Uvaysiy lirikasi va uning o‘ziga xos uslubi

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	119.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Uvaysiy lirikasi va uning o‘ziga xos uslubi

Купить

MUN DAR IJA KI R I SH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I-b o b. KICHIK JANRLAR TAKOMILIDA SHOIRA MAHORATI.......5 I.1. UVAYSIY IJODIDA FARD JANRI........................................................5 I. 2 . UVAYSIY LIRIKASIDA CHISTONNING О‘RNI II-b o b. AN’ANAVIYLIK VA SHOIRA IJODIGA XOS USLUB II. 1 . NAZIRA JANRINI YARATISHDA SHOIRA MAHORATI II . 2 . UVAYSIY SHE’RIYATIDA G‘AZAL JANRINING INDEVIDUALLIGI X UL O SA ADA BIYOT LA R R О ‘ YX A TI 2

KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Ayol – ilohiy mо‘jiza. U xohlasa gulga, xohlasa kuchli tо‘fonga aylanishi mumkin. Biz faylusuv shoira Jahon otin Uvaysiy asarlari qatida о‘zbek ayolining ana shunday noyob qudrati ifodasini kо‘ramiz. Shoir she’riyatida inson ma’naviyatining bugungi kunda ham nihoyatda dolzarb bо‘lgan, umumbashariy muammolari yoritilgan. U XVIII asr oxiri – XIX asr boshlaridayoq (1780-1845), о‘zbek ayolining dunyoqarashi, ma’naviyati, haq- huquqlari, jamiyatda tutgan о‘rni, onalik baxti va mashaqqatlari haqida bong urgan. Prezidentimizning quyidagi fikrlari adabiyotda yuz bergan muhim o’zgarish va yangilanishlarni qayta kashf etishda ko’mak beradi: “… Insonni , uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo’lsa, so’z san’ati, badiiy adabiyotdir.

Demak, Uvaysiy she’riyatining uning о‘ziga xos janrlarda ijod qilishi va boshqa о‘z zamondoshlaridan farqlanishi uning uslubini belgilaydi. Bitiruv malakaviy ishimizning asosi ham dolzarbligi ham ana shu. Bitiruv malakaviy ishning о‘rganilish darajasi. Uvaysiyning hayoti va ijodi uning asarlarining tahlili olimlardan R.Orzibekov, T.Jalolov, U.Tulaganova, O.Madayev, A.Qayumov, M.Qodirova, U.Tuychiyevning ilmiy ishlarida о‘z aksini topgan. Biz ilmiy ishimizda mazkur tadqiqotlardan foydalandik. Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari. Uvaysiy ijodi va uning asarlari janrlarini boshqa о‘z zamondoshlaridan alohidalikni о‘rganishni о‘z oldimizga maqsad qilib quyidagi vazifalarni belgilab oldik. - Uvaysiyning kichik janrlar yaratishdagi mahoratini о‘rganish. - Shoira ijodida fard janri va

I bob. KICHIK JANRLAR TAKOMILIDA SHOIRA MAHORATI I. 1. Uvaysiy ijodida fard janri. О‘zbek mumtoz adabiyotida Jahon otin Uvaysiy ijodi о‘ziga xosliklari bilan ajralib turadi. U nafaqat mazmun, ma’no va badiiy san’atkorlik nuqtai nazaridan, balki janrlar takomilida ham takrorlanmas iqtidorini namoyish eta olgan. Xususan, mumtoz she’riyatidagi kichik janrlarda yaratgan asarlar bunga dalil bо‘la oladi. Fard – adabiyotdagi eng kichik janr. U arabcha “yakka”, “yolg‘iz” degan ma’noni anglatadi. Adabiy istiloh siqatida esa birgina baytdan iborat mustaqil asar demakdir. Unda kuchli mantiqqa ega bо‘lgan hikmatomuz fikr ifodalanishi shart. Chunki, “... О‘tmishdagi qalamkashlar fardlar yaratishni bir san’at, san’atkorlik ishi, ma’nolar xazinasidan gavhar sochish deb bilganlar”1. Adabiyotshunoslikka fa

qofiyalangan turiga ham manbalarda duch keldik. Lekin bu kо‘rinish xos xususiyat darajasiga kо‘tarilmagan. Navoiy ijodidan boshlab, bu janrning yanada takomillashgan kо‘rinishlarini kuzatamiz. Uning “Xazoyin ul maoniy” devoniga 86 ta fardi kiritilgan. Ularni kuzatib, quyidagi xulosalarga keldik: Birinchidan, Navoiy о‘z fardlarida g‘oyaviy mundarijani teranlashtirishga erishgan. Ularda chuqur hikmatomuz mulohazalarni, hayotiy xulosalarni ifodalagan. Ikkinchidan, Navoiyga qadar qofiya fard janri uchun xos xususiyat bо‘lmagan. Navoiy bu janrning har ikkala misrasini qofiyadosh sо‘zlar bilan ziynatlagan. Bu esa о‘z navbatida asarga ohangdorlik bag‘ishladi. Sо‘zlarning rang-barang ma’noviy qirralari orqali esa she’r g‘oyaviy teranlik kasb etdi. Uchinchidan, Navoiy devonlariga kiritilgan 86 fard

sо‘rayapti? Shoirning maqsadi, g‘oyasi ana shu nay timsoliga singdirilgan. Bu yerda nay ramz sifatida qо‘llanilgan. Sharq mumtoz adabiyotida nay chuqur mohiyatga ega. She’riyatimizda uning turlicha talqinlari bor. Jamoliddin Rumiy “Masnaviy”sidagi fikrlar nay ramzi mohiyatini bir qadar oydinlashtiradi: Tingla, nay andoq hikoyatlar qilur, Ayriliqlardan shikoyatlar qilur. Men qamish erdim kesib keltirdilar, Sanchilur deb ta’naga о‘ldirdilar. Pora –pora qildi kо‘ksimni firoq, Baski, sо‘yla endi dardi ishtiyoq...5. Demak, nay asliyat, undan uzoqlashish ramzi. Chunki nay qamishdan yasaladi. U qamishligida yam-yashil, tirik edi. Uni kesib aslidan ayirdilar U ayriliqdan sarg‘aydi. Undan nay yasadilar. Endi u g‘ariblikdan, hidrondan fig‘on cheka boshladi. Ruhiyatning teran pardalarini tebratuvchi

Ushbu fardda Uvaysiy iyhom san’atidan ham mahorat bilan foydalangan. Ma’lumki, iyhom ulkan iste’dodni talab etadigan, murakkab san’at. U asarga о‘zgacha tarovat baxsh etadi. Sо‘zdagi yashirin ma’no qirralarini faollashtiradi. Kashf etilmagan ma’noviy tovlanishlarni jilolantiradi. “Sо‘zlardan sо‘zlarni uyg‘otadi”. Bu san’atga Shayx Ahmad Taroziy “Funun ul-balog‘a”da yuqori baho beradi: “Bilgilkim, bu san’atlarning har birining she’rda alohida ziynati bordur. Faammo, iyhom birla xayolning о‘zgacha holati bordir”6. U iyhomga quyidagicha ta’rif beradi: “Bu aningtek bо‘lurkim, lafze ayturlarkim, andin uch ma’no bо‘lg‘ay. Ikkalasi qariyb”7. Bu san’atni Uvaysiy fardda mahorat bilan qо‘llagan. U “о‘ltur” sо‘zi vositasida iyhom yaratgan. Sо‘zning ikki ma’nosini nazarda tutgan. Birinchisi “о‘tirmoq”

janrda istifoda etilgan bо‘lsa ham, fardda ular о‘zgacha talqinga ega bо‘ladi”9, - deb yozgan edi. Bu holatni biz Uvaysiy fardlarida ham kuzatamiz. Uvaysiy devonida bir g‘azal bor. U ham “Dilrabo, о‘ltur, boshingdin misli gardun о‘rgulay...”10 misrasi bilan boshlanadi. Agar fardda shoiraning inson hayoti, maqsadi va dunyo mohiyati haqidagi falsafiy mushohadalari singdirilgan bо‘lsa, g‘azal oshiqona yо‘nalishda. Unda oshiqning majnunvor ishq pо‘rtanalaridagi ruhiy holati ifodalanadi. G‘azalda lirik qahramonning dunyoviy va ruhoniy kayfiyatlari, ular о‘rtasidagi ziddiyat, kurash о‘z ifodasini topgan. U shunday bir ruhiy holatdaki, zamon va makon munosabatini unutgan. Uning nazdida ikki tushuncha birlashib, yaxlitlikka erishgan. Oshiq esa yaxlitlikka singigan: To kо‘rib rasvolig‘im or etma, e

Lirik qahramon oshiq, ammo oddiy emas, balki majnunsifat oshiq. Shuning uchun uning nolasi, hasrati ham boshqacha, holati “digargun”. Ushbu g‘azalda zohiriy va botiniy mohiyat mujassam. Shoira oxirgi baytda shunga ishora qiladi: Demagil Vaysini san, ul Vaysiyi bexonumon, Fahr qilg‘il hasratim, holi bigargun о‘rgulay 13. Demak, fard va g‘azal bir xil misra bilan boshlansa – da, ularda ifodalangan ma’no, shoiraning ikkalasi asaridan kо‘zlagan maqsadi о‘zgacha. Fardda lirik qahramonning olam va odam mohiyati borasidagi mushohadalari falsafiy va donishmandlik nuqtai nazaridan ifodalangan. Lirik qahramon chuqur mulohaza yurgizuvchi faylasuf sifatida taassurot qoldiradi. G‘azalda esa majnunvor ishq pо‘rtanalarida о‘zini unutgan oshiq timsolini kо‘ramiz. U majoziy va ilohiy ishqni о‘zida mujassam

I. 2. Shoira lirikasida chistonning о‘rni. Chiston (lug‘z) Sharq mumtoz adabiyotida, xususan, о‘zbek mumtoz adabiyotida о‘ziga xos sirli-sinoatli nazm namunasi hisoblangan. Har qanday sо‘z san’atkori ham she’rning bu noyob usulida kuch sinasha olmagan. U yuksak badiiy san’at namunasi sifatida baholab kelingan. Jumladan, Zayniddin Vosifiyning “Badoye’ ul-vaqoye’” asarida eslanishicha, Qul Ubaydiy donishmandlar bilan bо‘lgan bir suhbatda lug‘zning adabiy jarayondagi mavqeini shunday baholangan: “Lug‘z she’rning о‘unday nav’iki, tab’ tarozusida g‘oyat mavzundir. Tab’i halol kishilarning unga mayli haddan ziyoddir...”14. Atoulloh Husayniyning ham “Badoyi’ us-sanoyi’” asarida lug‘zni shunga yaqin izohlaydi 15. U arablarda lug‘z, lug‘az, fors va turklarda chiston 16 deb atalgan. “Lug‘z, lug‘az”

narsaning otin va haqiqatin yoshurub, mushabbah /un/ bih lafze birla savol qilurlar”18. Har bir she’rni janrsifatida tasniflashda ma’lum belgilar inobatga olinadi. Ammo, lug‘zni hajm, vazn, qofiya, radif nuqtai nazaridan kuzatsak, xos xususiyatlar kо‘zga tashlanmaydi. Demak, lug‘zni alohida janr deb qarash haqiqatga tо‘g‘ri kelmaydi. Uni she’riy san’atlardan biri deb qarash tо‘g‘riroqdir. О‘zbek mumtoz adabiyotida uning g‘azal, ruboiy, qit’a, masnaviy, fard shakllarida yaratilgan namunalari uchraydi. Alisher Navoiyning “Xazoyin ul- maoniy” devoniga kiritilgan 10 ta chistondan 8 tasi qit’a shaklida, 2 tasi tо‘rtlik shaklida 19. Uvaysiy chistonlari g‘azal, tо‘rtlik va ikkilik shakllarida yaratilgan. Lug‘z istiloh sifatida arablarda shakllangan. Ammo turkiy adabiyotdagi chiston xalq og‘zaki i

Javobi “lab” bо‘lgan ushbu chistonning badiiy pishiqligi uning о‘zbek adabiyotida yagona hodisa emasligini kо‘rsatadi. Ammo, afsuski, alloma uning muallifini kо‘rsatmaydi. “Funun ul-balog‘a”dagi an’anaga kо‘ra, Taroziy qalamiga mansub bо‘lishi ham mumkin. Chiston har bir shoirning olam, odam va borliqni kuzatish, atrof-muhitni ilg‘ash darajasini kо‘rsatadi. Uning oddiy predmetlardan badiiy obraz yaratish salohiyatini aniqlash mezoni bо‘lib xizmat qiladi. Uvaysiyning shoira sifatida shuhrat topishida chistonnavisligining alohida о‘rni bor. Ilmda u о‘zbek adadbiyotida eng kо‘p chiston aytgan ijodkor sifatida e’tirof etiladi. Uning nashr etilgan devonlarida 13 ta chistoni bor. Ammo, manbalarda uning “50 dan ortiq chistonlari ma’lum”ligi bayon etiladi24. Akademik Avliyo Muhammadiyev о‘z xotira

Biror ayog‘lari ham boru turfaroq bukim, Ayog‘ uchida biror kо‘z ham ettilar izhor. Qachon ayog‘larin olmashtirurlar, ul soat Qanot urarg‘a bо‘lurlar tayurdek tayyor. Qanot kо‘p urmoq ila bir kori ucharlari yо‘q, Ucharda garchi koridur alarg‘a istizhor27. Shoir qaychini shunday tasvirlaydi: Qanday ikki qushki, qanotlari bittadan. Har bir qanoti uchida tumshug‘i bor. Bittadan ayog‘i ham bor. Ammo ajablanarlisi shundaki, oyog‘i uchida bittadan kо‘zi ham bor. Yog‘lari harakatga kelganda esa, ular xuddi qushdek uchishga tayyor bо‘ladilar. Ammo kо‘p qanot urganlari bilan ucha olmaydilar. Garchi uchsalar ham, ularga, albatta, madad kerak bо‘ladi. Navoiyning mahorati shundaki, qaychining shakliy xususiyatlarini aniq, tushunarli va mukammal tasvirlagan. Shoir qaychining kо‘rinishini badiiy timsoll

fikrdan shoira ikki – ham zohiriy, am botiniy ma’noda foydalanadi. Qaychining zohiran kindigi bir va botinan ham bir. Chunki barcha ish birgalikda amalga oshiriladi. Chistonning birinchi misrasida qaychining shakl xususiyati tasvirlanadi. Ikkinchi misrada esa uning vazifasiga e’tibor qaratiladi. Uvaysiyning she’riy uslubiga xos bо‘lgan kо‘pma’nolilik, ramziylik ushbu chistonda ham saqlangan. Shoira chistonda ham qaychi, ham dо‘stlik haqidagi tasavvurni mujassamlashtirgan. Ikki mahbuba timsoliga katta ma’naviy-ijtimoiy mohiyatni ham singdira olgan. Qaychi – insonga dо‘st. U xayrli amallarni bajaradi. Ammo uning orasiga tushib qolsangiz, ayamaydi. Shoira bu holatni insoniy munosabatlarga ham tatbiq etadi. YA’ni, dо‘stlik buyuk kuch. Agar unga raxna solinsa, xalaqit berilsa, о‘z qudratini kо‘

Ne mijmardur, tо‘la axgar29 vale ul mijmar andomi30, Erur sun’31 ilgidan gohe musaddas, gah musamman ham. Chiqar ravzandin32 axgari dudiyu bu turfakim, oning О‘tig‘a dud yо‘qtur, mijmarig‘a balki ravzan ham. О‘tu mijmar dema, bor ul sadafkim, durlarin oning Uyurdi33 qong‘a davroni musha’bid34, charxi purfan35 ham. Agar bu nav’ emas, bas ne uchun barmoq kuchi birla Bо‘shar jismi, oqar qoni, anga majruh36 о‘lub tan ham. Nechakim tab’i noridur37 va lekin me’da norig‘a Berur taskin, munung naf’in topibmen voqian men ham38. Shoir timol tanlashda anorning shakli, rangi va tuzilishini asos qilib oladi va nihoyatda nozik did bilan uning muqoyasasini topa oladi. Chiston о‘ziga xos kompozitsiyaga ega. Shoir, dastlab, anorni chо‘g‘ tо‘la mijmarga о‘xshatadi. Mazkur timsol uning sifatlarini tо‘liq muj

Tabiatning gо‘zal va mо‘jizaviy ne’matlaridan biri anordir. Anor donalarining aqiq la’llardek bir tekisda terilganligi, nafis pardaga о‘ralganligi va bu sirli gо‘zallikning anor pо‘sti ortida pinhonligi Tangrining mо‘jizasi deyish mumkin. Uvaysiy anorni olib unga she’r yozar ekan, kо‘nglidan teran mulohazalar о‘tgani aniq: Ul na gumbazdur: eshigi, tuynugidan yо‘q nishon, Necha gulgunpо‘sh qizlar manzil aylabdur makon. Sindurub gumbazni, qizlar holidin olsam xabar, Yuzlarida parda tortig‘liq, turarlar qon. Albatta, chistonda Uvaysiyning birinchi maqsadi о‘quvchi tasavvurida anorni shakllantirish. U bu vazifani mukammal bajara olgan. Shoira anor shaklini eshik va tuynuksiz gumbazga, uning donalarini yuzlarida parda tortilgan, yurak- bag‘ri qonga tо‘la “gulgunpо‘sh” (qizil kiyimli) qizlarga m

orqasida yorug‘ olamni kо‘rish imkoniyatidan maxrum etilgan millionlab mahzuna, munglig‘ ayollarning hayoti, taqdiri mujassamlashtirilgan”. Anglashiladiki, shoiraning ikkinchi maqsadi anorni donalarini qizlarga qiyoslash orqali ularning erksiz qismatiga e’tiborni qaratish. Ammo, shoira she’riyatining umumiy mohiyatidan kelib chiqib fikrlasak, uning chistondan kо‘zlagan uchinchi maqsadini ham anglash qiyin emas. Uvaysiyning ushbu asarida anor foniy dunyo tilsimlarini о‘zida mujassamlashtirgan ramziy timsol darajasiga kо‘tariladi. Shoira anorning tashqi kо‘rinishini cheku chegarasiz niliy gumbaz bо‘lib kо‘rinuvchi dunyoga qiyoslayapti: “Ul na gumbuzdur: eshigi tuynugidin yо‘q nishon”. Qizil rang bag‘riqonlik, xijron, ayriliq ramzi. Parda esa soliq bilan Olloh vasli о‘rtasidagi tо‘siq. Demak,

tarixiy taaqqiyot bosqichida qanchalik katta о‘rin tutuganini anglaymiz chunki u chistonni donolik namoyishi, tafakkur о‘yinlari darajasidan chuqur ijtimoiy – falsafiy fikrlarni mujassamlashtirib ifodalovchi yо‘nalishga aylantirganining guvohiy bо‘lamiz. Yuqoridagi misollarda shoiraning chiston takomilidagi ulkan xizmatlirin kо‘rish mumkin. Uvaysiyning chistonni takomillashtirishdagi xizmati faqat shu bilan cheklanmaydi. Bizga ma’lumki, chistonlarda, asosan, sо‘z yoki sо‘zlar yashiringan bо‘ladi. Tinglovchi diqqati sо‘zga qaratiladi. Sо‘zlovchining maqsadi ham lafz bо‘ladi. Ijodkor о‘sha sо‘z ifodalayotgan predmetning sifatlarini tasvirlab beradi. Ammo Uvaysiy chiston asosiga holatni ham oladi. Tinglovchi diqqatini birgina sо‘zga emas, balki ruhiy holatni anglashga, uni kuzatishga qaratadi

Mazkur chiston g‘azal janrida yaratilgan. U a-a, b-a, v-a tarzida qofiyalangan. Vazni ramali musammani mahzuf (foilotun-foilotun-foilotun-foilun; - V- - V- - V- - V- ). Uvaysiy chistonlaring asosiy qismida savol qо‘yish usuli yetakchilik qiladi. Jumboq, asosan, birinchi misrada keltiriladi. Shoiraning topqirlik bilan qо‘llagan sо‘rog‘i о‘quvchi diqqatini bir nuqtaga jamlashga hizmat qiladi. Shundan sо‘ng, naazarga tutilgan predmetning sifat, belgi va xususiyatlari ta’riflanadi. Shoira chistonlarida nazarda tutilgan har bir predmet badiiy obraz darajasiga kо‘tarilgan. Ularning asosini metoforik о‘xshatishlar tashkil etadi. Jumladan, eshigi tuynugi yо‘q gumbaz, qanotu parlari qip-qizil, kо‘zga kо‘rinmas qush, qonxо‘r ikki daryo, chо‘tir yuzli kelin, boshi bilan bruvchi oyog‘i yо‘q mavjudot,

ta’riflarning о‘zi о‘quvchini tafakkur olamig yetaklaydi. Ikki dо‘stning kimligini о‘ylay boshlaydi. Shoira fikrini obrazli tarzda chuqur mantiq asosida ifodalaydi. Ikki mahbuba timsoliga istiora san’ati vositasida keng ma’no yuklaydi. Shoira chistonlarida xalqona uslub yaqqol seziladi. Qо‘llangan har bir sо‘z sayqallangan va о‘zining muqim о‘rniga ega. Hayotiy tajribalardan saralangan donishmandona xulosalar ifodalanadi. Ular zamiriga ba’zan yumor, ba’zan kinoya singdiriladi. Chistonda predmet nazarda tutilgan bо‘lishiga qaramasdan, uning zamirida insoniy munosabatlar, odamzotga xos fe’l –atvor ham sezilib turadi: Ul nadurkim, bir kelin о‘zi chо‘tir, Yetti qat parda ichichda misli hur. Javobi “Makkajо‘xori” bо‘lgan mazkur chiston xuddi shunday tasavvur uyg‘otadi. Unda javobdan tashqari in

Tо‘rtinchidan, chistonlarida zohiriy va botiniy mazmunni mujassamlashtirib ifodalashga harakat qiladi. Predmet va ijtimoiy muammolar nazarda tutiladi. Beshinchidan, shoira chistonlarida tashbeh, istiora, mubolag‘a kabibadiiy san’atlar mahorat bilan qо‘llanadi. Ba’zan kinoya, ba’zan yumor singdiriladi. Ilmiy kuzatishlarimiz shuni kо‘rsatadiki о‘zbek mumtoz adabiyotidagi chistonning tarixiy takomilida Uvaysiy ijodining beqiyos о‘rin bor. Shoira uni mazmun –mundarija jihatidan ham, badiiy mahorat va shakl xususiyatlari nuqtai – nazaridan ham yuksak bosqichga kо‘tarishga erishgan. 22

II bob. An’anaviylik va shoira ijodiga xos uslub 2.1. Shoira ijodida nazira janriga xos uslub. Navoiy ijodi tuganmas xaziia. Undan bahrt olgan ijod-korlar asarlarida teran falsafiylik, chuqur va k о ‘lamdor g‘oyaviylik, s о ‘zlar zamiridagi ma’noviy cheksizlik inki-shofini k о ‘ramiz. Shuning uchun ham mumtoz adabiyotimizni kuzatsak, hazrat Navoiy maktabini о ‘tamagan ijodkorni to-pish qiyin. Ular Navoiyning falsafiy mushohada tarzini, mavzu va g‘oyalar qamrovini, timsollar tizimini, badiiy mahorat sirlarini о ‘rganib, unga ergashganlar va ularni yanada takomillashtirganlar. Jumladan, Uvaysiy merosida ham navoiyvor teran xulo-salar, о ‘tkir hayotiy mushohadalarning takrorlanmas badi iy ifodasini k о ‘ramiz. Uning ijodida ham Navoiyga mo-nand dardli kechinmalar tasviriga duch kelamiz. Shoir

Ikkala tur ham ijodkorning iste’dodini namoyon etish- t muhim ahamiyatga molik. Ammo, ayniqsa, taxmislar, taz- min muxammaslar yaratish "..: shoirlar о ‘rtasidagi ijodiy hamkorlik va m unosabatlarning kengayishiga, badiiy ma horat sohasidagi tajribalarni о ‘rganishga, ommalashtirish-ga... ta’sir k о ‘rsatgan" 50 . Uvaysiy ijodida adabiy an’ana va novatorlik masala-sini shoiraning muxammaslari tayaqinisiz yoritish amri mahol. Chunki "tazmin musammatchilik shoirning adabiy tra-ditsiyalarga munosabati va ixtirochilikka intilishining mezoniga aylanadi" 51 . Uvaysiyning Sharqshunoslik institutida saqlanuvchi 1837- inventar raqamli devoniga muxammaslar kiritilgan. U mustaqil muxammaslar bilan birga, Navoiy, Amiriy, Jomiy, Fuzuliy kabi alloma shoirlar g‘azallariga taxmis lar ham y

Navoiy g‘azalini tuzilishiga k о ‘ra, ma’lum ma’noda, pa-rokanda g‘azal deyishimiz mumkin. Chunki uning baytlarida-gi fikrlar oshiq va mahbuba holatini turli nuqtai nazar-lar bilan, turli tomondan izohlaydi. Ammo asarni t о ‘liq mutolaa etganda, yaxlit ruhiy manzara borasida tasavvur hosil b о ‘ladi. Uvaysiyni mazkur g‘azalga taxmis bog‘lashga rag‘batlantir-gan ma’lum sabablar bor, albatta. Bizningcha, avvalambor, g‘azaldagi topqirlik bilan q о ‘llangan timsollardan, noyob badiiy tasvir vositalaridan navoiyvor о ‘ziga xos uslubda foydalanish tamoyillari shoira e’tiborini tortgan b о ‘lsa, ikkinchidan, asar kompozitsiyasidagi ma’lum darajadagi parokandalik shoiraga asarni yanada kengaytirish, ruhiy holat tasvirini yanada aniqlashtirish fikriga kelishga asos bergan b о ‘lishi mumkin. Albatta

Mazkur muxammas 8 band, 40 misradan iborat. Banddan bandga о ‘tgan sari oshiq ruhiy holati tasvirining qamrovi kengayib boraveradi. Navoiy g‘azali husni ta’lil san’ati asosida yaratilgan. Har baytning 2-misrasi shoir fikrini asoslovchi jumla. 1-misra esa, asoslanuvchi fikr. Uvaysiy asos-lovchi misradagi ma’noni yanada kuchaytirib berishga e’ti borini qaratadi. U q о ‘shgan 3 misra har bir banddagi maqsad-ni yanada mukammallashtirishga xizmat qiladi. Buni amalga oshirishda shoira fikriy tazoddan о ‘rinli foydalanadi: Muhtoj erurmen tunu kun ahli safog‘a, Shoyad yadi pokin kо‘tarur bо‘lsa duog‘a, Rahm etmadi men bulbuli shо‘rida navog‘a, "Ashkimni kо‘rub tez bо‘lur mayli jafog‘a, Ore itimas chunki suve bо‘lmasa fо‘lod" 55 . Mazkur banddagi Uvaysiy misralarida oshiqning "ahli safo

Topdi bu k о ‘ngul zarraye Layli xabaridin, Kon bо‘ldi yurokim mani Majnun hunaridin, Farhod kutuldi о‘lubon dardi saridin, Mingdin bir emas uA yurokim zaxmlaridin, Har nechaki tog‘ bag‘rini zaxm ayladi Farhod 56 . Shoira she’riyati ishq, oshiq va ma’shuqa tabiati talqi-ni jihatidan yuksak pardalarda turadi. Uvaysiyning maho-rati, ayniqsa, s о ‘nggi bandda yaqqol namoyon b о ‘ladi. Band-ma-band k о ‘tarilib borayotgan ruhiy tug‘yon bu yerda eng yuqori nuqtaga yetadi. Navoiy baytiga shoira tomonidan bog‘langan misralardagi lirik qahramon misolida biz endi tabiatan latofatli, tuyg‘ulari nozik ayolga emas, balki shiddatli, mardona oshiq timsoliga duch kelamiz: Kim jur’ayi may ichmasa, mastonalig‘ etsa, Bir chug‘zdek obod aro vayronalig‘ etsa, Vays egri kо‘yub bо‘rkini mardonalig‘ etsa, Ne ayb

shakl, mantiq va ruhiy tug‘yon nuqtai nazaridan yaxlitlikka erishadi. Bu Uvaysiy mahoratining, shu о ‘rinda, navoiyvor maqomga k о ‘tarila ol-ganini k о ‘rsatadi. Shoira lirik qahramoni xarakteri, ayniqsa, ustozining "utru" radifli g‘azaliga bog‘lagan muxammasida kamolot bosqichiga k о ‘tariladi. G‘azal boshdan oxirigacha tazod — qar-shilantirish san’ati asosida yaratilgan. Shoira bu san’at-ni о ‘z taxmisida ham saqlab qolishga erishgan. Ushbu san’at lirik qahramon ruhiy tovlanishlarini, ruhiy ziddiyatla-rini ifodalashda q о ‘l kelgan. Olamning taraqqiyoti qarama-qarshiliklar kurashi qonuniga bog‘liq. Inson ruhiy ziddi-yatlarini — foniylik va boqiylik kurashini yengib о ‘ta ol-sagina haqiqatni tushunadi. Haqqa yetishadi: Q о ‘ysa kim ishqqa kadam, vahki gado b о ‘lg‘usi shoh, Sham’

Uvaysiy Navoiyning yana bir "G‘araz" radifli g‘azaliga ham taxmis bog‘lagan. G‘azal falsafiy — orifona y о ‘nalish- da. Olti baytdan iborat. Unda shoir ishq, oshiq va mahbuba bilan aloqador ayrim timsollar mohiyatini sharhlash y о ‘li- dan boradi. Jumladan, quyosh vasfi — oy yuz madhi, obi hay-von — shakarlab, jannat suvida quyosh jilvasi - q о ‘zgu ichi-dagi chehra aksi, Farhod tog‘i va teshasining zaxmi — dardu mashaqqatdan ezilgan jism, umr vafosizligi - jafokor sh о ‘x. Parallel keltirilgan predmet va hodisalar inson um-rining mohiyatini, yashash tarzini va sababini tashkil eta-di. Demak, bu qisqa misralarda Navoiy olam va odamning yaratilish sababi va yashashdan maqsadi mohiyatini yoritish-ni niyat qilgan. Bu g‘azaldagi talqin shoir lirikasidagi tim sollar mohiyatini anglashim

Necha mendek charxning ostida afgor etmaging, Necha mendek Mansuri Xallojni dor etmaging, Ishq savdosi bila rasvoi bozor etmaging, Ul quyoshqa, ey falak, men zarrani zor etmaging, Zarrai maqsud y о ‘q juz bizga ozoring g‘araz. Mazkur misralarda oshiq о ‘zini zarra, ma’shuqani quyosh-ga mengzaydi. Mazkur timsollar Navoiy fikrlari ramziy ma’no kasb etishini k о ‘rsatadi. Unda ilohiy tajalli fal-safasi nazarda tutilgan. Buni yaxshi anglagan Uvaysiy q о ‘shim- cha misrada "Anal Haqlik" g‘oyasining asoschisi Mansur Hal-loj timsolini yodga oladi. Eng muhimi о ‘zini oshiq sifa-tida Mansur Hallojga tenglashtiradi. Bu aniqlashtiruv maz kur banddagi Navoiy maqsadini yanada mukammallashtiradi va о ‘quvchi tafakkuridagi anglamni oydinlashtirishga xiz-mat qiladi. Falsafada sabab va oqibat tushu

ni yaratadi. Chunki yaproq umrini yashab b о ‘lganda xazonga ay- lanadi. Xazon — umr s о ‘ngi ramzi. Unda umr yaproq hayoti kabi qisqaligi g‘oyasi Uvaysiy mahorati tufayli singdiriladi. S о ‘nggi bandda oshiq dil sokinlashadi. Ammo, bu tushkun-lik belgisi emas, balki falsafiylik, donishmandlik bi-lan muzayyan sokinlik. Xazon timsoli vositasida asarga kuz faslidagi donishmandlik va falsafiylik kirib keladi. Bu esa о ‘quvchini qisqa umrning g‘animatligini anglashga, uni muhabbat va donolik bilan yashab о ‘tishga rag‘batlantiradi. Uvaysiy Navoiyning turli - oshiqona, falsafiy — ori-fona va pandnoma y о ‘nalishdagi g‘azallariga taxmis bog‘la-gan. Quyidagi asar pandnoma y о ‘nalishidagi g‘azalga bog‘lan-gan taxmis. Navoiyning mazkur "Hayf" radifli g‘azali 8 baytdan iborat. Quyidagi bayt

X о ‘blar mazmunidin kelgay qulog‘imga nado, Faqrdin yuz о ‘rsa ul kibr sari vovaylato, Dedilar qutbi zamonlar ushbu s о ‘zni moado, Yaxshiroqdurkim hisob о ‘lg‘onda sultondin gado, Hayfkim, b о ‘lg‘ay gado avqoti sultonlig‘da hayf. Mazkur band mazmuni tazod san’ati vositasida chuqur, umumbashariy mohiyat kasb etadi. Navoiy sulton va gado tim-sollarini zidlantirgan b о ‘lsa, Uvaysiy faqr va kibr tu-shunchalarini qarshilantiradi. Sultonlik va kibr insonni dunyoga yaqinlashtiradi. Faqirlik va gado esa, aksincha, uzoq-lashtiradi. Dunyoga hirs q о ‘yish ilohiyliqdan yiroqlashish demaqsir. Shunday ekan, ikkala shoir ham о ‘zlari anglagan haqiqatlar orqali zamondoshlarini shunday qusurlardan qutulishga, kamolotga intilishga da’vat etishgan. Bunday dono fikr—qarashlar insonlarni о ‘z umr y о ‘lla

Shoira ishq p о ‘rtanalarining g‘alayonli t о ‘lqin-lari qilmishini noyob tasvirlab bera olgan. Biz yuqorida fikr yuritgan ayrim namunalardan k о ‘rina-diki, Uvaysiy Navoiy ijodiga chuqur ehtirom bilan yondash-gan. Uning asarlarida о ‘z tuyg‘ulariga monandlikni his et gan. Olam va odamga, hayot va yashash mazmuniga munosabatda yaqinlikni sezgan. Shu sababli ham ustozi asarlariga k о ‘plab nazira va taxmislar bog‘lagan. Ularning barchasi chuqur maz munli, falsafiy asarlardir. Shoira bunday asarlarda Navoiy g‘oyalarini yanada tako- millashtiradi. U q о ‘llagan timsollar tizimini, badiiy tas-vir vositalarini boyitadi. Ularning о ‘ziga xos, yangi qir-ralarini kashf etadi. Dunyoqarash, tuyg‘ular, timsollar va badiiy tasvir vosi-talaridagi muzayyanlik taxmislarning ravonlik va yaxlit-lik kasb et

Nechukkim, orzu qilmay q о ‘lingdin jur’a ichmakni, Mayi vahdat sening ilgingdagi jom ichra yostanmish. Ushbu g‘azaddagi may - ilohiy ishq timsoli. Mayi vahdat - Olloh bilan birlashish ishqi. Jom - bu dunyo, borliq, jahon ramzi. Demak, shoira ilohiy birlikka ushbu - foniy dunyoni kechib о ‘tish, uning yaxshi-yomoniga qanoat qilish orq-ali erishish mumkin, deb biladi. K о ‘rinib turibdiki, Uvay siy ustozi goyalarini о ‘z ijodiy y о ‘li, falsafiy y о ‘nalishi, turmush tarzini belgilashda dasturulamal deb qabul qilgan. ~ Navoiy ijodi - ma’naviyat xazinasi. Uni о ‘qigan о ‘quvchi-ning k о ‘ngli poklanib, ezguliklarga t о ‘lib boraveradi. U bizni duyoning asl mohiyati bilan oshno etadi. Natijada, k о ‘ngil k о ‘zlarimiz ravshanlashib, ulug‘ ustoz ilg‘agan keng-liklarni k о ‘ra boshlaymiz. Bugun

mun jihatidan ham bir-biriga yaqin. Amiriy asarida Navo iy q о ‘llagan qofiyalarning bittasi (1-baytdagi "jon" s о ‘zi) ishlatilgan. Ikkala asarda ham birinchi bayt mazkur qofiya bilan ziynatlangan. Bir xil "isi" radifi q о ‘llangan. Asar-lar oshiqona y о ‘nalishda. Ularda yor va oshiqning vasl holati tasvirlangan. Ammo, ikkala shoir asarida ushbu tasvir о ‘ziga xos va yangicha ifoda tizimi bilan yoritib berilgan. Jumladan, Navoiy g‘azali ham vasl y о ‘li haqida. Bu y о ‘lni shoir tabiat bilan bog‘liqlikda ochib beradi. Bog‘, sabo, gul, rayhon, g‘uncha kabi timsollarni q о ‘llab, ular vositasida jo-non va jon, yuz va xat, og‘iz va durdek tishlar, la’l hamda qora xol bilan bog‘liq ramziy mohiyatlarni yoritib berishga hara-kat qiladi. Dastlabki baytda gul va jonon timsollarin

Baytda xol mushkka qiyoslanadi. Mushkni qancha yashirsang-da, hidi oshkor etadi. Tasavvuf lug‘atlarida qora xol g‘ayb olami ramzi sifatida izohlanadi 61 . Shundan kelib chiqib, shoir uni mushk bilan muqoyasa etadi. Chunki uni k о ‘z bilan k о ‘rmasangda, muattar b о ‘yi sehri bilan seni о ‘ziga jalb etadi. Xuddi shuningdek, k о ‘nglingda mujassamlashgan g‘ayb asro-rini ham sening ruhiy holating oshkor etib q о ‘yadi. Keyingi baytda shoir boda timsolini q о ‘llaydi. U ham ramziy ma’no kasb etadi. Bodani k о ‘p istifoda etganda, kishi mayet b о ‘lib yiqiladi. Uzini unutadi. Shoir shu holatdan ishq maqomi-ning yuqori darajasidagi ruhiy holatni ifodalash maqsa-dida foydalanadi. G‘azalning maqta’si umumlashtiruvchi, ya’ni barcha aytil-gan fikrlarga yasalgan xulosa vazifasini bajaradi. Ma’lum ma

Elga bargi aysh ekan har bir guli b о ‘ston isi, Iskadim men g‘am samumi birla g о ‘yo kon isi Topmadim gulshan nasimidin magar hirmon isi, "Gar bahor el monca b о ‘stondin gulu rayhon isi, Kelur ul rayhon ila guldin menga hijron isi ". Tazminli nazira muxammasning birinchi bandi b о ‘lgan bu parchada q о ‘shtirnoq orasidagi s о ‘nggi 4- va 5- misralar Ali-sher Navoiyning shu radifli g‘azalining matla’i b о ‘lib, uning ustidagi uch misra Rojiyning о ‘z tab’idandir" 63 . Ammo, shu о ‘rinda, bir masalaga oydinlik kiritish lo-zim, deb hisoblaymiz. Risola muallifi muxammasdagi 4- va 5- misralar Navoiy g‘azalining matla’si deya ma’lumot beryapti. Lekin Navoiyning g‘azalida bunday bayt uchramay-di. Q о ‘qon adabiy muhitida mazkur g‘azalga nazira yozgan Ami-riy, Uvaysiy, Furqat kabi i

Vasl ummidida erdim oxiri toptim murod, Shukrilillah, kelmadi hargiz menga hirmon isi. Vasl о ‘lg‘och yorga aydimki: hajringdur balo, Aydi ul gul: vaslaro kelturmagil hijron isi. G‘azal mumtoz adabiyotga xos b о ‘lgan k о ‘pma’noli mazmunga ega. Zohiran qaraganda, bir g о ‘zal dilbarga oshuftalik, vi sol va hijron tuyg‘ulari ifodalangandek k о ‘rinadi. Ammo, botinan g‘azal zamirida ramziy obrazlar vositasi bilan ishora etilayotgan teran ilohiy mohiyat mavjudligini ham anglash qiyin emas: Yorga aydim: yuzu zulfung asirimen Amir, Aydikim, keldi bu s о ‘zdin kufr ila iymon isi. Ma’lumki, tasavvufda yuz — ilohiy jamol tajallisi. Zulfning esa turli ma’nolari bor. Shunday ma’nolari-dan biri Sajjodiy lug‘atida quyidagicha izohlangan: "Dar "Istilohoti sufiya" omadaki, zulf kinoya az zu

Hozirda vasl og‘ushida b о ‘lsada, hijron haqida eslaydi. Uning riyozatlarini xotirlaydi. Unutmaydi. Ushbu. g‘azalda shoira mahoratining ikki qirrasi k о ‘rinadi: 1. Uzi yaratayotgan timsolning ichki olamini chuqur talqin eta olish; 2. C о ‘zlarni tanlash va q о ‘llashdagi о ‘ziga xos noyob iste’-dodini namoyon eta olish. Uvaysiy g‘azalidan shoira k о ‘zlagan muddao boshqa shoir-larning mazkur radifli asarlaridan farqlanmaydi. Ammo, uslub, mahorat, poetika nuqtai nazaridan keskin farkla-nuvchi qirralar biser. Avvalo, shoira asarida ayollarga xos teran mushohada yaqqol k о ‘zga tashlanadi. Shoira uslubiga xos chuqur ruhiy tahlil, hayot mohiyati, inson ruhiyatini anglashga intilish, s о ‘zlar zamiridagi hayotni, dardlarni uyg‘otib q о ‘llay olish san’a-ti yaqqol namoyon b о ‘ladi. Ayniqsa, q

Yorga aydim: yuzu zulfung asirimen Amir, Aydikim, keldi bu s о ‘zdin kufr ila iymon isi. Shu sababli ham, Uvaysiy о ‘z g‘azali matlasida, bizning-cha, "vasldan hijron isi keladi" deya salaflari fikriga munosabat bildirib о ‘tadi.Chunki tasavvuf lug‘atlarida "Hajr — Haqdan boshqaga zohiriy va botiniy iltifot" 68 , deya sharhlanadi. Demak, shoira g‘azalining 1-baytini Amiriy g‘azalidagi oshiq holatining, ma’lum ma’noda, tanqidga olinishi deya qabul qilishimiz mumkin. Chunki Amiriyda vasl haqida s о ‘zlanyapti. Ammo, dunyoviylikka iltifot unutilmayapti. Shu sababli, Uvaysiy о ‘zining chuqur ma’noli e’tirozini ifo-dalayalti: Keldi vaslingdin netaykim, bu kecha hijron isi, Ul sabab erdi: tabassumdin kelur giryon isi 69 . Ikkinchi misra birinchi misraning biz keltirgan talqi-ni b

Amiriy g‘azalida vaslga erishganlik qaqida masrurlik bilan kuylanadi. Ammo, Uvaysiyda bu holat butunlay farq qiladi. Uning lirik qahramoni о ‘zi k о ‘tarilgan maqomdan qanoatlanmaydi.Amiriy asarida masrurlik ruhi ustuvor b о ‘lsa, Uvaysiyda mahzunlik ustuvor. Mashrab tal’atidagi ishq maqomining yuksakligini ta’-kidlash maqsadida, rivoyatlardan birida, "Oh deganda na-faslaridan qovurilgan g о ‘shtning b о ‘yi kelardi", deyilgan. Uvaysiy g‘azalining ikkinchi baytida ham xuddi ana shunday maqomdagi oshiq holati о ‘ziga xos ifodasini topgan. Garchi u Majnun kabi, dili ishq g‘ami bilan t о ‘lgan b о ‘lsada, la’-lining shavqida yurak-bag‘ri qovurilgan, iztirobda. Mazkur baytda shoira s о ‘zlarni turli ma’no tovlanishlarini e’ti-borda tutib q о ‘llagan. Jumladan, La’li s о ‘zi Majnun bila

g‘oyalarini ifodalashda k о ‘p ramziy tim-sollarni q о ‘llaydi. Vasl, tabassum, la’l, subh, rayhon, gul, bulbul, lab, Yusuf kabi timsollar shular jumlasidandir. Mazkur asarning taraqqiyot tarixida Furqat tomonidan yaratilgan g‘azal ham muhim о ‘rin egallaydi. U 7 baytdan ibo-rat. Asarning shakliy xususiyatlari salaflari ijodidagi kabi saqlangan. U Navoiy asaridagi 5 ta qofiyani qayta q о ‘llagan (jonon, rayhon, qon, jon, xandon). Furqat g‘azali salaflari asarlaridan juda katta farq qilmaydi. Ammo, undagi mahorat qirralari, tasvir uslubi о ‘ziga xos va yangi- chaligi k о ‘rinib turadi. Ayniqsa, bu jihat g‘azalning s о ‘nggi baytida yaqqol namoyon b о ‘lgan. Mazkur baytda Navoiyda ham, Furqatda ham bir xil qofiya, radif (xandon isi), bir xil timsol q о ‘llaniladi.Ammo shoirlarning individual

qaramasdan, har bir ijodkor qalami-dan chiqqan asar о ‘ziga xos yangi ijod mahsuli sifatida dunyoga keladi. Unda har bir ijodkorning tafakkur tarzi, dunyoqarashi, falsafiy mushohadalari о ‘z ifodasini topadi. An’anaviylikning saqlanishi bilan birga mavzuga yangicha yondashuv, yangicha tasvir tizimi k о ‘zga tashlanadi. Ular bir-biriga о ‘xshashi bilan birga, davr ruhini, uning muammola-rini yoritish, tasvirlash prinsiplari bilan farqlanib turadi. Shu sababli, har bir ijodkor yaratgan asardagi maz-mun, fikr, g‘oya, tasvir tamoyillarida taraqqiyot belgila-rini kuzatamiz. Mazkur g‘azal Navoiy tomonidan yaratilgan oshiqona y о ‘nalishdagi asardan tasavvufiy va nihoyat ijti-moiy y о ‘nalishdagi g‘oyalarni о ‘zida mujassamlashtirgan, keng qamrovli asar maqomigacha b о ‘lgan taraqqiyot bosqichlar

$2.2. Uvaysiy she’riyatida g‘azal janrining individualligi Shayx Ahmad Taroziy~she’r\\iy balyog‘atda" qofiya ilmining muhimligini ta’kidlaydi: "...tab’ning natijasi she’rdur. Va she’rning asli qofiY. Va qofiyasiz she’r mumkin er-mas" 39 . Ulug‘ alloma Sharq mumtoz nazmi namunalari asosida ana shunday teran xulosaga qeladi. Bu fikrlar she’riyatda qofiyaning о‘rni, ahamiyatini belgilashimizda asos bо‘ladi. Demak, misralarga badiiy sayqal, ohangdorlik va purma’-nolik baxsh etuvchi unsurlardan biri qofiyadir. Uning she’- riyatdagi о‘rnini о‘rganish, baholash borasida adabiyotshunos-likda bir qancha ishlar amalga oshirilgan, muqim tadqiqot-lar yaratilgan. Biz mulohaza yuritmoqchi bо‘lgan masala bir oz boshqacharoq. Ahmad Taroziy yuqoridagi asarning "Al-fann-us-soniy fi-l-qofiya v$

"Uzbek adabiyotida she’rning harora turiga Uvaysiyning "Kо‘ngil dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi" radifli g‘azali yaxshi misol bо‘la oladi" 41 . Prof. A.Qayumov ham shoira she’rlarini tahlil etar ekan, shu she’rga e’tiborini qaratadi: "...Goho iztirob tо‘lqinla-ri (she’rlarida - I.A.) shunday kuchayib ketadiki, shoira qofiya tо‘sig‘ini bosib о‘tib, о‘z kechinma va hayajonlarini oq she’r tarzida ifodalaydi ("dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi" radif li she’r)" 42 . "Kо‘ngul dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi" radifli g‘azal 11 baytdan iborat katta hajmli asar. U kuchli ruhiy g‘alayon, kuchli iz tirob mahsuli sifatida yaratilgan. Asar markazida insonni anglash masalasi turadi. Hayotdagi barcha ziddiyatlar, qara-ma- qarshiliklar k о ‘ngilni anglamaslik natijasida yuz be-radi. Shoira ana

G‘azalning olti baytida lirik qahramon ruhiy holati, uni miskin etgan vositai sabablar izohlanadi. 7-baytdan boshlab u о ‘z shikoyatidan xijolat cheka bosh-laydi. Biror not о ‘g‘ri gumonlarga bormaslikni, asosiy xo-hishi t о ‘lib ketgan yuragini b о ‘shatishdan iboratligini ta’-kidlaydi. Asarda bosh timsol oshiq. Uning tabiatini yoritish mo-baynida shoira ishq kechinmalarini chuqur insoniy muno-sabatlar, ijtimoiy hodisalar tahlili bilan mutanosib holatda ifodalaydi. Insonning k о ‘nglini anglash, о ‘zligi-ni tanish muammolari bilan bog‘liqlikda talqin etadi: Zamona kulfatidin bu k о ‘ngul dog‘ о ‘ldi, dog‘ о ‘ldi, Bu charxi bemuruvvatdin k о ‘ngul dog‘ о ‘ldi, dog‘ о ‘ldi. Jarohat b о ‘ldi bag‘rim tig‘i bedodi raqiblardin, Bu k о ‘tohfaxm mardumdin k о ‘ngul dog‘ о ‘ldi, dog‘ о ‘ldi 43 . U

birinchidan, lirik qahramon k о ‘nglidagi zaxmu jarohat izlarini ifodalasa, ikkinchidan, k о ‘ngilning g‘amu anduhda qovurilganligi, dog‘langanligi haqida ham xabar beradi. G‘azal maqta’si quyidagi bayt bilan yakunlangan: Ajab ash’ori mavzun bog‘ladi Vaysiy hasaddinkim, Umarxon zufununekim, k о ‘ngul dog‘ о ‘ldi, dog‘ о ‘ldi 44 . Bayt mazmunidan k о ‘rinadiki, g‘azal nazira sifatida yaratilgan. Biz Amiriy devonini kuzatib, uning "b о ‘ldi" radifli bir g‘azali borligini k о ‘rdik. U quyidagi matla’ bilan boshlanadi: Ajab y о ‘ldur rahi ishqingda k о ‘p dono zabun b о ‘ldi, Junun har kimga tug‘yon ayladi, ul zufunun b о ‘ldi 45 . E’tibor berilsa, keltirilgan ikkala baytning bir-bi-riga mutanosib jihatlari bor. Avvalo, maqta’da shoira she’rning yozilish sababini k о ‘rsa-tadi. Umarxon

y о ‘ldoshi ju nun esa k о ‘plarni donoga aylantiradi. Asar oxirigacha shoir e’tibori dono — zabun — junun - zufununlik silsilasini oydinlashtirishga qaratilgan. S о ‘nggi baytda shoir oshiq k о ‘ngli suratini chizib beradi: Uningcha, ishq dardiga mub-talo k о ‘ngilda chandiqlar, tugunlar shunday rang-barangki, xuddi tovus kabi sernaqshdir: Amiriy, tushti xattu xolidin k о ‘nglumg‘a savdoye, Tugunlar k о ‘ksuma tovusdek andin fuzun b о ‘ldi 46 . Yuqorida ta’kidlaganimizdek, g‘azal hazaj bahrida yozil gan. Zabun, zufunun, nilgun, xun, nigun, tugun, fuzun kabi s о ‘zlar qofiya sifatida q о ‘llangan. "B о ‘ldi" s о ‘zi radif b о ‘lib kelgan. Uvaysiy g‘azali Amiriy asariga javob tarzida yozilgan. Shoira sof oshiqona y о ‘nalishdagi asardan ta’sirlanib, mazmun, g‘oya, badiiy tasvir usul

iste’dodi va takrorlanmas mahorati tufayli harora she’r misolida qayta jonlantirishga muyassar b о ‘ldi. Uvaysiy yetuk shoira sifatida shaklbozlikka, san’atpar-dozlikka qarshi edi. U asarlarida mazmun, fikr, g‘oya muhim ekanligini e’tirof etgan о ‘rinlar bor: Uvaysiy, qofiya tang о ‘lsa ham mazmuni mahvashdin Xayolin mahkam et, ayg‘ilki: "Ehromingga sallamno/" 46 ' Adabiyotshunoslar fikriga kо‘ra, Uvaysiydan keyingi davr da Nihoniy, Usmon Nosir kabi shoirlar ijodida ham bun-day she’rning ayrim namunalari uchraydi. Harora she’rlar keyinchalik, balki, adabiyotda oq she’r - erkin she’rlarning paydo bо‘lishiga zamin yaratgandir. Shoiraning mazkur she’rida ayrim s о ‘zlar turli manba-larda turlicha shaklda yozilgan. Shu о ‘rinda ba’zi mulohazala-rimizni bayon etib о ‘tmokchimiz. G‘a

Biz ishimizning mazkur qismida Uvaysiy g‘azalchiligi-ning о ‘ziga xos bir qirrasigagina t о ‘xtaldik. Qofiya, qofiya-ning she’riyatdagi о ‘rni, unga shoiraning munosabati masa-lalari borasida fikr yuritdik. Ayrim xulosalarimiznigi-na bayon etdik. G‘azal janrining tarixiy takomilida Uvay siyning xizmatlari beqiyos. Bu haqda ishimizning keyingi qismlarida alohida t о ‘xtalishni nazarda tutganmiz. Uvaysiyning ijodi hududsiz ummon. Iste’dodi esa tak rorlanmas va noyob. Uni о ‘rgangan sari tafakkurning teran hududlarini kashf etaveramiz. Uning m о ‘jizalaridan hay-ratga tushaveramiz. 50

XULOSA XIX asr о‘zbek adabiyotida shoiralar silsilasini boshlab bergan ijodkor shoira Uvaysiydir. Uning lirik she’r laridan iborat devoni, “Shahzoda Hasan”, “Shahzoda Husayn”, “Voqeoti Muhammad Alixon” dostonlari adabiyotimiz tarixida muhim о‘rin tutadi. Uvaysiy ijodi undan keyingi shoiralar ijodi shakllanishiga sezilarli ta’sir kо‘rsatgan. Uning bir qancha she’rlari xalqning sevimli qо‘shiqlariga aylanib ketgan. Uvaysiyning A.Qayumov va E.Ibrohimova nashrga tayyorlagan nisbatan tо‘liq devoni ham 1959 yili О‘zbekiston Fanlar akademiyasi tomonidan chop etildi. Atoqli adabiyotshunos olim Aziz Qayumovning 1961 yili nashr etilgan “Qо‘qon adabiy muhiti” nomli kitobida Uvaysiy hayoti va ijodiga alohida fasl ajratilib, shoira asarlari atroflicha tahlil etib berilgan. Shoira asarlari 1963–1993 y

Ki bulbul nola, afg‘on aylamakni mandin о‘rgandi, Vujudiy sham’i sо‘zon aylamakni mandin о‘rgandi. Borib sahrog‘a qon bag‘rimdin izhor ayladim bir kun, Falak bag‘rin qizil qon aylamakni mandin о‘rgandi. Uvaysiy she’rlarida charx zulmidan, zamona ahlining johilligiyu nodonligidan shikoyat qilish ohanglari ham bot-bot uchrab turadi: Zamona kulfatidin bu kо‘ngul dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi, Bu charxi bemuruvvatdin kо‘ngul dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi... … Fano mardumlarini sirridin hech kimsa yо‘q ogoh, Qabih guftor mardumdin kо‘ngul dog‘ о‘ldi, dog‘ о‘ldi . Uvaysiy devonida bir necha chistonlar (she’riy topishmoq) ham mavjud. Uning anorga bag‘ishlangan chistoni, ayniqsa, gо‘zal she’riy timsollari tufayli kо‘pchilik yodida saqlanib qolgan. Uvaysiyning ulug‘ mumtoz shoirlarimiz Navoiy, Fuzuliy, Mashrab g

Beshinchidan. Uvaysiy ijodidagi chiston va g‘azal janrining individualligi alohida tadqiq etildi. Xullas Uvaysiyning hayoti uning о‘ziga xos uslubi hayotiyligi va gо‘zalligi bilan mumtoz adabiyotimizni boyitadi. 53

Foydalanilgan adabiyotlar ro ’ yxati 1.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – T.: “Sharq” nashriyot-matbaa konserni bosh tahririyati, 1998. – B. 29. 2.Abdullayev V. A. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1980. – 346 b.; 3.Abdullayev.V. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1985. – 346 b. 4.Hayitmetov A. Hayotbaxsh chashma. – T.: Adabiyot va san’at, 1974. – 165 b; 5.Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – T.: O‘qituvchi, 1997. – 238 b. 6 .Abdug‘afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. – T.: Adabiyot va san’at, 1979. – 160 b.; 7 .Abdug‘afurov A. Toshlarni yoradi ko‘ksimning ohi. //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1992, 22 may; 8 .Abdug‘afurov A. Buyuk beshlik saboqlari– T.: Adabiyot va san’at, 1995.–181 b.; 9 .Abdug‘afurov A. Qalb qa’ridagi qadriyatlar. – T.: O‘qituvchi, 1

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar

Информация о документе

Продавец

Uvaysiy lirikasi va uning o‘ziga xos uslubi

Похожие документы