijada kitobxon diqqati butun qissa davomida voqealar va xarakterlar rivojiga qaratiladi. Syujet yozuvchiga xarakter va sharoitni rivojlanishida hamda ko‘p tomonlama ko‘rsatish, odamlar orasidagi munosabat va ziddiyatlami yuzaga 2 To‘raboyeva B. , Ko‘chimov U. “Adabiyotshunoslik” – Toshkent “Malik Print Co” 2022 3 Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish” 5 chiqarish imkonini beradi. Bunday tasvir asarda qo‘yilgan maqsadga to‘liq erishilishi va ko‘zda tutilgan g‘oyaning ifodalanishi uchun keng imkon beradi 4 . Sujеtning badiiy asardagi funksiyalari haqida so‘z kеtganda, avvalo, uning asar problеmasini badiiy tadqiq etishga imkon bеradigan hayot matеrialini uyushtirib bеrishini aytish kеrak. Dеmak, syujеt asarda mavzuni shakllantirgani holda, uning qanday bo‘lishi mazmunga, muallifning ijodiy niyatiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Masalan, A.Qodiriy "O‘tkan kunlar" uchun tanlagan syujеtda Otabеkning Toshkеntdan, Kumushning Marg`ilondan bo‘lishi, ijodiy niyat ijrosi uchun eng maqbul (optimal) variant. Nеgaki, romanning o‘zagi bo‘lmish "ishqiy-maishiy" syujеt chizig‘ining Toshkеnt - Marg`ilon orasida kеchishi yozuvchiga o‘zini o‘ylatgan problеmalar tadqiqi uchun zarur voqеalarni asarga olib kirish imkonini yaratadi. Jumladan, Otabеkning dor ostiga borishi, Toshkеnt isyoni, qipchoq qirg‘ini kabi voqеalar asarga hеch bir zo‘rakiliksiz, o‘quvchi xayolini band etgan Otabеk— Kumush liniyasiga uzviy bog‘langan holda olib kiriladi va muhimi, ular adibga shaxs erki, millat erki, millat taqdiri muammolarini atroflicha badiiy tadqiq qilish, fikrlarini ifodalash imkonini yaratadi. Ko‘rinadiki, syujеtning badiiy asardagi eng muhim funksiyasi -badiiy konsеpsiyani shakllantirish va ifodalashga xizmat qilishida namoyon bo‘lar ekan. Badiiy asar sujеti pеrsonajlarning "harakat"laridan tarkib topadi. Ma’lumki, kеng ma’noda "harakat" so‘zi vaqt birligi davomida kеchuvchi har qanday jarayonni anglatadi. So‘zning biz ishlatayotgan maxsus ma’nosi ham mohiyatan shunga yaqin: "harakat" istilohi ostida pеrsonajlarning makon va zamonda kеchuvchi xatti-harakatlari ham, ruhiyatidagi o‘y-fikrlar, his- kеchinmalar rivoji ham tushuniladi. Dеmak, "harakat"ning o‘zi ikki turli ekan. Shunga muvofiq, bu harakat tiplaridan qaysi biri yеtakchilik qilishiga qarab syujеtning ikki turi ajratiladi: a) "tashqi harakat" dinamikasiga asoslangan syujеt va b) "ichki harakat" dinamikasiga asoslangan sujеtlar. Tashqi harakat dinamikasiga asoslangan sujеtlarda pеrsonajlarning muayyan maqsad yo‘lidagi xatti-harakatlari, kurash va to‘qnashuvlari, hayotidagi burilishlar tasvirlanadi, shu asosda ularning taqdirida, ijtimoiy mavqеida muayyan o‘zgarishlar yuz bеradi. Sodda qilib aytsak, bu xil syujеtli asarlarda voqеa to‘laqonli tasvirlanadi, u o‘z holicha ham badiiy-estеtik qimmat kasb etadi. Kеlib chiqishi jihatidan syujеtning bu turi qadimiyroq, xalq og‘zaki ijodidagi sеhrli ertaklar, rivoyatlar, dostonlar, shuningdеk, mumtoz shе'riyatimizdagi dostonlarning ham shu xil syujеtga egaligi buning dalilidir. Zamonaviy o‘zbеk nasrida ham syujеtning bu tipi kеngroq tarqalgan: "O‘tkan kunlar", "Mеhrobdan chayon", "Kеcha va kunduz", "Qutlug‘ qon", "Sarob" - bularning barida tashqi harakat 4 Erkin Xudoyberdiyev “Adabiyotshunoslikka kirish “- Toshkent “Iqtisod-Moliya” 2007 6 dinamikasi yеtakchilik qiladi. Ayni paytda, bu asarlarda "ichki harakat" dinamikasi ham kuzatiladi, biroq u mavqеa jihatidan syujеt tipini bеlgilashga ojizlik qiladi. Syujеtning ikkinchi tipiga asoslangan asarlar adabiyotimizda ancha kеyin, 80-yillardan boshlab maydonga kеla boshladi. Hozircha, syujеtning mazkur navi nasrning kichik shakllarida, shuningdеk, bir qator dramatik asarlarda (masalan, Sh.Boshbеkovning "Taqdir eshigi", "Eshik qoqqan kim bo‘ldi" pеsalari) sinab ko‘rildi. Xususan, A.A'zamning "Bu kunning davomi", "Asqartog‘ tomonlarda" nomli qissalarida voqеalar o‘z holicha emas, pеrsonaj ruhiyatidagi jarayonga turtki bеrishi jihatidan ahamiyat kasb etadi. Asar davomida pеrsonajlar hayotida, taqdirida yoki ijtimoiy holatida emas, uning ruhiyatidagina burilishlar, o‘zgarishlar sodir bo‘ladi 5 . Badiiy asar syujeti bir necha tarkibiy qismlardan iborat va ular o‘zaro bog‘liq; qismlar qatoriga ekspozitsiya, tugun, voqea rivoji, kulminatsiya va yechim kiradi. Ba’zi asarlarda sujetning prolog (muqaddima) va epilog (xotima) kabi qismlari ham bo‘ladi. Asarning o‘zida syujetning barcha qismlari bo‘lishi shart emas. Ammo tugun va kulminatsiya bo‘lishi zarur. Xususan, prolog va epilog kam uchraydi. Lirik asarlarda esa syujet qismlarini birma-bir qidirib, topish ancha qiyin. Ulardagi syujet qismlari haqida gapirganda, fikrlar oqimining boshlanishi, mantiqli tarzda davom ettirilishi, rivoji, yakunlanishi to‘g‘risida so‘z yuritish, kechinma tasdiqlanishi yo inkor qilinishi mumkin. Epik va dramatik asarlarning barchasida. lirik-epik asarlarning ko‘pchiligida ekspozitsiya, tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yechim mavjud bo‘ladi. Sujet qismlarining har biri badiiy asar mazmunini ochishda muayyan vazifani bajaradi. Shunga ko‘ra ularning har birini alohida-alohida ko‘rib o‘tish va aniq mushohada qilish zarur. Syujet qismlari va qahramon xarakteri rivojini birga tahlil etmay, asar mazmunini shunchaki hikoya qilib berish quruq bayonchilikdir. Chunki syujet xarakter tarixidir. Ekspozitsiya . Ko‘pchilik asarlarda yozuvchilar syujetlardagi voqealar boshlangunga qadar ishtirok etuvchi shaxslaming qanday yashaganliklari, o‘sib, ulg‘ayishlari, xarakter xususiyatlarining shakllanishi haqida hikoya qiladilar. Bu hikoya asar ziddiyati boshlangandan keyin sodir bo‘ladigan qahramonlar xatti-harakatlarini asoslash va shu yo‘l bilan kitobxonni ularga tayyorlash va ishontirish uchun qilingan dastlabki zaruriyatdir. Ziddiyat yuzaga kelgunga qadar qiyofasini shakllantirgan sharoitning va unda qaror topgan xarakter xususiyatlarining tasviri ekspozitsiya deb ataladi. Ekspozitsiya asarda ishtirok etuvchi shaxslarning badiiy his qilinayotgan ziddiyat davomidagi xatti-harakatlarini dalillash vazifasini o‘taydi; hayotlari, o‘sish, ulg‘ayishlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar turli o‘rinlarda beriladi. O‘lmas Umarbekovning “Yoz yomg‘iri” qissasida 5 Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish” 7 Munisxon bilan Rahimjon Saidovning asosiy voqealardan avvalgi hayotlari, turmush qurishlari, xarakterlaridagi qirralarning shakllanishi turli boblarda hikoya qilinadi. Bunday ekspozitsiya kechiktirilgan ekspozitsiya deyiladi. Biroq ekspozitsiya asarning qayerida kelmasin, har doim bir vazifani bajaradi, ya’ni kitobxonni qahramonlar bilan, ular xarakteri shakllangan sharoit bilan tanishtiradi, ularning keyingi xattiharakatlarini dalillaydi yoki ochadi. Biz Oybekning “Qutlug qon” romani ekspozitsiyasidan Yo‘lchining qishloqda og‘ir hayot kechirganini, onasi o‘lgach, qarzga botganini, yerini sotishga majburbo‘lganini va ukasini tashlab, Toshkentga ish qidirib kelganini hamda shaharda, tog‘asinikida ham qashshoqlarcha kun ko‘rayotganini, turli toifadagi kishilar bilan tanishganini bilib olamiz. Bularning hammasi bizning keyinchalik Yo‘lchi qalbida og‘ir hayotga, qashshoqlikka va kishilarni shunday turmushga mahkum etgan sharoitga nisbatan norozilik tuyg‘usi uyg‘onishiga, ongining o‘sishiga, milliy ozodlik harakatining qahramoniga aylanishiga ishonishimiz uchun imkon beradi. Dramatik asarlarda ekspozitsiya ma’lumotlari ko‘pincha ayrim ishtirok etuvchi shaxslarning axboroti yo hikoyasida beriladi. Izzat Sultonning “Imon” dramasida Yo‘ldosh va Sanjarovlarning asardagi asosiy voqealardan, ziddiyat boshlanishidan avvalgi, ya’ni urush yillaridagi yashash tarzlari, xatti-harakatlari, xulq- atvorlariprofessor Komilovning hikoyasi orqali ma’lum qilinadi. Ayrim pyesalarda esa ekspozitsiya ma’lumotlari vositalar tarzida, ya’ni aks ettirilayotgan ziddiyat sodir bo‘lgan vaziyatning o‘zi orqali yuz beradi. Sarvar Azimovning “Qonli sarob” dramasidagi vaziyatdan, qahramonlarning o‘zaro munosabatlaridan, to‘qnashuvlaridan ularning bir vaqtlar o‘z mamlakatini tashlab ketganligini, chet elda turli ishlar qilganliklarini, doimo Vatan xayoli bilan yashaganliklarini va turli voqealarni boshlaridan kechirganliklarini bilib olamiz. Ko‘ramizki, ekspozitsiya asar mazmunini to‘liq ochishda va kitobxonni unga ishontirishda muhim ahamiyatga ega. Tugun va voqea rivoji. Asardagi voqealar rivojini boshlovchi ziddiyatlarning paydo bo‘lishini ko‘rsatuvchi o‘rinlar tugun deb ataladi. Tugun yuzaga kelgan ziddiyatni ochib berish yo‘li bilan kitobxonning asar mavzusini to‘g‘ri tushunishiga imkon tug‘diradi. Navoiyning “Layli va Majnun” dostoni tuguniga Qaysning Laylini sevib qolishi, Laylining otasi sovchilarga rad javobi berishi kiradi. Tugun Qaysning mustaqil fikrlovchi, chin oshiq, erkinlikni sevishini, o‘z biqiq muhitidan norozi kishiligini ko‘rsatadi. Tugun Laylining otasining «jinni» (Majnun)ga o‘z qizini berishdan or qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan badiiy konfliktga ham tutashadi. Asarda voqea rivoji ham katta ahamiyatga ega. U asartugunidan boshlanadi. Voqea rivojida kishilar orasidagi munosabat va ziddiyatlar yuzaga chiqadi; insoniy xarakterlarning turli-tuman qirralari ayon bo‘ladi, shaxslarning shakllanishi va ulg‘ayish tarixi aks etadi. Agar tugun kitobxonning asarda ko‘rsatilgan 8 muammoni tushunishiga yo‘l ochsa, voqea rivoji jumboqning hal etilishi yo‘llari haqida ham mulohaza tug‘diradi. “Qutlug qon” romanidagi voqealar rivoji davomida Yo‘lchining ma’naviy boyishi, zulmga qarshi kurashish zarurligini anglay borishi, zolim boylarga qarshi faol harakatga kirishishi, nihoyat, ozodlikka chiqish mumkinligi yo‘llarini tushuna boshlashi ayon bo‘ladi. Shu voqealar rivoji yordamida kitobxon ongiga roman mavzusi, ya’ni insofsiz va diyonatsiz boylar bilan mehnatkash xalq orasidagi munosabatlar muammosi kurash orqali hal bo‘lishi to‘g‘risidagi fikr singdiriladi. Kulminatsiya va yechim. Voqealar rivojidagi eng keskin, hayajonli jihat kulminatsiya (cho‘qqi) deb ataladi. Kulminat siya asarda ko‘tarilga n muammo ni nihoyat da o‘tkirlashtirib, kuchaytirib, ta’sirchanligini oshirib borishi bilan mazmundordir. “Qutlug‘ qon” romanida Yo‘lchi singari ezilgan mehnatkashlarning kolonial zulmga va uning malayga aylangan ba’zi mahalliy hukmdorlar zo‘ravonligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarishi asarning kulminatsiyasidir. U qo‘yilgan masalani chuqurroq, to‘liqroq, yorqinroq his etishimizga, atroflicha tushunishimizga va eslab qolishimizga yordam beradi.Kulminatsiya faqat epik, lirik-epik va dramatik asarlardagina emas, balki lirik she’rlarda ham mavjud. Ehtiros bilan yozilgan har bir she’rdagi fikr oqimining yuqori nuqtasi kulminatsiyadir. Kulminatsiya keng ko‘lamli, yirik sujetli asarlarda faqat bir o‘rindagina emas. balki har bir sujet chizig‘ida bo‘lishi mumkin. Biroq ularning barchasi asarning umumsyujet oqimiga bo‘ysundirilgan bo‘ladi. Oybekning “Ulug‘ уо‘l” romanida umumkulminatsion nuqtadan tashqari Umarali, Zumrad, Unsin xarakterlariga tegishli bo‘lgan alohida kulminatsion nuqtalar ham bor. Ular asarning har joy- har joyida muayyan bir keskin holatlarni vujudga keltiradi va shu yo‘l bilan hayotning haqqoniy aks ettirilishiga dastak bo‘ladi. Kulminatsiya yozuvchi uslubiga ko‘ra asarning oxirida, o‘rtasida va hatto boshida ham kelishi mumkin.«Layli va Majnun» dostonida kulminatsiya asar ichida (o‘rtasida)dir, u to‘rt qaltis voqeani o‘z ichiga oladi: a) ota-onasi Qaysni Ka’baga olib boradi, uni tavba qildirmoqchi bo‘ladi, ammo Qays xudodan ishqni kuchaytirishni so‘raydi; b) Navfal Majnunga ko‘maklashish uchun Laylining otasiga qarshi urush ochadi va bunda ustunlikka erishadi. Otasi Laylini o‘ldirmoqchi bo‘ladi, buni bilgan Majnun urushni to‘xtatadi va Laylini o‘limdan saqlab qoladi; v) Layli Ibn Salomga pinhona unashtiriladi, Layli eshitib, noroziligini bildiradi. Ibn Salom to‘yda ko‘p ichib, yiqilib qoladi, Layli to‘y kuni tunda sahroga borib, Majnun bilan uchrashib, unga vosil bo‘ladi. Kulminatsiya asaming eng keskin, hayajonli o‘rni bo‘lganligi sababli kitobxonni ziddiyat qanday barham topishi, yakunlanishi haqida o‘ylashga majbur qiladi. Tasvirlanayotgan voqea sirlarining qanday ochilishini ko‘rsatuvchi yoki kitobxonga uning hal etilish yo‘llari haqida tushuncha beruvchi o‘rin asar yechimi deb ataladi. “Qutlug‘ qon”da qo‘zg‘olonning bostirilishi va Yo‘lchining o‘limi roman yechimidir. 9 Prolog va epilog . Asosiy syujet rivojidan avval beriladigan o‘ziga xos muqaddima prolog deb ataladi. Prolog sujet rivojidan oldin kelib, asardagi voqealarning eng dastlabki sabablarini ochishga dastyorlik qiladi. Bu sabablar keyingi holatlar va harakatlar mohiyatini aniq-ravshan qiladi. Sarvar Azimovning “Qonli sarob” dramasining prologida asosiy qahramonlardan Mavlono Fig‘oniy, ShayxAbdulfotih, Yurtolbek, Saidxonlar birin-ketin sahnada paydo bo‘lib, uzoq yillar avval o‘zlarining vatanlaridan ketib, chet elga kelib qolganlari, sarson-sargardon bo‘lganlari, ikkinchi jahon urushi davridagi kechmishlari va kelajakka oid rejalari haqida so‘zlaydilar. Bu so‘zlar ularning keyingi xatti-harakatlari, qismatlari qanday sabablarga ko‘ra shunday bo‘lganligini tushunishga yordam beradi. Odatda, prolog asarning eng boshida bo‘ladi. Lekin ba’zan yozuvchilar uni asarning boshqa qismlariga, hatto oxiriga ko‘chirib ham qo‘yadilar. Bunday holni Gogolning “Qo‘rqinchli qasos” deb atalgan ertak-qissasida uchratamiz. Asarni xotimalovchi qo‘shig‘ida uzoq yillar avval Ivan va Petro ishtirokida fojiali voqealar sodir bo‘lganligi, Ivanning halokati va “qo‘rqinchli qasosi” haqida hikoya qilinadi. Xuddi shu og‘ir voqealar qissada Danila va Katerina oilasida yuz bergan barcha baxtsizliklarning va Petro qarindoshlaridan bo‘lmish Jodugar qilgan hamma jinoyatlarning dastlabki sabablaridir. Shunga ko‘ra bandurachi qo‘shig‘i asar oxirida berilgan bo‘lsa-da, “Qo‘rqinchli qasos”ning prologi hisoblanadi. Yozuvchi asar yechimida personajlarning keyingi taqdiri yetarlicha ochilmagan deb hisoblagan paytlarda epilogdan foydalanadi. Bundan tashqari, epilogda san’atkor asarda tasvirlangan voqea va xarakterlarga nisbatan o‘z munosabatini, ular ustidan chiqaradigan hukmini aniqroq ifodalashga ham harakat qiladi. Asarda tasvirlangan voqealar va xarakterlar rivojidan kelib chiqadigan eng so'nggi natijalarni aks ettiruvchi jihat epilog deb ataladi. Asarlarda voqealarning estetik yakunlanganligidan ko‘ra, ularning hayotiyligi muhimroq bo‘lib qoladi. Bu masala asar sujeti uchun muhimdir. Bundan tashqari, badiiy syujetni aniqlashda asarning bosh qahramoni faoliyatiga tayanish lozim, chunki asar mazmunidan kelib chiqadigan g‘oya shu bosh qahramon orqali ifoda qilinadi. “San’atkorning erkinligi ko‘zlangan g‘oyaviybadiiy vazifalarni yechishning eng maqbul syujet-kompozitsion yechimini topish, asarning ichki qurilishini uyushtirishga individual yondashish bilan bog‘liqdir”. Yozuvchi asar sujetini shakllantirishda faqat nazariy fikrlarga suyanish bilan kifoyalanib qolmaydi. Endilikda syujet qurishning o‘zi qat’iyqoidalar bilan cheklanmaydi. U tasvirlanayotgan voqealar dinamikasi, san’atkorning ular mag‘zini chaqishi bilan belgilanadi. Syujet qismlarining oldindan tayinlangan bir o‘rinda kelishi hamma asarlar uchun shart emas. Ekspozitsiya tugundan avvalgina emas, balki keyin ham keladi (Abdulla Qahhorning “Qo‘shchinor chiroqlari” romanida shunday). 10 Ekspozitsiya asar ichiga sochib yuborilishi ham mumkin. Tuguni ham, yechimi ham bo‘lmagan asar mazmunsiz safsatadan boshqa narsa emas 6 . Syujet turlari. Badiiy asarda tasvirlangan voqеalar bir tizimga bog‘lanar ekan, ular orasida asosan ikki turli munosabat kuzatiladi. Syujеtdagi voqеalarning o‘zaro munosabatiga ko‘ra xronikaliva konsеntrik syujеt turlari ajratiladi. Xronikali sujеtda voqеalar orasida vaqt munosabati(A voqеa yuz bеrganidan so‘ng B voqеa yuz bеrdi) yеtakchilik qilsa, konsеntrik syujеt voqеalari orasida sabab-natija munosabati(A voqеa yuz bеrgani uchun B voqеa yuz bеrdi) yеtakchilik qiladi. Kеlib chiqishiga ko‘ra xronikali syujеtlar qadimiyroq sanaladi. Xronikali syujеt qahramon taqdirini davriy izchillikda, uning xaraktеrini rivojlanishda ko‘rsata olishi jihatidan ustunlik qiladi. Shu bois ham katta epik asarlarda ko‘proq xronikali sujеt qo‘llaniladi. Syujеtning mazkur turi epik ko‘lamdorlikni ta‘minlashga ham katta imkon yaratadi. Zеro, bunda asosiy syujеt bilan yondosh holda yordamchi syujеt chiziqlarini ham yurgizish, juda katta hayot matеrialini qamrab olish imkoniyatlari mavjud. Xronikali syujеtda asarning "badiiy vaqt"i istalgancha kеngaytirilishi mumkin: unda "parallеl vaqt"da kеchayotgan voqеalarni tasvirlash, rеtrospеksiya usulidan — zamonda ortga qaytish usulidan foydalanish imkoniyatlari ancha kеng. Shunindеk, xronikali syujеtga qurilgan asarga syujеtdan tashqari unsurlar, muallif mushohadalari, tafsilotlarni tabiiy ravishda kiritish, badiiy matnga singdirib yuborish mumkin. Sanalgan xususiyatlarni, masalan, S.Ayniyning "Qullar", P.Qodirovning "Yulduzli tunlar" asarlarida kuzatish mumkin bo‘ladi. Konsеntrik syujеt voqеalari bitta asosiy voqеa tеgrasida aylanishi bilan xaraktеrlanadi. Xronikali sujеtdan farq qilaroq, bunda voqеalar yеtakchiligi kuzatiladi. Sababi, konsеntrik sujеt konflikt asosida syujеtning shiddat bilan rivojlanishini, uning yеchimga tomon intilishini taqozo qiladi. Syujеtning bu turi badiiy asar qurilishining mukammal, asarning o‘qishli va qiziqarli bo‘lishiga imkon bеradi. Ya'ni, bu xil syujеt o‘quvchi diqqatini bitta nuqtada tutib turadi, o‘qish jarayonidagi faolligini oshiradi. Buning yorqin misoli sifatida dеtеktiv asarlarni ko‘rsatish mumkin. Dеtеktiv asarlarning aksariyatida syujеt voqеalari konkrеt hodisa atrofida aylanadi, o‘quvchi xayolini shu hodisaning sabablarini, qay tarzda yuz bеrgani bilish istagi egallaydi, bu savollargao‘zicha javob izlaydi, o‘zi topgan javobning qay darajada to‘g‘riligini bilmoqchi bo‘ladi — bularning bari o‘quvchini asarga bog‘laydi qo‘yadi. Konsеntrik sujеt nisbatan qisqa vaqt ichida kеchgan voqеalarni qamrashi, yondosh syujеt chiziqlarini kiritish imkoniyatlarining kamligi bilan ham xaraktеrlanadi. Sanalgan xususiyatlarni O.Yoqubovning "Muqaddas", "Billur qandillar", "Ulug`bеk xazinasi" kabi asarlari misolida kuzatish mumkin. Aytish kеrakki, syujеtlarni yuqoridagicha ikki turga ajratilsa-da, bu ikki turga xos xususiyatlar ko‘proq aralash holda zuhur qiladi. Zеro, xronikali syujеt voqеalari orasida sabab-natija (oldin yuz bеrgan voqеa kеyin yuz bеrgan voqеaga qisman sabab bo‘lib kеladi) munosabati, kontsеntrik syujеt voqеalari orasida vaqt munosabati(natija sababdan kеyin kеladi) kuzatilishi tabiiy. Dеmak, konkrеt asardagi syujеt tipini bеlgilashda mazkur 6 Erkin Xudoyberdiyev “Adabiyotshunoslikka kirish “- Toshkent “Iqtisod-Moliya” 2007 11 munosabatlarning qaysi biri yеtakchi mavqеga egaligi e'tiborga olinishi lozim. Ba'zan asarda har ikki tipdagi sujеt xususiyatlari uyg`un holda namoyon bo‘ladi va ayni shu uyg‘unlik uning jozibasini ta'minlagan muhim omil bo‘lib qoladi. Xususan, A.Qodiriyning "O‘tkan kunlar", Cho‘lponning "Kеcha va kunduz" romanlarida shu xil uyg‘unlikni ko‘ramiz. Har ikki romanda ham xronikalilik yеtakchi bo‘lgani holda, konsеntrik syujеt xususiyatlaridan maksimal foydalanilganki, bu o‘rinda qorishiqlik har ikki tipga xos eng yaxshi jihatlardan foydalanish asosida asarning badiiy mukammal bo‘lishiga xizmat qiladi 7 . Badiiy syujetlar turli yo‘llar bilan yaratilishi mumkin. 1. Asarda tasvirlanayotgan voqealar yozuvchi tasavvuri mahsuli bo‘ladi. Ulardagi voqealarning barchasi badiiy to‘qima yani fantaziya yordamida yaratiladi. Uni “yasama “ syujet deb atasa bo‘ladi. Jumladan, “Gulivverning sayohatlari”, “Odam amfibiya”, “oydagi birinchi odamlar”ni isbot misolida ko‘rsatish mumkin. 2. Asar syujet hayotdagi tayyor voqealar asosiga quriladi. “Prototip” shaklidagi hayotiy va tarixiy voqealarning deyarli barchasi asarda aks etgan bo‘ladi va ular “tayyor” yoki “hayotiy” syujetlar deb yuritiladi. “Ulug‘bek xazinasi” , “Yulduzli tunlar”, “Graf Monte Kristo”, “Aka-uka Karamazovlar” kabilar anashu yo‘l bilan yozilgan asarlardir. 3. Yozuvchilar o‘zlarigacha yozma adabiyotda ma’lim bo‘lgan syujetlarga asoslanadilar, ularni qayta ishlaydilar., ularni yangicha talqin qiladilar. Bu “sayyor” yoki “o‘zlashtirilgan” syujetning eng go‘laz namunasi. Ularning har biri- mustaqil asar, ulardagi kashf qilingan xarakterlar betakror bo‘lishidan qat’i nazar qoliplovchi voqea yani syujetning asosi yagonadir 8 . Badiiy asar syujеti voqеalardan, voqеalar esa pеrsonajlarning xattiharakatlari, o‘zaro murakkab munosabatlari, ziddiyatlaridan tarkib topgani bois ham uni hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voqеalar sistеmasi sifatida ta'riflanadi. Syujеt bilan konflikt orasida ikkiyoqlama aloqa kuzatiladi: bir tomondan, syujеt konfliktlarni umumlashtirib namoyon qiladi, ikkinchi tomondan, konflikt syujеtni harakatga kеltiruvchi asosiy kuch sanaladi. Ko‘rinadiki, syujеt va konflikt badiiy asarda uyg‘unlashadi, biri ikkinchisini taqozo qiladi. Konflikt (lot. to‘qnashuv) dеganda badiiy asar pеrsonajlarining o‘zaro kurashlari, qahramonning o‘z muhiti bilan ziddiyatlari, shuningdеk, uning ruhiyatida kеchuvchi qarama-qarshiliklar tushuniladi. Badiiy asar voqеlikni badiiy aks ettirgani va uning markazida inson obrazi turgani uchun ham insonning rеal hayotida mavjud konfliktlarning 7 Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish” 8 To‘raboyeva B. , Ko‘chimov U. “Adabiyotshunoslik” – Toshkent “Malik Print Co” 2022 12 bari unda badiiy aksini topadi. Shu nuqtayi nazardan badiiy konfliktning uchta turi farqlanadi: 1. Xaraktеrlararo konflikt 2. Qahramon va muhit konflikti 3. Ichki(psixologik) konflikt Aytish kеrakki, konfliktning mazkur turlari badiiy asarda aralash holda zuhur etadi va o‘zaro uzviy aloqada bo‘ladi: biri ikkinchisiga o‘tadi, biri ikkinchisini kеltirib chiqaradi, biri ikkinchisi orqali ifodalanadi. Ya'ni, qahramonning muhit bilan konflikti uning boshqa pеrsonajlar bilan to‘qnashuvlari, ruhiyatidagi ziddiyatli jarayonlar tasviri orqali ochib bеriladi. Masalan, Cho‘lponning "Kеcha va kunduz" romanidagi Miryoqub -o‘z muhiti bilan ziddiyatga kirishgan qahramon. Miryoqubning muhit bilan ziddiyati uning Akbarali bilan o‘zaro ziddiyatli munosabatlari fonida yеtishadi, ayni shu munosabatlar qahramon ruhiyatidagi murakkab jarayongao‘yfikrlar kurashiga turtki bеradi. Konfliktning barcha turlari ham qahramonni muayyan bir harakatga undaydi, ayni shu narsa konfliktni syujеtni yurgizuvchi kuch sifatida talqin qilishga imkon bеradi. Buni yana Miryoqub misolida ko‘rishimiz mumkin: Akbarali bilan ochiq to‘qnashuv darajasiga yеtmagan ziddiyati Miryoqubni harakatga o‘zini valinе'mati bilan qiyoslash asosida o‘zining kimligini, hayotdagio‘rnini anglashga undadiki, uning ruhiyatida murakkab o‘ylov jarayoni ("ichki harakat") boshlandi. Bu o‘ylovlar natijasida u o‘zini ijtimoiy shaxs sifatida tanishga, o‘zining ijtimoiy maqomini anglashga kеldiki, bu endi uni faol ijtimoiy harakatga ("tashqi harakat") undashi tabiiy (uning jadidlarga xayrixoh mavqеni egallashi romanning ikkinchi kitobida Miryoqub ijtimoiy faoliyatda tasvirlanishi mumkin edi, dеgan taxminni paydo qiladi) ko‘rinadi. O‘z-o‘zidan ravshanki, konflikt qahramonning qay yo‘sin harakat qilishini ham bеlgilaydi va shu asosda syujеt voqеalarining qay tarzda rivojlanishiga ham ta'sir qiladi. Masalan, Otabеk ruhiyatidagi ziddiyat shuki, u zamonasining ilg‘or ziyolisi sifatida inson shaxsini hurmat qiladi va ayni choqda o‘z davri, muhiti ta'siridan butkul holi ham emas. Natijada Otabеk muhit bilan konfliktda (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani mohiyatan qahramon- muhit konflikti, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat orqali ifodalanadi) yon bеrdi: "bir bеchorag‘a ko‘ra-bila turib jabr ham xiyonat..." bo‘layotganini, Zaynab "qarshisida bir jonsiz haykal" bo‘lishini bila turib, uylanishga rozilik bеrdi. Ya'ni, Otabеk ruhiyatidagi eskilik va yangilik kurashida avvalgisining qo‘li baland kеldi: u o‘sha damda Zaynab shaxsini, uning huquqini himoya qilolmadi. Kеyinroq, Zaynabning o‘ziga nisbatan muhabbatini bilgach, Otabеk aybini chuqur his qildi, shu bois ham Kumushning qat'iy talablariga qaramasdan uning javobini bеrishga jur'at qilolmadi, natijada o‘zi istamagani holda fojiaga yo‘l ochib 13 bеrdi. Ko‘rinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga kеladi, ayni paytda ularga faol ta'sir ham qiladi — syujеtning u yoki bu tarzda rivojlanishini bеlgilaydi. Bu esa konflikt syujеtni harakatlantiruvchi kuch ekanligini ko‘rsatuvchi yorqin dalildir.Badiiy asardagi shakl komponеntlarini badiiy mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun eng qulay tarzda uyushtirish kompozitsiyaning zimmasidagi vazifa sanaladi. Kompozitsiya (lot. tartibga solish, tuzib chiqish) asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning o‘zi bo‘lmaydi, zеro har bir unsur asar butunligida o‘zining funksiyasigaega bo‘ladi, muayyan g‘oyaviy-badiiy yuk tashiydi. Avvalo, kompozitsiyaning katta qismini syujеt tashkil qilishini ta'kidlash joiz. Shu bilan birga, badiiy asar faqat voqеalar tizimidangina iborat emas, unda rivoya, tafsilotlar, pеyzaj, portrеt, intеryеr, lirik chеkinish, qistirma epizod kabi syujеtdan tashqari qator unsurlar ham mavjud. Yozuvchi asar qurilishini bеlgilaganda ularning har birini o‘z o‘rnida, o‘z mе'yorida ishlatishi, qismlarni butun bilan mustahkam aloqada bo‘ladigan, bu aloqalar anglanadigan tarzda joylashtirishi muhim. Avval aytganimizdеk, yozuvchi ijodiy niyatdayoq o‘qish jarayonini ham nazarda tutadi. Ayni shu narsa, o‘qish jarayonining ijod jarayoniga ta'siri, badiiy asar kompozitsiyasini bеlgilaganda ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Kompozitsion jihatdan yaxshi tashkillangan asardan o‘quvchi to so‘nggi nuqtaga qadar yangi-yangi mazmun qirralarini kashf etib boradi, o`qish davomida turfa hissiy holatlarni qalbdan kеchiradi, aqliy yoxud ruhiy toliqish, zеrikish hislari unga tamomila yot bo‘ladi. Bulardan ko‘rinadiki, badiiy asar kompozitsiyasi asarning barcha komponеntlarini uyushtirib, uning shakliy va mazmuniy butunligini ta'minlaydigan, asarning o‘qilishi, uqilishi va kitobxonga g‘oyaviy-estеtik ta'sirini boshqaradigan, xullas, asarni chinakam san'at hodisasiga aylantiradigan eng muhim unsur ekan. Muayyan asar badiiyati haqida so‘z kеtganda uning syujеt-kompozitsion xususiyatlariga, ijodkorning badiiy mahorati haqida so‘z borganda uning bu boradagi mahoratiga ayricha e'tibor bеrilishi bеjiz emas. Zеro, badiiy asarda hayot muayyan badiiy shaklga solingan holda aks ettiriladi, unda yangi rеallik — badiiy voqеlik yaratiladi. Ya'ni, san'atkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni — voqеlikning badiiy modеlini yaratishi, hayot matеrialini(dispozitsiya) badiiy asarga(k ompozitsi aylantiris hi zarur bo‘ladi. Shu bois ham dispozits iyani kompozitsiyaga aylantira olish iqtidori ijodkor shaxsning tug‘ma imkoniyatlari sirasida sanalib, istе'dod kuchi uning qay darajada ekanligi bilan bеlgilanadi 9 . 9 Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish” 14 Ibob bo‘yicha umumiy xulosa Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kelib chiqadigan holda xulosa qiladigan bo‘lsak, syujet o‘tgan davrlardan buyon adabiyotshunoslida eng muhim bir omillardan biri bo‘lib kelgan. Ko‘rinib turibdiki syujet yo‘q bo‘lgan joyda ma’no, mantiq, go‘zallik va boshqa narsa albatda bo‘lmaydi. Shu sababli ham asarlarda yoki bo‘lmasa boshqa yo‘nalishda ham syujet katta ahamiyatga ega. Misol uchun bir asarning syujeti noto‘g‘ri tuzilgan bo‘lsa, syujet turlarini, tipologiyasini to‘g‘ri qo‘llay olmasa, o‘z o‘rnida ishlata olmasa, asar yo‘q degani, ya’ni ma’nosiz asar jamiyatga kerak bo‘lmaydi va o‘qilmaydi. Kitobxonlar hamisha syujeti qiziq va o‘zgacha bo‘lgan asarlarni sevib o‘qishadi. Syujetning asosiy vazifasi – o‘quvchini yoki tomoshabinni ma’lum bir voqealarga, personajlarga, ularning ichki va tashqi qarama-qarshiliklariga bog‘lab, asar ichida yuz beradigan jarayonlarni kuzatishga undash. Syujet, nafaqat voqealar zanjirini tashkil etib, balki asarning umumiy mazmuni va tematik jihatlarini rivojlantirishda ham katta rol o’ynaydi. Bu orqali yozuvchi o‘quvchiga muayyan g‘oya yoki qarashni yetkazadi, shuningdek, voqealarning qanday yuzaga kelganligini va qahramonlarning qanday o‘zgarishini ko‘rsatadi. 15 II BOB. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari, tilologiyasi va o‘ziga hos jihatlari “To‘rtko‘cha” romanining muallifi taniqli yozuvch filologiya fanlar doktori , professor Ulug‘bek Hamdam hisoblanib, bundan tashqari yozuvchining shukungacha kitobxonlar orasida mashxur bo‘lib kelayotgan bir qancharomanlarning ham muallifidir. "Tortko‘cha" romani mustaqillik avvalidan to kechagi kunimizgacha, qariyb 30–35 yillik katta bir davrning g‘oyat ziddiyatli voqealarini qamrab oladi. Unda huddi uchta yo'l boshidan chiqib qolgan ertak qahramonlari kabi to'rtko'cha boshida turgan O‘lmas timsolida o'zbek jamiyatining yuziga ko'zg'u tutiladi. Ko‘zguda ko'ringanlar esa ushbu katta hajmli romaning mazmun-mohiyatini belgilaydi. Jamiyat hayoti asosan bir shaxs taqdirida aks etgan ushbu roman qariyb 20 yil davomida yozildi. Muallif mazkur asarda "Muvozanat" romanida aytolmagan, aytish imkonini topolmagan dardlarini qog'ozga to‘kib soldi. Mutolaa davomida o'quvchi gohi kulib, gohi yig‘laydi, ta'bir joiz bo'lsa, "ming o'lib, ming tiriladi". Muhimi, u mushohada qiladi, fikrlaydi, asar qahramonlari bilan birga yo'l qidiradi – o‘zi uchun, millati uchun. Chunki bunda turfa taqdirlar aks etgan bo‘lib, ular o‘zlarining turish-turmushi, seviniyapti, qayg‘urishi bilan muhtaram o'quvchiga g‘oyat tanish, g‘oyat qadrdondirlar. Zero, asar bir emas, ming emas, balki undan chuno ko‘p o‘lmaslarning unutilmas hayot hikoyasiga bag‘ishlangan. Ulug‘bek Hamdamning istisnosiz barcha bitiklari millat ahlining buguni va ertasi uchun o‘ta dolzarab bo‘lgan muammolar muayyan insonlar taqdiri misolida haqqiniy tasvirlanadi. Yozuvchining navbatdagi romani “To‘rtko‘cha”ni ham millat ahlining holati haqida kuyunchaklik bilan yozilgan falsafiy -publististik asar deyish mumkin. Nazarimda, u biror asarni yozish kerakligi uchun emas, yozmasa turolmay qolgani uchun yozadiganday. Yozuvchi hamisha ko‘lamdor o‘ylaydigan va jonachirlik bilan yozadigan yozuvchi. Ushbu asar ham shunday xususiyatlari bilan diqqatni tortadi. Ulug’bek Hamdam ilk asarlaridam boshlab millatning faqat ishlashigina emas balki tizimli o’ylashni biladigan yoki shunga intiladigan vakillari obrazini yaratishga urunib keladi. “To‘rtko‘cha” da aynan o‘ylab ishlaydigan, ishlab o‘ylaydigan atrofidagi har bir narsa-hodisaga o’z munosabatini bildirishga urunadigan o’zbeklar tasvirlangan. Ma’lumki, odamning har qanday harakati o’y tufayli paydo bo‘ladi va fikrni voqeylikka aylantirish uchun ochundagi mavjud holatni o’zgartirishga olib keladi. Roman bosh qayramoni O’lmas va uning atrofida personajlar- bugunning muammolari bilan yashayotgan, har birimiz kundalim turmushda necha bor duch keladigan yaxshi yomon holatlar og’ushida kun ko’rayotgan kishilar. Ayni shu jihat asarning hayotiylik darajasini oshirib, uni o‘qirmanga yaqinlashtiradi. O‘lmasning chet tilini o‘rgangani bilan mag‘rurlanib yurgan yoshlarga: “Sizlar “inglizchani o‘rganib oldim, endi uni bilmaganlar menga yo’lni bo’shatsin, ketsin!”- deb o‘ylasangizlar, qattiq 16 yanglishasizlar. Ana shu bilgan tillaring bilan u inglizcha bo‘ladimi, xitoycha yoki arabcha, farqi yo‘q nima ishni qoyillatib bajaribsizlar, dunyoga nima berasizlar,- mana bular yanada muhum!..”- degan gaplari haqqoniyligi bilan diqqatga molik. Bugungi kunda gaplari haqqoniyligi bilan diqqatga molik. Bugungi kunda chet tilini bilishning o’zini yuksak fazilat, deb qarash nafaqat yoshlar, balki kap-katta lavozimdor kishilar orasiga ham keng tarqalgani ma’lum. Chet tilini bilish-globallashgan dunyo odamiga hayotdan o‘z o‘rnini topish vositasi. Bizda esa vosita maqsad bilan almashtirib qo’yilganday. Asardagi asosiy personajlar har qanday oqibatning sababi to‘g‘risida fikr yuritadi. Natijada mavzud holatning ildizi, mohiyati ochishga imkon tug‘iladi. Millat ahlining bugungi holati sababi ham fikrlash natijasida ochiladi. Sovet davrida har bir odam kattadir kichikdir, yaxshidir-yomondir qandaydir yumush bilan tayinlangan, tirikchilikka yetsa-yetmasa, ishxonasi va maoshi bo’lgan. Odamlar shunga ko’nikkan, ertangi kundan tashvishi bo’lmagan. Tuzum o’zgargach birdaniga tamomila boshqa sharoitga tushub qolgan odamlar asarda personaj tilidan: “Endi qiladigan ish yo‘q, hamma bekorchiga aylangan- qolgan. Bekorchilik esa qashshoqlikni yetaklab kelgan. Qashshoqlik o‘z navbatida tafakkurda qoloqlikni paydo qilgan. Qoloqlik bor joyda haqiqiy din qolib, nosog’lom din, sekta, mafiya urchiydi. Ishonch yo’qoladi. O‘z holiga qo‘yilgan olomon ozod suvdek eng qulay tomonga oqa boshlaydi” tarzida juda haqqoniy va asosli ko’rsatib beriladi. Shuningdek asar qahramonining jamiyatdagi holat odamlarning ruhiyati, e’tiqodi va manaviyatiga ham jiddiy ta’sir qilib, uni o‘zgartirib yuborishi mumkinligi haqida aytgan: “…jamiyat, undagi odamlar qanday bo’lsa dinni ham, boshqa ta’limotlarni ham o‘z ko‘yiga soladi. Qoloq odamning simosida u qoloq bo‘lib, ilg‘or insonning simosida esa ilg‘or ta’limot bo‘lib namoyon bo‘ladi. …bizda jamiyatning to‘piqqa chiqar-chiqmas darajasi dinni ham o‘z saviyasiga moslab tushunayapdi, tushuntirayapdiki, buning adog‘i esa xavfli. Hatto o‘ta xavfli… Johilga din emas ma’rifat tutuladi. Din tutildimi, ulardan yaxshilik kutma! Ma’rifatli o‘qimishli insonning dindorligidan atrofga foyda bo‘lsa borki, aslo ziyoni yo‘q” tarzidagi qarshi ham haq ekani bilan o’qirman ko‘lidan joy oladi.Roman qahramoni O‘lmas va uning atrofidagi o‘y kishilari faqat o‘z shaxsiy muammolari bilan o‘ralashib qolgan odamlar emas, ular kattaroq miqyosda fikrlaydigan insonlar. Ular oldingi o‘z yurtidagi holat sabablari, keyin, dunyo tartiboti haqida bosh qotirishadi. Ijtimoiy holatdagi nopok o‘rinlarni tuzatish yo‘llari to‘g‘risida o‘ylashadi. “Nega aksar inson ulg‘ayganda ham xuddi bolaligi kabi baxtli bo‘lolmaydi? Nega uning suyagi qotib, aqli to‘lishgani sari baxtsizligi ortib boradi? Nega, nega, nega? … Yoki o‘zga yurtlarda yashaydimi baxtli odamlar?.. Bormi shunday o‘lkalar? Bor bo‘lsa nega biz ularday emasmiz? Nega biz tomonlarda tug‘ulish- saodat emas, balki balki kulfat, yashash-ozod qushdek parvoz qilish emas, balki eshakdek yuk tashish?.. Nega?!” Obrazning bunday o‘ylarda suniylikning yo‘q. O‘zini, o‘zligini, umuman insonning hayotidagi o‘rnini 17 anglamoqchi bo‘lgan bugungi odamning fikrlari bular. Romandagi ko‘pchilik obrazlar, ayniqsa, bosh qahramon ko‘pincha ehtirosli fikrlaydi. Chunki ular hayotning fikr uyg‘otibgina qolmay, tug‘uni ham junbushga keltiradigan muammolariga duch kelishadi. Yozuvchi persanajlarning aynan shunday holatdagi ruhiyat dunyosining ko‘rsatishga urunadi. Negaki, odamning asl qiyofasi shunday holatda to‘laroq namoyon bo‘ladi. Asardagi: “ Orzu- maqsadlarimiz maydalashdi. Shunga yarasha ideallar ham. Nazarimda zamondoshlarimizning ko‘pchiligi tuzukroq orzu qilishni ham bilmaydi hozir. Ideallar haqida esa tasavvurga ham ega emas” yo‘sinidagi hasratli iqror o‘qirmanni anduhli o‘ylar girdobiga uloqtiradi. Atrofidagi odamlarni komil ko‘rmoq orzusidagi qahramonning: “Biz bugun haqiqiy ma’nodagi orzu qilishdan uzoqlashib ketdik. Judayam uzoqlashdik. Istaklarimizni orzu deb atay boshladik. Xa, biz orzuni istak darajasiga tushurib qo‘ydik. Istak- badanning ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lsa, orzu chinakkam orzu- ruhning, inson ma’naviy o‘zagining ehtiyojlari bilan qoimdir…” yo’sinidagi qanoati o’qirmonlar ko‘kjiyagi(ufq)ini kengaytiradi. Adib romanda dunyo yaxshilarsiz qolmasligini turli obrazlarning jonli ta’sviri orqali haqqoniy aks ettiradi. Chunonki, romandagi Iskandar aka obrazi zimmasiga ana shunday yuk ortilgan. U jamiyat a’zolari o‘rtasida zarpechakdek ildiz otib borayotgan jaholatga qarshi o‘ziga xos yo‘sinda muntazam qilib borayotgan ishi asarda “… u kunda Toshkent Markaziy do‘koni ortidagi kitob bozoriga yo‘l oladi. …jangchi qurolini olib, yovga qarshi kurashishga otlangani kabi har tong kitob to‘la xaltasini ortmoqlab bozorga yo‘l oladi. Jangchi yovni o‘ldirsa, kitobdor jaholatni!..” shaklida aks ettiriladi. Ayni vaqtda asar qahramonlari yaxshi bo‘lishi uchun juda katta fidoyilik shart emasligini, har bir odam boshqa odamlarning ham o‘zaro istaganday erkin yashashlariga xalaqt bermaslik eng katta ezgulik ekanini biladilar. O‘lmas, O‘ktam, O‘g‘iloy, Zafar, Piri komil, Ochil boshqa bir qator obrazlar tabiati va taqdiri juda ta’sirli ta’svirlangan. Jamiyat va shaxs, ijtimoiy-siyosiy tuzum va alohida odam munosabatlari muayyan insonlar taqdiri misolida haqqiniy ko‘rsatilgan. Ushbu roman- millat hayotining ichida qaynayotgan shaxs o‘ylari va tutimlarining badiiy tasviri. Qaltis masalalarga dalil munosabat, katta ko‘lamdagi muammolar yechimi haqida ochiq gapirayotgan, qiynalib o‘y surayotgan shaxsning istirobli iqrorlari. Oldin aytilganidek, garchi publististik otashinlik xos bo‘lsa-da, haqqoniylij va real hayotiylik yaqqol aks etgan bu asar yuksak badiiyat namunasi hamdir 10 . “To‘rtko‘cha” qahromoni O‘lmas dunyoga, o‘zi yashayotgan kunlarga savol nazari bilan boqayotgan, yechim izlaydigan fikr odami. Romanni o‘qigan kitobxon ham qahramonning savollariga esh bo‘lib yechim izlashga tushadi. Chunki bunday kegan 10 Ulug‘bek Hamdam “To‘rtko‘cha”-Qozoqboy Yo‘ldosh fikrlari, Yangi asr avlodi-2024 18 voqeliklar sizu bizga aslo begona emas. Vaqt kutib turmaydi. Yillar o‘tadi. Avlodlae almashadi va aminmanki, erta bir kun kelajak kitobxonlari “To‘rtko‘cha”ni o‘qiganlarida bugungi kunimizning halol va teran tahliliga qayta-qayta duch keladilar. Asarning muallif O‘lmas simosida to‘rtta ko‘chaning qarshisida tanlovda turgan odamning, bugunning odamining butun hayoti davomidagi chigalliklar, murakkabliklar, sinovlarni haqqoniy ko‘rsatib berishini uddasidan chiqqan. Asar asosan 1997-2017-yilgacha bo‘lgan hayotiy voqea va hodisalarda o‘z ichiga oladi. Ulug‘bek Hamdam asar haqida shunday deydi: “ Biz qanday davrni bosib o‘tdik, qanday murakkabliklar bilan to‘qnash keldik , ularni qanday yengib o‘tdik, qanday muammolarni halqildigu, hali qanday muammolar hal qilinishi kerak bo‘lib turibdi, degan savollarga baholi qudrat manashu “To‘rtko‘cha” va undan oldingi “Muvozanat” romanlarida javob izlangan. Romanlardagi qahramonlar anashu muammolar bilan birga yashaydi. Bu o‘tish davrining qaharamonlari, bu o‘tish davrining siz bilan bizni zamondoshlar. Bu zamondoshlarning taqdirida esa biz o‘quvchilarning oddiy hayotlarini bir qismi yotadi. Shuning uchun bu roman ma’lum ma’noda sarhisob, ma’lum bir yakunlangan bir davrning sarhisobidir”. Ulug’bek Hamdamning “To’rtko’cha” romani o’zbek adabiyotining zamonaviy asaridan biri bo’lib, unda inson hayoti va ruhiy kechinmalari, jamiyatdagi muammolar, ijtimoiy-siyosiy vaziyatlar o’rganiladi. Romanning syujeti ikki asosiy yo’nalishda rivojlanadi: bir tomondan, uchta turli ijtimoiy qatlamdan bo’lgan kishilarning yani uch davrning isonlari hayoti va ularning o’zaro aloqalari tasvirlanadi, boshqa tomondan esa, jamiyatning ichki muammolari, korruptsiya, ta’sir va zulmga qarshi kurash muammolari yoritiladi. Romanda jamiyatning ijtimoiy-siyosiy qiyinchiliklari, odamlarning ichki ruhiy dunyosi, orzu-havaslari va tushunmovchiliklari ko’rsatiladi.Asar, shuningdek, zamonaviy O’zbekiston jamiyatidagi turli ijtimoiy qatlamlar va ularning o’zaro munosabatlarini, madaniyat, siyosat, iqtisodiyot kabi masalalarni chuqur tahlil qilishga harakat qiladi. “To’rtko’cha” romani, o’zining tahliliy yondoshuvi va ijtimoiy-siyosiy mavzularni ochib berishdagi muvaffaqiyati bilan katta ahamiyatga ega. Syujetda jamiyatning o’zgaruvchan sharoitlari va insonlar orasidagi qarama-qarshiliklar, ularning o’z-o’zini anglash va o’zgarishga intilishlari asosiy o’rinda turadi. To’rtko’cha romanida insonning ichki dunyosi, ijtimoiy tizimdagi adolatsizlik, ko’plab kishilarning ruhiy va ma’naviy iztiroblari haqida so’z yuritiladi. Hamdam, ushbu asar orqali nafaqat individual, balki kollektiv tajribalarni ham ko’rib chiqadi.Romanning qahramonlari orasidagi muloqot, ularning ichki dunyosiga oid psixologik portretlar, hayotdagi maqsad va tushunmovchiliklarga qarshi kurash, asarda yuzaga keladigan asosiy konfliktlarni tashkil qiladi. Bularning barchasi birlashib, kitobni jamiyatdagi keng qamrovli ijtimoiy va ma’naviy masalalar yuzasidan 19 kuchli tahlilga aylantiradi.Asar o’quvchini o’zining chuqur ijtimoiy tahlili va psixologik aspektlari bilan o’ylashga majbur qiladi. Asarda to‘rtko‘cha boshida turgan O‘lmas timsolida o‘zbek jamiyatining yuziga ko‘zgu tutiladi. Ko‘zguda ko‘ringanlar esa ush bu katta hajimli romanning mazmun mohiyatini belgilaydi. “To‘rtko‘cha” romani ijtimoiy, siyosiy, milliy, biografik asar hisoblanadi. Asarning bosh mavzusi “Insonning ma’naviy tanlovi”. Yani xalq to‘rtko‘chadan qay birini tanlasa faravonlikka chiqadi, shu haqida. “To‘rtko‘cha” romanida syujeting turi : xronikal-konsentrik . “To’rtko’cha” romanida syujetning xronikal va konsentrik bo‘lishi asar tuzilishi va voqealarning rivojlanishiga alohida mazmun bag‘ishlaydi. Bu ikki syujet turi asarning strukturasida va mazmunida muhim rol o‘ynaydi. Xronikal syujetda voqealar vaqt davomida ketma-ket va tartib bilan rivojlanadi. “To’rtko’cha”da ham syujet, vaqt o‘tishi bilan voqealar va personajlar orasidagi o‘zgarishlarni, ularning ichki dunyosidagi muammolarni va ijtimoiy sharoitlarni tasvirlaydi. Xronikal strukturada voqealar aniq vaqt va tartib bilan o‘zaro bog‘lanadi, bu o‘quvchiga asar davomida har bir personajning hayotidagi o‘zgarishlarni yaxshiroq anglash imkonini beradi. Asosiy sabablari: 1.Zamonaviy jamiyatdagi o‘zgarishlar: Roman ijtimoiy, madaniy va shaxsiy o‘zgarishlar fonida rivojlanadi. Voqealar vaqt o‘tishi bilan jamiyatdagi murakkabliklar, o‘zgarishlar va yangi dunyoqarashlar orasida yuz berayotgan muammolarni aks ettiradi. 2.Psixologik rivojlanish: Har bir personajning ichki rivojlanishi va uning hayotdagi pozitsiyasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib boradi. Xronikal syujet personajlarning shaxsiy o‘sishi va o‘zgarishlarini ko‘rsatishga imkon beradi. 3.Vaqtning ta’siri: Syujetda voqealar va personajlarning qarorlari vaqtga bog‘liq holda rivojlanadi. Bu syujet tuzilmasi romanning realistik va zamonaviy muhitga mos kelishini ta’minlaydi. Konsentrik syujetda voqealar va asosiy fikrlar markazga yaqinlashadi, ya’ni asar davomida voqealar bir nuqtada to‘planadi va ularning o‘zaro bog‘lanishi kuchayadi. Bu syujet tuzilmasi voqealarning yakunida ularning bir-biri bilan bog‘lanishini ta’minlaydi va o‘quvchini asosiy muammoga olib keladi. Asosiy sabablari: 1.Shaxsiy va ijtimoiy konfliktlar: Romanda har bir personajning ichki va tashqi dunyosidagi qarama-qarshiliklar o‘zaro bog‘lanadi. Konsentrik tuzilma orqali bu konfliktlar jamiyatdagi umumiy muammolarni yoritishga olib keladi, va yakunda barcha voqealar bir nuqtada – asosiy masala, masalan, insonning o‘zini anglash yoki jamiyatdagi o‘rni – atrofida to‘planadi. 20 2.Simmetrik tahlil: Asardagi personajlar va voqealar markazga yaqinlashib, ularning rivojlanishi va ta’siri bir-birini kuchaytiradi. Har bir voqea va personaj o‘zgarishi boshqa bir voqea yoki shaxs bilan o‘zaro bog‘lanadi va umumiy g‘oyani kuchaytiradi. 3.Markazlashtirilgan tematik asos: Romanning asosiy maqsadi – insonning ichki izlanishlari, jamiyat bilan munosabati, o‘zgarishlar va muammolar haqida kengaytirilgan bir nuqtaga – markaziy bir mavzuga yo‘naltiriladi. Konsentrik syujet bu markazni kuchaytirib, barcha voqealarni bir-biriga bog‘lab, yakuniy natijaga olib keladi. Xronikal syujet romanning zamonaviy va realistik ruhini saqlaydi, voqealar vaqt o‘tishi bilan rivojlanib boradi. Konsentrik syujet esa, asarning markazida voqealar va personajlarning o‘zgarishlari yoki conflictlarining to‘planishini ta’minlaydi. Ijtimoiy va psixologik konfliktlarni ochib berishda xronikal va konsentrik syujet bir-birini to‘ldiradi, bu asarning mazmunini chuqurlashtiradi va o‘quvchiga ko‘proq fikr-mulohaza qilish imkonini beradi. O‘zgarishning simmetrik ko‘rinishi: Har bir personajning rivojlanishi va voqealarning to‘planishi asarda umumiy g‘oya va markaziy masalani kuchaytiradi. Shunday qilib, “To’rtko’cha” romanida xronikal va konsentrik syujet tuzilmalari bir-birini to‘ldirgan holda, asarning murakkab tematikasi va psixologik chuqurligini yoritadi. Bu syujet strukturalari asar davomida o‘quvchiga insonning ichki va tashqi dunyosini, jamiyatdagi o‘rni va o‘zgarishlarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Asarning muammosi : Ma’naviy tanlov(Milliy muammo). Qahramonning tasviriy usuli : Psixologizm Badiiy nutq jihatidan dialogdan foydalanilgan. Romanda muallif jamiyatning muammolari asosan dialoglar orqali bayon qilgan. Qahramonning ruhiy holatini esa monoglar orqali bayon qilgan. Syujet tipologiyasi Asarning syujet yo‘nalishi : “To‘rtko‘cha” romanida syujetning yo’nalishi teskari deb aytish mumkin. Bu degani, asardagi voqealar va personajlarning rivojlanishi odatiy vaqt davomiyligi yoki an’anaviy syujet yo‘nalishidan farq qiladi. Romanning syujetida vaqt va voqealar qanday rivojlanishini tahlil qilganimizda, uning yo‘nalishi ko‘pincha orqaga qaytish yoki teskari rivojlanish tarzida ifodalanadi. Asarda ko‘plab voqealar o‘tgan zamonga qaytib, personajlarning ichki izlanishlari, o‘zgarishlari va shaxsiy tarixlarini qayta ko‘rib chiqishlari bilan tasvirlanadi. Voqealar ma’lum bir nuqtada boshlanib, so‘ngra o‘tmishdagi muhim voqealar haqida eslatmalar, orqaga qaytishlar mavjud bo‘ladi. Roman 21 davomida personajlar o‘z hayotlaridagi muhim va qiyin qarorlarni eslab, o‘zgarishlarining sabablarini tushunishga harakat qiladilar. Bu jarayon orqali ularning shaxsiy o‘sishlari va psixologik o‘zgarishlari ko‘rsatiladi. Bu jarayon asar syujetining teskari yo‘nalishdagi rivojlanishiga misoldir. Syujetda hozirgi zamon va o‘tgan davr o‘rtasida teskari bog‘lanishlar mavjud bo‘lib, bu o‘quvchiga ijtimoiy, psixologik yoki falsafiy o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Syujetning yo‘nalishi to‘g‘ri yoki teskari ekanini aniqlashda: • To‘g‘ri yo‘nalish deb ataladigan syujetda voqealar aniq bir yo‘nalishda, oddiy ketma-ketlikda, vaqt o‘tishi bilan to‘g‘ri ravishda rivojlanadi. • Teskari yo‘nalish esa voqealar va personajlarning o‘zgarishlari, ba’zan o‘tmish voqealarni eslash yoki o‘rganish orqali amalga oshadi. Bunda vaqtni orqaga qaytish, o‘tgan voqealarni qayta ko‘rish va bu orqali hozirgi holatga ta’sir qilish ko‘zda tutiladi. Dinamikasi: “To’rtko’cha” romanida syujetning dinamikasi sekin deb aytish mumkin. Bu asar voqealarining rivojlanish tezligi odatda sekin, chuqur tahlil va personajlarning ichki dunyosiga kirish orqali amalga oshadi. Romanda voqealar aniq va batafsil tasvirlanadi, har bir voqea va uning tafsilotlari o‘quvchiga diqqat bilan yetkaziladi. O‘tgan va hozirgi voqealar o‘rtasidagi bog‘lanishlar va personajlarning o‘zgarishlari, asosan, sekin-asta rivojlanadi. Har bir kadr yoki voqea o‘rtasida ta’sirchan tasvirlar va metaforalar orqali ma’nolar ochiladi, bu esa syujetni sekin rivojlanishiga olib keladi. Vaqt o‘tishi va personajlarning o‘zgarishi roman davomida asta-sekin tasvirlanadi. O‘tmish, hozirgi va kelajak voqealari o‘rtasidagi bog‘lanishlar va vaqt o‘tishi bilan bog‘liq o‘zgarishlar syujetni sekin rivojlanadigan tarzda tashkil etadi. Bu usul o‘quvchiga har bir personajning rivojlanishini va o‘zgarishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Syujet jihatidan : “To‘rtko‘cha” romani syujeti jihatidan tugallanmagan deb aytish mumkin. Asarda voqealar va personajlarning o‘zgarishlari, xususiy hayotidagi konfliktlar va tashqi dunyo bilan aloqalarini ko‘rib chiqishda aniq bir yakun yoki hal qilishdan ko‘ra, asar ochiq yakun bilan tugaydi. Asarda har bir personajning o‘zgarish jarayoni mavjud, lekin bu o‘zgarishlar mutlaqo yakunlanmaydi. Ularning ichki dunyosidagi muammolar, jamiyatdagi o‘rni va qarorlar hali to‘liq hal etilmagan. Bu, o‘z navbatida, romanning tugallanmaganligini ko‘rsatadi, chunki voqealar rivojlanishi va qarorlar to‘liq amalga oshmagan. Asarda voqealar, konfliktlar va personajlarning o‘zgarishlari ochiq tarzda taqdim etiladi. Kitobxon romanni tugatgach, ba’zi masalalar va savollarni o‘zida qoldiradi, bu esa asarning ma’lum bir darajada tugallanmaganligini ko‘rsatadi. “To’rtko’cha” romani syujeti jihatidan ambivalent syujet yani kutilmagan yakun Syujetning to’liq yoki uzuqliligi: to’liq 22 Syujetning kelib chiqishi: orginal “To‘rtko‘cha” asaring ekspozitsiyadan O‘lmasning qishloqda yashab, yozuvchi bo’lish uchun shaharga o‘qishga ketgani, o‘qishga kira olmasdan armiyaga hizmat safariga borgani, u yerda o’qishga yana topshirib kirish uchun tayyorlangani, armiyadan qaytib, o‘qishga kirgani, unversitetda talabalarning hayotini ko’rgani, yoshi ulg’aygan sari jamiyatdagi yomon illatlarni ko’rib ularga qanday yechim izlashga kirishgani, nohaqliklarga ko’p bora uchragani, necha marotaba yiqilsa ham yana oqqa turgani, og’ir judoliklarni ko’rgani, turli toifadagi kishilar bilan tanishganini bilib olamiz. Bularning hammasi O‘lmasning oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishishiga ishonishimiz uchun imkon beradi. Bu asarda ekspozitsiyaning sochma turini uchratishimiz mumkin. “To‘rtko‘cha” romanida tugunlar juda ko’p. Masalan O‘lmasning jurnaldan sababsiz tuhmatlar bilan ishdan ketishi. Bu yerda O‘lmas bunday holatda hayratlanadi va nima bo’layotgani tushunishga harakat qiladi. Bundan tashqari yana bir tugun O‘lmasning o‘g‘li Erkin bilan sodir bo’ladi. Erkin grin kart o‘ynashni va amerikaga ketishni xohlaydi. Lekin O‘lmas o‘ynashiga ruhsat bermaydi va ikkis o‘rtasida ziddiyat kelib chiqadi. Yana bir tugun esa bu O‘lmasning Zafar aka tomonida aldanganligi. O‘lmasdan foydalanib Zafar aka oxiriga kelib pullarni bermaydi va O‘lmas esa qarzga botib qoladi nima qilishni bilmay o‘zini o‘qqa cho‘qqa ura boshlaydi. Bunday tugunlarni asar davomida juda ham ko’p uchratishimiz mumkin. Romanda yechimga ham bir qancha misollar ham mavjud. Misol uchun O‘lmas onasini davolashga Turkiya olib boradi. U yerlik shifokorlar onasini sog’lom ekanligini yuragida muammo yo’qligina aytadi. Shunda O‘lmasning barcha xavotirlari yomon o‘ylari bir zumda yo‘q bo‘ladi. Yana bir misol O‘lmas Erali og‘a va Zafar aka bilan biznes qilmochi bo’lishadi. Zafar aka zarqisimlar soatadigan do‘koni bor edi. O‘lmasning Turkiyada zarqisimlar yetkazib bergan qadirdon tanishi bor edi. Shu orqali Turkiyada mol olob kelib Zafar akani do‘konida sotib biznes qilishmochi bo’lishadi. Lekin Zafar aka ularni aldab tavar o‘tmayapdi, sotilmayapdi deb aldab sotmaydi. Shundan so‘ng O‘lmasning bo‘ynida katta qarz qolib ketib nima qilishini bilmay juda ko‘p o‘ylanadi. Turkiyadagi hamkoriga pulni berish kerak bo‘ladi. Bu voqealardan keyin O‘lmas yanada qattiq mehnat qilib pul topib do‘kondagi tovarlarni bir ammallab sotib qarizdan qutiladida va biznesini boshidan boshlab oyoqqa turadi. Shu orqali qarzlardan qutilib o’ziga to’q bo’lib oladi. Zafar aka esa qilmishiga yarasha jazo oladi Serqatlam, murakkab syujetli asarlarda har bir syujet liniyasining o‘z kulminatsiyasi bo‘ladi. Bu asarda migrantlarning o'z kulminatsiyasi o‘ligining ma'lum bo‘lishi tarzida, yani Rahmatjon aka Rossiya ishlashga ketib u yerdan o‘ligi kelgani. U inson o‘qimishli 23 yana o‘qituvchi edi. Afsuski o’sha davr qiyinchilogi bilan Rossiyaga ishlashga boradi so’ngida esa u insonning o‘ligi kelad. Jurnaldan ishdan ketishning o‘z kulminatsiyasi, O‘lmas jurnalga ishga kirganidan keyin u yerda ancha ishlab, jurnalning reytingi oshishiga ko‘p hissa qo‘shgan. Shunga qaramay u egallagan lavozim boshqalarga kerak bo‘lgani, tuhmat qilib ishdan bo‘shatishganiga haron qoladi. Bunday vaziyat kitobxonga ham qattiq ta’sir qiladi. Otishmaning o‘z kulminatsiyasi, asarning eng ta’sirli va kutilganda bo’lgan voqea bu Ochilning aybsiz begunoh bo’lishiga qaramasdan shavqatsizlarcha otib o‘ldirilganligi. Ochil o‘sha vaziyatda tasodifan u yerda bo‘lib qolgani otib o‘ldirilganligi hammaga qattaiq ta’sir qiladi. Bundan tashari u otishma bo’lgan joyda qanchadan qancha begunoh insonlar ham bo‘lgan afsuski ular ham o‘ldirilgan. Bu tarixda Andijon voqeasi deb nom oldi. Bu voqealar bo’lishining asosiy sababi mahbuslar qamoqdan qochib ketganligi. Yana blardan tashqari avlodlar to‘qnashuvining o‘z kulminatsiyasi ham bor. 24 II BOB bo‘yicha umumiy xulosa Ulug’bek Hamdamning “To’rtko’cha” romani o‘zbek adabiyotining eng muhim va ta’sirchan asarlaridan biri sifatida ajralib turadi. Ushbu asar, psixologik, sotsial-psixologik va reallistik janrlarda yozilgan bo‘lib, unda o‘zgarayotgan jamiyatda insonlarning ichki dunyosi, ijtimoiy muammolar va insoniylik masalalari chuqur tahlil qilingan. Roman nafaqat o‘zining tarkibiy tuzilishi, balki til va uslubidagi murakkablik bilan ham e’tiborni tortadi. Romaning turlarini va tipologiyasini o‘rganish, uning nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyotidagi o‘rnini anglashga yordam beradi. Psixologik roman sifatida, personajlarning ichki dunyosi va ichki kurashlari romanning asosiy markaziga o‘ralgan. Shuningdek, sotsial-psixologik va reallistik jihatlar roman tuzilishini yanada boyitadi va uni o‘quvchiga haqiqiy jamiyat muammolarini, o‘ziga xos psixologik portretlarni taqdim etadi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani yuqorida keltirilganidek xalqning ichidagi dardlarini olib chiqan murakkab romanlardan birib bo‘lib adabiyotshunoslikka kirib keldi. Bu roman insonlar hayotidan yaqol misol bo’lib ko‘rsatilgan. Asarning har bir voqealari kitobxonni zeriktirlay o‘ziga tortadi. Qiziqish bilan o’qib davom etiramiz. Romanni syujeti qiziq va noodatiydir. Ulug’bek Hamdam roman orqali insonlar hayotida davomida qanday qiyinchiliklarga duch kelgani, nohaqliklarga indamay jim yurganlarga nisbat chora ko‘rilishi kerak ekanligini, ilmli insonlar qarlanishini, yoshlarni o’qib yaxshi inson bo‘lishini, karupsiyalarni oldini olishni, muammoga duch kelsa sabr bilan unga yechim izlab vaziyatdan chiqib ketish kerak ekanligini ko’rsatib bergan. 25 Xulosa Yuqorida keltirilgan kurs ishi rejasida “To’rtko’cha” romanining turlari va tipologiyasiga oid muhim jihatlar keltirilgan bo‘lib, har bir bo‘lim romanning til va adabiy jihatlarini o‘rganish orqali chuqur tahlilni amalga oshirishga qaratilgan. Ulug’bek Hamdamning “To’rtko’cha” romani o‘zbek adabiyotining eng muhim va ta’sirchan asarlaridan biri sifatida ajralib turadi. Ushbu asar, psixologik, sotsial-psixologik va reallistik janrlarda yozilgan bo‘lib, unda o‘zgarayotgan jamiyatda insonlarning ichki dunyosi, ijtimoiy muammolar va insoniylik masalalari chuqur tahlil qilingan. Roman nafaqat o‘zining tarkibiy tuzilishi, balki til va uslubidagi murakkablik bilan ham e’tiborni tortadi. Til va uslub jihatidan, roman lingvistik tipologiya nuqtai nazaridan ham juda boydir. Har bir so‘z va ifoda, jumla va fraza orqali Hamdam o‘zining mavzularini, ijtimoiy va psixologik masalalarni ochib beradi. Sintaktik, semantik va pragmatik tahlillar orqali romanda o‘quvchining dunyoqarashini shakllantiradigan bir qator til vositalari ishlatilgan. Shunday qilib, “To’rtko’cha” romani nafaqat adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan muhim asar bo‘lib qolmaydi, balki uning ijtimoiy, psixologik va lingvistik tahlili yordamida o‘zbek adabiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘yganligini ko‘rsatadi. Bu roman o‘zining murakkabligi va chuqur mazmuni bilan zamonaviy o‘zbek adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romaniga oid adabiy tahliliga oid ilmiy manbalar, kitoblar , maqolalar, tanqidiy fikrlar va boshqa manbalar yetarli emas. Chunki bu ramona 2024-yil nashrdan birinchi bor chiqarildi. Shu sababli ham romanga doir manbalar yetarli emas va juda kam. Shunday bo‘lsada bu romanni o‘qib tugatgan insonlarda ijobiy fikrlar tug‘iladi va kitobxonlar, adabiyotshunoslar yaxshi fikrlar berishgan. Yuqorida aytib o‘tganimdek bu roman xalqchil roman hisoblanadi. Romanda oddiy insonlar hayoti aks etgan. O‘lmas obrazi orqali xalqimiz qancha ko‘p qiyinchiliklardan o‘tib, qiyinchiliklarni yengib o‘tib, yanada kuchli bo‘lib oyoqqa turganini ko‘rsatib bergan. Syujeti ham har bir o‘qigan kitobxonni zeriktirib qo‘ymaydi. Romanni turini aniqlab, tipologiyalarga bo‘lib tahlil qilish jarayonida romanning mukammal darajada yozilganiga guvoh bo‘ldim. Roman muallifi Ulug‘bek Hamdam o‘zining hayotidan olib yozganligi sababli ham roman boshqa romanlardan farq qilib turadi. Boshqa yozuvchilarning romanlari hech bir qismi o‘xshash emas. Real voqealarga asoslanib yozilgan. Mening fikrimcha bu romanni o‘qib chiqan har bir kitobxon o‘ziga ko‘pgina xulosalar oladi. Mustaqillik davrining boshlari qanday shaoit, vaziyat bo‘lganligini o‘qish jarayonida shunday ko‘z oldilariga keltirishadi. O‘ylaymanki bu roman kelajakda ham katta muvofaqqiyatlarga erishadi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar Ilmiy manbalar 1.Erkin Xudoyberdiyev “Adabiyotshunoslikka kirish “- Toshkent “Iqtisod- Moliya” 2007 2.To‘raboyeva B. , Ko‘chimov U. “Adabiyotshunoslik” – Toshkent “Malik Print Co” 2022 3.Dilmurod Quronov “Adabiyotshunoslikka kirish” – Toshkent O‘zbekiston Fanlar akademiyasi “Fan” nashriyoti 2007 4.Izzat Sulton “Adabiyot nazaryasi” – Toshkent 1979 5.Mirzaev, X. (2011). Adabiyotshunoslikka kirish. — Toshkent: Sharq nashriyoti 6.Shukurov, R. (2013). O’zbek adabiyotida syujet va uning rivojlanishi. — Toshkent: Akademnashr 7.Raxmatullayev, A. (2009). Adabiyot nazariyasi. — Toshkent: O’zbekiston 8.Yusufov, A. (2017). Adabiyotshunoslikda syujet va kompozitsiya. — Toshkent: Ijtimoiy fanlar nashriyoti 9.Д-КУРОНОВ, З.МАМАЖОНОВ, М.ШЕРАЛИЕВА АДАБИЁТШУНОСЛИК ЛУГАТИ Тошкент «Akademnashr» 2013 10.Xolmatov, T. (2014). Adabiyotshunoslikda syujet va janr turlari. — Toshkent: O’zbekiston nashriyoti Xorijiy adabiyotlar 11.Zhuravlyov, V. (2015). Adabiyot nazariyasi: Syujet va kompozitsiya. — Moskva: Nauka. 12.Propp, V. Y. (1968). Morfologiya fol’klora (Morphology of the Folktale) 13.odorov, T. (1969). Grammatica del racconto (The Grammar of the Story) 14.Genette, G. (1980). Narrative Discourse: An Essay in Method 15.Eagleton, T. (1983). Literary Theory: An Introduction 16.Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination: Four Essays 17.Freytag, G. (1863). Die Technik des Dramas (The Technique of the Drama) 18.Hegel, G. W. F. (2007). The Philosophy of History 19.Dostoevskiy, F. (2000). Jinoyat va jazo. — Moskva: Khudozhestvennaya literature 27 Internet saytlar 20. 21.22. 23 24.https://qomus.info 25.https://uz.wiktionary.org 28

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Adabiyotshunoslikda syujet mazmun va shakl komponenti sifatida

II BOB. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida syujetning turlari, tipologiyasi va o‘ziga hojihatlari

Xulosa

Adabiyotlar ro‘yxati

Купить