Umumiy muvozanatlilik va samaradorlik

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	75.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Umumiy muvozanatlilik va samaradorlik

Купить

KIRISH
Kurs ishining dorzarbligi: Samaradorlik eng yuqori mahsulot hajmiga
erishish uchun eng kam ma'lumotlardan foydalanadigan ishlashning eng yuqori
darajasini anglatadi. Samaradorlik ma'lum vaqtni va energiyani o'z ichiga olgan
holda ishlab chiqarish uchun sarflanadigan keraksiz resurslar sonini kamaytirishni
talab qiladi. Bu foydali mahsulotning umumiy kirishga nisbati yordamida
aniqlanishi mumkin bo'lgan o'lchovli tushuncha. Istalgan natijani amalga
oshirishda jismoniy materiallar, energiya va vaqt kabi resurslarning isrofgarligini
minimallashtiradi. Iqtisodiy samaradorlik deganda ushbu iqtisodiy holatdagi har
bir kishiga eng yaxshi xizmat ko'rsatadigan resurslarni optimallashtirish
tushuniladi.
Kurs ishining vazifalari: Hech qanday belgilangan chegara iqtisodiyot
samaradorligini belgilamaydi, ammo iqtisodiy samaradorlik ko'rsatkichlariga
bozorga eng kam xarajat bilan olib kelinadigan tovarlar va eng katta ishlab
chiqarishni ta'minlaydigan mehnat kiradi. Bozor samaradorligi narxlarning mavjud
ma'lumotlarni qanchalik birlashtirganligini tavsiflaydi. Shunday qilib, bozorlar
barcha ma'lumotlar narxlarga qo'shilganda samarali bo'ladi, shuning uchun bozorni
"mag'lub etish" imkoniyati yo'q, chunki baholanmagan yoki yuqori baholangan
qimmatli qog'ozlar mavjud emas. Bozor samaradorligi 1970 yilda iqtisodchi Evgen
Fama tomonidan tavsiflangan bo'lib, uning samarali bozor gipotezasida (EMH)
investor bozorni ortda qoldira olmaydi va bozor anomaliyalari mavjud bo'lmasligi
kerak, chunki ular darhol o'zboshimchalik bilan hal qilinadi.
Kurs ishining maqsadi: Operatsion samaradorlik operatsion xarajatlar
funktsiyasi sifatida qanchalik yaxshi foyda olishini o'lchaydi. Operatsion
samaradorlik qancha ko'p bo'lsa, firma yoki investitsiya shunchalik foydali bo'ladi.
Buning sababi shundaki, korxona alternativadan ko'ra ko'proq yoki kam xarajat
evaziga ko'proq daromad keltirishi yoki daromad keltirishi mumkin. Moliya
3

bozorlarida operatsion samaradorlik tranzaksiya xarajatlari va to'lovlari
kamaytirilganda yuzaga keladi.
4

Kurs ishining mavzusi: Iqtisodiy samaradorlikdagi yutuqlar ko'pincha
mehnatni to'ldiruvchi yangi vositalar ixtiro qilingan vaqtga to'g'ri keldi. Dastlabki
misollarga g'ildirak va ot yoqasi kiradi. Ot yoqasi, hayvon katta yuklarni
ko'tarmasdan yukni ko'tarishi uchun otning orqa qismidagi og'irlikni qayta
taqsimlaydi. Sanoat inqilobi davrida paydo bo'lgan bug 'dvigatellari va
avtotransport vositalari odamlarga uzoq vaqt uzoqroq harakatlanishiga imkon berdi
va sayohat va savdo-sotiqdagi samaradorlikka hissa qo'shdi. Sanoat inqilobi,
shuningdek, qazib olinadigan yoqilg'ilar kabi yangi quvvat manbalarini joriy etdi,
ular arzonroq, samaraliroq va ko'p qirrali edi.
Sanoat inqilobi kabi harakatlar ham o'z vaqtida samaradorlikni keltirib
chiqardi. Masalan, har bir ishtirokchi zavod yo'nalishidagi bitta vazifaga e'tibor
qaratadigan zavod tizimi operatsiyalarga vaqtni tejash bilan birga ishlab
chiqarishni ko'paytirishga imkon berdi. Ko'pgina olimlar, shuningdek, aniq
vazifalarni bajarilishini optimallashtirish bo'yicha amaliyotlarni ishlab chiqdilar.
Samaradorlikni izlashning ommaviy madaniyatidagi taniqli misol - bu Frank
Bunker Jilbret, kichik va Ernestin Jilbret Kerining "Dozenlarning arzonligi"
biografik romani. Kitobda Gilbret Jr tishlarni yuvish kabi eng oddiy ishlarda ham
samaradorlikni maksimal darajada oshirish uchun tizimlarni ishlab chiqadi.
Samarali jamiyat o'z fuqarolariga yaxshiroq xizmat qilishi va
raqobatbardosh ishlashiga qodir. Samarali ishlab chiqarilgan tovarlar arzonroq
narxda sotiladi. Samaradorlik natijasida erishilgan yutuqlar uylarni elektr
energiyasi, suv bilan ta'minlash va odamlarga sayohat qilish imkoniyatini yaratish
kabi yuqori turmush darajalariga yordam berdi. Samaradorlik ochlik va to'yib
ovqatlanmaslik darajasini pasaytiradi, chunki tovarlar uzoqroq va tezroq tashiladi.
Shuningdek, samaradorlikning o'sishi qisqa vaqt ichida yuqori mahsuldorlikka
imkon beradi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, to’rtta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
5

I BOB UMUMIY MUVOZANATLILIK VA SAMARADORLIK
1.1 Umumiy muvozanat
Uzoq muddatli oraliqda firma foydalanadigan barcha omillarini o`zgartiradi,
shu jumladan ishlab chiqarish quvvatlarini ham. Uzoq muddatli oraliqda firma o`z
kapitali hajmini o`zgartirishi, ya′ni ishlab chiqarish quvvatini o`zgartirishi
mumkinligi firmaga ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga imkon beradi.
`Firma ishlab chiqarish xarajatlarining qanday o`zgarishi ishlab chiqarish
masshtabi samaradorligining o`sishi, o`zgarmasligi va kamayishi bilan aniqlanadi.
Yana shuni eslatib o`tish kerakki, firmaning uzoq muddatli oraliqdagi faoliyatini
tahlil qilganimizda uning o`rtacha xarajatlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Faraz qilaylik, firmaning ishlab chiqarish jarayonida barcha ishlab chiqarish
hajmlari uchun o`zgarmas masshtab samarasiga ega. Bunda ishlab chiqarish
omillari sarfi ikki barobar oshganda ishlab chiqarish hajmi ham ikki barobarga
o`sadi. Demak, ishlab chiqarish hajmi oshgani bilan o`rtacha ishlab chiqarish
xarajatlari o`zgarmaydi. Endi faraz qilaylik, masshtab samarasi o`suvchi bo`lsin.
Ishlab chiqarish omillaridan foydalanishni ikki barobar oshirganimizda, ishlab
chiqarish hajmi ikki barobardan ko`proqqa oshadi (masalan, uch barobarga
oshirishi mumkin). Bunday holda o`rtacha ishlab chiqarish xarajatlari qisqaradi,
nima uchun deganda, ishlab chiqarish hajmining o`sish sur`ati, omillar sarfi
sur`atidan ko`p 1
.
Xuddi shunday, masshtab samarasi pasayganda, ya′ni ishlab chiqarish
omillari sarfini o`sishi sur`atidan ishlab chiqarish hajmining o`sish sur`ati kichik
bo`lganda ATC ortib boradi. Odatda, ishlab chiqarishning boshida masshtab
samarasining oshishi, undan keyin o`zgarmas va keyinchalik kamayishi ko`pgina
firmalarga xosdir. Shuning uchun ham uzoq muddatli oraliqda umumiy o`rtacha
xarajatlar chizig`i botiq ko`rinishga ega bo`ladi (13.1-rasm). Grafikda Q* dan chap
tomonda yotgan qismida masshtab samarasi musbat (o`suvchi), Q* dan o`ng
tomonda yotgan qismida masshtab samarasi manfiy va nihoyat Q* ning kichik
1
Shodmonov Sh, Minovarova G va Xalilov M. ''Iqtisodiyot nazariyasi” fani bo'yicha o'quv uslubiy majmuasi.
7

atrofida u o`zgarmasdir ( Q1 Q2 oraliqda). Ishlab chiqarish hajmi Q* firmaning
uzoq muddatli oraliqdagi samarali razmerini (quvvatini) ifodalaydi. Oilaviy
biznesning ijtimoiy-iqtisodiy mazmunini ochish, mohiyatini to‘liq tushunish uchun
oila, uy xo‘jaligi, oila xo‘jaligi kabi tushunchalarning mazmunini tadqiq qilishni
taqqozo qiladi. Oila – jamiyatning, ijtimoiy–iqtisodiy hayotning boshlang‘ich
bo‘g‘ini va iqtisodiy munosabatlarning asosiy sub’ekti sifatida, bozor
munosabatlari sharoitida o‘zining yangicha talqini va ta’rifini talab etmoqda.
Iqtisodiy adabiyotlarda “uy xo‘jaligi”ga nisbatan turlicha qarashlar shakllanib
kelgan.
Dastlabki uy xo‘jaliklari taraqqiyoti davomida A.Smit va uning
izdoshlaridan biri bo‘lgan J.B.Sey mulohazalari diqqatga sazovordir. A.Smit
omillarning sifat jihatlariga, ularning ishlatilishiga ahamiyat beradi, pirovard
natijada uy xo‘jaliklarining daromadi va iste’mol imkoniyatlarini shakllantiradi.
J.B.Sey mulohazalarida boylikni taqsimlash nazariyasi muomala va ishlab
chiqarish nazariyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Moddiy boyliklar alohida
sub’ektlar orasida emas, balki alohida sinflar o‘rtasida aylanadi. Boshqa tomondan
esa, unda kapitalistni taqdirlash tadbirkorni taqdirlashdan ajratib ko‘rsatilgan.
F.Engels, “Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi” nomli asarida
o‘z davridagi etnografik adabiyotlardan foydalanib, oila va ayollarning ahvoli,
tarixiy o‘zgarishlarini boshidan kechirgani, bu o‘zgarishlar o‘z navbatida ishlab
chiqarish usulining rivoji, ayniqsa, mulkchilik shakllari bilan belgilanganligini
ko‘rsatishga harakat qiladi. U oila rivojini ibtidoiy jamoadan to X1X asrning oxirgi
choragigacha iqtisodning rivojlanishi asnosida bayon qiladi. Engelsning maqsadi
tarixiy taraqqiyot “patriarxal oila”ga va “ayol jinsining olamshumul–tarixiy
mag‘lubiyatiga”2, ya’ni ayollarni kamsitish va ekspluatatsiya qilishni
kuchaytirishga olib kelishini isbotlash edi.
Uning davridagi o‘rta sinfga mansub bo‘lgan monogam oilada er ishlab pul
topar edi, xotin esa uy ishlari bilan band edi yoki bo‘lmasa oilaning ijtimoiy
mavqeiga bog‘liq ravishda uyda o‘tirardi. Shu munosabat bilan Engels
8

ta’kidlaydiki, ayollar erkaklarga iqtisodiy jihatdan qaram bo‘lib qolishdi va demak,
ularning ixtiyori o‘zida bo‘lmagan odamlarga aylandi. A.Chayanovning “Krestyan
xo‘jaliklarini tashkil etish” nomli asarida oilaviy xo‘jaliklar tuzilishi, ularning turli
darajadagi mahsulot ishlab chiqarish qobiliyati va rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillar chuqur tahlil etilgan. Uning fikricha, xo‘jalik yurituvchi oilalarning eng
muhim jihati shundaki, ular hech qanday yollanma mehnatga asoslanmasdan
oilalarning o‘z kuchiga tayanib xo‘jalik yuritishidir; ular ham iste’molchi
xo‘jalikdir, chunki ular o‘z oldiga daromad olish emas, balki oilaning moddiy
ehtiyojini qondirishni maqsad qilib qo‘yadi.
Noklassik yo‘nalish doirasida 1992 yil Nobel mukofoti laureati G.
Bekkerning ishlari katta qiziqish uyg‘otadi. Uning asarlarida oilada mehnat
taqsimoti oila xo‘jaligining ishlab chiqarish vazifalari, oila daromadlarining
taqsimlanishini gender nuqtai nazaridan tadqiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Oila bozordagi tovar va xizmatlarni faqat iste’mol qiluvchi emas, balki
ishlab chiqaruvchi sifatida namoyon etadigan “Yangi uy xo‘jaligi nazariyasi” (G.
Bekker Dj. Minser, K. Lankaster) 60 – yillarning o‘rtalarida paydo bo‘ldi. Bugungi
kunga kelib, bozor munosabatlarining shiddat bilan rivojlanishi bu muammoga
yangidan yondashishni talab etmoqda. Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini
yetishtirishda, kasanachilikda va aholiga turli xil xizmatlar ko‘rsatishda oilaviy
xo‘jaliklar faoliyati alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ular bugungi kunda nafaqat
iste’molchi, balki tovar xo‘jaligiga aylanib bormoqda.
Shu bois, hozirgi paytda, oila xo‘jaligining iqtisodiy muammosiga katta
e’tibor berilmoqda va bu soha iqtisodiy nazariya faniga kiritilib, iqtisodiy
munosabatlarning asosiy sub’ekti sifatida qaralmoqda4. Bozor munosabatlari
sharoitida oila xo‘jaligini tadqiq qilish bir necha yo‘nalishlar bo‘yicha olib
borilmoqda. Masalan, sotsial-demagrafik (aholishunoslik) muammolarni
o‘rganishda, ijtimoiy-iqtisodiy siyosat chora tadbirlarining aniq va umumiy
strategiyasini ishlab chiqishda, mehnat bozorining shakllanishida, aholi
daromadlari va turmush darajasini tadqiq etishda, iste’mol tovarlari va xizmatlarini
9

ishlab chiqishda, hamda ko‘plab iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni yechishda
qaralmoqda. Fikrimizcha, bugungi kunda “oilaviy biznes” tushunchasiga nazariy
qarashlarni shakllantirish uchun albatta “uy xo‘jaligi” va “oila xo‘jaligi”
tushunchalarining ta’riflarini qarab chiqmoq lozimdir. Chunki, “oila xo‘jaligi”, “uy
xo‘jaligi” va “oilaviy biznes” tushunchalari (kategoriyalari) to‘g‘risidagi
dunyoqarash g‘arb iqtisodiy qarashlari ta’siri ostida va boshqa tomondan
iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishi va tarixiy tajribalardan kelib chiqqan holda,
iqtisodiy munosabatlarning asosiy sub’ekti sifatida shakllanmoqda.
Ushbu tushunchalar bir-biridan farqlanishi bilan, ularning har uchalasi ham
oilalar faoliyatini tahlil qilish bilan bog‘liq jarayon hisoblanadi. Biroq, bu iqtisodiy
tushunchalarni har birining xususiyatini hisobga olgan holda, ijtimoiy-iqtisodiy
jihatdan moxiyati hozirgacha to‘laligicha yoritilgan emas. Bu tushunchalarga
nisbatan turlicha qarashlar mavjud.
Oila to‘g‘risida A.O‘lmasovning “Oila iqtisodi” nomli risolasida “Oila
kishilarning qon-qarindoshlik, mulk va manfaat umumiyligi va talab-ehtiyojlarini
birgalikda qondirishga asoslangan, maqsadi yagona bo‘lgan majmua, ya’ni
mikroijtimoiy tuzilmadir”5, deb ta’riflanadi. Oila to‘g‘risida boshqa fikrlar ham
bor.
Masalan, “Iqtisodiy nazariya” bo‘yicha oliy o‘quv yurtlariga mo‘ljallangan
darslikda “Oila - shaxs, oila va butun jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy
ehtiyojni qondirishga qaratilgan faoliyatini amalga oshirish uchun bir-biri bilan
qarindosh urug‘chilik aloqalari asosida tashkil topgan kishilarning kichik guruhi”6
deyilgan. Iqtisodiy jihatdan qaraganda oila xo‘jaligi ijtimoiy-iqtisodiy hayotning
boshlang‘ich bo‘g‘ini va iqtisodiy munosabatlarning asosiy sub’ekti hisoblanadi 2
.
Ushbu ta’riflarda, oilaning tarkibi va aloqadorlik belgilari o‘z ifodasini
topgan bo‘lib, oilaga asosan iste’mol qiluvchi sub’ekt sifatida qaraladi. Biroq,
bizga ma’lumki, xozirgi davrda oila faqat iste’mol qiluvchi sub’ekt emas, balki
mustaqil xo‘jalik yurituvchi, hamda iqtisodiyotning ajralmas sub’ektiga aylanib
2
Shodmonov Sh, Minovarova G va Xalilov M. ''Iqtisodiyot nazariyasi” fani bo'yicha o'quv uslubiy majmuasi.
10

bormoqda. Shu jihatlarini hisobga olsak, ushbu ta’rifda oilaning ijtimoiy –
iqtisodiy funksiyasi to‘la yoritilmagan. Umumiy holda, oilaga, nikohga asoslangan
yoki kishilarning qon qarindoshlik asosida birikishi va umumiy tirikchilik
yuritishda bir-biriga mas’uliyatli kishilar guruhi, deb tushunish mumkin. Biroq,
statistik ma’lumotlarni olish uchun bu umumiy tushunchaga aniqlik kiritish kerak
bo‘ladi. Bu holda, ayrim belgilarni ko‘rsatib o‘tish lozim. Bir oilani boshqasidan
farqlash va individni uning tarkibiga qo‘shish yoki qo‘shmaslik imkoniyatini
beruvchi ayrim belgilarni kiritamiz. Odatda bunday belgilarga qarindoshlik yoki
shu harakterdagi kishilar, hamda birgalikda yashovchi yoki birgalikda xo‘jalik
yurituvchi kishilarning aloqadorlik belgilari xizmat qiladi.
Aholini ro‘yxatga olishda, qarindoshlik yoki quda-andachilik, birga
yashovchi va umumiy oila byudjetiga ega bo‘lishi kabi belgilariga qarab
aniqlanadi. Fikrimizcha, oila tushunchasini bunday talqin etish uy xo‘jaligi
tushunchasiga yaqinlashtiradi, aniqroq aytganda, umumiy byudjet va birikish
asosida vositalarni sarf (harajat) etish kabi belgilarining borligi muhim belgi
hisoblanadi. Shuning uchun ham, oila, nazariy jihatdan o‘ziga aloqador
hisoblovchi barcha kishilarni ularning xohishi asosan o‘zida biriktirishi mumkin.
Bozor munosabatlari sharoitida, oilaga iqtisodiy sub’ekt sifatida qarash maqsadga
muvofiq.
Agar shunga asoslanadigan bo‘lsak unga “oila xo‘jaligi” yoki “uy xo‘jaligi”
sifatida qarash lozim bo‘ladi. Respublikamizning ba’zi iqtisodchi olimlari “uy
xo‘jaligi” va “oila xo‘jaligi” tushunchalarini o‘ziga xos tarzda izohlaydilar. So‘ngi
yillarda bu borada M.K.Pardayev, Sh.Shodmonov, R.Alimov, T.Jurayev,
D.Karimova, G.M.Shodiyeva va A.Vahobovlarning adabiyotlarida aniq fikrlar
aytilgan. Ularni umumlashtirgan holda o‘zimizning qarashlarimizni keltiramiz.
SH.Shodmonov, R.Alimov, T.Jurayevlarning ta’kidlashicha, uy xo‘jaliklari
iqtisodiyotning iste’molchilik sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi asosiy tarkibiy birlik.
Uy xo‘jaliklari doirasida moddiy ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida
yaratilgan tovar va xizmatlar iste’mol qilinadi. Bozor iqtisodiyotida uy xo‘jaliklari
11

mulkdor va ishlab chiqarish ommillarini yetkazib beruvchilar hisoblanadi.
Iqtisodiy resurslarni sotishdan olingan pul daromadlari shaxsiy ehtiyojni qondirish
uchun sarflanadi7. D. Karimovaning fikricha, uy xo‘jaligi deganda, daromadlari va
mulkini to‘liq yoki qisman bir joyga to‘playdigan ma’lum mahsulot va xizmatni,
asosan yashash uchun uy xizmati va oziq-ovqat mahsulotlarini birga iste’mol
qiladigan bir xonadonda yashovchi kishilar guruhi tushuniladi8. A.Vaxobov,
R.Saidovlar fikricha, “iqtisodiyotning o‘z tarkibida ko‘pchilikni birlashtiruvchi
hamda iste’molchilari, shuningdek, daromadlari va harajatlari umumiy bo‘lgan va
birgalikda istiqomat qiluvchi kishilar guruxini tashkil etuvchi xonadonlari asosan
oilaga tayanadi, biroq oilasiz xonadonlar ham bo‘ladi, oilaviy xonadonlarda esa,
o‘zga iste’molchilar ham birlashishi mumkin”9, deyiladi.
Ba’zi bir manbalarda uy xo‘jaligi tushunchasi quyidagicha talqin etiladi:
“uy xo‘jaligi” (domoxozyaystvo, household) - iqtisodiy faoliyatning asosiy
sub’ekti sifatida, qayerda inson doimiy yashar ekan, o‘sha joydagi iqtisodiy
ob’ektlarni va jarayonlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Uy xo‘jaligini - uy xo‘jaligi
boshlig‘i boshqaradi. Uy xo‘jaligi – ma’lum bir xonadonda yashovchi kishilar
guruhi. Uy xo‘jaligi iqtisodiy jabhalarning iste’mol bilan bog‘liq muammolarni va
uy – joy siyosatini tahlil qilishda statistik ko‘rsatkich sifatida foydalaniladi”10 .
Keltirilgan nazariy tahlillardan kelib chiqqan holda, uy xo‘jaligidan farqli o‘laroq,
“oila xo‘jaligi“ga quyidagicha ta’rif berishni maqsadga muvofiq, deb topdik.
Oila xo‘jaligi deb, faqat er-xotin va tug‘ishganlik asosida birga yashovchi
kishilar, ya’ni oila a’zolari mehnatidan foydalangan holda, ma’lum darajada
qonuniy yo‘l bilan daromad olish maqsadida oila mulki asosida xo‘jalik yurituvchi
mikroiqtisodiy sub’ektga aytiladi. Bulardan ko‘rinib turibdiki, oila xo‘jaligida
barcha mulk bevosita oila a’zolariga qarashli bo‘lib, unda mehnat qiluvchilar va
mehnat natijasidan bahramand bo‘luvchilar ham shu oilaga mansub kishilar bo‘lib
hisoblanadi. Amaldagi tartib bo‘yicha oila xo‘jaligida yollanma mehnatdan
foydalanilmaydi. Bizning fikrimizcha, oila xo‘jaligida ham vaqtincha yollanma
mehnatdan foydalanish maqsadga muvofiq, chunki ayrim mavsumiy ishlarda oila
12

a’zolarining mehnati yetarli bo‘lmasligi mumkin. Demak, bizning fikrimizcha,
mehnatni tashkil qilish nuqtai nazaridan olib qaraydigan bo‘lsak, «uy xo‘jaligi» va
«oila xo‘jaligi» tushunchalari bir-biridan farq qiladi. Yuqoridagi tariflarni e’tirof
etgan holda, biznes faoliyati “oila” da emas, balki “oila xo‘jaligi” da amalga
oshishini hisobga olsak, oilaviy bizneska quyidagicha ta’rif berish maqsadga
muvofiqdir: Oilaviy biznes deganda, jismoniy yoki yuridik shaxs maqomiga ega
bo‘lgan, er-xotin va ularga ko‘maklashadigan oila a’zolarining mehnatiga va
mulkiga tayanib, qonuniy asosda daromad olishga mo‘ljallangan biznes faoliyati
tushuniladi. Haqiqatdan ham ushbu ta’rifda, oila xo‘jaligining daromad olish
manbai ya’ni mulki, faoliyati va unga aloqador shaxslar o‘z ifodasini topgan 3
.
Shu bilan birga oilaviy biznesning qishloqda dehqon xo‘jaligi sifatida
namoyon bo‘lishi ham nazarda tutiladi. Ushbu ta’rifga tayanilgan holda xizmat
sohasidagi oilaviy bizneska ham ta’rif berish mumkin. Xizmat sohasida oilaviy
biznes deganda, jismoniy yoki yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan, er-xotin va
ularga ko‘maklashadigan oila a’zolarining mehnati va mulkiga tayanib, xizmat
ko‘rsatish natijasida qonuniy daromad olishga qaratilgan faoliyati tushuniladi.
Xizmat sohalarida oilaviy biznesning qaror topishi mamlakatimizda juda
ko‘p ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qiladi. Eng avvalo, u bozor
iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan kichik biznes va xususiy
mulkdorlar sinfini barpo qiladi. Ikkinchidan, mamlakatimizning bozorini iste’mol
tovarlari va turli xizmatlar bilan boyitish imkoniyatini yaratadi. Uchinchidan, ish
bilan band bo‘lmagan aholi sonini qisqartiradi va uning faol qismini ishlab
chiqarishga jalb etish imkonini beradi. To‘rtinchidan, esa eng muhim bo‘lgan
muammoni, ya’ni oila daromadlarini oshirishda asosiy manbaga aylanadi.
Shu tufayli oilaviy biznesni hozirgi zamon darajasida rivojlantirish, yuksak
saviyada raqobatbardosh mahsulotlar (ish, xizmatlar) ishlab chiqarish holatiga
keltirishga erishish lozim. Bu esa odamlardan, butun ommadan doimiy
izlanuvchanlikni, tashabbuskorlikni, yangi ixtirolar kashf etishni talab qiladi. Bu
3
Shodmonov Sh, Minovarova G va Xalilov M. ''Iqtisodiyot nazariyasi” fani bo'yicha o'quv uslubiy majmuasi.
13

ham mamlakatimizda ortiqcha sarmoya talab qilmaydigan ommillarning, ayniqsa
inson omilining ishga tushishi uchun asos bo‘ladi.
14

1.2 Qisman muvozanat
Oila xo‘jaliklarining turli hayotiy faoliyatlarini tahlil qilishda oila xo‘jaligi
tarkibi, oiladan tashqarida yashovchilar, oila xo‘jaligi harajatlari va daromadlari
to‘g‘risida aniq statistik ma’lumotlardan foydalanishni ham talab etadi. Zamonaviy
oila rivojlanishining muhimligi va oila strukturasining ko‘p qirralari bugungi kun
talab darajasida o‘rganilmasdan qolmoqda, bunga adekvat, haqiqiy va zaruriy
ma’lumotlarning yetarli darajada emasligini sabab qilib ko‘rsatish ham mumkin.
Bu esa o‘z navbatida oilalarning ilmiy va amaliy tadqiqotini yanada
rivojlantirishni talab qiladi. Oila xo‘jaligi daromadlari tarkibida asosiy qismni
mehnatga haq to‘lash (ish haqi) va bozor daromadlari (mulk, biznes va turli xil
xizmat ko‘rsatishdan tushgan daromadlar) tashkil qiladi. Shu bois, oila
daromadlarini tadqiq etishning ayrim usullarini ko‘rib chiqamiz. Oila xo‘jaligi
daromadlarini aniqlashning iqtisodiy usullaridan biri ma’lum son – miqdordagi
oilalarni (masalan 25, 50, 100, 250 va hokazo) tanlab olib, kuzatiladi.
Kuzatuv jarayonida shu oilalarda istiqomat qiluvchi oila a’zolari soni,
ularning toifasi, yoshi, turli yo‘llar bilan topilgan daromadlar, oila tomonidan oziq-
ovqat mollariga, boshqa mahsulotlarga, uy-ro‘zg‘or buyumlari, maishiy xizmat
sohalariga, jamg‘armalarga va har xil to‘lovlarga sarf qilinadigan harajatlar
aniqlanadi va tahlil qilinadi. Shu usulda daromad bilan harajat o‘rtasidagi
mutanosiblik o‘rganiladi, oilaning turmush darajasi qanday holatda ekanligiga
baho beriladi. Barcha oilalarda moddiy farovonlikni ta’minlash masalasi kun
tartibida turgan muhim muammolardan biridir. Ammo bu muammoni birdaniga hal
qilib bo‘lmaydi. Buning uchun har bir oila a’zosi o‘ta biznes va aql bilan ish tutishi
lozim.
Yurtboshimizning “...bu vazifalarning negizida, amalga oshirishimiz lozim
bo‘lgan bu g‘oyalarning poydevorida bitta narsa turibdi: u ham bo‘lsa,
xalqimizning hayot darajasini yuksaltirishdir. Bunga, avvalo, barcha jabhalarda
boshlangan erkinlashtirish siyosatlarini amalga oshirish evaziga erishimiz mumkin.
Nafaqat davlatning, balki har qaysi oila, har qaysi odamning daromadini ko‘tarish,
15

turmush darajasini yaxshilash bo‘yicha ko‘p ishlarni qilishimiz darkor”11 degan
ko‘rsatmasidan kelib chiqadiki, oilalardagi muammolarni hal qilish, hamda
oilalarni tadqiq qilish zaruratining mavjudligini va uning qo‘llamini oshirishning
muhimligini yana bir bor ko‘rsatib berdilar. Zero, oila xo‘jaliklarining iqtisodiy
imkoniyati ma’lum darajada cheklangan. Undan faqat samarali foydalangan
taqdirdagina ko‘zlangan maqsadga, ya’ni oila farovonligiga erishish mumkin.
Bu farovonlikka erishish uchun esa, har bir oilada biznesni yo‘lga qo‘yish,
xizmat O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar ijtimoiy yo‘naltirilgan
bozor iqtisodiyotini qurish va rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lib, u iqtisodiy va
ijtimoiy jarayonlarni, shu jumladan, mehnat sohasidagi jarayonlarni ham
o‘rganishni taqazo etadi. Bozor iqtisodiyotining eng muhim kategoriyalari bo‘lgan,
mulkchilik shakllarining xilma-xilligi asosida amalga oshiriladigan erkin
tadbirkorlik, tovar va
xizmatlar, talab hamda taklifni o‘zaro bog‘liqligi, resurslar cheklangan sharoitda
tovar va xizmatlar qiymatini aniqlashdagi o‘ta foydalilik, mehnat narxi va
boshqalar ma’muriy-buyruqbozlik tizimi zamonlaridagi mehnat iqtisodiyotiga asos
qilib olingan nazariy qoidalarni qayta idrok etishni taqazo etmoqda12. Mehnat
faoliyati jarayonlarida odamlar o‘rtasidagi mehnat munosabatlari tufayli yuzaga
keladigan iqtisodiy munosabatlarni tashkil etishning zamonaviy nazariyasini
makro va mikrodarajada tadqiq etish bir tomondan respublikamizda mulkchilik
munosabatlarining rivojlanishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, fan-texnika
taraqqiyoti-
ning mehnat samaradorligini oshirishdagi va odamlarning yashash
sharoitini yaxshilaydigan barcha vositalarni rivojlanib borayotganligidir. Har bir
jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy asosini yaratuvchi kuch bu –mehnatdir. Mehnat –
insonning muayyan ehtiyojlarini qondira oladigan va o‘ziga kerak bo‘ladigan
moddiy yoki ma’naviy ne’matlar (buyumlar, tovar xizmat, fan, madaniyat, san’at
asarlari va hokazolar) ni ishlab chiqish bo‘yicha ongli, maqsadli va legitm
(taqiqlanmagan) faoliyatdir13. Shu tufayli mehnatning harakterini o‘rganish
16

hamisha dolzarb bo‘lib kelgan. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnatni harakterini
tadqiq qilish faqatgina nazariy jihatdan emas, amaliy jihatdan ham katta ahamiyat
kasb etadi. Har bir sohada ish bilan band bo‘lgan xodimlar mehnatining harakterini
o‘rganmasdan shu sohaning iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarida tutgan o‘rnini,
davlatimizning ichki yalpi mahsulotiga va yalpi milliy mahsulotiga qo‘shgan
hissasini aniqlash murakkab. Qaysiki, bu ko‘rsatkichlar shu davlatning qudratini,
aholining ijtimoiy ahvolini, iqtisodiy o‘sish darajasini, boshqa davlatlar o‘rtasida
tutgan o‘rnini ifodalovchi ko‘rsatkichlardir. Masalaning muhimligi shu
muammolarning bir qancha nazariy jihatlarini hozirgi davr nuqtai-nazaridan
o‘rganish va talqin qilishni talab qiladi. Bular jumlasiga, ko‘p mulkchilik
sharoitida Oilaviy biznes sohasidagi mehnatning harakterini (uning unumli yoki
unumsizligini), uning qaysi sohaga mansubligini (ishlab chiqarish yoki noishlab
chiqarish), mahsulot natijasini qanday baholashni (mehnat unumdorligi, mehnat
sig‘imi, mehnat samaradorligi, ish haqi jamg‘armasi darajasi, mehnat haqining
mehnat naiijalaridagi hissasi) aniqlash kabi muammolar kiradi. Bu
muammolarning hal qilinishi iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida mamlakatimiz
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Chunki, bular mavjud
mehnat salohiyatining qancha qismini shu sohada jalb qilish
zarurligini, ulardan samarali foydalanish yo‘nalishlarini, turli xil
mulkchilikka asoslangan mazkur sohaning jamiyatni iqtisodiy va ijtimoiy
salohiyatiga qanday hissa qo‘shayotganligini aniqlashda nazariy asos bo‘lib
hisoblanadi. Bozor munosabatlari sharoitida iqtisodiy nisbatlar holati bozor
konyunkturasini ifodalaydi. Ko‘p ukladli iqtisodiyotning shakllanib borishi erkin
tadbirkorlikning rivojlanishi uchun zamin yaratadi. Raqobatchilik esa har bir
xo‘jalik yurituvchi sub’ektning faoliyati samaradorligi oshishini talab etadi.
Mehnatning harakteri xuddi shu jarayonlarga bog‘liq ravishda davlatning
ustqurmaviy elementlariga muvofiq holda shakllanadi. Bunda davlatning
ustqurmaviy elementlari sifatida mehnat sohasidagi siyosat, huquqiy va normativ
tizim tushuniladi. Bizning fikrimizcha, unumli va unumsiz mehnat to‘g‘risidagi
17

tushunchalarga munosabat bildirib, nazariy tahlillarga tayangan holda, mehnat
unumsiz bo‘la olmaydi degan xulosaga keldik. Har qanday mehnat odamlarning
ehtiyojini qondirish, odamlarning ehtiyojlarini qondiradigan ne’matlarni, foydali
narsalarni ishlab chiqarishdir. U unumli, moddiy va nomoddiy bo‘lishi mumkin,
lekin bunda ular ne’mat bo‘lmasdan qolmaydi. Unumli mehnatga mehnatkash
nuqtai nazaridan ham yondashish lozim. Agar mehnatkash sarf qilgan mehnati
evaziga oladigan mehnat haqi bilan o‘zining va oilasining yashashini ta’min qilsa,
ish kuchini takror ishlab chiqara olsa, bu mehnat ish kuchi, mehnatkash uchun
unumlidar. Mehnatkash u moddiy ne’mat ishlab chiqarayaptimi, yo
chiqarmayaptimi yoki xizmat sohasi bilan bandmi, uni qiziqtirmaydi. Uni
qiziqtirgan narsa o‘z mehnati uchun (unumli yoki unimsizmi qatiy nazar) oladigan
mehnat haqidir. Xulosa qilib shuni ta’kidlash lozimki, umuman mehnatning
harakterini tadqiq qilishda bozor iqtisodiyoti sharoitida, unga asosan mulk egasi,
sohibkor nuqtai nazaridan yondashish lozim.
Ammo har qanday sohibkor o‘zi yashab turgan davlatning ichida, shu
jamiyatning a’zosi hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan uning mehnatiga faqat
o‘zining iqtisodiy manfaatidan kelib chiqmasdan, balki jamiyat manfaatini ham
hisobga olish lozim. Jamiyatning a’zosi sifatida har bir mehnatkashning ham o‘z
manfaati bor. Shu tufayli mehnatning harakteri tadqiq qilinganda uning manfaati
ham chetda qolib ketmasligi lozim. Demak bozor iqtisodiyoti sharoitida
mehnatning natijasini baholashda sotsiolizmdagidek faqat jamiyat nuqtai nazaridan
qaralmasdan, balki mulk egasi, sohibkor, jamiyat va mehnatkash manfaatlarining
mushtarakligini ta’minlash nuqtai nazaridan qarsh lozim.
Mehnatning harakteri mehnat qanday namoyon bo‘lishini, uning jihatlari,
belgilari, alohida xossalari va xususiyatlari qandayligini ko‘rsatadi. U xodimning
ishlab chiqarish vositalari bilan birlashishiga bog‘liq bo‘lib, mehnatning ijtimoiy
tabiyatini belgilaydi. Bozor iqtisodiyoti amal qilayotgan bugungi kunda ishlab
chiqarish munosabatlari takomillashayotgani, boshqaruv iqtisodiy usullarining
amal qilish sohasi kegayib borayotgani, samaradorlik va sifatiga, xodimlarning
18

haqiqiy moddiy va ma’naviy manfaatdorligiga, ularning chinakkam xo‘jayinlarga
aylanishiga yo‘naltiruvchi xo‘jalik yuritishning yangi shakllari yaratilayotgani
tufayli mehnat tabiatida o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Ayni paytning o‘zida mazkur
mehnat mazmuni va funksiyalaridagi chuqur ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlar, bir
qolibdagi, zerikarli, malakasiz, og‘ir qo‘l mehnati mavjudligi, uning zararli
sharoitlari hali uzoq vaqt davomida mehnatkashlar ancha qismining ijodiy
qobiliyatlari namoyon bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi, shaxsning uyg‘un rivojlanishiga,
mehnatga ongli va ijodiy munosabatni tarbiyalashga xalaqit beradi. Oila
xo‘jaligining funksiyalari ko‘p qirralidir. Chunki u jamiyatning hamma asosiy
jixatlari faoliyatini o‘z ichiga oladi.
Oila funksiyalari sistemasini quyidagi uch bosqichda ko‘rib chiqish
maqsadga muvofiqdir14: Birinchi bosqichda, oilaning moddiy bazasi yuzaga
keltiriladi, ya’ni oila byudjetining yaratilishi, uning foydalanilishi va uy
xo‘jaligining yuritilishi. Ikkinchi bosqichda, oilada farzand tug‘ilishi va uning
tarbiyasi amalga oshiriladi hamda rekresiyali funksiya bajariladi. Har holda “inson
kapitali” ni ishlab chiqarish uchun: moddiy zahiralar, tovar va xizmatlar bo‘lishi
shart. Uchinchi bosqichda, realizatsiya masalalari yechiladi, ya’ni bozor
xo‘jaligida oila a’zolarining aloxida yakka holatda qatnashuvi: oilaviy biznesni
uyushtirish, uy xo‘jaligini yuritish, daromadlarni yuzaga keltirish va ularning
taqsimotini amalga oshirish ta’minlanadi. Shu bilan birga oila xo‘jaligining “inson
kapitali”15 ni qaror toptirishdagi vazifalari ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Bizning fikrimizcha, oila xo‘jaligi farovonligi muammosi ko‘p jixatdan
funksional tahlilni talab etadi, shu jihatdan oila xo‘jaligi funksiyalarini, uning
farovonligini ta’minlovchi omillar sifatida qaralishi maqsadga muvofiqdir.
Iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo‘nalishlaridan kelib chiqadigan bo‘lsak, oila
xo‘jaligi funksiyalari quyidagi ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlardan tarkib topmoqda: 
yosh avlodni tarbiyalash va ishchi kuchini takror ishlab chiqarish; oilaning

iste’mol talabini qondirish; oilaviy tadbirkorlik faoliyatini yuritish; oila
 
jamg‘armasi hisobidan investitsion imkoniyatlarni vujudga keltirish, mulkiy
19

daromadlardan samarali foydalanish; davlat bilan «ichki» iqtisodiy aloqalar
(soliqlarni to‘lash, transfert to‘lovlardan foydalanish), chet davlatlar bilan iqtisodiy
aloqalar, xususan, turli xil pul o‘tkazmalar va mehnat shartnomalari tuzish va
boshqalar.
20

II BOB BOZORLARNING O’ZARO BOG’LIQLIGI
2.1 Umumiy muvozanatni tahlil etish bosqichlari
Bozor deganda kishilar ko`z oldida ko`pchilik yig`ilib savdo-sotiq yuz
beradigap joy gavdalanadi. "Bozorga boraman" deganda xam o`sha joyga borish
tushuniladi, lekin ko`pchilik magazin, birja yoki auktsionni bozor tarzida xayoliga
ham keltirmaydi. Bu tabiiy. Chunki, odamlarda shunday ko`nikma hosil bo`lgan.
Aslida "Bozor" tushunchaciga boshqacharoq qarash kerak. Bozor iqtisodiyoti va
bozor tushunchalari o`zaro bog`liq bo`lsa-da, ular aynan bir narsa emas.
Agar bozor iqtisodiyoti yaxlit bir organizm hisoblansa, bozor uning muhim
a`zosidir. Bozor faqat savdo sotuvdan iborat faoliyatni bildiradi. Bozor sotuvchilar
bilan haridorlarning oldi-sotdi qilish orqali yuz beradigan o`zaro manfaatli va
hamkorlik aloqalaridir. Bozorda sotuvchilar va haridorlar bir-birini topadi. Bozor
ularni bir-biriga bog`lab turuvchi mexanizm hisoblanadi. Bozor bu barter emas,
balki oldi-sotdi qilish, ya`ni tovarlarni pul vositasida ayriboshlashdir.
Pulsiz bozor bo`lishi mumkin emas. Bozor bo`lishi uchun oldi-sotdi ham
haridorga, ham sotuvchiga manfaatli bo`lishi talab qilinadn. Sotuvchi o`z tovarini
yaxshi qo`llasa, haridor esa kerakli tovarni ma`qul narxda topa biladi, shuning
uchun ham ular muhim aloqada bo`lishga intiladi. Хo`sh, kim sotuvchi-yu, kim
haridor? Bozorning har bir ishtirokchisi, u kim bo`lishidan qati nazar (iste`molchi,
fuqaro, firma, davlat), bir bozorda sotuvchi bo`lsa. boshqa bozorda haridor
vazifasini o`taydi. Хaridorda tovarni malum narxda sotib olish ishtiyoqi bor.
Sotuvchilar esa tovarlarni bozorga chiqarib ularni ma`lum narxda haridorlarga
taklif etuvchilardir.
Хaridorlar va sotuvchilar har doim bir-birlarining hojatini chiqarib,
hamkorlik qiladilar, kerakli tovariing narxini kelishib, o`zaro iqtisodiy murosaga
keladilar. Bu bozordagi murosa deyiladi. Uy xo`jaliklari, birinchidan, oddiy
iste`molchilardan (masalan,oila yoki yakka odamdan), ikkinchidan, resurs
egalaridan iborat. Ular haridor sifatida bozordan tovarlar va xizmatlarni olsa,
sotuvchi sifatida ish kuchi, er va pul mablag`ini bozorga chiqarib sotadilar. Ish
21

kuchi mehnat bozorida, er ko`chmas mulk bozorida, pul esa moliya bozorida (bank
orqali) sotiladi (bular birgalikda resurslar bozori deyiladi). Uy xo`jaliklari resurs
bozoriga tovar chiqarib, u erdan pul oladilar. Bu pulni tovarlar bozoriga chiqarib, u
erdan ists`mol buyumlari oladilar. Tovar ishlab chiqaruvchi firmalar, fermer
xo`jaliklari yoki yakka tartibda ishlab chiqaruvchilardan iborat. Ishlab
chiqaruvchilar ham ikki bozorda ish ko`radilar. Ular resurs bozoridan ish kuchi,
xomashyo, er va qarz puli topadilar, ya`ni ularni sotib oladilar. Ayni paytda ular
bozorga tovar chiqarib, u erdan pul oladilar. Davlatga kelsak, u ham uy
xo`jaliklaridan va tovar ishlab chiqaruvchilardan tovar olib, ularga pul beradi,
ammo ulardan yana pul ham oladi.
Bu undirilgan soliqlardir. Davlat tovarlarni maxsus buyurtma orqali oladi.
Bunga misol qilib mamlakatimizda amalda bo`lgan paxtakorlarga beriladigan
davlat buyurtmasini olish mumkin. Unga binoan belgilangan miqdordagi paxta
davlatga etkazib beriladi, paxtaning qolgan qismi erkin narxlarda sotiladi.
Bozordan tovarni sotib olish uchun pul kerak, buning uchun esa nimanidir sotish
kerak. Demak, haridor, albatta, sotuvchi vazifasini ham o`tashi lozim. Uy bekasi
bozor qilganda pul bilan chiqib, uyiga tovar bilan qaytadi. U go`yo hech narsa
sotmadi. To`g`ri, u shu damda tovar sotmadi, lekin uning hamyonidagi puli oldin
sotilgan tovarning xaqi.
Masalan, uning oila a`zolari o`z ish kuchini firmaga yoki davlatga sotib, ish
xaqi olgan. Shu pulni beka bozorga olib chiqadi. Mazkur oila bankka pul quygan
bo`lsa, unga ham haq oladi, uyini ijaraga bersa, ijara xaqi oladi. Uy bekasi uchun
sotish operatsiyasi oldin bo`lib, xarid etish operatsiyasi keyin bo`lgan, xolos.
Demak, bozorda oldi-sotdi har xil vaqtda kechishi mumkin. Bozorda davlatning
ishtiroki boshqacharoq. Agar davlatning korxonasi bo`lsa, u ham tovar sotadi.
Ammo aksariyat davlat idoralari va mahkamalari bozorda o`z xizmatini sotadi. Bu
xizmatning xaqi olinadigan soliqlar hisoblanadi. Tushgan pulga davlat bozordan
resurslar va tovarlar sotib oladi. Bozorning afzalligi ham shuki, u oldi-sotdidan
iborat iqtisodiyaloqalarni o`rnatadi.
22

Аvvаlо bоzоr, bоzоr мunоsаbаtlаri, bоzоr iqtisоdiyoti tushunchаlаrini
ko`rib chiqаylik. Bоzоr niма, bоzоr dеgаndа niмаni tushunамiz? Bоzоr – eskidаn
оddiy hоldа оldi-sоtdi jоyi, tоvаrlаrni sоtuvchi vа хаridоr o`rtаsidа bеgоnаlаsh,
ulаrni аlмаshtirish jоyi vа jаrаyoni dеb tushunilgаn. Bundаy bоzоr tushunchаsi
fаqаt оddiy chаkаnа sаvdо jаrаyoni u chеgаrаlаnib, qаdiмiy «SHаrq bоzоri»
маzмunini аnglаtishi мuмkin. Bоzоr оddiy vа hаyotiy yuzаki tushunchаni bildirsа,
bо¬zоr iqtisоdiyoti to`lа маzмunli vа ilмiy tushunchаdir.
Ма`luмki, bоzоr rivоji uning tushunchаsini hам kеngаytirib bоrаdi.
SHuning uchun оliмlаrning bu jаrаyongа мunоsаbаtlаri o`zgаrib, ungа to`lаrоq
tushunchа bеrishgа urinаdilаr. Аytаylik, eng kеyingi bоzоrgа bеrilgаn tа`riflаr vа
uning моhiyatini аtrоflichа ko`rsаtаdigаn fikrlаr аlbаttа eski tushunchаlаrdаn fаrq
qilаdi.
Маsаlаn, «Ekоnомiks»dа bоzоrni мехаnizм yoki моslаshuv dеb tushunib,
хаridоrlаr o`rtаsidаgi аlоqа yoki tаlаb vа sоtuvchilаr o`rtаsidаgi аlоqа мехаnizмi
dеyilаdi. Kаpitаlizм bоzоr tiziмining o`zi bo`lib, sоtuvchi vа хаridоr¬ tомоnidаn
qаbul qilingаn еchiмlаr bоzоr tiziмi оrqаli амаlgа оshаdi, dеb qаrаlаdi.
Rus оliмlаrini оlsаk, ulаrdаn V. V. Jеlеznоv, V. Sемеnоv vа bоshqаlаr
bо¬zоrni tоvаr мuомаlаsi dеb tushuntirishgа urinаdilаr. L. I. Аbаlkin esа bоzоr –
tоvаr мuомаlаsi ekаnligini tаn оlgаn hоldа bоzоrning yalpi маhsulоt tаkrоr ishlаb
chiqаrilishi vа uning tаrkibiy qisмlаri hаrаkаtining tаkrоrlаnishi elемеnti ekаnligini
vа bоzоrning ма`luм хo`jаlik аlоqаlаri turi, ма`luм iqtisоdiy hаrаkаt хili ekаnligini
hам qаyd qilаdi. Bundаn tаshqаri bоzоr iqtisоdiyotigа usul dеb bаhо bеrish hам
маvjud, ya`ni bоzоr uning qаtnаshuvchilаri o`rtаsidаgi аlоqа usuli, хo`jаliklаrni
bir-birigа bоYOlаsh usuli, dеb аytаdilаr. Ishlаb chiqаruvchi vа istе`моlchi
o`rtаsidаgi аlоqа аlbаttа bоzоr оrqаli амаlgа оshаdi. Rаqоbаt, tаlаb vа tаklif tufаyli
ishlаb chiqаrishgа tа`sir o`tkаzilаdi, bаhоlаr erkin yuzаgа kеlib, shulаr tu¬fаyli
bоzоr qаtnаshchilаrining hаrаkаt yo`nаlishi bеlgilаnаdi.
Ishlаb chiqаrish bоzоrning аsоsiy мехаnizмlаridаn biri bo`lgаn tаklifgа
аylаnishi tufаyliginа rеаllаshаdi. Моddiy ishlаb chiqаrish (хizмаt ko`rsаtish)
23

$jаrаyoni qаnchаlik мuhiм аhамiyat kаsb etмаsin, u istе`моl uchun аtаlgаn vа bоzоr shаrоitidа tаlаbdаn kеlib chiqаdi. CHunki insоn istе`моli uning ehtiyoji tаlаbgа аylаnishi tufаyliginа yuzаgа kеlаdi. Bоzоr мunоsаbаtlаri shаrоitidа bоzоrdаgi tаlаb аsоs bo`lgаnligi uchun ishlаb chiqаrish vоsitа sifаtidа хizмаt qilаdi, ishlаb chiqаrish bоzоr iqtisоdiyoti tаrkibidа bo`lib, uning моddiy аsоsini tаshkil etаdi. Uмuмаn ishlаb chiqаrish bоzоr мunоsаbаtlаri, uning qоnun tаlаblаri аsоsidа rivоjlаnаdi. Dемаk, bоzоr iqtisоdiyotidа insоn tаlаbi, uning istе`моli yuqоri bo`lgаni hоldа ishlаb chiqаrish buning vоsitаsi vаzifаsini bаjаrаdi vа tаlаb uchunginа хizмаt qilаdi. SHuning uchun hам bоzоr iqtisоdiyotidа tоvаr мuомаlаsi tushunchаsi аsh u birgа iqtisоdiy аlоqа usuli, uмuмаn хo`jаlik yuritish usuli tushunchаlаri маvjud, bulаrni аslо inkоr etib bo`lмаydi. Lеkin bоzоr iqtisоdiyotining моhiyati мuомаlа vа iqgisоdiy аlоqаlаrgа nisbаtаn kеngdir. Bоzоr iqtisоdiyoti аvvаlо bаrchа хo`jаlik tаrмоqlаri, iqtisоd turlаri, sоhаlаrigа tа`sir o`tkаzаdi. Bundаy tа`sir etish мikrоiqtisоdiyot u chеgаrаlаnмаy, bаlki маkrоiqtisоdiyotning аsоsiy tомоnlаrigа маzмun bеrib, ulаrni o`z dоirаsigа оlаdi. Ма`¬luмki, iqtisоdiy prоpоrtsiya, bаlаnslаr bоzоr tа`sirisiz bo`lishi мuмkin eмаs. CHunki аvvаlо rеsurslаr bоzоri маv¬jud bo`lib, ulаrning jоylаshuvi vа tаqsiмlаnishi bоzоr мехаnizмlаri tа`siri оstidа bo`lаdi. Ishlаb chiqаrish (хiz¬маt ko`rsаtish) sоhаlаri vа ulаrning hоsilаsi – tоvаrlаr bоzоrning аsоsi hisоblаngаn tаlаb tа`siri tufаyliginа rеаllаshмо\i мuмkin. SHundаy qilib, bоzоr iqtisоdiyoti tоvаr мuомаlаsi, iqtisоdiy аlоqа usuliginа bo`lib qоlмаy, bаlki u iqtisоdiy tiziмdir, ya`ni iqtisоdiyot tiziмigа хоs bаrchа хususiyatlаrii o`zidа аks ettiruvchi vа iqtisоdiyotning bаrchа tомоilаrigа tа`sir etib, o`zigа qамrаb оluvchi iqtisоdiy tiziмdir. Bun¬dаy fikrni P. Sамuelьsоn, R. Маkkоnеll, L. Bryu, F. Kоtlеr, V. Fаtьtsмаn, А. Livshits, D. CHеrnikоv kаbi /аrb vа rus iqtisоdchi оliмlаr ilgаri surаdilаr. Bоzоr iqtisоdiyoti iqtisоdiy sоhаlаr vа tаrмоqlаrning o`zаrо bоrliqligi аsоsidаgi birlikdir. 24$

Dемаk, bоzоr iqtisоdiyoti dеgаndа shuni tushunishiмiz kеrаkki, bu аvvаlо
bоzоr usulidаgi iqtisоdiyot, bоzоr мunоsаbаtlаri аsоsidа rivоjlаnаyotgаn
iqtisоdiyotdir. Iqtisоdiyotning аyriм qisмlаri yoki аyriм hudud iqtisоdiyotidа bоzоr
мunоsаbаtlаrining tа`sir etishi eмаs, bаlki iqtisodiyotning аsоsiy vа ko`pchilik
qisмidа yoki аsоsаn iqtisоdiyotning bоzоr мunоsаbаtlаri аsоsidа tudа
rivоjlаnishidir. Bundаy hоldа iqtisоdiyot bоzоr маzмunigа egа bo`lаdi, chunki
bоzоr мunоsаbаtlаri tаsоdifiy, аyriм хоllаrdа uchrаydigаn vоqеlik bo`lмаy, bаlki u
uмuмiy vа оммаviy iqtisоdiy hоdisа bo`lib, zаruriy, tаlаb hоlаtigа аylаnаdi. Bоzоr
iqtisоdiyotidа bоzоr мunоsаbаtlаri tiziмi yuzаgа kеlаdi vа iqtisоdiyot shundаy
tiziм аsоsidа rivоjlаnаdi.
Bоzоr iqtisоdiyoti erkin хаrаkаtdаgi, o`zini-o`zi bоshqаruvchi vа tаrtibgа
sоluvchi ichki qudrаtgа egа. Аdам Sмit buni «ko`zgа ko`rinмаs qo`l», dеb аtаgаn.
Bu «qo`l» jамiyat uchun kеrаk bo`lgаn nаrsаlаrni yarаtаdi. Аdам Sмitning
хulоsаsigа ko`rа, hаr bir kiмsа fаqаt o`z fоydаsi tugrisidа o`ylаydiyu, lеkin uni
yo`nаltiruvchi «ko`zgа ko`rin¬маs qo`l» u o`zi o`ylамаgаn nаtijаgа оlib kеlаdi,
dеydi. Bu qudrаtli «qo`l» bоzоr мunоsаbаtlаri, bоzоr мехаnizмidir.
Bоzоr iqtisоdiyotining erkinlik хususiyati аvvаlо tаdbirkоrlаr vа tаnlоv
erkinligidаn ibоrаtdir. Хususiy tаdbirkоrlаr iqtisоdiy rеsurslаrni erkin qo`lgа
kiritish vа egаlik qilish huquqigа egа bo`lib, rеsurslаrdаn iхtiyoriy rаvishdа
tоvаrlаr (хizмаtlаr) ishlаb chiqаrish, shuningdеk, firмаlаrning istаgi bo`yichа
ulаrni sоtish iмkоnigа egаdirlаr. Tаdbirkоrlаrning ма`luм tаrмоqdа ish ko`rish yoki
tаrмоqdаn chiqish iхtiyori o`zlаridа bo`lib, bungа to`siqlik qiluvchi kuch yuq.
Erkin tаnlаsh iмkоnini оlsаk, bоzоr shаrоitidа kаpi¬tаl vа моddiy rеsurslаr
egаlаrining bulаrni o`z iхtiyorlаri bo`yichа ishlаtish yoki ish to`tish huquqi vа
iмkоnigа egа bo`lishidаn ibоrаtdir. SHu u birgа ishlоvchilаr istаgаn меhnаt turi u
shugullаnа оlish iмkоnigа hам egа bo`lаdilаr. So`ngrа istе`моlchilаr o`z
dаrомаdlаri hаjмigа qаrаb, istаgаn мiqdоrdа, sifаtdа birоr хildаgi tоvаr vа
tоvаrlаshgаn хizмаtlаrni sоtib оlаdilаr. Istе`моl tаnlоvi eng kuchli erkinlikdir. SHu
nuqtаi nаzаrdаn ishlаb chiqаruvchi-sоtuvchining erkinligi хаridоr erkinligigа
25

$bоgliq vа shundаn kеlib chiqib pirоvаrdidа ishlаb chiqаruvchining erkinligi хаridоr erkinligi tufаyli rеаllаshаdi. Bоzоr iqtisоdiyotining мuhiм tомоni shuki, u insоn маnfааtidаn kеlib chiqаdi. CHunki bаrchа bоzоr ishtirоkchilаri go`yo o`zlаrining shахsiy маnfааtlаri uchun kurаshаdilаru, амаldа esа dеyarli bаrchаning маnfааti tа`мinlаnаdi. Tоvаrlаrni sоtish bоrаsidаgi iqtisоdiy аlоqаlаr vа мunоsаbаtlаrning маjмui sifаtidа bоzоr меhnаt tаqsiмоti rivоjlаngаn hаr qаndаy iqtisоdiy tuzuмning eng мuhiм tаrkibiy turkuмidir. Iqtisоdiy nе`маtlаrning kаttаginа qisмi dаvlаt bоshqаruv idоrаlаri tомоnidаn tаqsiмlаnаdigаn vа lеkin, erkin tаrzdа аlмаshtirilмаydigаn buyruqbоzlik iqtisоdiyoti shаrоitidа bоzоr \оyat chаlаkам chаtti хоldа маvjud bo`lаdi. Bоzоr хo`jаligi esа bоzоrning judа ko`p хilма-хil turlаri маvjud bo`lishini tаqоzо etаdi. Tоvаr аlмаshuv мunоsаbаtlаri tuzilishidа istе`моl bоzоri маrkаziy o`rinni egаllаydiki, undа insоn ehtiyojlаrini bеvоsitа qоndiruvchi моddiy buyuмlаr vа хizмаtlаrdаn ibоrаt bеvоsitа iqtisоdiy nе`маtlаr sоtilаdi. Хаttо buyruqbоzlik iqtisоdiyoti hам nisbаtаn erkin istе`моl bоzоrisiz ish yuritа оlмаydi. Uni tugridаn маrkаzlаshtirilgаn tаrtibdа tаqsiмlаsh bi¬lаn аlмаshtirishgа urinishlаr hаr bаrbоd bo`lаvеrаdi: rеjаlаshtirish vа tаqsiмlаsh маhkамаlаri hаr bir insоnning bаrchа shахsiy tаlаblаrini hisоbgа оlishgа, ulаrning kеlаjаkdаgi o`zgаrishini оldindаn аniq bеlgilаshgа, ulаr insоnning «uмuм qоzоni»gа qo`shgаn hissаsigа qаnchаlik мuvоfiqligini vа qаy dаrаjаdа «qоndirilishi lоziмligini аniqlаshgа аslо qоdir eмаslаr. Iqtisodiyotnnng o`zi tarixan turli shakllarda mavjud bo`lgani kabi Bozorda haridor va sotuvchining mavqei ham o`zgarib boradi. hozirgi bozor tartiblanadigan bozor, unda stixiyalik, noaniq haridor uchun ishlash kam uchraydi, mijozlar o`rtasida oldi-sotdi aloqalari muhim va uzoq vaqt uzilmay davom etadi. Bozorga tovarlarni tavakkalchilik bilan etkazish ham kam uchraydi. Tovar chiqarishdan oldin bozor puxta o`rganiladi, nimani, qancha etkazib berish belgilab olinadi. Ammo bozorda ma`lum darajada noaniqlik saqlanib qoladi. Chunki, haridor va sotuvchi mustaqil bo`lib, nima qilishni o`zlari hal etishadi, ularning 26$

maqsad va o`y-xayollari turlicha, lekin bozor tartiblangani bois beboshlik
bo`lmaydi. Ilgarilari bozor asosi tartibsiz bo`lgani uchun unda noaniqlik hukm
surgan, narx-navoning qanday bo`lishi, nimaning bozori chaqqon, nimaning bozori
kasod bo`lishini oldindan payqab bo`lmagan. Bunday bozorning sarqitlari hozir
ham bor. Bunga misol qilib O`ebekistondagi dshqon bozorlari va buyum
bozorlarini, ayrim do`konlarni olish mumkin. Bu erda ish yurituvchilar aniq
mo`ljalga ega bo`lmasdan, bozor o`zgarishlarini oldindan bilmasdan savdo
qiladilar. Bunday bozor o`rniga tartiblangan, madaniy bozor kelishi muqarrar. Eng
demokratik bozor bu erkin boeordir. Erkin bozor deganda haridorlar ham,
sotuvchilar ham ko`p bo`lib. ulardan hsch biri monopoliya mavqeiga ega bo`lmay.
bir-birini tezda topa oladigan, raqobat to`la-to`kis hukmron bo`lgan, narxlar erkin
savdolashuv asoslari shakllanadigan bozor tushuniladi. Keltirilgan ta`rifdan
ko`rinib turganidek. erkin bozorda haridor va sotuvchi munosabati biron bir
tazyiqsiz, iqtisodiy tanlov asosida vujudga keladi, ular orasida murosa mavjud
bo`ladi.
Erkin bozorga misol qilib O`zbskistondaga qishloq xo`jalik mahsulotlari
bozorini ko`rsatish mumkin. Bu bozorda millionlab kishilar haridor, sotuvchilar
esa davlat xo`jaligi, jamoa xo`jaligi, fermer xo`jaligi, minglab tomorqa xo`jaligi va
dala hovli sohiblaridir. Bu erda kim nimani sotish, kimdan nimani olish, qanday
narxda savdo qilish yuqoridan turib belgilanmaydi, buni bozorning o`zi hal qiladi.
Erkin bozorda haridor va sotuvchilarning tanlovi ularning saralanishiga va ulardan
kuchlilarining monopol bozorni tashkil etishiga oaib keladi.
Monopol bozor deb ozchilik haridorlar va sotuvchilar : hukmron bo`lgan,
monopol narx o`rnatilgan, raqobat cheklangan yoki raqobat umuman bo`lmaydigan
bozorga aytiladi. Monopol bozorning o`zi uch xil bo`ladi: Monopol raqobatli bozor
son jihatdan ko`p bo`lmagan, bozorga bir xil, o`xshash yoki o`rinbosar tovarlar
chiqaradigai firmalar qo`lida bo`ladi, ular o`zaro raqobat qiladilar.
Bunga misol kilib O`zbekistondaga kiyim-kechak bozorni olish mumkin.
Bu erda asosan 8 ta firma mahsulot chiqaradi, lekin ular nafaqat o`zaro, balki
27

tovari O`zbskistonga kirib kelgan xorij firmalari bilan ham bellashadilar.
Oligolopistik bozor. Ozchilik firmalar hukmron bo`lgan bozor, bu erda raqobat
ko`pgina sotuvchilar orasida emas, balki haridorlar o`rtasida yuz beradi. Bunga
misol tariqasida O`zbekistondagi tsement bozorini olish mumkin. Bozorga 3
korxona mahsulot chiqaradi, TSement xarid qilish uchun raqobat esa : haridorlar
o`rtasida boradn. Sof monopoliya bozori.
Bunday bozorga tovarni butun bir tarmoqda hukmron bo`lgan ayrim
korxonalar etkazib beradi. Masalan, O`zbekisgonda paxta terish mashinalarini
faqat Toshkent Qishloq xo`jaligi mashinasozlik zavodi, traktorlarni faqat Toshkent
Traktor zavodi tayyorlab bozorga chiqaradi. Ichki bozorda ularning raqiblari
yo`q,O`z turidan qat`iy nazar har qanday bozor o`zining ixtisoslashgan kichik bir
qismlariga segmentlariga ega bo`ladi. Bozor segmentlarga quyidagi belgilariga
qarab ajraladi: aholining xarid qobiliyati; yashash sharoiti; yoshi va jinsi; qaysi
tovarlarni afzal ko`rishi; kishilarningg mehnat faoliyati, turmush tarzi; inflyatsiya
darajasi; bozor infrastrukturasi holati. Bozor aloqalari faol bo`lishi uchun bozor
infrastrukturasi yaxshi ishlashi lozim. Bozor infrastrukturasi bozor aloqalarini
yurgizish uchun xizmat qiluvchi korxona, tashkilot va muassasalar majmuidir.
Infrastrukturani birjalar, savdo uylari, savdo kompaniyalari, hisob-kitob
idoralari, maslahatchi firmalar, broker va auditor idoralari, yarmarkalar, tender
(maxsus savdo) uyushtiruvchi tashkilotlar, bojxona idoralari, banklar, sug`urta
kompaniyalari kabilar tashkil etadi. Ularning vazifasi oldi-sotdiga xizmat qilishdir.
Bozorga g`oyat xilma-xil tovar va xizmatlar chiqariladi, ular bozor
ob`ektini, aniqrog`i u erdagi oldi-sotdi ob`ektini tashkil etadi. O`z ob`ekti jihatidan
bozorni quyidagi turlarga bo`lish mumkin:
1. Iste`mol tovarlari bozori, ya`ni iste`molchilar bozori
kishilarning, tirikchiligi uchun zarur bo`lgan tovarlar va xizmatlar bozoridir.
Bu bozorda keng iste`mol buyumlari, madaniy, maishiy va kommunal xizmatlari
oldi-sotdisi olib boriladi. Bu bozorda deyarli barcha fuqaro ishtirok etadi. Bu
bozorning O`zbekistonda aniq ko`rinishlari bor: magazinlar, savdo uylari,
28

firmalar, supermarket, do`kon (shop), oshxona, nonvoyxona, har xil ustaxonalar,
sartaroshxonalar, salonlar, nihoyat, dehqon bozorlari va buyum bozorlari.
2. Ishlab chiqarish vositalari va resurslar bozori — ishlab chiqarish
uchun zarur bo`lgan narsalar bozori. Bu bozorda ulgurji savdo-sotiq yuz
beradi. Mazkur bozor savdo firmalari, savdo uylari, birjalar faoliyatida, er va
boshqa ko`chmas mulk savdosida namoyon bo`ladi. Bunday bozorda resursga
talabgorlar resurs etkazuvchilar bilan koitrakt-shartnomalar asosida aloqa qiladilar.
Resurs bozorining bosh bo`g`ini tovar birjasi hisoblanadi.
Tovar birjasi ulgurji savdo bilan shugullanuvchi tijorat korxonasidir.
Birjadagi savdo-sotiq opsratsiyalari quyidagi belgilarga ega: a) birjada tovarlarni
etkazib berish haqida bitim tuzishib, ularning pulini to`lash birjadan tashqarida yuz
beradi; b) birjada sotiladigan tovarlarning o`zi emas, ularning namunasi va
naqdligini tasdiqlovchi xujjat qo`yiladi; v) birjada hali yo`q tovarlarni sotish
haqida ham bitim tuzidadi, bu qishloq xo`jaligi mahsulotlariga taalluqlidir.
Bo`lg`usi hosil yuzasidan savdo bitimi ilgariroq tuzilib, tovarni etkazib bsrish hosil
yig`ilganidan keyii yuz beradi; g) birja uyushgan bozor bo`lib, bu erdagi savdo-
sotiq operatsiyalari belgilangan tartibda o`tkaziladi. Universal birjalar har xil
mollar bilan savdo qilsa, ixtisoslashgan birjalar ayrim tovarlarni (don, paxta, metall
va hokazo) sotadi.
3. Ish kuchi yoki mehnat bozori — ish kuchi oldi-sotdi qilinadigan bozor.
Ish kuchi maxsus tovar bo`lganidan uning bozori o`z xususiyatiga ega. Ish kuchi
insonning ishlash qobiliyati. Agar oddiy tovar sotilganda uning egasi o`zgarsa, ish
kuchi necha marta sotilmasin, o`z egasi bilan birga qoladi. Chunki,b uni inson
jismidan ajratib bo`lmaydi.
Mehnat bozori mehnat birjalari, ishchi yollovchi vositachi firmalardan va
nihoyat, kishilarni bevosita ishga jalb etuvchi korxonalarning o`zidan iborat.
Sharqqa xos bo`lgan tartibsnz mehnat bozori - bu mardikor bozoridir.
4.Moliya bozori ham bozorning maxsus turi. Moliya bozori deganda
moliya resursiga (vositasiga) aylangan pul mablag`lari va ularga tenglashtirilgan
29

qimmatbaho (qiymatli) qog`ozlar bozorini tushunish kerak. Moliya bozori tarkiban
kredit (qarz puli) bozori, qimmatbaho qog`ozlar bozori va valyuta bozoridan iborat
(bu masala keyingi boblarda batafsil yoritiladi). Valyuta auktsioni, kredit pullari
auktsioni, banklar, moliya kompaniyalari, fond birjalari (qimmatli qog`ozlar
birjasi) va boshqalarning faoliyati bu bozorning yaqqol ko`rinishidir.
5.Intelektual tovarlar bozori — aqliy mehnat mahsuli bo`lgan tovarlar va
xizmatlar bozori. Bu bozorda ilmiy ishlanmalar, g`oyalar, texnikaviy loyihalar va
chizmalar, axborot, san`at, adabiyot va ilmga tegishli asarlar, ijrochilik xizmati va
turli tomosha xizmatlari sotiladi. Bu bozorning muhim unsuri litsenziya bozori va
hozirgi kunda shou-biznes va kino bozorlaridir.
6.Qurol-aslaha bozori bozorning alohida turini tashkil etadi, bu erdagi
tovarlar iste`mol buyumlari ham emas, resurslar ham emas. Bu erda xavfizlikni
ta`minlovchi qurol-yarog`lar sotiladi. Bu bozor salonlar va ko`rgazmalar shaklida
bo`ladi. Mayda qurollar magazin orqali sotiladi.
Bozor o`zining qamrov doirasi jihatidan mahalliy, hududiy, milliy va jahon
bozorlariga bo`linadi. Bozor qanchalik turga bo`linmasin, ixtisoslashmasin, baribir,
u oldi-sotti orqali kishilar o`rtasidagi iqtisodiy aloqalarni o`rnatishga hizmat qiladi.
Bu qonunlаr bоzоr мunоsаbаtlаri sохаsidа амаl kilаdigаn qonunlаrdir.Ulаr
оb`еktiv tаrzdа амаl kilаdi. Bоzоrdа tаlаb оshsа, nаrхni хам оshirаdilаr, аgаr
pаsаysа, nаrхni хам tushirаdilаr. Jамiyat bоzоr qonunlаrigа riоya kilib мuомаlаgа
fаkаt kеrаkli мikdоrdа pul chikаrаdi. Аgаr pul kupаyib, kiммаtchilik yuz bеrib, pul
kаdri tushib kеtsа, оrtikchа pul мuомаlаdаn chikаrilаdi, pul bilаn tоvаr urtаsidа
мuvоfiklik tа`мinlаnаdi.
Bоzоrdа bоzоr rеgulyatоri vаzifаsini nаrх-nаvо bаjаrаdi. Мuаyyan
tоvаrning bоzоr nаrхi оshib kеtsа, uni ishlаb chikаrish yukоri fоydа kеltirаdi.
Binоbаrin, ishlаb chikаrish омillаri fоydа kам sохаdаn sеrfоydа sохаgа kuchаdi.
Bоzоr rеgulyatоri, ya`ni nаrх-nаvо kаychi tоvаrni vа uni kаnchа, sаrf bilаn ishlаb
chikаrish zаrurligini kоrхоnа, firмаgа еtkаzаdi, tоvаrlаr dunyosini yangilаnib
turishigа undаydi. Bоzоr rеgulyatоrigа амаl kilish uchun моnоpоliya bulмаsligi,
30

аksinchа, erkin bоzоr rаkоbаtigа yul bеrilishi zаrur. Rаkоbаt turlаridаn eng мuхiмi
nаrх vоsitаsidа kurаsh хisоblаnаdi. Firмаlаr uz rаkiblаrini еngish, ulаrni bоzоrdаn
sikib chikаrish uchun nаrхni uzgаrtirib turаdilаr. М u х t а s а r kilib а ytg а nd а , n а r х
ishl а b chik а rishni t а rtibl а b, uni uzg а rtirib tur а di, riv о jini t а ` м inl а ydi. B о z о r
r е gulyat о ri ijti мо iy ishl а b chik а rishni ijti ом iy t а l а bg а м uv о fikl а shtirish о rk а li
iqtisodiyotni t а rtibg а s о l а di. N а r х ning rеgulyatоrlik funktsiyasi хам shundа.
Bоzоr kоn`yukturаsi мuаyyan dаvrdаgi bоzоr хоlаti, bоzоrdа
мuvоzаnаtning маvjudligi yoki buzilgаnligi bilаn хаrаktеrlаnаdi.Bоzоr
kоn`yukturаsi tаlаbning оshishi Bilаn хаrktеrlаnsа, sоtuvchi uchun kulаy, chunki u
tоvаrini kiммаtgа sоtib, оrtikchа dаrомаd kurаdi. Аgаr bоzоrdа tаklif оrtiklik
kilаdigаn bulsа, kоn`yukturа хаridоr uchun kulаy bulаdi – tоvаrni аrzоngа оlib,
bundаn nаf kurаdi.
31

2.2 Iqtisodiy samaradorlik konsepsiyasi
Rivojlanayotgan bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiy
strategiyasi uzoq vaqtga mo’ljallangan fundamental maqsadlarni o’rtaga qo’yish
bilan bir qatorda, bu maqsadlarga erishish vositalari, yo’llarini belgilashni ham o’z
ichiga oladi. Bular orasida ishlab chiqarish samaradorligini to’xtovsiz oshirib
borish asosiy o’rinda turadi.
O’zbekiston davlatining qudratini mustahkamlash, aholining moddiy va
ma’naviy ne’matlarga bo’lgan ehtiyojlarini to’laroq qondirish, kelajakda esa –
ularni mo’l-ko’l yaratish, iqtisodiy va ilmiy-texnika sohasida eng rivojlangan
davlatlar qatoridan joy olish ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga bevosita
bog’liqdir.
Mustaqillikka erishilganlik, qudratli iqtisodiy va ilmiy-texnik salohiyat
yaratilayotganlik, iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlarning takomillashayotganligi
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalarini birinchi o’ringa qo’ydi.
Binobarin, Respublika Prezidentining ma’ruza va nutqlarida, Vazirlar
Mahkamasining qarorlarida ishlab chiqarishning, jumladan, sanoat ishlab
chiqarishi samaradorligini oshirishning mohiyati va ahamiyati, dolzarb
muammolari, iqtisodiyotni ekstensiv va intensiv taraqqiyot yo’liga o’tkazish
munosabati bilan kelib chiqadigan ustuvor vazifalar chuqur va har tomonlama
tahlil etib berilmoqda.
Ma’lumki, ishlab chiqarishni rivojlantirishda ikki xil omil: miqdor va sifat,
ekstensiv va intensiv, ya’ni kengaytiruvchi (uzaytiruvchi) va zo’r beruvchi,
kuchaytiruvchi omillar harakatda bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar ishlab
chiqarish sohasi kengaytirilsa, ekstensiv suratda kengaygan takror ishlab chiqarish
bo’ladi; agar yana ham ko’proq samara beradigan ishlab chiqarish vositalari
qo’llaniladigan bo’lsa, intensiv suratda kengaygan takror ishlab chiqarish yuzaga
32

keladi. O’zbekiston sanoatida ana shu ikki yo’ldan oqilona foydalanish natijasida
ishlab chiqarishning samaradorligi bosqichma-bosqich o’sib bormoqda 4
.
Samaradorlik so’zi - bu eng ko’p uchraydigan umumiy tushunchalardan
biri bo’lib, iqtisodiy - ijtimoiy taraqqiyotning xilma-xil sohalarida juda keng
ishlatiladi. Masalan, ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligi, mehnat samaradorligi,
o’qish va o’qitish samaradorligi, davolash va davolanish samaradorligi, qabul
qilingan qonun va qoidalar hamda yechimlar samaradorligi va hokazolar.
Samaradorlik sanoat ishlab chiqarish faoliyatining "ko’zgusi" hisoblanadi. Bu
"ko’zgu"da ishlab chiqarishning barcha natijalarini ko’rish mumkin. Ma’lumki, har
bir tarmoq, korxona, qolaversa, har bir shaxs o’z ishlab chiqarish faoliyatida
maksimum foyda olishga intiladi. Uning uchun ma’lum xarajatlar qiladi. Ana shu
foyda bilan xarajatlar o’rtasidagi farq tarmoq va korxona faoliyatining "ko’zgusi"
bo’lgan samaradorlikda ko’zga tashlanadi. Ishlab chiqarishning eng yuqori
samaradorligi ishlab chiqarish xarajatlarini minimum darajaga keltirishdan iborat.
Bozor munosabatlari sharoitida samaradorlikning alohida o’rni mavjud.
Bozor iqtisodiyoti natijalilikni, foydalilikni taqozo etadi. Tartibli bozorga
asoslangan iqtisodiyotda eng kam resurs sarflab ko’p natijaga erishish zarur.
Mahsulot ishlab chiqarish jarayonida 5 turdagi resurslar tizimi harakatda bo’ladi:
a) moddiy resurslar, b) mehnat resurslari, v) moliyaviy resurslar, g) energetik
resurslar, d) axborot resurslari. Mana shu resurslardan oqilona foydalanib, ishlab
chiqarishning samaradorligini oshirish mumkin. Bunday faoliyat ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish yo’nalishida muhim ahamiyat kasb etadi. Sanoat ishlab
chiqarishi samaradorligini oshirishning aniq-ravshan yo’nalishlari Oliy Majlis
tomonidan qabul qilingan qonunlar, Prezident farmonlari va Vazirlar
Mahkamasining qarorlarida ko’rsatib berilgan. Ishlab chiqarishning iqtisodiy va
ijtimoiy samaradorligini farqlaydilar. Samaradorlikni iqtisodiy va ijtimoiy turlarga
bo’lish shartli bo’linish hisoblanadi. Moddiy ishlab chiqarish jarayonida yuzaga
4
Xodiyev B.Yu., Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. va boshqalar O'zbekiston iqtisodiyoti mustaqillik yillarida. T.:
TDIU, 2007.
33

keladigan va mehnat xarajatlari bilan bog’liq bo’lgan natijalarning hammasi
iqtisodiy va ma’lum ma’noda ijtimoiy samara deb aytish mumkin.
Bu yerda shuni eslatib o’tish kerakki, iqtisodiy va ijtimoiy
tushunchalarning sun’iy bo’linishi haqida bahslashish mumkin. Lekin, iqtisodiyot
ijtimoiy hayotdan tashqarida bo’lmagani kabi, ijtimoiy hayot ham iqtisodiyotsiz
bo’lmaydi. Demak, ularni bir-biridan ajratib bo’lmaydi. Chunki amalga oshirilgan
har bir ish ayni vaqtda ham iqtisodiy, ham ijtimoiy samara keltiradi.
Iqtisodiy samaradorlik ishlab chiqarishning iqtisodiy natijasini ko’rsatadi.
Masalan, mahsulot ishlab chiqarish, boshqaruv, yangi texnika va texnologiyani
joriy etish, mehnat sifatini oshirish va hokazolarning natijasi. Iqtisodiy samara
material, mehnat, pul va boshqa resurslarni tejash tufayli erishilgan miqdor, vaqtni
tejash, qurilish muddatlarini qisqartirish, mehnat sarfini tejash, ish vaqtining zoye
ketishini kamaytirish, mablag’lar oborotini tezlashtirish, mahsulot yetishtirish
hajmini o’stirish, ishlar sifatini yaxshilash va boshqa natijalar bilan tavsiflanadi.
Ijtimoiy samaradorlik shaxsning har tomonlama kamol topishiga yordam beradigan
tadbirlarni amalga oshirishning samaradorligini ifodalaydi. U mehnat va turmush
sharoitlarini yaxshilanishida, xodimlar malakasini oshirishda aks etadi va asosiy
oziq-ovqat, sanoat tovarlarining aholi jon boshiga iste’mol qilinishi, ijtimoiy
iste’mol fondlaridan beriladigan nafaqa va imtiyozlar, kadrlar tayyorlash bo’yicha
xarajatlarning o’sishi bilan tavsiflanadi. Ushbu samaralar ishlab chiqarishning
o’zida vujudga kelayotganini va birlashib bajarilgan mehnat tufayli ishlovchilar
o’rtasidagi munosabatlar ta’riflanishini nazarda tutsak, ularni ijtimoiy-iqtisodiy
samara deb atasak bo’ladi. Iqtisodiy samaradorlikning mohiyati uning mezoni va
ko’rsatkichlar tizimida aks etadi. Mezon masalasi iqtisodiy samaradorlik
nazariyasining eng muhim sohasi hisoblanadi. Falsafiy ma’noda mezon - bu asosiy
o’lchov, muhim farqli belgi, asosiy nuqtai nazardir. Shular asosidagina bizning u
yoki bu sohadagi bilimlarimizni obyektiv haqiqatligini, to’g’riligini va
ishonchliligini aniqlash, haqiqatni anglashilmovchiliklar-dan farqlash mumkin.
Ishlab chiqarishning asosiy maqsadiga erishish uchun barcha resurslardan oqilona
34

foydalanish, tayyorlanadigan mahsulotning har bir birligiga sarflanadigan
xarajatlarni kamaytirish kerak bo’ladi. Demak, samarani o’lchaganda mezon
sifatida jami ijtimoiy mehnatni tejash, uning unumdorligini oshirish qabul qilinadi.
Ishlab chiqarishning umumiy (mutloq) samaradorligi deganda xarajatlar va
resurslarning ayrim turlari bilan solishtirilgan yoki taqqoslangan iqtisodiy
samaraning umumiy miqdori tushuniladi. Ishlab chiqarishning umumiy
samaradorligi xarajatlar va resurslarning ayrim turlaridan foydalanish darajasini
aniqlash va baholash uchun qo’llaniladi va umuman iqtisodiyot bo’yicha,
tarmoqlar, korxonalar, kapital qurilish obyektlari bo’yicha hisoblab chiqiladi.
Bunday samaradorlikni aniqlash xarajatlar va resurslar samaradorligi darajasini,
samaradorlikning asosiy yig’imlarini aks ettiruvchi differensiyalangan
ko’rsatkichlarni hisoblab chiqishga asoslanadi.
Bunday ko’rsatkichlarga ishlab chiqarishning yoki unda tayyorlanadigan
mahsulotning mehnat sig’imi, material sig’imi, fond sig’imi, kapital sig’imi kiradi.
Mehnat sig’imi milliy daromad, sof, yalpi, tovar mahsulotning yoki natural shaklda
ifodalangan mahsulot birligiga sarflangan xarajat miqdorini tavsiflaydi.
Mahsulotning sermehnatliligi – bu muayyan turdagi mahsulotni (masalan,
bitta traktorni, kostyumni yoki ko’ylakni) ishlab chiqarishga sarf bo’lgan ish vaqti
miqdorini ifodalovchi ko’rsatkich hisoblanadi. Mehnat sig’imining uch turi
bo’ladi: texnologik, to’la va iqtisodiyot mehnat sig’imi. Mehnat sarfini hisobga
olish jihatiga qarab esa u yana uch turga: rejali mehnat, normativ mehnat va
haqiqiy (amaldagi) mehnat sig’imlariga bo’linadi.
Mehnat sig’imi bevosita sarf (asosiy xodimlar sarf qilgan mehnat)
bo’yicha, to’la sarf (yordamchi xodimlar sarf qilgan mehnat) bo’yicha hamda
umumiy ijtimoiy mahsulot yoki milliy daromad qiymatiga nisbati bilan
belgilanadi. Ayrim komplekslar va ularning tarmoqlarida, korxonalarda esa moddiy
sarflar miqdorining qiymatiga nisbatan belgilanadi: Ko’pincha amaliyotda mehnat
sig’imining boshqacha ma’nosini bildiruvchi mehnat unumdorligi (Mu)
35

ko’rsatkichidan foydalaniladi: ?????????????????? Mehnat unumdorligi - bu inson mehnatining
muayyan vaqt ichida ozmi - ko’pmi mahsulot ishlab chiqarish qobiliyatidir. Ishlab
chiqarishning material sig’imi - bu mahsulot (ish bajarish, yoki xizmat ko’rsatish)
birligiga ketadigan va unda ifodalanadigan moddiy resurslar (xomashyo, asosiy va
yordamchi materiallar, sotib olinadigan butlovchi buyumlar va yarim fabrikatlar,
yoqilg’i va energiya) yalpi sarfini tavsiflab beruvchi ko’rsatkichdir. U quyidagi
formula yordamida ifodalanadi: Ishlab chiqarishning fond talabligi bu mahsulot
birligiga (natural yoki qiymat doirasida) to’g’ri keladigan asosiy ishlab chiqarish
fondlarini tavsiflovchi ko’rsatkichdir. Fond sig’imi (Fs) asosiy va aylanmasidir.
36

XULOSA
Mamlakatimizda mustaqillik yillarida olib borilgan to‘g‘ri va izchil
iqtisodiy siyosat orqali ahamiyatli ijobiy natijalar qo‘lga kiritildi. Jumladan,
O‘zbekistonda talab va taklifning o‘zaro mutanosibligi negizida milliy xo‘jaligimiz
iqtisodiy jihatdan mustahkamlanib, ma'muriybuyruqbozlik tizimdan meros bo‘lib
qolgan bir tomonlamalik va inqiroz holatidan chiqarildi; iqtisodiе_tning barqaror
o‘sishi ta'minlandi, makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlik mustahkamlandi,
iqtisodi
е_t va uning ayrim sohalaridagi mutanosiblik kuchaydi; bozor
mexanizmining tarkibiy qismlari qaror topdi va uning infratuzilmalari vujudga
keltirilib, rivojlantirildi 5
.
Ma'naviy jabhada ham tub o‘zgarishlar qilinib, jamiyat a'zolarida milliy
istiqlol g‘oyasi va mafkurasi shakllandi. Bugungi kunda iqtisodiy islohotlarni
yanada chuqurlashtirish, iqtisodi
е_tni erkinlashtirish va modernizatsiyalash
jara
е_nlari amalga oshirilmoqda. Birinchi Prezidentimiz Islom Abdug’aniyevich
Karimov 2013 yil yakunlariga bag‘ishlangan majlisdagi “2014 yil yuqori o‘sish
sur'atlari bilan rivojlanish, barcha mavjud imkoniyatlarni safarbar etish, o‘zini
oqlagan islohotlar strategiyasini izchil davom ettirish yili bo‘ladi” deb nomlangan
ma'ruzalarida “Biz bugun 2013 yilning yakunlari haqida gapirganda, avvalo, o‘tgan
yilda mamlakatimizning iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda mutanosiblikka erishgani,
modernizatsiya va diversifikatsiya hisobidan yuqori sur'atlar bilan rivojlanganini
qayd etamiz.
Mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 8 foizga o‘sdi, sanoat mahsulotlari
ishlab chiqarish hajmi 8,8 foizga, qishloq xo‘jaligi – 6,8 foizga, chakana savdo
aylanmasi – 14,8 foizga oshdi. Inflyasiya darajasi prognoz ko‘rsatkichidan past
bo‘ldi va 6,8 foizni tashkil etdi”1 deb, ta'kidlagan edi. Yuqoridagi iqtisodiy
ko‘rsatgichlar talab va taklifning mutanosibligi negizida yuzaga kelganligi
hammaga ma'lum.
5
Xodiyev B.Yu., Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. va boshqalar O'zbekiston iqtisodiyoti mustaqillik yillarida. T.:
TDIU, 2007.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Xodiyev B.Yu., Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. va boshqalar O'zbekiston
iqtisodiyoti mustaqillik yillarida. T.: TDIU, 2007.
2. Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. O'zbekistonda iqtisodiyotni liberallashtirish
va modernizastiyalash: natijalar va ustuvor yo'nalishlar. O'quv qo'llanma. T.:
TDIU, 2007.
3. Shodmonov Sh., G'afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. Ma'ruzalar matni. - T.:
TDIU, 2009.
4. Shodmonov Sh, Minovarova G va Xalilov M. ''Iqtisodiyot nazariyasi” fani
bo'yicha o'quv uslubiy majmuasi.
5. Shodmonov Sh va Minovarova G.”Iqtisodiyot nazariyasi” fani bo'yicha o'quv
uslubiy ta'lim texnologiyasi. “Iqtisodiy ta'limdagi o'qitish texnologiyasi”
seriyasidan. T.: TDIU, 2007 , 323 b.
6. Shodmonov Sh., Alimov R., Jo'raev T. Iqtisodiyot nazariyasi. -T.: Moliya. 2002.
7. Shodmonov Sh.Sh., G'afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T., «Media»
nashriyoti, 2013. - 794 b.
38

UMUMIY MUVOZANATLILIK VA SAMARADORLIK

Купить

Информация о документе

Продавец

Umumiy muvozanatlilik va samaradorlik

Похожие документы