Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Usmon Azim she’riyatida xalqona ohanglar

Купить
O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI VA YANGI O‘ZBEK ADABIYOTI FANIDAN KURS ISHI MA VZU: USMON A ZIM SHE’RI Y A TIDA X A LQON A OHA N GLA R TOSHKENT – 2025 MUN DA RIJ A KIRISH............................................… .................................................... … … … ..3 A SOSIY QISM: I BOB 1.Xalqon a ohanglar ning manbala ri va ularning Usmon Azim ijodiga ta’siri………………………………………………….……...............……….….11 2.Folklor motivlari va xalqona obrazlarning tahlili.....................................……..……..…………………….……….……..…17 3.Baxshiyona ohang va xalqona uslubning xususiyatlari…………………….… 22 4.Usmo n azim ijodida she’riy uslub va badiiy mahora tning namoy on bo‘lishi…...………………………………….............................……….....…..….25 II BOB X ULOSA ............................................................................................. … … … … 26 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R...........................................… … … … … … … … ......… … … … 28 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. Adabiyotxalqqalbining,millatruhiningengteranaksidir.Harbirasrda,har bir jamiyatdaadabiyoto‘zoldigao‘zgachavazifalarniqo‘yadi:uba’zaninson ruhiyatiningnozikjilvalariniaksettiradi,ba’zanesaxalqhayotininghaqqoni y tasviriniberadi.Ayniqsa,bugungigloballashuvdavridaadabiyotningvazifa si yanadamuhimahamiyatkasbetmoqda.Internet,texnologiyalarvazamon aviy madaniyatoqimiostidamilliyqadriyatlar,xalqonatafakkur,og‘zakiijodiym eros unutilibborayotganbirpaytda,o‘zbekshe’riyatidaxalqonaohanglarnisaql ab qolganvarivojlantirganshoirlarijodinio‘rganishg‘oyatdolzarbmasalaga aylanadi. O‘zbek she’riyati ning bugungi taraqqiy ot bosqichi da Usmon Azim kabi shoirlarningrolibeqiyosdir.Uningijodidaxalqonaohanglar,og‘zakiijod namunalarigaxosiboralar,uslubiyvositalarkengqo‘llanilgan.Ayniqsa,xalq ruhiyatigayaqinobrazlar,o‘xshatmalar,xalqningquvonchi- yutashvishinio‘zida aks ettirgan satrlar zamonav iy o‘zbek she’riyati ning milliy ildizlard an uzilmasligigaxizmatqiladi.Shoirningbuxususiyatiaynanbugungidavrdao‘ ta dolzarbsanaladi.Zero,bugunko‘pchilikyoshlaro‘zonatilidagibadiiy adabiyot dan yiroqlas hib borayotg an, ko‘proq chet tillardagi va g‘arbiy madaniyatgayo‘g‘rilganadabiyotgayuzlanayotganbirdavrda,xalqonaoha nglar bilan yo‘g‘rilgan she’riyat ularga o‘zligini eslatadi. Usmon Azim she’riyatida xalqona ohanglar faqat tashqi bezak emas, balki badiiy mazmunnichuqurlashtiruvchiasosiyvositalardanbiridir.Uningshe’rlarida topishmoqonaifodalar,maqolvamatallar,xalqiboralari,xalqqo‘shiqlarini ng ohangdor uslubidan foydalanish – bularning barchasi o‘quvchini bir zumda o‘zbek xalqiningma’naviyolamigaolibkiradi.Bundayshe’riyatnafaqatbadiiyzavq bag‘ishlaydi,balkiyoshavlodnio‘zildizlariga,o‘ztarixiga,madaniyatigahur mat ruhida tarbiyalaydi. Mavzuni ng dolzarbligi , shuningd ek, o‘zbek adabiyoti ning barqarorli gi va uzluksizliginita’minlashdahamnamoyonbo‘ladi.Agarbizbugunxalqona ohanglar ga boy she’riyat namunal arini o‘rganm asak, ularni yosh avlodga yetkazmasak,ertagabubebahomadaniyqatlamo‘z- o‘zidanyo‘qolishimumkin. UsmonAzimningshe’rlariesabuboradao‘zigaxosko‘prikbo‘libxizmatqiladi —uo‘zijodiorqalikechagixalqonaruhibilanbugungizamonaviyfikrni bog‘laydi. Aynan shunday ijodkorlar tufayli bugungi she’riyatda ham xalq ohangi, xalq tili, xalq ruhi yashab qolmoqda. Bugungio‘zbekjamiyatidaadabiyotnafaqatbadiiyestetiktarbiyavositasi, balki ma’naviy uyg‘onishning qudratli kuchi sifatida qaralmoqda. Bu jarayonda xalqona ohanglarnisaqlabqolgan,unizamonaviybadiiyifodabilanuyg‘unlashtirga n shoirlar—ayniqsadolzarbahamiyatgaega.UsmonAzimshe’riyatiaynan shundaynamunalardanbirisifatidao‘rganishgaarzigulikmanbadir.Uning she’rlarinio‘rganishorqalibiznafaqatbirshoirningijodiganazarsolamiz,ba lki xalqonaifodavositalariningbugungikundaqandayyashayotganini,qaytar zda badiiylik kasb etayotganini tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Shunuqtainazardanolganda,UsmonAzimshe’riyatidagixalqonaohangla r mavzusi hozirgi davrda nafaqat adabiyots hunoslar, balki tilshunos lar, madaniyatshunoslar, ta’lim sohasi vakillari uchun ham muhim izlanish maydonidir. Bumavzuorqaliginabizzamonaviyo‘zbekshe’riyatidaxalqruhiningqanday saqlanayotganini, badiiytafakkurqandayrivojlanayotganini,engmuhimi,o‘zlikni yo‘qotmasdan zamon bilan hamnafas bo‘lish imkoniyatlarini ko‘rib chiqamiz. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmibetni tashkil etadi. I BOB X alqona ohanglarning manbalari v a ularning Usmon A zim ijodiga t asiri. Xalqog‘zakiijodio‘ziningbetakrortarovati,o‘zigaxosusulibilaninsonlar qalbidanchuqurjoyegallabkelmoqda.Shundayyozuvchi,shoirlarimizbork i, xalqona ohang, xalqona usul ular ijodining bir bezagi bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbek adabiyotida folklor ta’siri natijasida juda ko‘plab asarlar, she’rlar yaratildi. Usmon Azimhamxalqog‘zakiijodidanruhlanganholdao‘zining“Baxshiyona” turkuminiyaratibxalqijodiningyetukbilimdoniekanligininamoyishetdi.Us hbu turkumga kiritilgan she’rlar asosi folklorga borib taqaladi. Shoir ijodini kuzataekanmiz uning “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlariga mehri bo‘lakchaligiga guvoh bo‘lamiz. 1 “Boychibor bo‘lmaganida Alpomish bo‘lmaganidek,she’riyatbo‘lmaganida UsmonAzimhambo‘lmasdi.Bugungi o‘zbekshe’riyatida“shoir”ko‘p,shoirlarningalplaribor.Lekinshe’riyatning9 0 alpinibirjoygayig‘sang,ularningbarchasinifaqat“Iste’dodgasadoqat”iva dilining barkamo lligi bilan dog‘da qoldiradi gan, barcha alplarni yengga n Alpomishdek qudratga ega bo‘lgan, xalq bahodiriga ildiz bo‘lgan, uning mardligini diligako‘chirganuyg‘oqshoiri–UsmonAzimibor”[3.53].“Baxshiyona”uch qismdaniboratbo‘lib,harbirqismo‘ziningxususiyvaumumiyjihatlarigaega . Masalan,dastlabkiqismdagisakkizdramatikballadachuqurmantig‘i,falsaf asi bilan,ikkinchiqismdagi“Baxshiyona”turkumixalqonaruhibilan,so‘nggi uchinchiqismesayaxlitxoldagiyirikbirbadiiyasarligivaundagimazmunnin g o‘ziga xosligi bilan o‘zaro farqlanadi. 2 “Baxshiyona” Usmon Azim ijodida xalqona yo‘nalishdagishe’riyasarlarvafolklorgamonandijodetishuslubimuhim1 “Xalq og‘zaki ijodining Usmon Azim ijodiga ta’siri”. — maqola. 2 Ulug'ov Abdulla. Adabiyotshunoslik nazaryasi. —T.:G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matba, 2017. B.293. ahamiyatkasbetishiniyanabirboradalillaydi.Turkumdagishe’rlarhar tomonlama: g‘oyasi, usuli, shakliy tuzulishi, umuman, kompozitsion qurilishi bilan xalqog‘zakiijodinamunalariniyodgasoladi.Satrlardagisoddalik,samimiyli k ohangni ng o‘ynoqili gi, bayon etish usuli xalqona dir. Mutolaa qilarkan siz o‘zingiznibutunboshlixalqdostonlari,lapar-uqo‘shiqlariog‘ushidaorom olgandekhisqilasiz.Negaki,buturkumshe’rlardafolklorningengyetakchi, eng muhimvata’sirchang‘oyalari,motivlari,oxanglari,mohirona,zamonaviy ifodalanadi.She’rlardaturkumdoirasidaginaan’anaviybo‘lganElbekbaxsh i, Elomon,Oqbotir,Qorabotir,Alpomish,Barchin,Qaldirg‘ochkabibirqator obrazlarishtiroketadiki,sinchkovlikbilane’tiborberilsa,muallifobrazlarnin g deyarliharbiridao‘zigaxosbirramziylikniifodalashgaxarakatqilganinisezi sh qiyinemas.Masalan,o‘zeli,vataniuchunfidobo‘lishga,joniniberishga,xatto haqiqatningko‘zigatikqarashgatayyorvafodorinsonlarOqbotirtimsolida, unga qaramaqarshitomonvakillariesaQorabotirnomiostidabirlashtirilgan.Yok i ushbuikkiobrazyuqoridagilarnimantiqano‘zmezonlarimexvarigaqamra b oladi[2.56].“Baxshiyona”turkuminingyanabiro‘zigaxosxususiyati–bu she’rlarningdeyarlibarchasibaxshitilidanya’ni,Elbekbaxshitomonidan do‘mbirajo‘rligidaaytilganidiridir. 3 Shoirzotiborki,ishqnikuylaydi,mehr- muhabbatniulug‘laydi.UsmonAzimningushbuturkumidagishe’rlarham ishqnomatarzidayangraydi,ko‘ngillargataskin,tasalliberadi.Shuboisbo‘ls a kerakushbushe’rlarqo‘shiqqaaylanib,xofizlartilidan,xalqimizningdilidan tushmaykelmoqda.Asarda“Elbekbaxshibirkambag‘alningto‘yinigurillati b, nechakampirqizlarningyuraginidirillatib,ovuligaqaytibkelayotgan”dabir karvongaduchkeladi.Karvonatrofiotliqlarbilanto‘la.Shupaytsevganidan ayrilibbo‘zlabborayotganyoriOytumanningovozieshitiladi.Uyig‘lab- yig‘lab dard- uholinibayonqilibborardi.O‘ziningorzulariningarmongaaylanishini kuzatibturganbaxshiyoriniqo‘shiqaytibkuzatadi.Asarningqolganqismlar ida Alpomishvauningsarguzashtlaritasvirlanadi.Alpomishningmardlarbilan3 “Usmon Azim she’riyatida psixologizm”. — journals, 2020. olishuvi,hiylasababQalmoqqaasirtushishinazrvanazmuyg‘unligidabayo n qilinadi.Ushbuqismda“Alpomish”dostonimotivlaristilizatsiyaqilingandir. Biroqshoirningtopilmalari,yangiliklarihambisyor.UsmonAzimdoston motivlarini“baxshiyona”she’riyshakliyordamidastilizatsiyaqiladi.Motiv stilizatsiya si janr tanlamay di, albatta. Usmon Azimning “Alpomis h”dagi “G‘ozningxatyetkazishi”motivininasriyyo‘lbilanstilizatsiyaqilganishu ma’nodae’tirofli.ShoirdostondagiAlpomishningqalmoqqaikkinchisafari, Alpomishning qalmoqdan qaytmagani, g‘ozning xat yetkazishini stilizatsiya qilgan. [4.112]. Alpomish Qalmoqqa ketayotib Barchinga qarab shunday deydi: Olamda koʻp erur ibora, Bir soʻz bor – ogʻriqdan iborat. U – Vatan! Barchinim, u – Vatan! Bolamga, “Vatan” de ilk bora”.[1.179] BaxshiyonaohanglarUsmonAzimijodidauslubiyjilvalardanshe’riyturkum darajasigako‘tarilabordi.Uning“Baxshiyona”turkumidaElbekbaxshining mukammalobraziyaratilganigako‘ra“Baxshiyona”she’rlarturkuminihatto o‘zigaxosdoston,debatashmumkin.UsmonAzimbaxshiyonaohanglarga murojaatetishiningtubsababi,utug‘ilganyurtdabaxshichilikan’analarining qadrlanganidir. Aslida xalq og‘zaki ijodidan ta’sirlanmagan va uning boyliklaridan foydalanmaganijodkorlarko‘p,debbo‘lmaydi.LekinUsmonAzimuslubini belgilaydiganyetakchixususiyatshundaki,ugo‘yobaxshibo‘libkuylaydi, baxshiningkuylashmahorativauslubinio‘zigasingdiradi,buruhbeixtiyor asarlarigako‘chadi.Shoirshe’riyatidaxalqadabiysyujetlaridanfoydalanish badiiytamoyildarajasigako‘tariladi.UsmonAzimijodiserqirrag‘oyalargaboy . Shoirninglirikvaepikshe’rlaribirummon.Ularningasosmohiyatiishq muhabbatdaniboratvabizularningayrimnamunalaribilantanishdik.Shoir she’rlariko‘pinchaaqliymuhokamalarbilanqorishibketgan.Buesajiddiylik hamdadonishmandliksamarasivaalomati.Zamonbilanhamnafasshoirshe’ rlari mazmundorvabugungihayotohanginiaksettirayotgango‘zalasarlardir. Baxshiyona ohangdagi she’rlari xalqona va o‘ynoqi xususiyati bilan alohida ajralib turadi.Buxalqonavao‘ynoqilikzamiridajudakattafalsafiydonishmandlikv a ijodiytajribayotadi. Adabiyothamishaxalqijodidan oziqlanib,foydalanibkeladi. Xalqog‘akiijodiyozuvchi,shoirlarimizilhommanbayisifatidago‘zalasarlar yaralishiga xizmat qilib kelmoqda. Usmon Azimning “Bashiyona” she’rlar turkumi ana shu ilhom yanglig‘ yaratilgan go‘zal obidadir. Biz ushbu maqolamizda Usmon Azim she’riya tining milliy – folkloriy asoslari ni tadqiq etdik. Ijodko r she’riyatidagixalqonalik,folklorgaxoslikshe’rlarmisolidatahliletildi.Kalit so‘zlar:folklor,Baxshiyona,she’r,shoir,Alpomish,Go‘ro‘g‘li,ohang,motiv, turkum. O‘zbek adabiyotida ro‘y berayotgan yangilanishlar tufayli adabiyotshunos olimlarta’kidlaganidek,vaqto‘tgansariunitushunishmurakkablashadi.Sh ubois insonnitarbiyalashdaendilikdauningma’naviyruhiyolamigakengroqe’tib or qaratishvata’birjoizbo‘lsaadabiyotorqaliinsoniyatningo‘z- o‘zinianglashdek murakkabbirjarayongadiqqatniqaratishniko‘zdatutishlozimligioydinlas hadi. Ushbubitiruvmalakaviyishihamadabiyotshunoslikdagimazkurmasalalar ga e’tiborn i qaratad i. Jumlada n, Usmon Azim ijodinin g bir qancha qirrala ri o‘rganilgan.Shunuqtayi– nazardanyanabirboraqaytako‘riladiganbo‘lsaular orasidagimutanosiblikvayakdillikkaxulosayasalganbo‘laredi.Shubois shoirningpoetikdunyosiayniqsaijodkorlirikasiningpsixologizminio‘rgani sh, mazmun– mohiyatinito‘laqonliyoritibberishorqaliturlichafikr,g‘oyalarning mushtarakliktomoninio‘rganishvaxulosachiqarishdolzarbvazifalardanbi ri hisoblanadi. [1] 4 O‘zbekxalqiningma’naviydunyosinishakllantirishdag‘oyat kuchlivasamaralita’sirko‘rsatayotganshaxs–UsmonAzimdir.Bizmazkur ijodkorningijodihaqidaso‘zyuritgandauningijodiymerosiningmazmunan boyligi,badiiydahosizamonvamakonchegaralarinibilmasligihaqidadoim o faxrlanibso‘zyuritamiz.UsmonAzimxalqimizningongivatafakkuri,badiiy madaniyatiningmukammallikkasbetishidao‘zdavrinitashkiletadiganbuy uk shaxs,milliyadabiyotimizningg‘ururi,shon- usharafinitarannumetayotgan o‘lmasso‘zsan’atkoridir.Ta’birjoizbo‘lsa,uolamvaodam,borliqhaqidagi4 Sharipova L. “XX asrning 70-80-yillari o‘zbek shr’riyatida folklorizm”— Toshkent: Fan, 2011. o‘tkirfalsafiyqarashlari bilanodamning tuyg‘ularigata’siretish,tarbiyalashbilan birgaodamniHazratiInsondarajasigako‘tarilishigao‘zhissasiniqo‘shaolgan mohirijodkordir.“Boychiborbo‘lmaganidaAlpomishbo‘lmaganidek,she’riy at bo‘lmaganidaU.Azimhambo‘lmasdi.Bugungio‘zbekshe’riyatida“shoir”ko‘p , shoirlarning13alplaribor.Lekinshe’riyatning90alpinibirjoygayig‘sang, ularningbarchasinifaqat“Iste’dodgasadoqat”ivadiliningbarkamolligibilan dog‘daqoldiradigan,barchaalplarniyengganAlpomishdekqudratgaegabo‘ lgan, xalqbahodirigaildizbo‘lgan,uningmardliginidiligako‘chirganuyg‘oqshoiri– UsmonAzimibor”3.Insonqalbiningquvonch-uqayg‘usini,ezgulikvahayot mazmunini,U.Azimdekteranifodaetganshoiradabiyotbo‘stonidakamdan- kam topiladi. [2]Badiiyadabiyotga,she’riyatgamuhabbat,uningbeqiyosboyligiva buyukliginianglashtuyg‘usihambizningongushuurimiz,yuragimizgaUsmo n Azim she’riyati orqali kirib keladi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Tadqiqotning ilmiy– amaliyahamiyati.UsmonAzimijodishe’riyatolamidao‘zigaxosligivafikrlar ko‘laminingzalvorliligibilanalohidaahamiyatkasbetadi.Uhayottomirlarida gi ichki harakatni, davr yuragidagi murakkab ritmni chuqur his eta oladigan, o‘zigina his qilib qolmasdan o‘quvchiga ham bu tuyg‘uni yuqtira oladigan shoir hisoblanadi. Shuningdek,uyaratganadabiymeroso‘ziningko‘pqirraliligi,ya’niturli masalalardan bahs yuritganligiva kishi ruhiyatining eng murakkab qirralarini ham ochibberaolganligibilano‘zbekshe’riyatidaalohidao‘rintutadi.UsmonAzim she’riyatidaqo‘llanganharbirso‘z,tushunchavabadiiytimsollarmaxsus o‘rganishgaarzigulikalohidabirolamdebqaraladi.Ishningtarkibivatuzilishi. Ushbubitiruvmalakaviyishimavzusi“UsmonAzimningpoetikdunyosi”nomli umumiy mavzuni ng tarkibiy qismi bo‘lib, ruhiyat tasvirinin g talqinig a bag‘ishlanadi.UsmonAzimijodiserqirrag‘oyalargaboy.Shoirninglirikvaep ik she’rlaribirummon.Ularningasosmohiyatiishqmuhabbatdaniboratvabiz ularningayrimnamunalaribilantanishdik.Shoirshe’rlariko‘pinchaaqliy muhokamalarbilanqorishibketgan.Buesajiddiylikhamdadonishmandlik samarasi va alomati. Zamon bilan hamnafas shoir she’rlari mazmundor va bugungi hayotohanginiaksettirayotgango‘zalasarlardir.Baxshiyonaohangdagish e’rlari xalqonavao‘ynoqixususiyatibilanalohidaajralibturadi.Buxalqonava o‘ynoqilikzamiridajudakattafalsafiydonishmandlikvaijodiytajribayotadi. Shoirko‘pnasriyasarlar,jumladan,qissa,hikoyalarmuallifihamdir.Bularni ng hammasiUsmonAzimningijodiysalohiyatikengligihamdamo‘lliginiko‘rsa tadi. Tug‘mashoirshe’riyatgaalangayanglig‘kiribkeladi.Zamonningo‘tkinchi shamollari uning qalbidagi olovni so‘ndirishga qanchalik urinmasin, iste’dod olovi yildan–yilga,davrdan–davrgayanadaporlab– balqibboradi.Yoshlikning jo‘shqinsoylaribora– boraikkiyonibalandteraklarbilanqurshalgananhorga kelibqo‘shilganidek,uningshe’rlaridagijangovarruhsekinastao‘ychanlikv a falsafiylikkasbetib,kumushmavjlartaratiboqaboshladi.Agarshoirningilk she’rlaridan zamonning, tarixiy davrning yangroq sadolari jaranglab turgan bo‘lsa, endi uning she’rlarida shoir qalbining turfa tamannolari ustuvorlik qiladigan bo‘ldi. UsmonAzimning1979– yiliolamyuziniko‘rganilkshe’rlarto‘plami“Insonni tushunish”debatalgan.Ushuvaqtdanboshlabharbirshe’ridainsonnitushu nish, uningmurakkabruhiyolaminikashfetishyo‘lidaizlanibkeladi.She’riyatnin g bosh qahramoni garchand Insondeb atalgan bo‘lsa –da, bu inson aslida shoirning o‘zi ekanligi ma’lum. Binobarin, shoir o‘zidagi insonni, uning ruhiy olamini, uning iztiroblari,alamlari,tug‘yonlari,shuningdek,erkaliklari,sevinchlari,quvon chlari, farog‘atlivabaxtlidaqiqalarinitushunishgava,albatta,ohorito‘kilmagan bo‘yoqlaryordamidaaksettirishgaintiladi.BizUsmonAzimning“Insonni tushuni sh”dan boshlab kuni kecha chop etilgan “Yurak” va “Fonus ” to‘plamlarigachabo‘lganijodisahifalarinivaraqlab,ulardagishe’riydurdon alarni o‘qirvabudurdonalardaifodalanganpoetikmazmunni39ilg‘ashgaintilar ekanmiz,shoirningshudavrmobaynidahozirgio‘zbekshe’riyatiningeng peshqadamnamoyandalaridanbirigaaylanganigaishonchhosilqilamiz.Bi z yuqorida“durdona”so‘zinibejizqo‘llamadik.Buso‘zadabiy–tanqidiy maqolalarda g‘oyat oz qo‘llanadi. Folk lor mot iv lari v a xalqona obrazlarning t ahlili. Adabiyothamishaxalqijodidanoziqlanib,foydalanibkeladi.Xalqog‘akiijo di yozuvchi,shoirlarimizilhommanbayisifatidago‘zalasarlaryaralishigaxizm at qilibkelmoqda.UsmonAzimning“Bashiyona”she’rlarturkumianashuilho m yanglig‘yaratilgango‘zalobidadir.BizushbumaqolamizdaUsmonAzim she’riyatiningmilliy–folkloriyasoslarinitadqiqetdik.Ijodkorshe’riyatidagi xalqonalik,folklorgaxoslikshe’rlarmisolidatahliletildi.Kalitso‘zlar:folklor, Baxshiyona,she’r,shoir,Alpomish,Go‘ro‘g‘li,ohang,motiv,turkum.O‘zbek adabiyoti da ro‘y berayotga n yangilanis hlar tufayli adabiyots hunos olimlar ta’kidlaganidek,vaqto‘tgansariunitushunishmurakkablashadi.Shuboisin sonni tarbiyalashdaendilikdauningma’naviyruhiyolamigakengroqe’tiborqarat ishva ta’bir joiz bo‘lsa adabiyot orqali insoniyatning o‘z-o‘zini anglashdek murakkab bir jarayongadiqqatniqaratishniko‘zdatutishlozimligioydinlashadi.Ushbubi tiruv malakaviyishihamadabiyotshunoslikdagimazkurmasalalargae’tiborniqa ratadi. Jumladan,UsmonAzimijodiningbirqanchaqirralario‘rganilgan.Shunuqta yi– nazardanyanabirboraqaytako‘riladiganbo‘lsaularorasidagimutanosiblik va yakdillikkaxulosayasalganbo‘laredi.Shuboisshoirningpoetikdunyosiayni qsa ijodkorlirikasiningpsixologizminio‘rganish,mazmun– mohiyatinito‘laqonli yoritib berish orqali turlicha fikr, g‘oyalarning mushtaraklik tomonini o‘rganish va xulosachiqarishdolzarbvazifalardanbirihisoblanadi.[1]O‘zbekxalqining ma’naviy dunyosi ni shakllant irishda g‘oyat kuchli va samarali ta’sir ko‘rsatayotgan shaxs–UsmonAzimdir. Bizmazkurijodkorningijodi haqidaso‘z yuritgandauningijodiymerosiningmazmunanboyligi,badiiydahosizamo nva makonchegaralarinibilmasligihaqidadoimofaxrlanibso‘zyuritamiz.Usm on Azimxalqimizningongivatafakkuri,badiiymadaniyatiningmukammallikk asb etishidao‘zdavrini tashkiletadiganbuyukshaxs, milliyadabiyotimizningg‘ururi, shon-u sharafinitarannum etayotgano‘lmasso‘zsan’atkoridir. 5 Ta’birjoizbo‘lsa, uolamvaodam,borliqhaqidagio‘tkirfalsafiyqarashlaribilanodamning tuyg‘ularigata’siretish,tarbiyalashbilanbirgaodamniHazratiInsondarajas iga5 Quronov D., Shofiyev O., Yo'ldoshev N. Uslubiy qo'llanma—Termiz 2015. ko‘tarilis higa o‘z hissasini qo‘sha olgan mohir ijodkordi r. “Boychi bor bo‘lmaganidaAlpomishbo‘lmaganidek,she’riyatbo‘lmaganidaU.Azimha m bo‘lmasdi.Bugungio‘zbekshe’riyatida“shoir”ko‘p,shoirlarning13alplaribo r. Lekinshe’riyatning90alpinibirjoygayig‘sang,ularningbarchasinifaqat“Ist e’dodgasadoqat”ivadiliningbarkamolligibilandog‘daqoldiradigan,barch a alplarni yenggan Alpomishdek qudratga ega bo‘lgan, xalq bahodiriga ildiz bo‘lgan, uningmardliginidiligako‘chirganuyg‘oqshoiri– UsmonAzimibor” 6 3.Inson qalbiningquvonch- uqayg‘usini,ezgulikvahayotmazmunini,U.Azimdekteran ifodaetganshoiradabiyotbo‘stonidakamdan-kamtopiladi. [2]Badiiyadabiyotga, she’riyatgamuhabbat,uningbeqiyosboyligivabuyukliginianglashtuyg‘usi ham bizningongushuurimiz,yuragimizgaUsmonAzimshe’riyatiorqalikiribkela di desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Tadqiqotning ilmiy – amaliy ahamiyati. Usmon Azim ijodishe’riyatolamidao‘zigaxosligivafikrlarko‘laminingzalvorliligibilan alohida ahamiyat kasb etadi. U hayot tomirlaridagi ichki harakatni, davr yuragidagi murakkabritmnichuqur hisetaoladigan, o‘ziginahis qilibqolmasdan o‘quvchiga ham bu tuyg‘uni yuqtira oladigan shoir hisoblanadi. Shuningdek, u yaratgan adabiy meroso‘ziningko‘pqirraliligi,ya’niturlimasalalardanbahsyuritganligivakis hi ruhiyatiningengmurakkabqirralarinihamochibberaolganligibilano‘zbek she’riyatida alohida o‘rin tutadi. Usmon Azim she’riyatida qo‘llangan har bir so‘z, tushunchavabadiiytimsollarmaxsuso‘rganishgaarzigulikalohidabirolam deb qaraladi.Ishningtarkibivatuzilishi.Ushbubitiruvmalakaviyishimavzusi“Us monAzimningpoetikdunyosi”nomliumumiymavzuningtarkibiyqismi bo‘lib, ruhiyat tasvirining talqiniga bag‘ishlanadi. UsmonAzimijodiserqirrag‘oyalargaboy.Shoirninglirikvaepikshe’rlaribi r ummon.Ularningasosmohiyatiishqmuhabbatdaniboratvabizularningay rim namunalaribilantanishdik.Shoirshe’rlariko‘pinchaaqliymuhokamalarbil an qorishibketgan.Buesajiddiylikhamdadonishmandliksamarasivaalomati. Zamonbilanhamnafasshoirshe’rlarimazmundorvabugungihayotohangi niaks ettirayotgango‘zalasarlardir.Baxshiyonaohangdagishe’rlarixalqonavao‘ ynoqi6 Sharipova L. “XX asrning 70-80-yillari o‘zbek shr’riyatida folklorizm”— Toshkent: Fan, 2011. xususiyatibilanalohidaajralibturadi.Buxalqonavao‘ynoqilikzamiridajuda kattafalsafiydonishmandlikvaijodiytajribayotadi.Shoirko‘pnasriyasarlar, jumladan,qissa,hikoyalarmuallifihamdir.BularninghammasiUsmonAzi mning ijodiysalohiyatikengligihamdamo‘lliginiko‘rsatadi.Tug‘mashoirshe’riyat ga alangayanglig‘kiribkeladi.Zamonningo‘tkinchishamollariuningqalbidagi olovniso‘ndirishgaqanchalikurinmasin,iste’dodoloviyildan– yilga,davrdan–davrgayanadaporlab– balqibboradi.Yoshlikningjo‘shqinsoylaribora–bora ikkiyonibalandteraklarbilanqurshalgananhorgakelibqo‘shilganidek,uni ng she’rlaridagijangovarruhsekinastao‘ychanlikvafalsafiylikkasbetib,kumu sh mavjlartaratiboqaboshladi.Agarshoirningilkshe’rlaridanzamonning,tari xiy davrningyangroqsadolarijaranglabturganbo‘lsa,endiuningshe’rlaridash oir qalbiningturfatamannolariustuvorlikqiladiganbo‘ldi.UsmonAzimning19 79– yiliolamyuziniko‘rganilkshe’rlarto‘plami“Insonnitushunish”debatalgan. U shuvaqtdanboshlabharbirshe’ridainsonnitushunish,uningmurakkabruh iy olaminikashfetishyo‘lidaizlanibkeladi.She’riyatningbosh qahramonigarchand Insondebatalganbo‘lsa– da,buinsonaslidashoirningo‘ziekanligima’lum. Binobarin,shoiro‘zidagiinsonni,uningruhiyolamini,uningiztiroblari,alam lari, tug‘yonlari,shuningdek,erkaliklari,sevinchlari,quvonchlari,farog‘atlivab axtli daqiqalarinitushunishgava,albatta,ohorito‘kilmaganbo‘yoqlaryordamid aaks ettirishgaintiladi.BizUsmonAzimning“Insonnitushunish”danboshlabkun i kecha chop etilgan “Yurak” va “Fonus” to‘plamlarigacha bo‘lgan ijodi sahifalarini varaqlab,ulardagishe’riydurdonalarnio‘qirvabudurdonalardaifodalanga n poetikmazmunni39ilg‘ashgaintilarekanmiz,shoirningshudavrmobaynid a hozirgi o‘zbek she’riyatining eng peshqadam namoyandalaridan biriga aylanganiga ishonchhosilqilamiz.Bizyuqorida“durdona”so‘zinibejizqo‘llamadik.Buso‘ z adabiy– tanqidiymaqolalardag‘oyatozqo‘llanadi.AmmoUsmonAzimning o‘qtin– o‘qtinturligazetavajurnalsahifalaridae’lonqilinganshe’rlarinio‘qigan kitobxonularningaksaribugungio‘zbekshe’riyatiningchindanhamdurdo nasi ekanligigaaminbo‘ladi.UsmonAzimshe’rlarining,o‘ylaymanki,she’riyat muxlislariga manzur bo‘ladigan jihatlari oz emas.[3] Shulardan biri ulardagi poetik fikr,tuyg‘uvakechinmaningg‘oyatgo‘zalvanafisifodalanganidir.She’riyatg a kiribkelarekanlarUsmonAzimvauningtengdoshlarishoirningvazifasi o‘tmishdoshlarni takrorlash emas, balki poetik mazmunni ifodalashning yangi usul vavositalarinitopish,yangipoetikobrazvabo‘yoqlaryordamidavoqelikni,s hu voqelikningruhiyvama’naviymarkazi–Insonqalbidaro‘yberayotgan o‘zgarishlarnitasvirlashekanliginiangladilar.Ayniqsa,UsmonAzimdoimij odiy izlanishmuhitidayashadivahozirhamyashabkelmoqda.Shubhasiz,harqa nday shoirhammuayyanijodiymarragachiqibolganidankeyinshumarraatrofid a aylanibqolishi,ijodiytopilmalariningrang– ro‘yiniketkazibyuborishihechgap emas.Agarshoiro‘ziste’dodiningyangiimkoniyatlarini,yangiqirralarinikas hf qilishdadavometmasa,uyangiijodiydovongako‘tarilaolmaydi.Usmon Azimningdoimijodiyyangilanibturishiningbaxtlisabablaridanbirishunda ki,u biradabiyturdanikkinchisiga,birjanrdanboshqasigitinmayo‘tibturadi. Shoirningketma- kethikoyalar,pyesalarvakinossenariylaryozishi,turlijanrlar, mavzularvaqahramonlarmuhitidannafasolishiuningmuntazamyangilan ib turishiga imkon yaratmoqda. Ushundayyangilanishpallalaridaavvaltopganpoetikobrazvabo‘yoqlar ni yanadao‘ynatib–yashnatibyuboradi.Engmuhimi,uXitoydevorini“yorib o‘tgan” ko‘zbo‘yamachi David Kopperfilddek, his va tuyg‘ular olamiga nur tezligi bilankirib,lirik40qahramonningyoniqruhiyholatinibir– ikkichizmabilan yaqqolgavdalantiribberadi.UsmonAzimmuhabbathaqidako‘pvaxo‘pyoz gan. Agaruningavvalgishe’rlaridalirikqahramonningsevgituyg‘ulariifodasida ravshanlikvahattoporloqlikustuvorlikqilganbo‘lsa,so‘nggishe’rlaridaporl ab yonganmushaklariningkullaritasvirgatortilgandektuyuladi.Ammobuso‘ ngan sevgikullariemas.Lirikqahramonsevgisi(binobarin,shoirsevgisi)olovlang an bo‘lsaolovlanganki,asloso‘nmagan.Faqatshoirendisevgihaqidaminbarol dida turganolomongaemas,balkiengyaqinkishisining,sirdoshiningqulog‘iga shivirlabaytadi.UsmonAzimningmuhabbatlirikasiso‘nggiyillardashunda y qiyofaniolgan:uso‘zgaxasis,lirikqahramonqalbinio‘rtovchiiztirobyolqinin i shoirbir-ikkiobraz,bir- ikkichizmabilanifodalaydi,xolos.Ushundayusulbilan so‘zningshe’riymatndagivaznini,salmog‘inioshiradivaaynipaytdashe’rxo nni she’rnichuqurhisetishga,harbirso‘zvaharbirpoetikobrazningmag‘zini chaqishgada’vatqilgandekbo‘ladi.Xalqog‘zakiijodio‘ziningbetakrortarov ati, o‘zigaxosusulibilaninsonlarqalbidanchuqurjoyegallabkelmoqda.Shund ay yozuvchi, shoirlarimiz borki, xalqona ohang, xalqona usul ular ijodining bir bezagi bo‘libxizmatqiladi.O‘zbekadabiyotidafolklorta’sirinatijasidajudako‘plab asarlar, she’rlar yaratildi. “Baxshiy ona” Usmon Azim ijodida xalqona yo‘nalishdagishe’riyasarlarvafolklorgamonandijodetishuslubimuhim ahamiyatkasbetishiniyanabirboradalillaydi.Turkumdagishe’rlarhar tomonlama: g‘oyasi, usuli, shakliy tuzulishi, umuman, kompozitsion qurilishi bilan xalqog‘zakiijodinamunalariniyodgasoladi.Satrlardagisoddalik,samimiyli k, ohangni ng o‘ynoqili gi, bayon etish usuli xalqona dir. Mutolaa qilarkan siz o‘zingiznibutunboshlixalqdostonlari,lapar-uqo‘shiqlariog‘ushidaorom olgandekhisqilasiz.Negaki,buturkumshe’rlardafolklorningengyetakchi, eng muhimvata’sirchang‘oyalari,motivlari,oxanglari,mohirona,zamonaviy ifodalanadi.She’rlardaturkumdoirasidaginaan’anaviybo‘lganElbekbaxsh i, Elomon,Oqbotir,Qorabotir,Alpomish,Barchin,Qaldirg‘ochkabibirqator obrazlarishtiroketadiki,sinchkovlikbilane’tiborberilsa,muallifobrazlarnin g deyarliharbiridao‘zigaxosbirramziylikniifodalashgaxarakatqilganinisezi sh qiyinemas.Masalan,o‘zeli,vataniuchunfidobo‘lishga,joniniberishga,xatto haqiqatningko‘zigatikqarashgatayyorvafodorinsonlarOqbotirtimsolida, unga qarama- qarshitomonvakillariesaQorabotirnomiostidabirlashtirilgan.Yoki ushbuikkiobrazyuqoridagilarnimantiqano‘zmezonlarimexvarigaqamra b oladi[2.56].“Baxshiyona”turkuminingyanabiro‘zigaxosxususiyati–bu she’rlarningdeyarlibarchasibaxshitilidanya’ni,Elbekbaxshitomonidan do‘mbirajo‘rligidaaytilganidiridir.Shoirzotiborki,ishqnikuylaydi,mehr- muhabbatniulug‘laydi.UsmonAzimningushbuturkumidagishe’rlarham ishqnomatarzidayangraydi,ko‘ngillargataskin,tasalliberadi.Shuboisbo‘ls a kerakushbushe’rlarqo‘shiqqaaylanib,xofizlartilidan,xalqimizningdilidan tushmaykelmoqda.Asarda“Elbekbaxshibirkambag‘alningto‘yinigurillati b, nechakampir- qizlarningyuraginidirillatib,ovuligaqaytibkelayotgan”dabir karvongaduchkeladi.Karvonatrofiotliqlarbilanto‘la.Shupaytsevganidan ayrilibbo‘zlabborayotganyoriOytumanningovozieshitiladi.Uyig‘lab- yig‘lab dard- uholinibayonqilibborardi.O‘ziningorzulariningarmongaaylanishini kuzatibturganbaxshiyoriniqo‘shiqaytibkuzatadi.Asarningqolganqismlar ida Alpomishvauningsarguzashtlaritasvirlanadi.Alpomishningmardlarbilan olishuvi,hiylasababQalmoqqaasirtushishinazrvanazmuyg‘unligidabayo n qilinadi.Ushbuqismda“Alpomish”dostonimotivlaristilizatsiyaqilingandir. Biroqshoirningtopilmalari,yangiliklarihambisyor.UsmonAzimdoston motivlarini“baxshiyona”she’riyshakliyordamidastilizatsiyaqiladi.Motiv stilizatsiya si janr tanlamay di, albatta. Usmon Azimning “Alpomis h”dagi “G‘ozningxatyetkazishi”motivininasriyyo‘lbilanstilizatsiyaqilganishu ma’nodae’tirofli.ShoirdostondagiAlpomishningqalmoqqaikkinchisafari, Alpomishning qalmoqdan qaytmagani, g‘ozning xat yetkazishini stilizatsiya qilgan. [4.112].AlpomishQalmoqqaketayotibBarchingaqarabshundaydeydi:Olam da koʻp erur ibora, Bir soʻz bor – ogʻriqdan iborat. U – Vatan! Barchinim, u – Vatan! Bolamga,“Vatan”deilkbora”.[1.179] BaxshiyonaohanglarUsmonAzim ijodida uslubiyjilvalardanshe’riyturkumdarajasigako‘tarilabordi.Uning“Baxshiyon a”turkumidaElbekbaxshiningmukammalobraziyaratilganigako‘ra“Baxshi yona”she’rlarturkuminihattoo‘zigaxosdoston,debatashmumkin.UsmonAz im baxshi yona ohanglargam urojaat etishini ng tub sababi, u tug‘il gan yurtd a baxshi chilik an’an alarin qadrlanganid ir. Aslida xalq og‘zak i ijodida n ta’sirlanmaganvauningboyliklaridanfoydalanmaganijodkorlarko‘p,deb bo‘lmaydi. Lekin Usmon Azim uslubini belgilaydigan yetakchi xususiyat shundaki, ugo‘yobaxshibo‘libkuylaydi,baxshiningkuylashmahorativauslubinio‘ziga singdiradi,buruhbeixtiyorasarlarigako‘chadi.Shoirshe’riyatidaxalqadabiy syujetlaridanfoydalanishbadiiytamoyildarajasigako‘tariladi.UsmonAzimij odi serqirra g‘oyalarga boy. Shoirning lirik va epik she’rlari bir ummon. Ularning asos mohiyatiishqmuhabbatdaniboratvabizularningayrimnamunalaribilan tanishdik.Shoirshe’rlariko‘pinchaaqliymuhokamalarbilanqorishibketgan. Bu esajiddiylikhamdadonishmandliksamarasivaalomati.Zamonbilanhamn afas shoirshe’rlarimazmundorvabugungihayotohanginiaksettirayotgango‘z al asarlardir.Baxshiyonaohangdagishe’rlarixalqonavao‘ynoqixususiyatibil an alohidaajralibturadi.Buxalqonavao‘ynoqilikzamiridajudakattafalsafiy donishmandlik va ijodiy tajriba yotadi. Baxshiy ona ohang v a xalqona uslubning xususiy at lari. She’riyat insonning o‘z-o‘zi bilan, odamlar bilan, tabiat bilan, Xudo bilan ruhoniy biraloqasidir.Bualoqa- munosabatgaqachonehtiyojtug‘iladidebo‘ylaysiz? Odamzod bu yorug‘ olamga kelganida dunyoning pok tasviri qalbiga muxrlangan bo‘ladi– ota-ona,Vatan,do‘st-qadrdondantortibYaratganga,mehr-muhabbat, adolat,iymonvae’tiqodgacha.Insonyuzma-yuzkelganhayotanashunday ta’riflangankabigo‘zalbo‘lsa,qalbicheksizquvonchgato‘libzavqlanadi. Aksinchabo‘lsa,ko‘ngliiztirobchekadi.Shuonlardailohiybiraloqavasuhbat ga ehtiyoj tug‘iladi. Qalbidagi so‘zlarni o‘zgacha bir uslubda satrlarga ko‘chiradi. shu orqali nazm dunyoga keladi. 7 Nazm yaratishda aksariyat shoirlar she’rning vazni, qofiyasi vashakligakattaahamiyatqaratishadi. Qoidalar bo ‘yichaham shunday. Ammoo‘zigaxosijodkor– UsmonAzimshe’riyatidashaklvaqoidalarga qaraganda,ma’nolarvaijodkorgaxoserkinlikholatlariyaqqolko‘zgatashla nadi. Ya’nishoirningo‘zuslubvamahoratibor.She’riyatuninguchunYaratgan tomonidan ato etilgan ne’mat. Ko‘ngilga kelganini yozmaslik esa – mumkin emas:“… Axirbushe’rniyozmasdan,Xudoningoldigaqandayboraman? Nimadeyman Parvardigorga? Nimadeyman?”Ta’kidlabo‘tganimizdek,shoirijodiningmavzu ko‘lamikeng.Ayniqsa,tabiatgo‘zalligi,ungaoshnolikruhidagishe’rlariyaqq ol ko‘zgatashlanadi.Shoirtabiathodisalarivatabiatdagimavjudnarsalarnikel tirish orqali hayotda bo‘ladiga n voqealar ga shular asosida yondash adi, o‘zining munosabatinibildiradi.Tabiatgamunosabatinito‘g‘ridan- to‘g‘riifodaetibgina qolmay,majoziytarzdamisollarkeltiradi.Majoz,allegoriya–adabiy- badiiyusul yokiobrazlilikturi; mavhumtushunchayokimulohazanianiqbirobrazvositasida7 Sharipova L. “XX asrning 70-80-yillari o‘zbek shr’riyatida folklorizm”— Toshkent: Fan, 2011. ifoda etish. Majozda 2 tushuncha orasidagi yaqinlikka asoslanib, yangi shartli ifoda yaratilad i. Maʼnaviy qadriyatl ar (haqiqat, muhabb at, vijdon, imon kabi)ni anglatuvchiumumiytushunchalarbilanbirgamaʼlumtipikhodisalar,xarakt erlar, mifologikpersonajlar,hattoaniqshaxslarhamMajozoʻrnidakelishimumki n. Majozningobrazli- predmetlivamaʼnolikabiikkitomonimavjudboʻlib,maʼnoli tomonbirlamchi,obrazlipredmetlisiikkilamchidir.Chunkiobrazdahamish a oldindan maʼlum boʻlgan fikr qayd etiladi. Shu tufayli majoziy obraz, oddiy badiiy obrazdan farqli ravishda, maxsus sharhni talab qiladi. “Maysaning boshiga egilaman jim – Mehr-u muhabbatda to‘liqadi dil. Nima demoqchiman? Bilmayman o‘zim. Faqat takrorlayman: – Singiljon, singlim. 8 Ko‘rinib turibdiki, shoir maysani “singlim” deya atamoqda. Yoki bo‘lmasa maysaniko‘rgandasinglisiko‘zoldigakelmoqda.Bundamajoziylikhambor: chunkimaysanozik,e’tiborgamuhtojo‘simlikdir.Oiladasingillarhamshund ay. Shoirmehrmuhabbatistabsinglining– maysaningoldigakelganinita’kidlaydi. Shunchaki, dunyotashvishlaridan charchab, taskin izlab maysaning oldiga keladi. Daraxtning qoshida qotaman ziyod – So‘z topishni arang etaman udda. – Mevangu bargingda limmo-lim hayot – Bunchalar mukammal bo‘lmasang, uka. Endi esa shoir daraxtga “uka” deya murojaat qilyapti. Hayot sinovlarida toblangan kishining irodasi baquvvat, sabr-bardoshli bo‘ladi, daraxt kabi ildizi mustahkam bo‘ladi. Shoir maysaning oldiga taskin izlab kelgan bo‘lsa, daraxtning oldiga najot tilab keladi. Daraxtda hayotning barcha darg‘alari mujassamdir. Dunyo xafa qilsa, maysaga aytgum, Daraxtga suyangum yiqilsam magar.8 Usmon Azim. Jodu. —T.: "Sharq" nashryoti-matbaa, 2003. Kishiboshigaog‘irvaziyatlartushganda,avvalo,oiladanpanohtopadi.Shoir UsmonAzimhamtabiatnio‘zoilasisifatidako‘rib,ungatalpinadi.Tabiat ijodkorgailhomberadi,shubilanbirgadaldahamberadi.Ya’ni“dunyo tashvishlaridan aziyat cheksam singlim bilan dardlashaman, agar hayot sinovlariga bardosh berolmasam, ukamga suyanaman!”, deydi shoir. Masalan, maysani egachi bilsang, Daraxtni – birodar… Olam – guliston! Tabiatdagiharbirmavjudot,o‘simlikkaanashundayko‘zbilanqarasak,yash ash yanadayaxshibo‘ladi.Bunarsalarnitushunishuchuntabiathimoyachisi,bio log, zoolog,o‘qituvchiyokitabiatdanilhomoladiganshoir- yozuvchibo‘lishshartmas, shunchakioldimizdagiharqandaynarsaningqadrinibilish– odamiylikdir.Shoir she’rlaribilanyaqindantanishibchiqarekanmiz,aksariyatshe’rlarikuzfasli tasvirigabag‘ishlanganliginisezamiz.Chindanham,ushbuxazonfaslishoir ning sevimli fasli: “Demak uch oydan so‘ng keladi bahor, So‘ngra yoz… Undan so ‘ng sevimlikuzim!..”Ayriminsonlarkuzfaslidama’yuslik,horg‘inlik,g‘am- g‘ussa,tushkunliknihisetsalar,UsmonAzimbufasldanzavqlanib,ilhomilga n. Ayniqsa,yomg‘ir,shamol,bulutlar,shabboda– engko‘puchraydiganobrazlar. Yomg‘irshunchakitabiathodisasiemas,balkizaminuchunto‘kin-sochinlik, baraka timsoli: “Baraka yog‘adi! Yog‘adi najot! Qancha tasodifdan hatlab ko‘karar, Beminnat xizmatkor – mehnatkash hayot”. UsmonAzimning“Yomg‘irlikechada…”debboshlanuvchishe’ridalirik qahramonqalbidajo‘shurganiliqtuyg‘ularnamoyonbo‘ladi.Yomg‘irlikuny oki tunshoirningqalbinijunbishgakeltiruvchitabiatmo‘jizalaridanbiri.Lirik qahramonsevimlifasliningsevimlihodisasibo‘lmishyomg‘irlikechadaqan ot bog‘labko‘kkaparvozqilgandekbo‘ladi.Shabadalaruningyuzigaurilib tetiklashtiradivahayotgamuhabbattuyg‘ulariniyanadaoshiradi.Buhodisa ning guvohi bo‘lgan yulduzlar lirik qahramonga havas ila boqib, kumush nurlarini boshi uzrasochishadi. Buulartomonidanlirikqahramongako‘rsatilganmehr-muhabbatning belgisi. She’rda hayotsevarlik tuyg‘ulari ham namoyon bo‘ladi: Yomg‘irli kechada falakka uchdim, Shamollar yuzimga yopishdi – ivib. Yulduzlar armonli shivirga tushdi: – Yomg‘irning hidi-ku… – Yomg‘irning hidi!.. Shoir yaratganlirikqahramono‘ziniolam ichidagi birolam debbiladi. Shubilan birga hamisha ziddiyatli kechinmalar qurshovida yashaydi. Shoir ayni kechinmani ifodalashshakllariniqidiradi.Izlanishunitashbeh,majozvaobrazlarsari yetaklaydi. Shu o‘rinda shoirning “Bir daraxtning so‘nggi qo‘shig‘i” she’rini tahlil qilsak: Men shunday yaraldim: Sumbatim egri, Gullarim qalblarga solmas hayajon. Mevamga hech kimning tushmagan mehri, Bargim chumoliga bo‘lmas soyabon. Alvido! Men endi maqsadga yetdim Bog‘doshlar, so‘ng yo‘lga kuzating, qani... Men o‘tin bo‘lgani uzlatga ketdim, Men ketdim, do‘stlarim, olov bo‘lgani! 9 Ushbushe’rdashoiryaratgandaraxtobrazimajoziyma’nogaega.Budaraxt ning sumbati egri, gullari hech kimni hayajonlantirmay, mevalariga hech kimning mehri tushmagan,barglarihattochumoligahamsoyabermaganbo‘lsa- da,bularuning xohishibilanemas,balkiuyashaganmuhitningillatvakirdikorlaribilanbog‘li q ekanianglashiladi.Hayotimobaynidamaqsadigaerisholmagandaraxtnin ghayot shomidafavquloddaholatgatushishivabuholatgarchiuniyo‘qlikqa’riga, adamgaolibketsada,buketishdankimgadirnafitegishinazardatutiladi.Uni ng yonishi, olov bo‘lishi zamirida shunday ma’no mujassamlashgan. Darhaqiqat shoir ijodidagi o‘ziga xoslik kutilmagan tasvirlar yoxud obrazlar yaratish mahorati bilan namoyonbo‘larekan,buo‘zo‘rnidashoirtomonidanyuksakmahoratbilantil va 9Usmon Azim. “Sog‘inch: she’rlar” — Toshkent: O‘zbekiston, 2007. tasvirniuslubiyyuksalishgaxizmatqildiradi.Hayotziddiyatlaridan,uningqo ra ranglaridantoliqqanshoirdunyoning bag‘ritoshligidan,insonningesaba’zan imkonsizligidankuyadi.Vabuiztirobyaxlitbirkechinmagaaylanib,she’r bag‘ridano‘tadi.Gegellirikkechinmagaxosbo‘lganbuxususiyatniGyote she’riyatimisolidajudao‘rinliko‘rsatibbergan.«…lirikshoir,-deganu,-o‘z qalbi va ongida shoirona shakllangan hamma narsani qo‘shiqda ifodalashga ehtiyoj sezadi.Shumunosabatbilanboyhayotningturfajarayonlaridahamishasho ir bo‘lib qolgan Gyoteni eslamoq joizdir. Bu jihatdan u eng mashhur insonlar safidan o‘rinoladi.Qiziqishdoirasishuqadarxilma- xilvabenihoyakengbo‘lgankishi kam uchraydi, ammo shunga qaramasdan, u doimo ichkin hayot kechiradi va uning qalbigato‘kinganhammanarsashe’riyobrazlarshaklinioladi».UsmonAzim lirikasida ham ana shunday iztirobli g‘alayonlarning ifodasini ko‘ramiz. Tanqidchi IbrohimHaqqulovhamshoirshe’riyatigabag‘ishlanganbirmaqolasidaruh ning she’riyatdagi o‘rni haqida to‘xtalar ekan, uning ijodida ruhning erkinligi va latifligi miqyosining kengligini alohida uqtiradi. Tanqidchi nazaricha, ruh, insondagi idrok qiluvchivabiluvchilatiflikdir.I.Haqqulovruhningerkinligihaqidaquyidagi fikrni bayonetadi:«Ruherkinligiinsonnidavruzamonningharqandayxavf- xatarlaridan muhofaza eta oladi. Ruhan va qalban ozod shaxs – yengish qobiliyati shakllangan shaxs».Biz shoir ijodining birgina jihati, lirik kechinmaning obrazli ifodasitilvauslubigahamdamajoziyqarashlargaasoslanganayrimshe’rlari ga nazartashladik.UsmonAzimfaqatginakuztasviribilancheklanibqolmay, barcha fasllar nomi bilan balladalar ham yaratgan. Uning boshqa nasriy asarlarida hamtabiattasvirimajoziyko‘rinishdabo‘lsa-da,yoritilgan.Zotan,uning ijodidagixalqonaohang,baxshiyonauslub,yuksakbadiiytafakkurtamoyill ari shoirijodiningo‘zigaxosqirralariniyanadayorqinroqochibberishgaxizmat qiladi. Usmon azim ijodida she’riy uslub v a badiiy mahorat ning namoy on bo‘lishi. O‘zbekxalqigaasrlardavomidasayqallanib,ulkanbadiiyqadr- qimmatgaega sermazmunvarang- barangadabiymerosqolgan.Vaqto‘tgansariadabiyotimizda ro‘y berayotg an yangilani shlar tufayli uni tushunis h, anglash birmun cha murakkablashadi.Shuboisinsonningruhiyolamiga,ta’birjoizbo‘lsa,badiiy adabiyotorqalikiribborishlozim.Xalqimizningadabiydunyoqarashini,ong iva tafakkurini,badiiymadaniyatinishakllantirishdao‘zta’siriniyuqoridarajad a ko‘rsatayotganserqirraijodkor– UsmonAzimdir.UsmonAzimshe’riyatiqadim turkiyadabiyotningengilg‘oran’analarinimujassametgan.Yillarcharxpala gidan o‘z kuchi va jozibasi ni yo‘qotm asdan kelayot gan Usmon Azim she’rla ri baxshiyonaligi, muhabbatga oshnoligi va hissiyligi orqali kitobxonlar qo‘lida. Zanjirlarni uzdim, G‘ullarni buzdim. Oxir zindonni ham ayladim vayron. Erkin havo bilan hur bazm tuzdim O‘ynadim bearmon, Kuldim bearmon. 10 Erkuchunkurashshoirshe’riyatiasosinitashkilqiladi.She’rdatasviretilgan“ zanjir”, “g‘ul” – mustabid tuzumning xalqimiz boshiga solgan yovuz iskanjasidir. UsmonAzimningshe’riyatolamigailkqadamlario‘tganasrning70-80- yillariga to‘g‘rikeladi.O‘shadavrdagimafkuraviytuzum,badiiyadabiyotga“kishanla r”taqilgan bir paytda Usmon Azim o‘zining Shavkat Rahmon, Xurshid Davron, Rauf Parfikabisafdoshlaribilanyelkama- yelkaturibzindondagiadabiyotniozodlikka chiqaradilar.Xalqchilshoirbutunvujudigaqadimbobolariningruhinisingdi rgan holdayangilanayotganzamondaizlanadi,yangidanyangishakllartopadi.U smon Azimshe’riyatiningo‘zigaxosxususiyatishundaki,shoirbutuninsoniyatnin g quvonch-utashvishlarini,ichkikechinmalarini,dard- uhasratlarini,hamma-hammasini ruhiyatga singdirib, so‘zlarni ohangrabodek tizib chiqadi. Chindan ham baxtsizliknihisqilmaganodambaxtni,mehnatmashaqqatinibilmaganoda m farog‘atni,azobnibilmaganodamshodliknihisqilaolmaydi.Shubhasiz,oda mlar10 Usmon Azim. “Sog‘inch: she’rlar” — Toshkent: O‘zbekiston, 2007. davrga,o‘znavbatida,davrodamlargata’siro‘tkazadi.UsmonAzimesao‘zi yashayotgan davr ruhi va kayfiyatini bir nuqtaga to‘plab, betakror she’rlar yaratadi. BirqarashdaUsmonAzimshe’rlarian’anaviyuslubdayozilgandekko‘rinadi. Bu uslub,asosan,to‘qqiz,o‘nbirbaytlishe’rlaridanamoyonbo‘ladi.UsmonAzi m an’anaviyshe’riyatniyangizamonaviybosqichgaolibchiqdi,desakmubola g‘a bo‘lmaydi. Dunyoga boryapman sog‘inchga to‘lib, Masalan, tirilib, masalan, so‘nib – Sog‘inch taslim etgan, sog‘inch zabt etgan, Umr “borsa kelmas” yo‘llarga ketgan . Borgansarishoirningohangvashaklborasidagiizlanishlaridaxilma- xillikpaydo bo‘laboshladi.ZamonzaylidankelibchiqibUsmonAzimgo‘yokishe’riyatni kurash qiroli qilib mavjud tuzumdagi ijtimoiy holatga qarshi chiqadi. Usmon Azim go‘yokidunyoga,balkidunyodoshlarigaachchiqqilibshe’ryozadi.Ularni mukammalko‘rishnixohlaydi.Marjonkabiterilganmisralardabaxtyonida baxtsizlik,quvonchyonidaqayg‘u,bitmas- tuganmassevgiiztiroblarinisun’iylik libosidanxolitasvirlaydi.Tabiiyki,shoirkayfiyatishe’rxongako‘chadi.Usmo n Azimshe’rniallaqandaytalvasabilanyozadi.Vujudini,ruhiniqamrabolgan tushkunlikni oddiygina poetik ifoda tarzida ifodalamaydi, balki zamondoshlarining fojeaviy hayotini chuqur his qilgan holda badiiy tasvirlaydi. Menga bir tosh kerak – osmon kabi keng G‘azab kabi og‘ir, g‘amday benavo. Menga bir tosh topib berolmading sen, Toshlari tuproqqa aylangan dunyo. Yuqoridagimisralardashoiriztroblarinito‘kibsolishuchunshaklizlaydi.Us mon Azim “Shoirlar armond an tug‘iladil ar” deb bejiz yozmaga n. Erksizlik dan azoblanganUsmonAzimmisralarigashoironadardsingdiradi.Ushbushe’r da shoir“tosh”tafsilidan“yomonlikniyo‘qotish”uchunfoydalanadi.Aynipaytd a“tosh”– UsmonAzimbutunumridavomidakurashganrostlikniinkoretuvchi, insongaazobberuvchiyovuzkuchhamdir. Ushbu ramzorqalishoir insoniyatning “tosh”kabiqotganyuraklaridailiqtuyg‘ularniqaytatiriltirishnixohlaydi.Shoi r she’rgao’xshabyashashgaintiladi.UsmonAzim“quyosh”,“yaproq”,“yomg’i r”,“oy”,“nur”,“tog’”,kabiso’zlarniobrazgaaylantiradi.Hattoki,“so’z”kalimasi ni ham mukammal poetik obraz darajasiga ko’taradi: So‘z kimga kerakdir? Lab ochmagin! Jim. Taqdir so‘zga loyiq qoldirmadi sir. Men ham yomg‘ir kabi bir yonib o‘tdim, Sen ham yomg‘ir kabi yig‘lab o‘tting bir. 11 She’riyatahliningyagonayupanchi–so‘z.Ularso‘zbilanyashaydi,so‘zbilan nafasolishadi,so‘zbilankulib,so‘zbilanyig‘lashadi.UsmonAzimesaso‘zni mukammal poetik obraz darajasiga ko‘taradi. U so‘zlarni o‘g‘ir so‘z, to‘kilgan so‘z, begona so‘z, qaltis so‘z, yolg‘iz so‘z, buyuk so‘z, yoniq so‘z deyasifatlaydi. Lirik qahramoninigohmuhabbatolovidayondiribalamliso‘zlartizadi,goho‘zi yondirgan yurakka so‘zlar bilan malham qo‘yadi. U so‘zlarni ba’zan isyonkor kuch sifatidatasvirlasa,ba’zansokiniztiroblarsilsilasidakeltiradi.Go‘yokiso‘zbor gan sari uning yuragiga aylanadi. Ammo topgan so‘zidan qanoatl anmay She’rlarining asosiy mavzusi bo‘lgan muhabbat ne’mati qoshida o‘z so‘zlarini ojiz sanaydi,lekinqayta- qaytaso‘zgamurojaatqiladi.UsmonAzimyashashuchun, shonuchun,rizq- uro‘zuchun,yuragidaotashbilansevgiuchun,engmuhimi“chinso‘z”uchun kurashadi.Shoirlirikqahramoniningtashqiqiyofasi,ichki kechinmalari,his- tuyg‘ularinio‘zigaxostarzdaxalqchiltasvirlaydi.UsmonAzim she’riyatiningo‘zigaxosxususiyatio‘z- o‘zinibetinimtergaydigan,qalbinitaftish qilishgaintiladigan“men”ningruhiyolamimanzaralarinitasvirlaydi.Uo‘zini lirikqahramontaqdiriuchunmas’ulqilibqo‘yadi.UsmonAzimdunyosining, umriningtotliazobiniko‘ngilevrilishlaribilanbog‘labgo‘zalshe’rlaryaratib kelmoqda.Shoirningso‘zqo‘llashborasidagio‘zigaxosligi,ramziylikva jozibadorlikyuksake’tirofgasazovor.Iste’dodlishoirUsmonAzimhassos11 Usmon Azim. “Sog‘inch: she’rlar” — Toshkent: O‘zbekiston, 2007. she’rlaribilanshoirsifatidagisalohiyatiniyuqoridarajadanamoyonqilaolga n buyuk ijodkordir. X ULOSA 1. Usmon A zimning xalqona ohanglarga murojaat idagi asosiy sabablari: UsmonAzim–o‘zbekadabiyotidao‘zigaxospoetikovozgaegabo‘lgan shoirlardanbiridir.Uningijodidaxalqonaohanglar,og‘zakiijodan’analari,x alq donishmandligigaasoslanganifodalarkengo‘rinegallaydi.Bushoirningxa lq orasidaulg‘aygani,milliyruhniterananglaganivashe’riyatnixalqbilanbog‘li q holdatasavvurqilganidandalolatdir.UsmonAzimningsatrlaridaxalqningo vozi, uning kuy-kosasi, iztirobi va orzulari aks etadi. Xalqona ohanglar uning she’rlarida faqatuslubiyvositaemas,balkipoetikdunyoqarashningajralmasbo‘lagisif atida namoyonbo‘ladi.Uxalqruhinipoetiktildaso‘zlabberaolganshoirsifatida tanilgan. 2. X alqona ohanglarning badiiy sav iy aga t a’siri: UsmonAzimshe’rlaridaxalqonaohanglarpoetiktasvirvositasisifatidaema s, balkiruhiyholatningyuksakbadiiyifodasisifatidanamoyonbo‘ladi.Shoir she’rlaridaxalqmaqollari,dostonuslublari,aforizmlardanfoydalanib,milli y badiiy tafakku rni jonlanti radi. Bunday uslub she’riy matnni xalq tiliga yaqinlashtiradi,unio‘qishga,anglashgaqulayqiladi.Ayniqsa,shoirninglirik qahram oni orqali bildirilga n tuyg‘ular xalqning dardiga o‘xshaga ni bois, o‘quvchidahamohanglikhosilqiladi.Shutariqa,UsmonAzimxalqonaohan glar yordamidanafaqatan’analarniqaytajonlantiradi,balkiularnizamonaviypo etik tafakkur bilan uyg‘unlashtiradi. 3. She’riy rit m v a xalqona musiqiy lik : Usmon Azim she’riyatidagi xalqona ohanglar, ayniqsa, musiqiylik jihatidan o‘ziga xosdir.Uxalqqo‘shiqlarivadostonlariningritmiktuzilishidanilhomolgan,s o‘z tanlovivaifodauslubidahamqulaylikvaohangdorlikkae’tiborbergan.Shoir satrlaridatakroriyiboralar,alliteratsiyavafonetikuyg‘unlikorqalishe’rgaic hki ritmberadi.Bundayohangdorlikxalqqo‘shiqlarigaxossoddaliknieslatadiv a she’rni “eshitish”ga moslashtiradi. Natijada, o‘quvchi she’rni nafaqat o‘qiydi, balki uniyuragibilan“tinglaydi”.Shoirningshe’rlaridaohang– so‘zningruhidirvabu ruh xalqona musiqiy tuyg‘u bilan uyg‘unlashgan. 4. Milliy qadriy at lar v a xalq ruhining ifodasi: UsmonAzimxalqonaohanglarniqo‘llashorqalimilliyqadriyatlarniulug‘lay di. Uningshe’rlaridao‘zbekxalqiningqadimiyurf- odatlari,onayurtgamehr,ota- onagahurmat,sadoqatvavatanparvarlikkabituyg‘ularifodaetilgan.Shoir xalqningdardini,orzusini,e’tiqodinio‘zshe’riyobrazlariorqaliaksettiradi. Ayniqsa,xalqninghayottajribasi,donishmandonaqarashlaripoetiktalqind a hayotgaqaytakiribkeladi.Bundayshe’rlarxalqbilansamimiymuloqotqiladi , o‘quvchinio‘zildizigaqaytaradi.UsmonAzimshe’riyatidaxalqonaohanglar orqali xalq o‘zini ko‘radi, o‘z ovozini eshitadi. 5. X alqona ohanglarning hozirgi adabiy ot dagi o‘rni: Bugungio‘zbekadabiyotidaxalqonaohanglargamurojaatetishyangibosqi chga ko‘tarilmoqda.UsmonAzimbuyo‘ldayetakchishoirlardanbirihisoblanadi. U milliyliknizamonaviylikbilanuyg‘unlashtiraolganijodkorsifatidae’tirofetil adi. Uningshe’rlaridaxalqonaohanglarnafaqatmadaniymerossifatida,balkid olzarb estetikvositasifatidahamamalqiladi.BugungiyoshijodkorlarUsmonAzim an’analarinidavomettirib,xalqonaifodanio‘zlariningzamonaviyshe’rlarig aolib kirishmoqda.BuesaUsmonAzimningxalqonaohanglarniadabiyotgaqayt argan, unga estetik shakl bergan shoir sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI 1.Usmon Azim. “Sog‘inch: she’rlar” — Toshkent: O‘zbekiston, 2007. 2. Tohir Shermurodov. “Usmon Azim ijodiyoti” — Toshkent, 2011. 3.SharipovaL.“XXasrning70-80-yillario‘zbekshr’riyatidafolklorizm”— Toshkent: Fan, 2011. 4. “Xalq og‘zaki ijodining Usmon Azim ijodiga ta’siri”. — maqola. 5. “Usmon Azim she’riyatining ilmiy dunyosi”. — maqola. 6. “Usmon Azim she’riyatining uslubi, o‘ziga xosligi va mahorati” — maqola. 7.DildoraXudoyberganova.“UsmonAzimasarlarininglingvistikxususiyatla ri”.— maqola. 2021. 8. “Usmon Azim she’riyatining ilmiy dunyosi”. — JDPU.uz, 2023. 9. “Usmon Azim she’riyatida tabiat tasviri va inson kechinmalari”. — Cebrleninka, 2023. 10. “Usmon Azim she’riyatida psixologizm”. — journals, 2020. 11.Ulug'ovAbdulla.Adabiyotshunosliknazaryasi.— T.:G'afurG'ulomnomidagi nashriyot-matba, 2017. B.293. 12. Suhbatdosh; Gulnoz Mo'minova— "Yoshlik" jurnali 9-son.2013.b.3. 13. Usmon Azim. Jodu. —T.: "Sharq" nashryoti-matbaa, 2003. 14. Quronov D., Shofiyev O., Yo'ldoshev N. Uslubiy qo'llanma—Termiz 2015. 15. Raimova, S. Z. (2021). DINIY- MA'RIFIY SHE'RLAR NING JANR TAVSIFIGADOIR.Orientalrenaissance:Innovative,educational,naturaland socialsciences,1(6),142-146.https://cyberleninka.ru/article/n/diniy-ma- rifiy-she- rlarning-ianr-tavsifiga-doir/viewer

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

I BOB 1.Xalqona ohanglarning manbalari va ularning Usmon Azim ijodiga ta’siri

2.Folklor motivlari va xalqona obrazlarning tahlili

3.Baxshiyona ohang va xalqona uslubning xususiyatlari

4.Usmon azim ijodida she’riy uslub va badiiy mahoratning namoyon bo‘lishi

II BOB XULOSA

FOYDALANILGAN

Купить