Urbanizatsiya - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	423.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Июль 2025
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Urbanizatsiya

Купить

MAVZU: URBANIZATSIYA

Reja 1. Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari 2.O‘zbekistonda o‘sish va urbanizatsiya 3. Aholining takror hosil qilinishi va uning turlari

 Tayanch iboralar: urbanizatsiya, ijtimoiy, iqtisodiy, geosiyosiy, global, shahar aholisi, qishloq aholisi, shakllanayotgan urbanizatsiya, rivojlangan urbanizatsiya, yetuk urbanizatsiya, suburbanizatsiya, konsepsiya, aholini takror hosil qilish, aholini kengaytirilgan takror hosil qilish, depopulyatsiya, demografik inqiroz, yashovchanlik koeffitsiyenti, tabiiy o‘sish, aholi migratsiyasi,migratsiyaning demografik nazariyasi, migratsiyaning funksiyalari.

Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari  Bugungi keng miqyosli ijtimoiy-iqtisodiy va geosiyosiy o‘zgarishlar davrida shaharlarning o‘sishi va taraqqiy etishi tezlashib, benihoya murakkab, serqirrali urbanizatsiya jarayonining jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati kundan-kunga oshib, kengayib borishini ta’minlamoqda. Shuning uchun ham ushbu jarayonni har tomonlama o‘rganish nafaqat nazariy nuqtai nazardan, balki ayrim regional va global miqyosdagi amaliy masalalar, jumladan aholi va u tarqalgan, joylashgan manzilgohlarning hududiy tarkibini hamda undan ham muhim va miqyosli vazifa-jamiyatni hududiy tashkil etilganligini takomillashtirish bilan aloqador muammolarni hal qilishda zarurdir.

 Urbanizatsiya global xususiyatga ega, uning qamrovi doirasiga u yoki bu darajada jahondagi barcha mamlakatlar tushib qolgan. Lekin buning oqibati jahonning turli mintaqalarida turlicha bulmoqda. Mamlakatlarning bir qismida shaharlar soni va ularda mavjud katta va yirik shaharlar hamda shahar aglomeratsiyalarining rivojlanishi natijasida shahar turmush tarzi tez va katta miqyoslarda hayotga singayotgan bo‘lsa, boshqa guruh mamlakatlarida mazkur jarayon endi-endi boshlanmoqda.  Ma’lumki, urbanizatsiya (lotincha urb - “shahar”) - bu shaharlar va shahar aholisining o‘sish, shahar turmush tarzining keng tarqalish jarayonidir. Shaharlar eng qadimgi davrlarda vujudga kelib, qishloqlar bilan birgalikda aholi manzilgohlarining ikkita asosiy turidan birini tashkil qiladi. Shaharlar tarixan ijtimo

 Tarixdan ma’lumki, bir necha ming yillar avval yer yuzida Fiva, Bobil (Vavilon), Ur, Afina, Rim, Iskandariya, Karfagen, Moxenjo- daro, Samarqand (Marokand) kabi yirik shaharlar mavjud bo‘lgan. Ammo haqiqiy shaharlashuv jarayoni qizg‘in sur’atlar bilan faqat XVIII asrda, dastlab Yevropada, keyinchalik esa Shimoliy Amerikada boshlandi. Bu hodisa G‘arb davlatlarida o‘sha paytda ro‘y bergan sanoat inqilobining natijasi bo‘ldi . Dunyoning rivojlanayotgan mamlakatlarida esa urbanizatsiya jarayonlari XX asrn ing o‘rtalarida ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy sohalardagi ijobiy o‘zgarishlar tufayli boshlandi va hozirgi kungacha yuqori sur’atlar bilan davom etmoqda .

 So‘nggi 200 yil davomida dunyo aholisida shahar aholisining ulushi muntazam ravishda o‘sib borgan. 1800-yilda insoniyatning taxminan 3 % i shahar joylarida istiqomat qilgan edi.  1900-yilga kelib bu raqam 14 % gacha ko‘tarildi.  Yarim asrdan so‘ng, 1950-yilda jahon urbanizatsiya darajasi 29 % ni tashkil etdi, 1990-yilda bu ko‘rsatkich 45 %,  2001-yilda - 47 % ga yetadi.  2010-yilga kelib Shaharliklarning jahon aholisi tarkibidagi ulushi 50 % dan ortdi va hozirgi kunda u 54 % ga teng.

 Urbanizatsiya jarayoni 3 ta asosiy bosqichdan o‘tib rivojlanadi.  1. Shakllanayotgan urbanizatsiya bosqichida shahar aholisining ulushi 50% dan past bo‘lib, yangi shaharlar vujudga keladi, ayrim qishloq joylar shahar manzilgohlari toifasiga o‘tib ketadi. Ayniqsa, yirik shaharlar tez o‘sishni boshlaydi. Bunda eng yirik shahar boshqalarga nisbatan ancha ilgarilab ketadi. Eng yirik shaharlarning o‘sishi ayrim hollarda “soxta” urbanizatsiya tarzida, ya’ni shahar chekkalarida qishloqdan ко‘chib kelgan past daromadli aholi uy- joylarining zichlashib borishi ko‘rinishida kechadi. Hozirda Osiyo va Afrikadagi qator rivojlanayotgan mamlakatlar urbanizatsiyaning ana shu bosqichini kechirmoqdalar.

 2. Rivojlangan urbanizatsiya bosqichi “millioner” shaharlarning yuqori sur’atlar bilan o‘sishi hamda yirik shaharlar atrofida aglome- ratsiyalarning vujudga kelishi bilan tavsiflanadi. Shaharliklarning jami aholidagi ulushi 50 % dan ortib ketadi, yangi shaharlar deyarli vujudga kelmaydi, mavjud shaharlar esa, ayniqsa, yiriklari tez rivojlanadi, shahar manzilgohlarining tizimlari shakllanib boradi. Urbanizatsiyaning bu bosqichi Sharqiy yevropa, MDH davlatlari, Lotin Amerikasi, Shimoliy Afrika, Janubi- g‘arbiy Osiyo, Okeaniyadagi ko‘p mamlakatlarga xos.

 3. Yetuk urbanizatsiya bosqichi Yevropaning eng rivojlangan davlatlari, AQSH, Kanada, Avstraliya, Yaponiya, Isroilda kuzatilmoqda. Bunda aholi yirik shaharlarning markazlaridan asta- sekin shahar atrofiga ko‘chib boradi, lekin shaharda ishlash, o‘qish, turli faoliyat yuritishni davom ettiradi. Natijada shaharlar markazlari, asosan, tadbirkorlik, bank-moliya sektori, boshqaruv sohalarining rivojlanish maskanlariga aylanib, aholi yashash massivlari esa tobora markazdan uzoqlab o‘tib boraveradi. Bunday ijtimoiy-geografik jarayon suburbanizatsiya deb ataladi.

 Transport va aloqaning zamonaviy texnologiyalari rivojlangan sari urbanizatsiyaning bu bosqichida shahar iqtisodiyoti tarmoqlari va shahar turmush tarzi qishloq joylarda ham keng tarqalib boradi, natijada shahar va qishloqlardagi yashash sharoiti tobora yaqinlashadi, ya’ni, qishloq joylar rasman o‘zining qishloq maqomini saqlab tursada, aslida, tub ma’noda shaharlashib ketadi. Shahar bilan qishloq joylar orasidagi ijtimoiy- iqtisodiy farq va chegaralarning yo‘qolib borish jarayoni urbanizatsiya atamasi bilan yuritiladi.

 Demak, jahon mamlakatlarida urbanizatsiya jarayoni turli bosqichlarida rivojlanib bormoqda va bu, birinchi navbatda, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Yevropa, Shimoliy Amerika, Lotin Amerikasi, Avstraliya va Okeaniya kabi yirik mintaqalardagi davlatlarda urbanizatsiya ko‘rsatkichi o‘rtacha hisobda 70 foizdan oshgan. Bu borada, ayniqsa, Islandiya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Daniya, Niderlandiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Argentina, Venesuyela kabi shaharlar darajasi 90 foizdan yuqori bo‘lgan davlatlar ko‘zga tashlanadi.

 Jahon aholisining 60 foizi va dunyodagi shaharliklarning yarmi yashaydigan Osiyo qit’asida urbanizatsiyaning umumiy darajasi bir muncha pastroq, 50 foiz atrofida bo‘lib, o‘sishi davom etmoqda.  Afrikada esa urbanizatsiya ko‘rsatkichi 40 foizdan sal ko‘proq. Lekin har ikkala qit’ada ham yuqori urbanizatsiyalashgan mamlakatlar bor.  Jumladan, Osiyoda bu borada Yaponiya, Janubiy Koreya, Isroil, Fors qo‘ltig‘i arab mamlakatlari, Tailand, Afrikada esa Liviya, Jazoir, Misr, Marokash, JAR kabi davlatlar ajralib turibdi.  Shu bilan birga, Butan, Burundi, Malavi, Uganda, Chad, Afg‘oniston va boshqa mamlakatlarda urbanizatsiya darajasi 25 foizga ham yetmaydi. Ammo oxirgi yillarda shahar aholisining umumiy soni va jahon aholisidagi ulushi aynan Osiyo va Afrika davlatlarida kechayotgan urbanizats

 Jahon urbanizatsiyasining hozirgi bosqichida xalqaro savdo- iqtisodiy va bank-moliya munosabatlari rivojlanishi, transmilliy korporatsiyalar faoliyati doirasining kengayishi, zamonaviy transport va aloqa tarmoqlari vujudga kelganligi hisobiga ayrim juda yirik shaharlarning ta’sir doirasi joylashgan davlati bilan chegaralanib qolmasdan, boshqa mamlakat va mintaqalar, ba’zan esa jahonni qamrab olmoqda. Bunday shaharlarning aholisi soni bir necha million kishiga teng bo`lib, yirik transmilliy korporatsiyalar va xalqaro tashkilotlar qarorgohlari, dunyodagi eng yirik port, sanoat korxonalari, bank, moliyaviy jamg‘arma va birjalar joylashganligi bilan boshqa shaharlardan ajralib turadilar.

 Shu toifadagi shaharlarga nisbatan global (yoki jahon) shaharlari atamasi qo`llaniladi. Global shaharlar qatoriga, eng avvalo, Nyu-York, London, Tokio, Shanxay, Gonkong, Parij, Dubay, Singapur kabi savdo- moliyaviy va transport salohiyati o‘ta katta shaharlar kiritiladi. Global shaharlar safi borgan sari kengaymoqda, ularning ta’sir doirasi esa barcha qit’a va ularning yirik qismlarini qamrab olishga intilmoqda.

 Urbanizatsiya jarayonlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ajralmas qismi va ularning bevosita hosilasi bo‘lib, qator muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Bu muammolarning qamrovi keng bo‘lib, ekologik, iqtisodiy, ijtimoiy, tibbiy, madaniy, ma’naviy-axloqiy jihatlar bilan tavsiflanadi. Bunda ishlab chiqarish atrof-muhitga o‘tkazadigan bosimining kuchayishi, suv ta’minotidagi kamchiliklar, transport tarmoqlariga me’yoridan ortiq yuk tushayotgani, shahar turmush tarzi bilan bog‘liq kasalliklarning tarqalishi, jinoyatchilikning ortishi va boshqa muammolar eng dolzarb hisoblanadi. Demak, jahon urbanizatsiyasining zamonaviy bosqichi miqdor va sifat xususiyatlari, shuningdek, turli ko‘rinishdagi muammoli jihatlari bilan tavsiflanadi.

O‘zbekistonda o‘sish va urbanizatsiya  Urbanizatsiya jarayonining O‘zbekistondagi holati XX asrning ikkinchi yarmida deyarli kam o‘zgardi. Urbanizatsiyaning umumiy darajasi yangi asrgacha bo‘lgan davrda 36,5-37,5 foiz o‘rtasida saqlanib qoldi . O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2009-yildagi 66-son qaroriga binoan respublikada qator qishloq fuqarolari yig‘inlari va katta qishloqlar shaharchalar qatoriga o‘tkazildi. Buning natijasida shaharchalar soni 113 tadan 1085 taga yetkazildi yoki 972 taga ko‘paytirildi. Urbanizatsiya darajasi 2009- yilda 51,6 foizni tashkil etdi. Keyinchalik ushbu ko‘rsatkich qisqarib 2017-yilda 50,6 foizga tushib qoldi. Bir qaraganda O‘zbekistonda urbanizatsiya darajasi talab darajasiga yetganday bo‘lib tuyuladi.

 Biz urbanizatsiyaga bergan ta’rifimizning birinchi qismida shaharlar soni va shahar axolisining o‘sishi deb ta’kidlagan edik. Haqiqatan ham shunday bo‘lyapti, lekin ta’rifhing ikkinchi qismi bajarilgani yo‘q. Shahar aholisining ulushi 50,6 foizga yetgan bo‘lsa ham, 972 ta aholi punkti shaharchalar sonini 1085 taga yetishini ta’minlagan bo‘lsa ham, aholi punktlarining ichida bitta ham «urbanizatsiya eltuvchi» shahar vujudga kelmadi. Yangi aholi punktlarining barchasi shaharchalar qatoriga qo‘shildi. Shaharlar soni esa chorak asr oldin qancha boisa, shunchaligicha (119) qoldi.

 Urbanizatsiya odamlar o'rtasida muloqot o‘rnatish uchun qulay hisoblangan hayot turmush tarzini shakllantiradi, kasbiy yo‘nalishni o‘zgartiradi, aholining ijtimoiy faoliyatini keskin oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-yanvardagi «Urbanizatsiya jarayonlarini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to'g‘risida»gi PF-5623-son farmoni yurtimizdagi urbanizatsiya jarayonlarining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. Farmonda mamlakatda urbanizatsiya jarayonlarining birinchi yo`nalishi sifatida mutlaqo yangi uy-joy siyosatini amalga oshirish, shu jumladan, kam va o‘rta daromadli oilalar uchun arzonlashtirilgan turar joylarni qurishga yo‘naltirilgan investitsiyalarni qo`llab- quvvatlash belgilandi.

 Yirik rus shaharshunos olimi G.M.Lapponing quyidagi so‘zlari o‘rinlidir: «Shaharlar xududining iqtisodiy karkasi, aholi punktlari tizimida rahbar, qo‘mondon boiib xizmat qiladi. Eng muhimi yakka shahar emas, balki shahar aglomeratsiyalarining atrof- muhit bilan o‘zaro aloqadorligi uning bajarayotgan vazifalarini ham, unda yashayotgan odamlarning yurish- turishiga ham juda katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar u «urbanizatsiya eltuvchi» hisoblansa, ta’sir samaradorligi yana ham oshadi, kuchayadi. Chunki unda mamlakat iqtisodiy salohiyatining katta qismi to‘planganligi sababli, uni «rivojlanish qutbi» deb ham atash mumkin.”

 Bir qaraganda poytaxt mintaqasiga xos ko‘rsatkichlar unchalik katta emasdek tuyuladi. Aslida urbanizatsiya jarayonida miqdor emas, balki sifat, yana ham aniqroq qilib aytganda «shahar turmush tarzi»ni eltuvchi katta va yirik shaharlarning mavjudligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bunday shaharlar esa Toshkent mintaqasida ancha serob. Mazkur holat yuqorida ta’kidlangan fikrlarimizni yana bir bor tasdiqlaydi.

 Urbanizatsiya agentligi tomonidan ishlab chiqilgan va 2019-yilning 13-avgust kuni qabul qilingan “Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkalarini xususiylashtirish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni muhim ahamiyatga ega. Ushbu qonunning maqsadi xususiy mulk institutini rivojlantirish, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkalarini fuqarolik muomalasiga kiritish, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining investitsion imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. Agentlik 120 ta shahar, 1070 shahar tipidagi posyolka va 11 mingta qishloq aholi punkti tabiiy-iqtisodiy salohiyatini aniqlash, tizimli urbanizatsiya jarayoni amalga oshirilishini, yangi sanoat korxonalarining ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasi obyektlari bilan kompleks joylashtirishni hisobga olga

 Guliston, Yangiyer, G‘ijduvon, Qorako`l, Kogon shaharlari, Xovos va Marhamat tumanlari markazlarini rivojlantirish, Angren, Bekobod, Olmaliq, Chirchiq, Shirin, Zarafshon, G‘ozg‘on, Sharg‘un shaharlari maqomini o‘zgartirish, Yangiyo‘l, Toshkent, Namangan shaharlariga tutash hududlar chegaralarini qo‘shish orqali ularning chegaralarini kengaytirish, Samarqand va Jizzax viloyatlarida sanoat klasterlarini tashkil qilish, ijtimoiy infratuzilma qurilishi va muhandislik- kommunikatsiya tizimlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.

 O‘zbekiston Respublikasida 2030-yilgacha urbanizatsiyani rivojlantirish konsepsiyasining asosiy maqsadi shaharlar va shahar aglomeratsiyalarini kompleks rivojlantirish hisobiga barqaror iqtisodiy o‘sish va aholi farovonligini ta’minlashdir. Bugungi kunda respublika bo‘yicha ichimlik suvi ta’minoti 64,4 foiz, kanalizatsiya tizimi 17 foiz, shaharlarda issiq suv ta’minoti 25 foiz va isitish tizimi 20 foizni tashkil etadi. Konsepsivada ijtimoiy, muhandislik-kommunikatsiyalari, yo‘l-transport infratuzilmalarini rivojlantirish, shahar aholisini markazlashgan suv va gaz bilan ta’minlashni 90 foizga, kanalizatsiya tizimini 68,9 foizga, jon boshiga o‘rtacha uy-joy bilan ta’minlanganlikni hozirgi yo‘l qo‘yilayotgan sanitar me’yorlardagi 16 metr kvadratdan 20 metr kvadratga, aholini oliy ta’lim bil

Aholining takror hosil qilinishi va uning turlari  Aholining takror hosil qilinishi - inson tug‘ilishi va vafot etishi orqali avlodlar almashishi jarayonida aholi soni va tarkibining muntazam yangilanib turishidir. Shuning uchun har bir kishi umr ko‘rishining chegarasi bo`lishiga qaramay aholi o‘z soni va tarkibini saqlab yoki o‘zgartirib mavjud bo‘lishda davom etadi. “Aholining takror hosil qilinishi” tushunchasi keng ma’noda o‘z ichiga aholi tarkibining yoshi, jinsi, ijtimoiy guruhlari, millati, oilaviy holati, ta’lim darajasi, kasbiy tarkibi bo‘yicha rivojlanishi va yangilanishini qamrab oladi .  Tor ma’noda esa, aholining takror hosil qilinishi — bu avlodlarning tug‘ilish va o‘lim natijasida yangilanib borishidir.

 “ Aholini takror hosil qilish” kategoriyasi ilmiy muomalaga XX asrning boshlarida kirib keldi , holbuki buni o‘rganishga XIX- XX asrlarda jahonda ro‘y berayotgan demografik o‘zgarishlarni idrok etishga ijtimoiy ehtiyojning ortishi natijasida kirishilgan. Aholi takror hosil qilinishini tug‘ilish va o‘lim mushtarakligi sifatida tadqiq etishga dastlabki urinishlar XVIII asrdayoq matematik L. Eyler tomonidan qilingan. Ammo uzoq vaqt davomida aholining tabiiy harakati ayrim tomonlarini tahlil etishga qiziqish umuman aholi takror hosil qilinishini o‘rganishdan ustun turgan. Faqat XX asr boshida barqaror aholi modeli yaratiJishi bilan aholi takror hosil qilinishini uning ichki miqdoriy bog`liqliklari bilan birgalikda yaxlit tadqiq etish boshlangan.

 1. Aholining tor takror hosil qilinishi. Mohiyat jihatidan aholi takror hosil qilinishining bu turida hayotni tark etayotgan avlodning mutlaq soni hayotga kirib kelayotgan avlod sonidan ortiq boiadi. Aholi takror hosil qilinishining bunday turi aholisining tabiiy o‘sishi nolga teng yoki o`lim tugilishdan ko‘p boigan mamlakatlar uchun xos. Demografiyada bu “depopulyatsiya” (fransuzcha “depopulatin” so‘zidan) yoki “demografik inqiroz”, deb ataladi.  Aholining tor takror hosil qilinishi xos bo`lgan mamlakatlarga fuqarolarining qirilib ketish xavfi tahdid soladi. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda aholining tor takror hosil qilinishi, odatda, urbanizatsiya oqibatlari sifatida ko‘riladi. Chunki ana shunday jamiyatlarda farzandlar ota-onalar uchun “ortiqcha” boiadi. Ma’lumki, iqtiso

 2. Aholining oddiy takror hosil qilinishi . Aholining bunday takror hosil qilinishida ota-onalari avlodini almashtirayotgan farzandlar avlodining mutlaq soni bab-baravar bo`ladi. Bunday jamiyatda barqaror jins-yosh tarkibi shakllanadi. Shuning uchun uni “muqim tur”, deb ham ataladi. Aholining mazkur takror hosil qilinishi uchun tug‘ilish va o`limning, shuningdek, aholi tabiiy o‘sishining past ko‘rsatkichlari xos bo`ladi. Bunday holatda aholining umumiy soni ko‘paymaydi, ayrim noqulay vaziyatlar yuzaga kelsa, jamiyat aholining tor takror hosil qilinishi turiga o‘tib ketishi ehtimoli katta. Ushbu holatni hozirgi vaqtda Yevropa va Shimoliy Amerikaning rivojlangan davlatlarida kuzatish mumkin.  Ular uchun quyidagilar xos:  • ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning yuqori darajasi;  • oilalarda

 3. Aholining kengaytirilgan takror hosil qilinishi . Aholining bunday takror hosil qilinishida hayotga kirib kelayotgan avlod soni hayotni tark etayotgan avlodning mutlaq sonidan ortiq bo`ladi. Natijada aholining jins-yosh tarkibining taraqqiy etuvchi turi shakllanadi, uning mutlaq soni ortib boradi. Bunday tur uchun tugilishning va aholi tabiiy o‘sishining yuqori, o`limning nisbatan past ko‘rsatkichlari xos bo`ladi.  Aholining kengaytirilgan takror hosil qilinishi, eng avvalo rivojlanayotgan (Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi) mamlakatlarda kuzatilmoqda.

 A holining kengaytirilgan takror hosil qilinishining ijtimoiy- iqtisodiy sabablari quyidagilardan iborat:  • iqtisodiy rivojlanish sur’atlarining pastligi, iqtisodiyotda qishloq xo‘jaligining katta salmoqqa egaligi;  • urbanizatsiya darajasining nisbatan pastligi (41,0 %gacha, qishloq joylarida tug‘ilish yuqoriroq darajada bo‘ladi);  • ijtimoiy munosabatlaming o‘ziga xosligi, ko‘p farzandlikni rag‘batlantiradigan diniy aqidalar;  • ayollarning kamsitilishi, nikohlarning erta tuzilishi;  • zamonaviy tibbiyot yutuqlaridan epidemiya kasalliklariga qarshi kurashda foydalanish, sanitariya madaniyatining ortishi;  • musulmon mamlakatlarida oila rejalashtirilishining man etilishi va boshqalar. Rivojlanayotgan mamlakatlarda zamonaviy tibbiyot yutuqlaridan samarali foydalanish o‘lim darajas

 Aholi takror hosil bo‘lishining asosiy ko‘rsatkichlari. Aholining takror hosil bo‘lishini o‘rganishda qator demografik ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. Ular jumlasiga tug‘ilganlar va o‘lganlarning mutlaq miqdorini taqqoslash asosida hisoblab chiqilgan quyidagi ko‘rsatkichlar kiradi:  1. Yashovchanlik koeffitsiyenti yoki Pokrovskiy-Pirl indeksi. Ushbu indeks 1897-yilda rus olimi V.I. Pokrovskiy va 1921 yilda amerikalik olim R. Pirl tomonidan taklif qilingan. Yashovchanlik koeffitsiyenti quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi: K = N / M  bu yerda: N — ma’lum bir davrda tug‘ilganlar soni;  M - muayyan joyda ma’lum bir davrda o‘lganlar soni.  Mazkur koeffitsiyentda aholining tabiiy o‘sishidan farqli ravishda tug‘ilganlar (N) bilan o‘lganlar (M) farqini emas, balki nisbatini ko‘rsatadi va

Yuqoridagilardan aholi umumiy aylanmasida tabiiy o‘sish sur’atining hissasi 30 yil ichida (1960-yildan 1991- yilgacha) 0,04, 2009-yilga esa 0,07 %ga kamaygan, ya’ni aholi o‘sishining foydaliligi borgan sari kamayib borgan.

 Ushbu barcha ko‘rsatkichlar hisoblashning oddiyligi bilan farqlanadi, lekin aholining takror hosil bo`lishi haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish imkonini bermaydi, chunki ularga quyidagi kamchiliklar xosdir:  a) tug‘ilish va o‘lim darajalari turlicha bo‘lishiga qaramay, koeffitsiyentlarning bir xil kattaliklari qo‘shiladi.  b) tug`ilgan va o`lganlarning mutlaq miqdori kattaligini yashovchanlik koeffitsiyentiga hisoblab chiqilayotganda , tug`ilish va o`limlarning umumiy koeffitsiyentlari kattaligiga aholining yosh-jins tarkibi ta’sir ko‘rsatadi. Aholining takror hosil bo`lish xususiyatlari haqida to`la tasavvurga ega bo`lish uchun yosh-jins tarkibiga bog`liq bo`lmagan ko‘rsatkichlardan foydalanish lozim.

Aholining takror hosil bo`lish ko‘rsatkichlariga quyidagilar kiradi: tugilishni ng yigindi koeffitsiye nti aholi takror hosil qilinishini ng brutto koeffitsiye nti aholi takror hosil qilinishini ng netto koeffitsiye nti

 Tug`ilishning yigindi koeffitsiyenti bir ayol hisobiga bolalarning o‘rtacha sonini ko‘rsatib beradi . Mazkur koeffitsiyent aholi takror hosil qilinishining birlamchi umumiy tavsiflaridan hisoblanadi, lekin u qator kamchiliklarga ega. Xususan:  • tugilishning yigindi koeffitsiyenti yangi avlodning takror hosil bo`lishida, keyinchalik ayollar o‘zidan so‘ng qoldiradigan qizlar miqdorini ko‘rsatib bermaydi;  • tugilish paytidagi bolalarning onasining yoshiga yetmasdan, o‘zidan avlod qoldirmasdan va bola tug`ish yoshiga yetgan tengdoshlariga nisbatan bolalar sonini qisqartirgan holda qanchasi o`lib ketishi mumkinligini e’tiborga olmaydi. Bu birinchi kamchilikdan aholini takror hosil qilishning brutto- koeffitsiyenti, birinchisi va ikkinchisidan netto-koeffitsiyenti holidir.

 Aholi takror hosil qilinishining brutto- koeffitsiyenti. Bu koeffitsiyent har bir ayolning reproduktiv davrida nechta qiz bola ko‘rishi va har yosh guruhida uni tugilishning hozirgi davr darajasida saqlab qolishi mumkinligini aniqlab beradi hamda quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:

Ushbu ko‘rsatkichning afzalliklari quyidagilardan iborat:  birinchidan, uning kattaligiga aholining yosh tarkibi ta’sir ko‘rsatmaydi;  ikkinchidan, u fertil yoshdagi ayollarning yosh tarkibini hisobga oladi.  Aholi takror hosil bo‘lishini brutto-koeffitsiyentining kamchiligi fertil yoshdagi ayollarning o‘limini hisobga olmasligi hisoblanadi. Aholi takror hosil bo‘lishining brutto-koeffitsiyentida ayol reproduktiv yoshining oxirigacha tirik bo‘lishi nazarda tutilgani sababli hozirgi vaqtda u amalda qo‘llanilmaydi va koeffitsiyent ko‘rsatkichlari e’lon qilinmaydi. Mazkur kamchilik aholi takror hosil qilinishining netto koeffitsiyenti tomonidan bartaraf etiladi.

 Aholi takror hosil qilinishining netto-koeffitsiyenti. Agar reproduktiv yoshdagi har bir ayol o‘rtacha R qiz farzandlar ko‘rsa, bu hali qiz farzandlar avlodi soni onalar avlodi sonidan R darajada ko‘p yoki kam bo‘lishini bildirmaydi. Chunki bu barcha qizlarning hammasi ham onalari farzand ko‘rgan yoshgacha tirik qolmasliklari mumkin. Bundan tashqari, hamma qizlar ham reproduktiv yoshgacha hayot qolmasliklari mumkin. Bu, ayniqsa, o‘lim darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarga taalluqlidir. Shuning uchun o‘limni ham hisobga oladigan koeffitsiyent bo‘lishi talab qilinadi. Bu aholi takror hosil qilinishining netto- koeffitsiyenti (sof) yoki Beka-Kuchinski koeffitsiyentidir. Aholi takror hosil qilinishining netto- koeffitsiyenti ayol hayotligi davrida tug‘ilgan va reproduktiv davr oxirigacha (bu

 Aholi takror hosil qilinishining netto-koeffitsiyenti formulasida ayollar hayot jadvalining (x+p) yosh guruhlarida hayot boiganlar sonidan foydalaniladi. Ko‘rinishi murakkab bo`lsa ham ushbu formula anchayin sodda va tegishli, masalan Excel elektron jadvallarining kompyuter dasturlaridan foydalangan holda aholi takror hosil qilinishining netto- koeffitsiyentini hisoblab bera oladi. Jumladan, AQSHning senzlar byurosi Xalqaro dasturiy markazi (IPC of U.S. Bureau of the Census) PAS (Population Spreadsheets Analysis) elektron jadvallar tizimini ishlab chiqqan. Bu jadval-lardan biri - SP tugilishning yosh guruhlari va (x+p) yosh guruhlar oraligida hayot bo`lganlar to‘g‘risidagi ma’lumotlardan foydalangan holda aholi takror hosil qilinishining brutto va netto- koeffi-tsiyentlarini hisoblab ber

 Fransiyalik demograf J.P. Sardon aholining tegishli jips saflaridagi tugilish va o`lim maiumotlaridan foydalangan holda G‘arbiy Yevropa mamlakatlarining aniq avlodlari uchun aholi takror hosil qilinishining netto-koeffltsiyentlarini hisoblab berdi. Uning tadqiqotlari natijalari hayratga soladi. Belgiya, Shvetsiya, Shveysariya, Germaniya, Italiya va Gretsiyada 1901 -1955-yillarda tugilgan avlodlarning birortasi ham miqdor jihatidan o‘zlarini takror hosil qila olmagan . Faqat Islandiya va Irlandiyada ushbu avlodlarning netto- koeffitsiyenti 1,0 dan yuqori bo`lgan. Avstriya, Buyuk Britaniya, Daniya, Fransiya, Gollandiya, Portugaliya va Ispaniyada faqat I va П jahon urushlari o‘rtasida tug`ilgan ayrim avlodlardagina tugilish darajasi aholini kengaytirilgan takror hosil qilishni ta’minlay olg

 Amalga oshirilgan tahlillar XIX asrda tugilganlarda jips saflarni takror hosil qilishning netto-koeffitsiyenti 1,4- 1,5 bo`lganligini, ya’ni bu avlodlar ota-onalariga qaraganda 1,4-1,5 baravar ko‘p farzand ko‘rganliklaridan dalolat beradi. 1880 -1900 yillarda tug`ilganlar avlodlari o‘zlarini takror hosil qilishni 10 ,0-20,0 %ga ko‘paytira olgan (netto-koeffitsiyentlar 1,1-1,2 ga teng), ammo ularning aholining tabiiy o‘sishiga hissasi awalgi avlodlarnikidan keskin kamaygan. Bu jips saflarning reproduktiv davri I jahon urushi va keyingi inqiroz yillariga to‘g‘ri kelgan. XX asrning boshida tug‘ilgan avlodlarda netto-koeffitsiyent ko‘rsatkichlari yanada kamayib ketgan. Xususan, 1915- 1920 yillarda tug‘ilganlarda u 0,65-0,70 ni tashkil qilgan. Faqat II jahon urushidan keyin tug‘ilgan avlodlar

E`TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT !

Купить