Увайсий лирикаси ва унинг ўзига хос услуби - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	139.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Увайсий лирикаси ва унинг ўзига хос услуби

Купить

Увайсий лирикаси ва унинг ўзига хос услуби mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

MUN DAR IJA KI R I SH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...... .... 3 I-b o b. KICHIK JANRLAR TAKOMILIDA SHOIRA MAHORATI................5 I.1. UVAYSIY IJODIDA FARD JANRI................................................................5 I. 2 . UVAYSIY LIRIKASIDA CHISTONNING О‘RNI........................................11 II-b o b. AN’ANAVIYLIK VA SHOIRA IJODIGA XOS USLUB.....................23 II. 1 . NAZIRA JANRINI YARATISHDA SHOIRA MAHORATI....................23 II . 2 . UVAYSIY SHE’RIYATIDA G‘AZAL JANRINING INDEVIDUALLIGI...................................................................................4

KIRISH. Мавзунинг долзарблиги. Аёл – илоҳий мўъжиза. У хоҳласа гулга, хоҳласа кучли тўфонга айланиши мумкин. Биз файласуф шоира Жаҳон отин Увайсий асарлари қатида ўзбек аёлининг ана шундай ноёб қудрати ифодасини кўрамиз. Шоир шеъриятида инсон маънавиятининг бугунги кунда ҳам ниҳоятда долзарб бўлган, умумбашарий муаммолари ёритилган. У ХВИИИ аср охири – ХИХ аср бошларидаёқ (1780-1845), ўзбек аёлининг дунёқараши, маънавияти, ҳақ-ҳуқуқлари, жамиятда тутган ўрни, оналик бахти ва машаққатлари ҳақида бонг урган. Президентимизнинг қуйидаги фикрлари адабиётда юз берган муҳим ўзгариш ва янгиланишларни қайта кашф этишда кўмак беради: “… Инсонни , унинг маънавий оламини кашф этадиган яна бир қудратли восита борки, у ҳам бўлса, сўз санъати, бадиий адабиётдир. Адабиётнинг инсоншунослик деб, шоир ва ёзу

ҳолатини ифодалашда ноанъанавий ташбеҳлар, шарҳлар ва тимсолларни қўллашга сабаб бўлади. Uvaysiy asarlari hamisha insoniyatga kо‘mak beruvchi, tо‘g‘ri yо‘l kо‘rsatuvchi ma’naviyat sarchashmalaridir. Ma’naviyat esa – buyuk kelajakning poydevori. Shunday ekan, bizning vazifamiz – Uvaysiy singari ajdodlarimiz tomonidan bunyod etilgan ma’naviyatni anglash, uni ruhiyatimizda uyg‘otish va ulg‘aytirishdir. Demak, Uvaysiy she’riyatining uning о‘ziga xos janrlarda ijod qilishi va boshqa о‘z zamondoshlaridan farqlanishi uning uslubini belgilaydi. Bitiruv malakaviy ishimizning asosi ham dolzarbligi ham ana shu. Битирув малакавий ишнинг ўрганилиш даражаси. Uvaysiyning hayoti va ijodi uning asarlarining tahlili olimlardan R.Orzibekov, T.Jalolov, U.Tulaganova, O.Madayev, A.Qayumov, M.Qodirova, U.Tuychiy

Битирув малакавий ишининг илмий-амалий аҳамияти. Mazkur bitiruv malakaviy ishdan maktab , litsey , kollej о‘ qituvchilari о‘ zbek mumtoz adabiyotidan ma ’ ruzalar , referatlar yozishda bemalol foydalanishlari mumkin . Битирув малакавий ишнинг объекти . Бу мазкур битирув малакавий ишни ёзишда Увайсийнинг “Кўнгил гулзори тўплами” ҳамда ҳаёти ва ижодига доир тадқиқотларидан фойдаландик 5

I bob. KICHIK JANRLAR TAKOMILIDA SHOIRA MAHORATI I. 1. Uvaysiy ijodida fard janri. О‘zbek mumtoz adabiyotida Jahon otin Uvaysiy ijodi о‘ziga xosliklari bilan ajralib turadi. U nafaqat mazmun, ma’no va badiiy san’atkorlik nuqtai nazaridan, balki janrlar takomilida ham takrorlanmas iqtidorini namoyish eta olgan. Xususan, mumtoz she’riyatidagi kichik janrlarda yaratgan asarlar bunga dalil bо‘la oladi. Fard – adabiyotdagi eng kichik janr. U arabcha “yakka”, “yolg‘iz” degan ma’noni anglatadi. Adabiy istiloh sifatida esa birgina baytdan iborat mustaqil asar demakdir. Unda kuchli mantiqqa ega bо‘lgan hikmatomuz fikr ifodalanishi shart. Chunki, “... О‘tmishdagi qalamkashlar fardlar yaratishni bir san’at, san’atkorlik ishi, ma’nolar xazinasidan gavhar sochish deb bilganlar”1. Adabiyotshunoslikka fa

asr I yarmigacha fard janri yuqoridagi shaklga ega bо‘lgan. YA’ni ikki misradan iborat bо‘lib, qofiya bо‘lmagan. Ammo juz’iy hollarda uning a-a shaklida qofiyalangan turiga ham manbalarda duch keldik. Lekin bu kо‘rinish xos xususiyat darajasiga kо‘tarilmagan. Navoiy ijodidan boshlab, bu janrning yanada takomillashgan kо‘rinishlarini kuzatamiz. Uning “Xazoyin ul maoniy” devoniga 86 ta fardi kiritilgan. Ularni kuzatib, quyidagi xulosalarga keldik: Birinchidan, Navoiy о‘z fardlarida g‘oyaviy mundarijani teranlashtirishga erishgan. Ularda chuqur hikmatomuz mulohazalarni, hayotiy xulosalarni ifodalagan. Ikkinchidan, Navoiyga qadar qofiya fard janri uchun xos xususiyat bо‘lmagan. Navoiy bu janrning har ikkala misrasini qofiyadosh sо‘zlar bilan ziynatlagan. Bu esa о‘z navbatida asarga ohangdorlik

Zohiran qaraganda, bayt mazmuni oddiy: “ey dilbar, yonimda о‘tirgin va nasihatimni eshit. Agar о‘lsam suyagimdan nay yasagin”. Ammo shu о‘rinda savol paydo bо‘ladi. Xо‘sh, nega lirik qahramon о‘lganda suyagidan nay yasashni sо‘rayapti? Shoirning maqsadi, g‘oyasi ana shu nay timsoliga singdirilgan. Bu yerda nay ramz sifatida qо‘llanilgan. Sharq mumtoz adabiyotida nay chuqur mohiyatga ega. She’riyatimizda uning turlicha talqinlari bor. Jamoliddin Rumiy “Masnaviy”sidagi fikrlar nay ramzi mohiyatini bir qadar oydinlashtiradi: Tingla, nay andoq hikoyatlar qilur, Ayriliqlardan shikoyatlar qilur. Men qamish erdim kesib keltirdilar, Sanchilur deb ta’naga о‘ldirdilar. Pora –pora qildi kо‘ksimni firoq, Baski, sо‘yla endi dardi ishtiyoq...5. Demak, nay asliyat, undan uzoqlashish ramzi. Chunki nay qam

ma’nolarini qо‘llash ijodkorga katta imkoniyat yaratadi. Natijada, u qisqa hajmda teran mohiyatni ifodalashga erishadi. Ushbu fardda Uvaysiy iyhom san’atidan ham mahorat bilan foydalangan. Ma’lumki, iyhom ulkan iste’dodni talab etadigan, murakkab san’at. U asarga о‘zgacha tarovat baxsh etadi. Sо‘zdagi yashirin ma’no qirralarini faollashtiradi. Kashf etilmagan ma’noviy tovlanishlarni jilolantiradi. “Sо‘zlardan sо‘zlarni uyg‘otadi”. Bu san’atga Shayx Ahmad Taroziy “Funun ul-balog‘a”da yuqori baho beradi: “Bilgilkim, bu san’atlarning har birining she’rda alohida ziynati bordur. Faammo, iyhom birla xayolning о‘zgacha holati bordir”6. U iyhomga quyidagicha ta’rif beradi: “Bu aningtek bо‘lurkim, lafze ayturlarkim, andin uch ma’no bо‘lg‘ay. Ikkalasi qariyb”7. Bu san’atni Uvaysiy fardda mahorat bi

Sharqshunos olima L.N.Serikova Alisher Navoiy fardlari haqida gapirar ekan, “... Agar muayyan olingan bir mavzu yoki obraz shoir tomonidan boshqa janrda istifoda etilgan bо‘lsa ham, fardda ular о‘zgacha talqinga ega bо‘ladi”9, - deb yozgan edi. Bu holatni biz Uvaysiy fardlarida ham kuzatamiz. Uvaysiy devonida bir g‘azal bor. U ham “Dilrabo, о‘ltur, boshingdin misli gardun о‘rgulay...”10 misrasi bilan boshlanadi. Agar fardda shoiraning inson hayoti, maqsadi va dunyo mohiyati haqidagi falsafiy mushohadalari singdirilgan bо‘lsa, g‘azal oshiqona yо‘nalishda. Unda oshiqning majnunvor ishq pо‘rtanalaridagi ruhiy holati ifodalanadi. G‘azalda lirik qahramonning dunyoviy va ruhoniy kayfiyatlari, ular о‘rtasidagi ziddiyat, kurash о‘z ifodasini topgan. U shunday bir ruhiy holatdaki, zamon va makon mu

Lirik qahramon oshiq, ammo oddiy emas, balki majnunsifat oshiq. Shuning uchun uning nolasi, hasrati ham boshqacha, holati “digargun”. Ushbu g‘azalda zohiriy va botiniy mohiyat mujassam. Shoira oxirgi baytda shunga ishora qiladi: Demagil Vaysini san, ul Vaysiyi bexonumon, Fahr qilg‘il hasratim, holi bigargun о‘rgulay 13. Demak, fard va g‘azal bir xil misra bilan boshlansa – da, ularda ifodalangan ma’no, shoiraning ikkalasi asaridan kо‘zlagan maqsadi о‘zgacha. Fardda lirik qahramonning olam va odam mohiyati borasidagi mushohadalari falsafiy va donishmandlik nuqtai nazaridan ifodalangan. Lirik qahramon chuqur mulohaza yurgizuvchi faylasuf sifatida taassurot qoldiradi. G‘azalda esa majnunvor ishq pо‘rtanalarida о‘zini unutgan oshiq timsolini kо‘ramiz. U majoziy va ilohiy ishqni о‘zida mujassam

I. 2. Shoira lirikasida chistonning о‘rni. Chiston (lug‘z) Sharq mumtoz adabiyotida, xususan, о‘zbek mumtoz adabiyotida о‘ziga xos sirli-sinoatli nazm namunasi hisoblangan. Har qanday sо‘z san’atkori ham she’rning bu noyob usulida kuch sinasha olmagan. U yuksak badiiy san’at namunasi sifatida baholab kelingan. Jumladan, Zayniddin Vosifiyning “Badoye’ ul-vaqoye’” asarida eslanishicha, Qul Ubaydiy donishmandlar bilan bо‘lgan bir suhbatda lug‘zning adabiy jarayondagi mavqeini shunday baholangan: “Lug‘z she’rning о‘nday nav’iki, tab’ tarozusida g‘oyat mavzundir. Tab’i halol kishilarning unga mayli haddan ziyoddir...”14. Atoulloh Husayniyning ham “Badoyi’ us-sanoyi’” asarida lug‘zni shunga yaqin izohlaydi 15. U arablarda lug’z, lug’az, fors va turklarda chiston 16 deb atalgan. “Lug’z, lug’az” s

narsaning otin va haqiqatin yoshurub, mushabbah /un/ bih lafze birla savol qilurlar”18. Har bir she’rni janr sifatida tasniflashda ma’lum belgilar inobatga olinadi. Ammo, lug’zni hajm, vazn, qofiya, radif nuqtai nazaridan kuzatsak, xos xususiyatlar kо‘zga tashlanmaydi. Demak, lug’zni alohida janr deb qarash haqiqatga tо‘g’ri kelmaydi. Uni she’riy san’atlardan biri deb qarash tо‘g’riroqdir. О‘zbek mumtoz adabiyotida uning g’azal, ruboiy, qit’a, masnaviy, fard shakllarida yaratilgan namunalari uchraydi. Alisher Navoiyning “Xazoyin ul- maoniy” devoniga kiritilgan 10 ta chistondan 8 tasi qit’a shaklida, 2 tasi tо‘rtlik shaklida 19. Uvaysiy chistonlari g’azal, tо‘rtlik va ikkilik shakllarida yaratilgan. Lug’z istiloh sifatida arablarda shakllangan. Ammo turkiy adabiyotdagi chiston xalq og’zaki

Javobi “lab” bо‘lgan ushbu chistonning badiiy pishiqligi uning о‘zbek adabiyotida yagona hodisa emasligini kо‘rsatadi. Ammo, afsuski, alloma uning muallifini kо‘rsatmaydi. “Funun ul-balog’a”dagi an’anaga kо‘ra, Taroziy qalamiga mansub bо‘lishi ham mumkin. Chiston har bir shoirning olam, odam va borliqni kuzatish, atrof-muhitni ilg’ash darajasini kо‘rsatadi. Uning oddiy predmetlardan badiiy obraz yaratish salohiyatini aniqlash mezoni bо‘lib xizmat qiladi. Uvaysiyning shoira sifatida shuhrat topishida chistonnavisligining alohida о‘rni bor. Ilmda u о‘zbek adadbiyotida eng kо‘p chiston aytgan ijodkor sifatida e’tirof etiladi. Uning nashr etilgan devonlarida 13 ta chistoni bor. Ammo, manbalarda uning “50 dan ortiq chistonlari ma’lum”ligi bayon etiladi24. Akademik Avliyo Muhammadiyev о‘z xotira

Biror ayog’lari ham boru turfaroq bukim, Ayog’ uchida biror kо‘z ham ettilar izhor. Qachon ayog’larin olmashtirurlar, ul soat Qanot urarg’a bо‘lurlar tayurdek tayyor. Qanot kо‘p urmoq ila bir kori ucharlari yо‘q, Ucharda garchi koridur alarg’a istizhor27. Shoir qaychini shunday tasvirlaydi: Qanday ikki qushki, qanotlari bittadan. Har bir qanoti uchida tumshug’i bor. Bittadan ayog’i ham bor. Ammo ajablanarlisi shundaki, oyog’i uchida bittadan kо‘zi ham bor. Yog’lari harakatga kelganda esa, ular xuddi qushdek uchishga tayyor bо‘ladilar. Ammo kо‘p qanot urganlari bilan ucha olmaydilar. Garchi uchsalar ham, ularga, albatta, madad kerak bо‘ladi. Navoiyning mahorati shundaki, qaychining shakliy xususiyatlarini aniq, tushunarli va mukammal tasvirlagan. Shoir qaychining kо‘rinishini badiiy timsoll

fikrdan shoira ikki – ham zohiriy, ham botiniy ma’noda foydalanadi. Qaychining zohiran kindigi bir va botinan ham bir. Chunki barcha ish birgalikda amalga oshiriladi. Chistonning birinchi misrasida qaychining shakl xususiyati tasvirlanadi. Ikkinchi misrada esa uning vazifasiga e’tibor qaratiladi. Uvaysiyning she’riy uslubiga xos bо‘lgan kо‘p ma’nolilik, ramziylik ushbu chistonda ham saqlangan. Shoira chistonda ham qaychi, ham dо‘stlik haqidagi tasavvurni mujassamlashtirgan. Ikki mahbuba timsoliga katta ma’naviy-ijtimoiy mohiyatni ham singdira olgan. Qaychi – insonga dо‘st. U xayrli amallarni bajaradi. Ammo uning orasiga tushib qolsangiz, ayamaydi. Shoira bu holatni insoniy munosabatlarga ham tatbiq etadi. YA’ni, dо‘stlik buyuk kuch. Agar unga raxna solinsa, xalaqit berilsa, о‘z qudratini k

Ne mijmardur, tо‘la axgar29 vale ul mijmar andomi30, Erur sun’31 ilgidan gohe musaddas, gah musamman ham. Chiqar ravzandin32 axgari dudiyu bu turfakim, oning О‘tig’a dud yо‘qtur, mijmarig’a balki ravzan ham. О‘tu mijmar dema, bor ul sadafkim, durlarin oning Uyurdi33 qong’a davroni musha’bid34, charxi purfan35 ham. Agar bu nav’ emas, bas ne uchun barmoq kuchi birla Bо‘shar jismi, oqar qoni, anga majruh36 о‘lub tan ham. Nechakim tab’i noridur37 va lekin me’da norig’a Berur taskin, munung naf’in topibmen voqian men ham38. Shoir timsol tanlashda anorning shakli, rangi va tuzilishini asos qilib oladi va nihoyatda nozik did bilan uning muqoyasasini topa oladi. Chiston о‘ziga xos kompozitsiyaga ega. Shoir, dastlab, anorni chо‘g’ tо‘la mijmarga о‘xshatadi. Mazkur timsol uning sifatlarini tо‘liq mu

Tabiatning gо‘zal va mо‘jizaviy ne’matlaridan biri anordir. Anor donalarining aqiq la’llardek bir tekisda terilganligi, nafis pardaga о‘ralganligi va bu sirli gо‘zallikning anor pо‘sti ortida pinhonligi Tangrining mо‘jizasi deyish mumkin. Uvaysiy anorni olib unga she’r yozar ekan, kо‘nglidan teran mulohazalar о‘tgani aniq: Ul na gumbazdur: eshigi, tuynugidan yо‘q nishon, Necha gulgunpо‘sh qizlar manzil aylabdur makon. Sindurub gumbazni, qizlar holidin olsam xabar, Yuzlarida parda tortig’liq, turarlar qon. Albatta, chistonda Uvaysiyning birinchi maqsadi о‘quvchi tasavvurida anorni shakllantirish. U bu vazifani mukammal bajara olgan. Shoira anor shaklini eshik va tuynuksiz gumbazga, uning donalarini yuzlarida parda tortilgan, yurak- bag’ri qonga tо‘la “gulgunpо‘sh” (qizil kiyimli) qizlarga m

orqasida yorug’ olamni kо‘rish imkoniyatidan maxrum etilgan millionlab mahzuna, munglig’ ayollarning hayoti, taqdiri mujassamlashtirilgan”. Anglashiladiki, shoiraning ikkinchi maqsadi anorni donalarini qizlarga qiyoslash orqali ularning erksiz qismatiga e’tiborni qaratish. Ammo, shoira she’riyatining umumiy mohiyatidan kelib chiqib fikrlasak, uning chistondan kо‘zlagan uchinchi maqsadini ham anglash qiyin emas. Uvaysiyning ushbu asarida anor foniy dunyo tilsimlarini о‘zida mujassamlashtirgan ramziy timsol darajasiga kо‘tariladi. Shoira anorning tashqi kо‘rinishini cheku chegarasiz niliy gumbaz bо‘lib kо‘rinuvchi dunyoga qiyoslayapti: “Ul na gumbuzdur: eshigi tuynugidin yо‘q nishon”. Qizil rang bag’riqonlik, xijron, ayriliq ramzi. Parda esa soliq bilan Olloh vasli о‘rtasidagi tо‘siq. Demak,

tarixiy taraqqiyot bosqichida qanchalik katta о‘rin tutganini anglaymiz chunki u chistonni donolik namoyishi, tafakkur о‘yinlari darajasidan chuqur ijtimoiy – falsafiy fikrlarni mujassamlashtirib ifodalovchi yо‘nalishga aylantirganining guvohi bо‘lamiz. Yuqoridagi misollarda shoiraning chiston takomilidagi ulkan xizmatlarini kо‘rish mumkin. Uvaysiyning chistonni takomillashtirishdagi xizmati faqat shu bilan cheklanmaydi. Bizga ma’lumki, chistonlarda, asosan, sо‘z yoki sо‘zlar yashiringan bо‘ladi. Tinglovchi diqqati sо‘zga qaratiladi. Sо‘zlovchining maqsadi ham lafz bо‘ladi. Ijodkor о‘sha sо‘z ifodalayotgan predmetning sifatlarini tasvirlab beradi. Ammo Uvaysiy chiston asosiga holatni ham oladi. Tinglovchi diqqatini birgina sо‘zga emas, balki ruhiy holatni anglashga, uni kuzatishga qaratadi

Mazkur chiston g’azal janrida yaratilgan. U a-a, b-a, v-a tarzida qofiyalangan. Vazni ramali musammani mahzuf (foilotun-foilotun-foilotun-foilun; -V- -V- -V- -V-). Uvaysiy chistonlarining asosiy qismida savol qо‘yish usuli yetakchilik qiladi. Jumboq, asosan, birinchi misrada keltiriladi. Shoiraning topqirlik bilan qо‘llagan sо‘rog’i о‘quvchi diqqatini bir nuqtaga jamlashga xizmat qiladi. Shundan sо‘ng, nazarga tutilgan predmetning sifat, belgi va xususiyatlari ta’riflanadi. Shoira chistonlarida nazarda tutilgan har bir predmet badiiy obraz darajasiga kо‘tarilgan. Ularning asosini metoforik о‘xshatishlar tashkil etadi. Jumladan, eshigi tuynugi yо‘q gumbaz, qanotu parlari qip-qizil, kо‘zga kо‘rinmas qush, qonxо‘r ikki daryo, chо‘tir yuzli kelin, boshi bilan yuruvchi oyog’i yо‘q mavjudot, jaz

ta’riflarning о‘zi о‘quvchini tafakkur olamiga yetaklaydi. Ikki dо‘stning kimligini о‘ylay boshlaydi. Shoira fikrini obrazli tarzda chuqur mantiq asosida ifodalaydi. Ikki mahbuba timsoliga istiora san’ati vositasida keng ma’no yuklaydi. Shoira chistonlarida xalqona uslub yaqqol seziladi. Qо‘llangan har bir sо‘z sayqallangan va о‘zining muqim о‘rniga ega. Hayotiy tajribalardan saralangan donishmandona xulosalar ifodalanadi. Ular zamiriga ba’zan yumor, ba’zan kinoya singdiriladi. Chistonda predmet nazarda tutilgan bо‘lishiga qaramasdan, uning zamirida insoniy munosabatlar, odamzotga xos fe’l –atvor ham sezilib turadi: Ul nadurkim, bir kelin о‘zi chо‘tir, Yetti qat parda ichi n da misli hur. Javobi “Makkajо‘xori” bо‘lgan mazkur chiston xuddi shunday tasavvur uyg’otadi. Unda javobdan tashqari

Tо‘rtinchidan, chistonlarida zohiriy va botiniy mazmunni mujassamlashtirib ifodalashga harakat qiladi. Predmet va ijtimoiy muammolar nazarda tutiladi. Beshinchidan, shoira chistonlarida tashbeh, istiora, mubolag’a kabi badiiy san’atlar mahorat bilan qо‘llanadi. Ba’zan kinoya, ba’zan yumor singdiriladi. Ilmiy kuzatishlarimiz shuni kо‘rsatadiki о‘zbek mumtoz adabiyotidagi chistonning tarixiy takomilida Uvaysiy ijodining beqiyos о‘rini bor. Shoira uni mazmun –mundarija jihatidan ham, badiiy mahorat va shakl xususiyatlari nuqtai – nazaridan ham yuksak bosqichga kо‘tarishga erishgan. 23

II bob. An’anaviylik va shoira ijodiga xos uslub 2.1. Shoira ijodida nazira janriga xos uslub. Navoiy ijodi tuganmas xazina. Undan bahra olgan ijodkorlar asarlarida teran falsafiylik, chuqur va kо‘lamdor g’oyaviylik, sо‘zlar zamiridagi ma’noviy cheksizlik inki-shofini kо‘ramiz. Shuning uchun ham mumtoz adabiyotimizni kuzatsak, hazrat Navoiy maktabini о‘tamagan ijodkorni topish qiyin. Ular Navoiyning falsafiy mushohada tarzini, mavzu va g’oyalar qamrovini, timsollar tizimini, badiiy mahorat sirlarini о‘rganib, unga ergashganlar va ularni yanada takomillashtirganlar. Jumladan, Uvaysiy merosida ham navoiyvor teran xulosalar, о‘tkir hayotiy mushohadalarning takrorlanmas badi iy ifodasini kо‘ramiz. Uning ijodida ham Navoiyga monand dardli kechinmalar tasviriga duch kelamiz. Shoira ijodiga xos b

Ikkala tur ham ijodkorning iste’dodini namoyon etish- t muhim ahamiyatga molik. Ammo, ayniqsa, taxmislar, tazmin muxammaslar yaratish "..: shoirlar о ‘rtasidagi ijodiy hamkorlik va m unosabatlarning kengayishiga, badiiy ma horat sohasidagi tajribalarni о ‘rganishga, ommalashtirishga... ta’sir k о ‘rsatgan" 50 . Uvaysiy ijodida adabiy an’ana va novatorlik masala-sini shoiraning muxammaslari tayaqinisiz yoritish amri mahol. Chunki "tazmin musammatchilik shoirning adabiy traditsiyalarga munosabati va ixtirochilikka intilishining mezoniga aylanadi" 51 . Uvaysiyning Sharqshunoslik institutida saqlanuvchi 1837- inventar raqamli devoniga muxammaslar kiritilgan. U mustaqil muxammaslar bilan birga, Navoiy, Amiriy, Jomiy, Fuzuliy kabi alloma shoirlar g’azallariga taxmis lar ham yarat

Navoiy g’azalini tuzilishiga k о ‘ra, ma’lum ma’noda, parokanda g’azal deyishimiz mumkin. Chunki uning baytlaridagi fikrlar oshiq va mahbuba holatini turli nuqtai nazarlar bilan, turli tomondan izohlaydi. Ammo asarni t о ‘liq mutolaa etganda, yaxlit ruhiy manzara borasida tasavvur hosil b о ‘ladi. Uvaysiyni mazkur g’azalga taxmis bog’lashga rag’batlantirgan ma’lum sabablar bor, albatta. Bizningcha, avvalambor, g’azaldagi topqirlik bilan q о ‘llangan timsollardan, noyob badiiy tasvir vositalaridan navoiyvor о ‘ziga xos uslubda foydalanish tamoyillari shoira e’tiborini tortgan b о ‘lsa, ikkinchidan, asar kompozitsiyasidagi ma’lum darajadagi parokandalik shoiraga asarni yanada kengaytirish, ruhiy holat tasvirini yanada aniqlashtirish fikriga kelishga asos bergan b о ‘lishi mumkin. Albatta, sh

Mazkur muxammas 8 band, 40 misradan iborat. Banddan bandga о ‘tgan sari oshiq ruhiy holati tasvirining qamrovi kengayib boraveradi. Navoiy g’azali husni ta’lil san’ati asosida yaratilgan. Har baytning 2-misrasi shoir fikrini asoslovchi jumla. 1-misra esa, asoslanuvchi fikr. Uvaysiy asoslovchi misradagi ma’noni yanada kuchaytirib berishga e’ti borini qaratadi. U q о ‘shgan 3 misra har bir banddagi maqsadni yanada mukammallashtirishga xizmat qiladi. Buni amalga oshirishda shoira fikriy tazoddan о ‘rinli foydalanadi: Muhtoj erurmen tunu kun ahli safog’a, Shoyad yadi pokin kо‘tarur bо‘lsa duog’a, Rahm etmadi men bulbuli shо‘rida navog’a, "Ashkimni kо‘rub tez bо‘lur mayli jafog’a, Ore itimas chunki suve bо‘lmasa fо‘lod" 55 . Mazkur banddagi Uvaysiy misralarida oshiqning "ahli safog’

Topdi bu k о ‘ngul zarraye Layli xabaridin, Kon bо‘ldi yurokim mani Majnun hunaridin, Farhod kutuldi о‘lubon dardi saridin, Mingdin bir emas uA yurokim zaxmlaridin, Har nechaki tog’ bag’rini zaxm ayladi Farhod 56 . Shoira she’riyati ishq, oshiq va ma’shuqa tabiati talqini jihatidan yuksak pardalarda turadi. Uvaysiyning mahorati, ayniqsa, s о ‘nggi bandda yaqqol namoyon b о ‘ladi. Band-ma-band k о ‘tarilib borayotgan ruhiy tugyon bu yerda eng yuqori nuqtaga yetadi. Navoiy baytiga shoira tomonidan bog’langan misralardagi lirik qahramon misolida biz endi tabiatan latofatli, tuyg’ulari nozik ayolga emas, balki shiddatli, mardona oshiq timsoliga duch kelamiz: Kim jur’ayi may ichmasa, mastonalig’ etsa, Bir chug’zdek obod aro vayronalig’ etsa, Vays egri kо‘yub bо‘rkini mardonalig’ etsa, Ne ayb Na

mantiq va ruhiy tugyon nuqtai nazaridan yaxlitlikka erishadi. Bu Uvaysiy mahoratining, shu о ‘rinda, navoiyvor maqomga k о ‘tarila ol-ganini k о ‘rsatadi. Shoira lirik qahramoni xarakteri, ayniqsa, ustozining "utru" radifli g’azaliga bog’lagan muxammasida kamolot bosqichiga k о ‘tariladi. G’azal boshdan oxirigacha tazod — qar-shilantirish san’ati asosida yaratilgan. Shoira bu san’at-ni о ‘z taxmisida ham saqlab qolishga erishgan. Ushbu san’at lirik qahramon ruhiy tovlanishlarini, ruhiy ziddiyatla-rini ifodalashda q о ‘l kelgan. Olamning taraqqiyoti qarama-qarshiliklar kurashi qonuniga bog’liq. Inson ruhiy ziddi-yatlarini — foniylik va boqiylik kurashini yengib о ‘ta ol-sagina haqiqatni tushunadi. Haqqa yetishadi: Q о ‘ysa kim ishqqa kadam, vahki gado b о ‘lg’usi shoh, Sham’ bо‘lsa

Uvaysiy Navoiyning yana bir "G’araz" radifli g’azaliga ham taxmis bog’lagan. G’azal falsafiy — orifona y о ‘nalishda. Olti baytdan iborat. Unda shoir ishq, oshiq va mahbuba bilan aloqador ayrim timsollar mohiyatini sharhlash y о ‘li- dan boradi. Jumladan, quyosh vasfi — oy yuz madhi, obi hay-von — shakarlab, jannat suvida quyosh jilvasi - q о ‘zgu ichidagi chehra aksi, Farhod tog’i va teshasining zaxmi — dardu mashaqqatdan ezilgan jism, umr vafosizligi - jafokor sh о ‘x. Parallel keltirilgan predmet va hodisalar inson um-rining mohiyatini, yashash tarzini va sababini tashkil eta-di. Demak, bu qisqa misralarda Navoiy olam va odamning yaratilish sababi va yashashdan maqsadi mohiyatini yoritish-ni niyat qilgan. Bu g’azaldagi talqin shoir lirikasidagi tim sollar mohiyatini anglashimizd

Necha mendek charxning ostida afgor etmaging, Necha mendek Mansuri Xallojni dor etmaging, Ishq savdosi bila rasvoi bozor etmaging, Ul quyoshqa, ey falak, men zarrani zor etmaging, Zarrai maqsud y о ‘q juz bizga ozoring g’araz. Mazkur misralarda oshiq о ‘zini zarra, ma’shuqani quyosh-ga mengzaydi. Mazkur timsollar Navoiy fikrlari ramziy ma’no kasb etishini k о ‘rsatadi. Unda ilohiy tajalli fal-safasi nazarda tutilgan. Buni yaxshi anglagan Uvaysiy q о ‘shim- cha misrada "Anal Haqlik" g’oyasining asoschisi Mansur Halloj timsolini yodga oladi. Eng muhimi о ‘zini oshiq sifa-tida Mansur Hallojga tenglashtiradi. Bu aniqlashtiruv maz kur banddagi Navoiy maqsadini yanada mukammallashtiradi va о ‘quvchi tafakkuridagi munosabatni oydinlashtirishga xizmat qiladi. Falsafada sabab va oqibat tush

ni yaratadi. Chunki yaproq umrini yashab b о ‘lganda xazonga ay- lanadi. Xazon — umr s о ‘ngi ramzi. Unda umr yaproq hayoti kabi qisqaligi g’oyasi Uvaysiy mahorati tufayli singdiriladi. S о ‘nggi bandda oshiq dil sokinlashadi. Ammo, bu tushkun-lik belgisi emas, balki falsafiylik, donishmandlik bi-lan muzayyan sokinlik. Xazon timsoli vositasida asarga kuz faslidagi donishmandlik va falsafiylik kirib keladi. Bu esa о ‘quvchini qisqa umrning g’animatligini anglashga, uni muhabbat va donolik bilan yashab о ‘tishga rag’batlantiradi. Uvaysiy Navoiyning turli - oshiqona, falsafiy — ori-fona va pandnoma y о ‘nalishdagi g’azallariga taxmis bog’la-gan. Quyidagi asar pandnoma y о ‘nalishidagi g’azalga bog’langan taxmis. Navoiyning mazkur "Hayf" radifli g’azali 8 baytdan iborat. Quyidagi baytd

X о ‘blar mazmunidin kelgay qulog’imga nado, Faqrdin yuz о ‘rsa ul kibr sari vovaylato, Dedilar qutbi zamonlar ushbu s о ‘zni moado, Yaxshiroqdurkim hisob о ‘lg’onda sultondin gado, Hayfkim, b о ‘lg’ay gado avqoti sultonlig’da hayf. Mazkur band mazmuni tazod san’ati vositasida chuqur, umumbashariy mohiyat kasb etadi. Navoiy sulton va gado timsollarini zidlantirgan b о ‘lsa, Uvaysiy faqr va kibr tushunchalarini qarshilantiradi. Sultonlik va kibr insonni dunyoga yaqinlashtiradi. Faqirlik va gado esa, aksincha, uzoqlashtiradi. Dunyoga hirs q о ‘yish ilohiyliqdan yiroqlashish demaqsir. Shunday ekan, ikkala shoir ham о ‘zlari anglagan haqiqatlar orqali zamondoshlarini shunday qusurlardan qutulishga, kamolotga intilishga da’vat etishgan. Bunday dono fikr—qarashlar insonlarni о ‘z umr y о ‘llarig

Shoira ishq p о ‘rtanalarining g’alayonli t о ‘lqinlari qilmishini noyob tasvirlab bera olgan. Biz yuqorida fikr yuritgan ayrim namunalardan k о ‘rinadiki, Uvaysiy Navoiy ijodiga chuqur ehtirom bilan yondashgan. Uning asarlarida о ‘z tuyg’ulariga monandlikni his et gan. Olam va odamga, hayot va yashash mazmuniga munosabatda yaqinlikni sezgan. Shu sababli ham ustozi asarlariga k о ‘plab nazira va taxmislar bog’lagan. Ularning barchasi chuqur maz munli, falsafiy asarlardir. Shoira bunday asarlarda Navoiy g’oyalarini yanada takomillashtiradi. U q о ‘llagan timsollar tizimini, badiiy tasvir vositalarini boyitadi. Ularning о ‘ziga xos, yangi qirralarini kashf etadi. Dunyoqarash, tuyg’ular, timsollar va badiiy tasvir vositalaridagi muzayyanlik taxmislarning ravonlik va yaxlitlik kasb etishiga bo

Mayi vahdat sening ilgingdagi jom ichra yostanmish. Ushbu g’azaddagi may - ilohiy ishq timsoli. Mayi vahdat - Olloh bilan birlashish ishqi. Jom - bu dunyo, borliq, jahon ramzi. Demak, shoira ilohiy birlikka ushbu - foniy dunyoni kechib о ‘tish, uning yaxshi-yomoniga qanoat qilish orqali erishish mumkin, deb biladi. K о ‘rinib turibdiki, Uvay siy ustozi g’oyalarini о ‘z ijodiy y о ‘li, falsafiy y о ‘nalishi, turmush tarzini belgilashda dasturulamal deb qabul qilgan. ~ Navoiy ijodi - ma’naviyat xazinasi. Uni о ‘qigan о ‘quvchining k о ‘ngli poklanib, ezguliklarga t о ‘lib boraveradi. U bizni duyoning asl mohiyati bilan oshno etadi. Natijada, k о ‘ngil k о ‘zlarimiz ravshanlashib, ulug’ ustoz ilg’agan kengliklarni k о ‘ra boshlaymiz. Bugungi hayotimizda xalqimiz ma’naviyatini ulg’aytirish bos

bittasi (1-baytdagi "jon" s о ‘zi) ishlatilgan. Ikkala asarda ham birinchi bayt mazkur qofiya bilan ziynatlangan. Bir xil "isi" radifi q о ‘llangan. Asar-lar oshiqona y о ‘nalishda. Ularda yor va oshiqning vasl holati tasvirlangan. Ammo, ikkala shoir asarida ushbu tasvir о ‘ziga xos va yangicha ifoda tizimi bilan yoritib berilgan. Jumladan, Navoiy g’azali ham vasl y о ‘li haqida. Bu y о ‘lni shoir tabiat bilan bog’liqlikda ochib beradi. Bog’, sabo, gul, rayhon, g’uncha kabi timsollarni q о ‘llab, ular vositasida jonon va jon, yuz va xat, og’iz va durdek tishlar, la’l hamda qora xol bilan bog’liq ramziy mohiyatlarni yoritib berishga hara-kat qiladi. Dastlabki baytda gul va jonon timsollarini muqoyasa etadi. Lirik qahramon gul ramzida jonon isini topadi. Ammo, u 2-baytdayoq,

Baytda xol mushkka qiyoslanadi. Mushkni qancha yashirsang-da, hidi oshkor etadi. Tasavvuf lug’atlarida qora xol g’ayb olami ramzi sifatida izohlanadi 61 . Shundan kelib chiqib, shoir uni mushk bilan muqoyasa etadi. Chunki uni k о ‘z bilan k о ‘rmasangda, muattar b о ‘yi sehri bilan seni о ‘ziga jalb etadi. Xuddi shuningdek, k о ‘nglingda mujassamlashgan g’ayb asro-rini ham sening ruhiy holating oshkor etib q о ‘yadi. Keyingi baytda shoir boda timsolini q о ‘llaydi. U ham ramziy ma’no kasb etadi. Bodani k о ‘p istifoda etganda, kishi mayet b о ‘lib yiqiladi. Uzini unutadi. Shoir shu holatdan ishq maqomi-ning yuqori darajasidagi ruhiy holatni ifodalash maqsa-dida foydalanadi. G’azalning maqta’si umumlashtiruvchi, ya’ni barcha aytilgan fikrlarga yasalgan xulosa vazifasini bajaradi. Ma’lum ma’

Elga bargi aysh ekan har bir guli b о ‘ston isi, Iskadim men g’am samumi birla g о ‘yo kon isi Topmadim gulshan nasimidin magar hirmon isi, "Gar bahor el mona b о ‘stondin gulu rayhon isi, Kelur ul rayhon ila guldin menga hijron isi ". Tazminli nazira muxammasning birinchi bandi b о ‘lgan bu parchada q о ‘shtirnoq orasidagi s о ‘nggi 4- va 5- misralar Alisher Navoiyning shu radifli g’azalining matla’i b о ‘lib, uning ustidagi uch misra Rojiyning о ‘z tab’idandir" 63 . Ammo, shu о ‘rinda, bir masalaga oydinlik kiritish lozim, deb hisoblaymiz. Risola muallifi muxammasdagi 4- va 5- misralar Navoiy g’azalining matla’si deya ma’lumot beryapti. Lekin Navoiyning g’azalida bunday bayt uchramaydi. Q о ‘qon adabiy muhitida mazkur g’azalga nazira yozgan Amiriy, Uvaysiy, Furqat kabi ijodko

Vasl ummidida erdim oxiri toptim murod, Shukrilillah, kelmadi hargiz menga hirmon isi. Vasl о ‘lg’och yorga aydimki: hajringdur balo, Aydi ul gul: vaslaro kelturmagil hijron isi. G’azal mumtoz adabiyotga xos b о ‘lgan k о ‘pma’noli mazmunga ega. Zohiran qaraganda, bir g о ‘zal dilbarga oshuftalik, vi sol va hijron tuyg’ulari ifodalangandek k о ‘rinadi. Ammo, botinan g’azal zamirida ramziy obrazlar vositasi bilan ishora etilayotgan teran ilohiy mohiyat mavjudligini ham anglash qiyin emas: Yorga aydim: yuzu zulfung asirimen Amir, Aydikim, keldi bu s о ‘zdin kufr ila iymon isi. Ma’lumki, tasavvufda yuz — ilohiy jamol tajallisi. Zulfning esa turli ma’nolari bor. Shunday ma’nolaridan biri Sajjodiy lug’atida quyidagicha izohlangan: "Dar "Istilohoti sufiya" omadaki, zulf kinoya az zul

Hozirda vasl og’ushida b о ‘lsada, hijron haqida eslaydi. Uning riyozatlarini xotirlaydi. Unutmaydi. Ushbu. g’azalda shoira mahoratining ikki qirrasi k о ‘rinadi: 1. Uzi yaratayotgan timsolning ichki olamini chuqur talqin eta olish; 2. S о ‘zlarni tanlash va q о ‘llashdagi о ‘ziga xos noyob iste’dodini namoyon eta olish. Uvaysiy g’azalidan shoira k о ‘zlagan muddao boshqa shoirlarning mazkur radifli asarlaridan farqlanmaydi. Ammo, uslub, mahorat, poetika nuqtai nazaridan keskin farqlanuvchi qirralar bisyor. Avvalo, shoira asarida ayollarga xos teran mushohada yaqqol k о ‘zga tashlanadi. Shoira uslubiga xos chuqur ruhiy tahlil, hayot mohiyati, inson ruhiyatini anglashga intilish, s о ‘zlar zamiridagi hayotni, dardlarni uyg’otib q о ‘llay olish san’ati yaqqol namoyon b о ‘ladi. Ayniqsa, qofi

Yorga aydim: yuzu zulfung asirimen Amir, Aydikim, keldi bu s о ‘zdin kufr ila iymon isi. Shu sababli ham, Uvaysiy о ‘z g’azali matlasida, bizningcha, "vasldan hijron isi keladi" deya salaflari fikriga munosabat bildirib о ‘tadi. Chunki tasavvuf lug’atlarida "Hajr—Haqdan boshqaga zohiriy va botiniy iltifot" 68 , deya sharhlanadi. Demak, shoira g’azalining 1-baytini Amiriy g’azalidagi oshiq holatining, ma’lum ma’noda, tanqidga olinishi deya qabul qilishimiz mumkin. Chunki Amiriyda vasl haqida s о ‘zlanayapti. Ammo, dunyoviylikka iltifot unutilmayapti. Shu sababli, Uvaysiy о ‘zining chuqur ma’noli e’tirozini ifodalayalti: Keldi vaslingdin netaykim, bu kecha hijron isi, Ul sabab erdi: tabassumdin kelur giryon isi 69 . Ikkinchi misra birinchi misraning biz keltirgan talqini bila

Amiriy g’azalida vaslga erishganlik haqida masrurlik bilan kuylanadi. Ammo, Uvaysiyda bu holat butunlay farq qiladi. Uning lirik qahramoni о ‘zi k о ‘tarilgan maqomdan qanoatlanmaydi.Amiriy asarida masrurlik ruhi ustuvor b о ‘lsa, Uvaysiyda mahzunlik ustuvor. Mashrab tal’atidagi ishq maqomining yuksakligini ta’kidlash maqsadida, rivoyatlardan birida, "Oh deganda nafaslaridan qovurilgan g о ‘shtning b о ‘yi kelardi", deyilgan. Uvaysiy g’azalining ikkinchi baytida ham xuddi ana shunday maqomdagi oshiq holati о ‘ziga xos ifodasini topgan. Garchi u Majnun kabi, dili ishq g’ami bilan t о ‘lgan b о ‘lsada, la’-lining shavqida yurak-bag’ri qovurilgan, iztirobda. Mazkur baytda shoira s о ‘zlarni turli ma’no tovlanishlarini e’tiborda tutib q о ‘llagan. Jumladan, La’li s о ‘zi Majnun bilan y

g’oyalarini ifodalashda k о ‘p ramziy timsollarni q о ‘llaydi. Vasl, tabassum, la’l, subh, rayhon, gul, bulbul, lab, Yusuf kabi timsollar shular jumlasidandir. Mazkur asarning taraqqiyot tarixida Furqat tomonidan yaratilgan g’azal ham muhim о ‘rin egallaydi. U 7 baytdan iborat. Asarning shakliy xususiyatlari salaflari ijodidagi kabi saqlangan. U Navoiy asaridagi 5 ta qofiyani qayta q о ‘llagan (jonon, rayhon, qon, jon, xandon). Furqat g’azali salaflari asarlaridan juda katta farq qilmaydi. Ammo, undagi mahorat qirralari, tasvir uslubi о ‘ziga xos va yangi- chaligi k о ‘rinib turadi. Ayniqsa, bu jihat g’azalning s о ‘nggi baytida yaqqol namoyon b о ‘lgan. Mazkur baytda Navoiyda ham, Furqatda ham bir xil qofiya, radif (xandon isi), bir xil timsol q о ‘llaniladi. Ammo shoirlarning individual

sifatida dunyoga keladi. Unda har bir ijodkorning tafakkur tarzi, dunyoqarashi, falsafiy mushohadalari о ‘z ifodasini topadi. An’anaviylikning saqlanishi bilan birga mavzuga yangicha yondashuv, yangicha tasvir tizimi k о ‘zga tashlanadi. Ular bir-biriga о ‘xshashi bilan birga, davr ruhini, uning muammolarini yoritish, tasvirlash prinsiplari bilan farqlanib turadi. Shu sababli, har bir ijodkor yaratgan asardagi mazmun, fikr, g’oya, tasvir tamoyillarida taraqqiyot belgilarini kuzatamiz. Mazkur g’azal Navoiy tomonidan yaratilgan oshiqona y о ‘nalishdagi asardan tasavvufiy va nihoyat ijti-moiy y о ‘nalishdagi g’oyalarni о ‘zida mujassamlashtirgan, keng qamrovli asar maqomigacha b о ‘lgan taraqqiyot bosqichlarini bosib о ‘tganligini kuzatishimiz mumkin. Demak, k о ‘rinadiki, "...nazira va t

2.2. Uvaysiy she’riyatida g’azal janrining individualligi Shayx Ahmad Taroziy~she’riy balyog’atda" qofiya ilmining muhimligini ta’kidlaydi: "...tab’ning natijasi she’rdur. Va she’rning asli qofi ya . Va qofiyasiz she’r mumkin ermas" 39 . Ulug’ alloma Sharq mumtoz nazmi namunalari asosida ana shunday teran xulosaga keladi. Bu fikrlar she’riyatda qofiyaning о‘rni, ahamiyatini belgilashimizda asos bо‘ladi. Demak, misralarga badiiy sayqal, ohangdorlik va purma’nolik baxsh etuvchi unsurlardan biri qofiyadir. Uning she’-riyatdagi о‘rnini о‘rganish, baholash borasida adabiyotshunoslikda bir qancha ishlar amalga oshirilgan, muqim tadqiqotlar yaratilgan. Biz mulohaza yuritmoqchi bо‘lgan masala bir oz boshqacharoq. Ahmad Taroziy yuqoridagi asarning "Al-fann-us-soniy fi-l-qofiya va-ra

"O’zbek adabiyotida she’rning harora turiga Uvaysiyning "Kо‘ngil dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi" radifli g’azali yaxshi misol bо‘la oladi" 41 . Prof. A.Qayumov ham shoira she’rlarini tahlil etar ekan, shu she’rga e’tiborini qaratadi: "...Goho iztirob tо‘lqinlari (she’rlarida - I.A.) shunday kuchayib ketadiki, shoira qofiya tо‘sig’ini bosib о‘tib, о‘z kechinma va hayajonlarini oq she’r tarzida ifodalaydi ("dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi" radif li she’r)" 42 . "Kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi" radifli g’azal 11 baytdan iborat katta hajmli asar. U kuchli ruhiy g’alayon, kuchli iz tirob mahsuli sifatida yaratilgan. Asar markazida insonni anglash masalasi turadi. Hayotdagi barcha ziddiyatlar, qarama- qarshiliklar kо‘ngilni anglamaslik natijasida yuz beradi. Shoira ana shu

G’azalning olti baytida lirik qahramon ruhiy holati, uni miskin etgan vositayi sabablar izohlanadi. 7-baytdan boshlab u о‘z shikoyatidan xijolat cheka boshlaydi. Biror notо‘g’ri gumonlarga bormaslikni, asosiy xo-hishi tо‘lib ketgan yuragini bо‘shatishdan iboratligini ta’kidlaydi. Asarda bosh timsol oshiq. Uning tabiatini yoritish mobaynida shoira ishq kechinmalarini chuqur insoniy munosabatlar, ijtimoiy hodisalar tahlili bilan mutanosib holatda ifodalaydi. Insonning kо‘nglini anglash, о‘zligini tanish muammolari bilan bog’liqlikda talqin etadi: Zamona kulfatidin bu kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi, Bu charxi bemuruvvatdin kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi. Jarohat bо‘ldi bag’rim tig’i bedodi raqiblardin, Bu kо‘tohfaxm mardumdin kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi 43 . Uvaysiy lirik qahramoni atrofmu

birinchidan, lirik qahramon kо‘nglidagi zaxmu jarohat izlarini ifodalasa, ikkinchidan, kо‘ngilning g’am-u anduhda qovurilganligi, dog’langanligi haqida ham xabar beradi. G’azal maqta’si quyidagi bayt bilan yakunlangan: Ajab ash’ori mavzun bog’ladi Vaysiy hasaddinkim, Umarxon zufununekim, kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi 44 . Bayt mazmunidan kо‘rinadiki, g’azal nazira sifatida yaratilgan. Biz Amiriy devonini kuzatib, uning "bо‘ldi" radifli bir g’azali borligini kо‘rdik. U quyidagi matla’ bilan boshlanadi: Ajab yо‘ldur rahi ishqingda kо‘p dono zabun bо‘ldi, Junun har kimga tugyon ayladi, ul zufunun bо‘ldi 45 . E’tibor berilsa, keltirilgan ikkala baytning bir-biriga mutanosib jihatlari bor. Avvalo, maqta’da shoira she’rning yozilish sababini k о ‘rsatadi. Umarxon asaridan ta’sirlanib, u

y о ‘ldoshi ju nun esa k о ‘plarni donoga aylantiradi. Asar oxirigacha shoir e’tibori dono — zabun — junun - zufununlik silsilasini oydinlashtirishga qaratilgan. S о ‘nggi baytda shoir oshiq k о ‘ngli suratini chizib beradi: Uningcha, ishq dardiga mubtalo k о ‘ngilda chandiqlar, tugunlar shunday rang-barangki, xuddi tovus kabi sernaqshdir: Amiriy, tushti xattu xolidin k о ‘nglumg’a savdoye, Tugunlar k о ‘ksuma tovusdek andin fuzun b о ‘ldi 46 . Yuqorida ta’kidlaganimizdek, g’azal hazaj bahrida yozil gan. Zabun, zufunun, nilgun, xun, nigun, tugun, fuzun kabi s о ‘zlar qofiya sifatida q о ‘llangan. "B о ‘ldi" s о ‘zi radif b о ‘lib kelgan. Uvaysiy g’azali Amiriy asariga javob tarzida yozilgan. Shoira sof oshiqona y о ‘nalishdagi asardan ta’sirlanib, mazmun, g’oya, badiiy tasvir usull

iste’dodi va takrorlanmas mahorati tufayli harora she’r misolida qayta jonlantirishga muyassar b о ‘ldi. Uvaysiy yetuk shoira sifatida shaklbozlikka, san’atpardozlikka qarshi edi. U asarlarida mazmun, fikr, g’oya muhim ekanligini e’tirof etgan о ‘rinlar bor: Uvaysiy, qofiya tang о‘lsa ham mazmuni mahvashdin Xayolin mahkam et, ayg’ilki: "Ehromingga sallamno/" 46 ’ Adabiyotshunoslar fikriga kо‘ra, Uvaysiydan keyingi davr da Nihoniy, Usmon Nosir kabi shoirlar ijodida ham bunday she’rning ayrim namunalari uchraydi. Harora she’rlar keyinchalik, balki, adabiyotda oq she’r - erkin she’rlarning paydo bо‘lishiga zamin yaratgandir. Shoiraning mazkur she’rida ayrim sо‘zlar turli manba-larda turlicha shaklda yozilgan. Shu о‘rinda ba’zi mulohazala-rimizni bayon etib о‘tmokchimiz. G’azalning 5-b

Biz ishimizning mazkur qismida Uvaysiy g’azalchiligi-ning о‘ziga xos bir qirrasigagina tо‘xtaldik. Qofiya, qofiyaning she’riyatdagi о‘rni, unga shoiraning munosabati masalalari borasida fikr yuritdik. Ayrim xulosalarimiznigina bayon etdik. G’azal janrining tarixiy takomilida Uvay siyning xizmatlari beqiyos. Bu haqda ishimizning keyingi qismlarida alohida tо‘xtalishni nazarda tutganmiz. Uvaysiyning ijodi hududsiz ummon. Iste’dodi esa tak rorlanmas va noyob. Uni о‘rgangan sari tafakkurning teran hududlarini kashf etaveramiz. Uning mо‘jizalaridan hayratga tushaveramiz. 51

XULOSA XIX asr о‘zbek adabiyotida shoiralar silsilasini boshlab bergan ijodkor shoira Uvaysiydir. Uning lirik she’r laridan iborat devoni, “Shahzoda Hasan”, “Shahzoda Husayn”, “Voqeoti Muhammad Alixon” dostonlari adabiyotimiz tarixida muhim о‘rin tutadi. Uvaysiy ijodi undan keyingi shoiralar ijodi shakllanishiga sezilarli ta’sir kо‘rsatgan. Uning bir qancha she’rlari xalqning sevimli qо‘shiqlariga aylanib ketgan. Uvaysiyning A.Qayumov va E.Ibrohimova nashrga tayyorlagan nisbatan tо‘liq devoni ham 1959-yili О‘zbekiston Fanlar akademiyasi tomonidan chop etildi. Atoqli adabiyotshunos olim Aziz Qayumovning 1961 yili nashr etilgan “Qо‘qon adabiy muhiti” nomli kitobida Uvaysiy hayoti va ijodiga alohida fasl ajratilib, shoira asarlari atroflicha tahlil etib berilgan. Shoira asarlari 1963–1993-y

Ki bulbul nola, afg’on aylamakni mandin о‘rgandi, Vujudiy sham’i sо‘zon aylamakni mandin о‘rgandi. Borib sahrog’a qon bag’rimdin izhor ayladim bir kun, Falak bag’rin qizil qon aylamakni mandin о‘rgandi. Uvaysiy she’rlarida charx zulmidan, zamona ahlining johilligiyu nodonligidan shikoyat qilish ohanglari ham bot-bot uchrab turadi: Zamona kulfatidin bu kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi, Bu charxi bemuruvvatdin kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi... … Fano mardumlarini sirridin hech kimsa yо‘q ogoh, Qabih guftor mardumdin kо‘ngul dog’ о‘ldi, dog’ о‘ldi . Uvaysiy devonida bir necha chistonlar (she’riy topishmoq) ham mavjud. Uning anorga bag’ishlangan chistoni, ayniqsa, gо‘zal she’riy timsollari tufayli kо‘pchilik yodida saqlanib qolgan. Uvaysiyning ulug’ mumtoz shoirlarimiz Navoiy, Fuzuliy, Mashrab g

Beshinchidan. Uvaysiy ijodidagi chiston va g’azal janrining individualligi alohida tadqiq etildi. Xullas, Uvaysiyning hayoti uning о‘ziga xos uslubi hayotiyligi va gо‘zalligi bilan mumtoz adabiyotimizni boyitadi. 54

Foydalanilgan adabiyotlar royxati 1.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. – T.: “Sharq” nashriyot-matbaa konserni bosh tahririyati, 1998. – B. 29. 2.Abdullayev V. A. O’zbek adabiyoti tarixi. – T.: O’qituvchi, 1980. – 346 b.; 3.Abdullayev.V. O’zbek adabiyoti tarixi. – T.: O’qituvchi, 1985. – 346 b. 4.Hayitmetov A. Hayotbaxsh chashma. – T.: Adabiyot va san’at, 1974. – 165 b; 5.Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – T.: O’qituvchi, 1997. – 238 b. 6.Abdug’afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. – T.: Adabiyot va san’at, 1979. – 160 b.; 7.Abdug’afurov A. Toshlarni yoradi ko’ksimning ohi. //O’zbekiston adabiyoti va san’ati, 1992, 22 may; 8.Abdug’afurov A. Buyuk beshlik saboqlari– T.: Adabiyot va san’at, 1995.–181 b.; 9.Abdug’afurov A. Qalb qa’ridagi qadriyatlar. – T.: O’qituvchi, 1998. –

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar