Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 227.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Uyushgan gap qoliplarining nutqiy voqelanishi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM FAN VA O RTA TA’LIM VAZIRLIGI ʻ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O ZBEK FILOLOGIYASI ʻ ʻ FAKULTETI O ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI ʻ HOZIRGI O ZBEK TILI FANIDAN ʻ Mavzu :Uyushgan gap qoliplarining nutqiy voqelanishi Topshirgan sanasi:________________ Himoya qilgan sanasi:_______________ Baho:_________ Guruh:302 Toshkent – 2024 1 UYUSHGAN GAP QOLIPLARINING NUTQIY VOQELANISHI MUNDARIJA: KIRISH ............................................................................................................... ...... 3 I BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASI LISONIY TIZIMDA TAHLILI ..... 5 1.1. Nutqda uyushiqlik hodisasilarning lisoniy tizimda tutgan oʻrni ............................ 5 1.2. Oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasilarning qoʻllanishi xususiyatlari........... 13 II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASILARNING LISONIY – SINTAKTIK XUSUSIYATLARI . ............................................................................................... 24 2.1. [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida. ..................................................................... 24 2.2. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan nutqda uyushiqlik hodisalarining nutqdagi koʻrinishi. ............................................................. 26 XULOSA ................................................................................................................ 34 FOYDALANAILGAN ADABIYOTLAR ............................................................. 35 2 KIRISH Maml akati oʻz mustaqilli gini qoʻlga kiritganda n keyin milliy jumladan, uning eng muhim tarkibiy qismi boʻlgan ona tilimizni oʻrganish ilmiy-nazariy va amaliy tomondan tadqiq etishga boʻlgan e'tibor kuchayib bormoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov “xalqning milliy madaniyati va oʻziga xosligini ifoda etuvchi vosita boʻlmish oʻzbek bu tilning davlat maqomini izchil va toʻliq roʻyobga chiqarish” , davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yoʻnalishi ekanligini alohida ta’kidlagan. Oʻzbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi oʻzbek tilining taraqqiyoti yoʻlida yangi davrni boshlab berdi. Bu esa, oʻz navbatida, davrni oʻzbek tili tarixini toʻgʻri va chuqur oʻrganish, til sathlarining tabiatini aniq tahlil etish va ularning badiiy matndagi imkoniyatlarini bu yoʻnalishda zaruriy tadqiqot ishlarini olib borish va ilmiy xulosalarga kelish kabi dolzarb vazifalarni yuklaydi. Mustaqilli k sharofati bilan oʻzbek tilining sintaksisin ing azaliy muammolaridan biri fikr almashuv va aloqa-aralashuvning asosiy birligi- kommunikativ birlik boʻlgan nutqda uyushiqlik hodisasinitarkibiy qismlarga ajratish nutqda uyushiqlik hodisasi va har bir boʻlakning uyushiqlik hodisasi qurilishidagi oʻrni, nutqda uyushiqlik hodisasining tarkibiy qurilishi masalasidir. Shu boisdan, nutqda uyushiqlik hodisasining lingvistik xususiyatlari uning psixologik xususiyatlarini har tomonlama oʻrganish, ularga har jihatdan e'tibor qaratish kuchaytirildi. Xususan, informatsiyani toʻla yoritishda murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning oʻrni alohida boʻlib, tuzilish jihatdan murakkab tarkibga ega bunday nutqda uyushiqlik hodisasilarda mazmun hajmining kengligi kuzatiladi. Uyushgangan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning grammatik belgilaridan kelib chiqilsa, ularning semantik tabiati yaqqol yuzaga chiqadi. Til belgilar sistemasi boʻlib, lisoniy belgilar qatorida chunki nutqda uyushiqlik hodisasida shakl va 3 mazmun toʻliqligi namoyon boʻladi. Hozirga qadar murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning oʻziga xos xususiyatlari muammosi rus va boshqa xorijiy tilshunoslikda birmuncha atroflicha oʻrganilgan. Oʻzbek tilshunosligida mavjud darsliklarda ham nutqda uyushiqlik hodisasilar boʻlimi berilgan. Ayrim ishlarda bunday nutqda uyushiqlik hodisasilarning grammatik-semantik-stilistik xususiyatlari tadqiq etilgan. Badiiy asar tiliga oid darsliklarda murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning stilistik xususiyatlariga toʻxtalingan . Oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilishi, avvalo, tilshunoslik sohasida yangi-yangi tadqiqotlarning yuzaga kelishiga zamin yaratdi va oʻzbek olimlari tomonidan yangi-yangi izlanishlar olib borilmoqda. Sintaktik sathda qurilishiga koʻra sodda, biroq mazmuniga koʻra ya’ni sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning semantik-stilistik xususiyatlariga ham alohida e'tibor qaratish zarur deb oʻylaymiz. Kurs ishining maqsadi: Oʻzbek tilida nutqda nutqda uyushiqlik hodisa sini tadqiq etish va o‘rganish asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi: kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda Oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisali gaplarni yasash mavzusini rejalar asosida batafsil o‘rganish. Kurs ishining tuzulishi: mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bir bob ikkitadan mavzuni o‘z ichiga oladi. 4 I BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASI LISONIY TIZIMDA TAHLILI 1.1. Nutqda uyushiqlik hodisasilarning lisoniy tizimda tutgan o rni ʻ Oʻzbek tilshunosligida uyushish hodisasi bilan bogʻliq uchta hodisa mavjud: Gapda uyushgan soʻz shakllar Qoʻshma gapdagi uyushiq gaplar Uyushgan gaplar. Uyushiqlik umumiy holat boʻlib, sodda gapga ham, qoʻshma gapga ham xosdir. Sodda gapda soʻz shakllar uyushib kelsa, qoʻshma gapda soʻz shakllar, sodda gaplar uyushib keladi. Aytilganidek, uyushiklik ikki birlik (unsur)dan iborat boʻladi: -uyushuvchi unsur; -uyushtiruvchi unsur. Bu ikki unsur barcha uyushish hodisalarida mavjud boʻladi. Xoʻsh, uyushgan gap nima va u uyushiq gaplardan nimasi bilan farqlanadi? Ma’lumki, har qanday gap grammatik yoki semantik- funktsional shakllangan boʻlishi lozim. Shu bois ular kesimga ega boʻlib, bu kesim WPm (kesimlik koʻrsatgichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki WP (semantik-funktsional shakllangan gap) tarzida boʻlishi lozim. WPm sodda gaplarda bitta, qoʻshma gaplarda esa birdan ortiq boʻladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Ukang rasm chizar edi . Bu gapning lisoniy qolipi quyidagicha: [E QWPm] 2. Ukam rasm chizar edi va singlim televizor ko rar edi ʻ gapining qolipi esa quyidagicha: [E – WPm] va [E – WPm] . Koʻrinadiki, birinchi gapda WPm va uning kengaytiruvchilari majmui bitta, ikkinchi gapda ikkita va ular oʻzaro teng bogʻlovchi yordamida bogʻlangan. Endi uchinchi gapga diqqat qilaylik: Ukam rasm chizar va singlim televizor ko rar edi ʻ . Bu oldingi gapimizdagi kesimlarning W qismlari oʻzgarmasdan saqlanganligi va Pm qismi bittaga qisqarganligi bilan undan farqlanadi. Demak, gapda W lar ikkita va Pm bitta boʻlib, u ikkita W uchun ham umumiydir. Shu boisdan uni qavsdan tashqariga 5 chiqarish mumkin. Bu gapning qolipi quyidagi koʻrinishi quyidagicha: [((E1- W1)va(E2-W2 ))Pm] Koʻrinadiki, bitta umumiy Pm ga ega boʻlgan birdan ortiq W dan tashkil topgan gaplar ham tilimizda mavjud. Bunday gaplar uyushgan gaplar deyiladi. Yoʻl-yoʻlakay Shuni aytib oʻtish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq kismli qoʻshma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa, bogʻlar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [((E1- WPm)- (E 2 -WPm)-(E 3 -Pm)] 1 2. Bahor kelsa, bog lar yashnaydi va sayilga chiqamizʻ . (E 1 –WPm1) ((E2– WPm2) (E–WPm)) Bu ikkala gap uyushiq qismli qoʻshma gapdir. Birinchi gapda ergash gaplar ( Bahor kelsa, bog lar yashnasa ʻ ) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh gaplar ( bog lar yashnaydi va sayilga chiqamiz ʻ ) uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa) ularga bab-baravar tegishlidir. Bular uyushiq gaplardir. Ma’lum boʻladiki, uyushiq gaplar qoʻshma gaplar tarkibida boʻladi. Uyushgan gaplar esa oʻzbek tilida sodda va qoʻshma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U kesimdagi W si birdan ortiqligi bilan qoʻshma gapga, Pm ning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. Sodda va qoʻshma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudligidir. Eganing bor-yoʻqligi, ifodalangan-ifodalanmaganligi ahamiyatsizdir. Uyushgan gaplarni belgilashda esa bosh omil ikkita: Bitta shakllangan kesimning mavjudligi. Birdan ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyatlari bilan uyushgan gaplar egali sodda gaplardan ham ( Jahongir, Jamshid, Isroil o qidi ʻ ), uyushiq kesimli sodda gaplardan ham (egasi yoʻq yoki bor boʻlsa bitta, kesimning lugʻaviy qismi birdan ortiq, Pm qismi bitta - (Ular borgan va koʻrgan edilar, qolipi [W-W] Pm]) farqlanadi. Shakl vazifaviy talqinda uyushiq kesimli sodda gaplarda, demak, ega bitta Pm qismlari umumiy boʻlgan 1 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал – функционал тадқиқи. – Т., 1994. 6 kesimlar birdan ortiq boʻladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qoʻshma gap, uyushiq kesimli qoʻshma gap va uyushgan gaplarning eng kichik struktur sxemalarini beramiz: (qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini berish ma’qul. Chunki, WPm da ular (W va Pm) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangandir. Sodda gap : [WPm] Uyushiq kesimli sodda gap : [W1 + W2]Pm Qoʻshma gap : [WPm U WPm] Uyushgan qismli qoʻshma gap [([WPm] [WPm]),[WPm]] yoki: → (WPm] ([WPm],[WPm]). → 5. Uyushgan gap. [((E –W2),(E2–W2)) Pm] 2 Uyushgan gaplarga misollar keltiramiz: 1. Otam rais, onam brigadir bo lgan edi ʻ . 2. Do kondorlarning ba’zilari kitob o qib, ba’zilari tasbeh o girib, ba’zilari esnab ʻ ʻ ʻ o tirishardi. ʻ 3. Uning qo llari ishda, ko zi Shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi. ʻ ʻ 4. Chakkasi tirishib, ko zi qizarib ketdi ʻ . Uyushgan gapdagi umumiy boʻlak Pm ni har bir shakllanmagan W ga alohida alohida qoʻshish bilan osongina qoʻshma gap hosil qilish mumkin: Qiyoslang: 1. Chakkasi tirishib, ko zi qizarib ketdi ʻ - uyushgan gap. 2. Chakkasi tirishib ketdi va ko zi qizarib ketdi ʻ - qoʻshma gap. Ayrim hollarda uyushgan gaplarda ham Pm nol shaklda boʻlishi mumkin: U baroqqosh, ko zi chaqchaygan, afti ishshaygan. ʻ Gap mazmundan nol shakl oxirgi soʻz shaklda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni oʻtgan zamonga aylantirish bilan amin boʻlish mumkin: U baroqqosh, koʻzi chaqchaygan, afti burishgan edi. Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning oʻzaro umumiyligi (va shu asosda umumlashtiruvchi boʻlagi) turli xil boʻladi: Hamma qismlari xususiy 2 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал – функционал тадқиқи. – Т., 1994. 7 (farqli) boʻlib, faqat [Pm] qismi umumiy boʻlgan uyushiq gaplar: Jamshid yozar, Isroil o qir ediʻ . Hamma qismlari xususiy boʻlib, faqat kesimning lugʻaviy qismi va kesimlik qoʻshimchalari umumiy boʻlgan uyushgan gaplar: Jamshid tez, Isroil sekin yozar edi. [WPm] va uning kengaytiruvchi boʻlaklari umumiy boʻlib, faqat ega va [WPm] kengaytiruvchining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar: Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi . Nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiya va kategoriyalar oʻrganiladi. Bular quyidagilar: I. Nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan boʻlaklari. II. Nutqda uyushiqlik hodisasining uyushiq boʻlaklari. III. Undalmalar. IV. Kirish boʻlaklar. Murakkab nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiyalardan biri sifatida nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan boʻlaklari koʻrsatiladi. Ularda mazmunan ma’lum maqsad ifodalanadi; ma’lum darajada predikativlik, hukm anglashiladi: Bu tomonning har yoni ochiq, atrofdagi togʻlar baralla koʻrinar, bu yerning havosiyam boshqacha– toza, oʻpka toʻlib nafas olar edi. Keyin bu tomonda boʻsh yerlar, ya’ni bedazorlar moʻl, u yerlarda bemalol chopqillab oʻynash mumkin edi. Biror nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlagini ajratishda “soʻz tartibi, ajratilgan boʻlakning hajmi, oʻziga pauza, soʻz aloqasining xarakteri” 3 kabi belgilar e'tiborga olinadi. Ajratilgan boʻlakning oʻziga xos semantik funksiyasi boʻladi. Bu hususiyat shundan iboratki, ajratish orqali ma’lum boʻlakning ma’nosi ajratib, boʻrttirib koʻrsatiladi, boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklaridan ayirib, diqqat shu boʻlakka jalb etiladi. Bu logik ajratish intonatsiyada ham oʻz 3 Abdurahmonov Gʻ. Ajratilgan ikkinchi darajali boʻlaklar. -T.: Fan, 1955. 8 ifodasini topadi, ajratilgan boʻlak boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklaridan farqlanuvchi alohida intonatsiya bilan talaffuz etiladi. Ajratilgan boʻlak orqali sabab, ta’kid kabi qoʻshimcha ma’no ottenkalari yoki modal munosabatlar ifodalanadi. Bunday qoʻshimcha ma’no munosabatlarining ifodalanashiga , ajratilgan boʻlak faqat oʻzi aniqlayotgan boʻlak bilan aloqaga kirishib qolmay, aniqlanmish bilan munosabatga kirishayotgan boʻlak bilan ham yoki nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmuni bilan ham aloqaga kirishadi (yuqoridagi misolda birikmali aniqlovchi aniqlanmish bilan ham, kesim bilan ham aloqaga kirishgan). Ammo bu ikki yoqlama munosabatning biri ham semantik, ham grammatik boʻlib, ikkinchi xil munosabat esa faqat semantikdir. Sodda nutqda uyushiqlik hodisasi singari oʻz mustaqil, logik urgʻusi bor, u nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklaridan oʻziga xos intonatsiyasi boʻladi. 4 Ajratilgan boʻlaklardagi intonatsiya oddiy nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining intonatsiyasiga oʻxshamaydi, ajratilgan boʻlak alohida, pasaygan (ba’zan koʻtarilgan) intonatsiya bilan talaffuz etiladi. Odatda, ajratilgan boʻlakdan oldin kelgan, izohlanayotgan soʻzda intonatsiya koʻtariladi, ajratilgan boʻlakda esa intonatsiya pasayadi yoki odatdan tashqari koʻtariladi: Oʻzingiz oʻylab koʻring: yam-yashil qir ostidagi zumraddek oʻtloq oʻrtasida qad koʻtargan oppoq imorat ustida-tepasida bir bahaybat qush aylanayotir. Nutqda uyushiqlik hodisasilar mazmun va intonatsiyasidagi oʻziga xos xususiyatlari bilan murakkab fikrni ifodalaydi: Yoʻldoshboyning tugʻilgan kuni munosabati bilan chorlangan mehmonlar, ya’ni, “aybdor”ning padari buzrukvori-yu volidai muhtaramasi, tagʻin ikkita feldsher bilan Yoʻldosh oʻqiydigan – he, stulda toʻgʻri oʻtirishni bilmaydigan, ayrimining oyogʻi yerga tegmay tagiga qatlab olgan qishloq shumtakalari oldida burgutning ilk bor uzun ipda uchirilgani hikoya qilinar edi. 4 Sayfullayev A. Hozirgi oʻzbek tilida gap boʻlaklarining semantikasi va grammatikasi. -T.: Fan, 2000. 9 Ammo murakkab fikrni ifodalovchi bu nutqda uyushiqlik hodisasi qoʻshma nutqda uyushiqlik hodisasi boʻla olmaydi, chunki tarkibida faqat bitta predikativ birlik mavjud. Shu bilan birga, bu xil nutqda uyushiqlik hodisasi konstruksiyasi sodda nutqda uyushiqlik hodisasi ham boʻlmaydi. Chunki tarkibida asosiy yarim predikativlik mazmuni boʻlgan ajratilgan nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlagi bor. Shuning uchun ajratilgan aniqlovchi yoki ajratilgan izohlovchi ishtirok etgan nutqda uyushiqlik hodisasi konstruksiyalarini sodda nutqda uyushiqlik hodisasi bilan qoʻshma nutqda uyushiqlik hodisasi orasida turuvchi murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilar deb ajratish zarur boʻladi. Nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan boʻlaklari muhim stilistik vositalardan biridir. Murakkab fikrni sodda, ixcham va ta’sirli ifodalash usullaridan biri ajratilgan boʻlaklardan foydalanishdir. Uyushiq boʻlaklar stilistikada tasviriy vositalar guruhiga kiradi. Bunday boʻlaklar yordamida umumiy tasvirlarning detallari, personajlarning harakat dinamikasi, voqelik tasvirlanadi. Sh.Xolmirzayev asarlari tilida uslubiy vazifa bajarishga xizmat qiluvchi uyushiq boʻlaklar asarning oʻziga xosligini, mavqeini belgilovchi eng muhim vositalardan biri sanaladi. 5 Odatda, nutqda uyushiqlik hodisasilarda birdan ortiq sintaktik jihatdan teng boʻlak ketma-ket kelishi mumkin. Bunday boʻlaklar bir-biridan toʻxtam bilan ajralib, sanash ohangida aytiladi. Badiiy uslubdagi nutqda esa uyushiq boʻlaklari tabiat manzarasi, vaziyat va shaxsni obrazli tavsiflash maqsadida qoʻllanadi. Uyushiq boʻlaklar tasvirning yana ham toʻlaroq, yaqqolroq va ifodaliroq qilishda yozuvchiga yordam beradi. Uyushiq boʻlaklar quyidagi xususiyatlari bilan xarakterlanadi: 1. Uyushiq boʻlak nutqda uyushiqlik hodisasida bir xil sintaktik vazifani bajaradi. 5 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Т., 1995. 10 2. Uyushiq boʻlak komponentlari oʻzaro teng aloqada boʻladi va teng bogʻlovchilar yordamida bogʻlanadi. 3. Uyushiq boʻlak oʻzi uchun umumiy hisoblangan boʻlak bilan bir xil munosabatda boʻladi. 4. Uyushiq boʻlaklar sanash intonatsiyasi orqali talaffuz qilinadi. 5. Uyushiq boʻlaklar, odatda, bir xil soʻz turkumlaridan ifodalanadi. Nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida ega yakka holda qoʻllanishi uyushib ham keladi. Bunday egalar grammatik tomondan bir-biri bilan teng boʻladi. Uyushib kelgan egalarning biri ikkinchisini ergashtirmaydi, ulardan birini aniqlash uchun ikkinchisiga savol berish ham mumkin emas. Uyushiq egalar grammatik jihatdan teng boʻlib, nutqda uyushiqlik hodisasida nutqda uyushiqlik hodisasining ikkinchi darajali boʻlagi – aniqlovchini ergashtiradi va kesimga bogʻlanadi. Bunda aniqlovchi uyushib kelgan egalarning hammasiga ergashishi yoki ulardan biriga ergashib kelishi yoki ergashmasligi mumkin. Ammo uyushib kelgan egalarning barchasi kesimga bogʻlanadi. Badiiy asarda uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasilarda ketma-ket qoʻllanganini koʻrish mumkin 6 : Biz, ayniqsa, koʻklam kezlarida toʻrt-beshta boʻlvolib, poliz paykallarida izgʻib yurardik. Oʻtgan yildan qolib ketgan sabzi bormi, lavlagi, kartoshka bormi – kavlab olib, qishloqning chetidagi bir gʻarib dala shiyponiga borib, oʻt yoqib, uning qoʻriga topgan tutganimizni koʻmib-pishirib yer edik. Qoʻllarimiz, ogʻzi-burnimiz qorayib, bir-birimizdan kulib, maza qilib oʻtirardik. 7 Uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasida barcha nisbatdagi fe’llarga bogʻlana oladi. Majhul nisbatdagi fe’l bilan bogʻlangan uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasida obyektni ifodalasa, qolgan nisbatdagi fe’llar bilan bogʻlangan uyushiq egalar esa subektni tasvirlaydi. Asosan ot yoki otlashgan soʻzlar uyushiq ega vazifasida keladi. Ayrim holda uyushiq egalar ot, harakat nomi bilan aralash holda ifodalanishi mumkin. Uyushiq egalardan qahramonning xarakterini, shaxsini 6 Ashurova D, Ubayeva F, Boltaboyeva H. Gapning uyushgan va ajratilgan boʻlaklari. -T.,1962. 7 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Т., 1995. 11 koʻrsatishda foydalaniladi: O, Tohirning haybati, salobati, salmoq bilan o ylab ʻ do stlar. ʻ (Kuzda bahor havosi ) Grammatik shakliga qarab, uyushiq egalarga beriladigan savollar shaklining oʻzgarishi, ya’ni egalik va koʻplik qoʻshimchalarini qabul qilishi mumkin. Bu holat oʻzbek tilining oʻziga xos xususiyatlaridan biridir. Tuzilish jihatdan uyushiq egalar bitta soʻzdan yoki soʻz birikmasidan iborat boʻlishi mumkin: 1. Uyushiq egalarning har biri bitta soʻzdan iborat boʻladi: - He, bolam-e, ko p azob chekkan ekanmiz-da, - dedi opa piqillab. – Ishton bilan nima ishing bor ʻ de... Erimmisan? Pirqa, partiya, kamunis... (Qushlar qishlovdan qaytdi) . 2. Uyushib kelgan egalarning biri bitta soʻzdan, ayrimlari esa soʻz birikmasidan iborat boʻladi: O, Tohirning haybati, salobati, salmoq bilan oʻylab nutqda uyushiqlik hodisasiirishi menga juda yoqdi-da, doʻstlar. (Kuzda bahor havosi) 3. Soʻz birikmalari ham ega vazifasida kelganda uyushib kelishi mumkin: - Qani, kattalar, kelinglar, - deydi hakam shunda. Va gugurt cho pmi, bir tiyinlik sariq chaqami qisilgan mushtlarini uzatib turadi. ʻ (Toʻp oʻyin) Bunday hollarda uyushiq boʻlak boʻlib kelayotgan soʻz birikmalari tarkibida bir xil soʻz takrorlanishi mumkin. Bu holat she’riyatda musiqiylikni ta’minlash uchun xizmat qiladi. nutqda uyushiqlik hodisasida takror qoʻllangan egalar uyushib kelgan ega hisoblanmaydi. Shuningdek, uyushib kelgan egalar bogʻlangan kesimlar ayrim hollarda tushib qoladi, grammatik kesim nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmunidan anglashiladi. Masalan: - He, bolam-e, ko p azob chekkan ekanmiz-da, - dedi opa piqillab. – Ishton ʻ bilan nima ishing bor de... Erimmisan? Pirqa, partiya, kamunis... (Qushlar qishlovdan qaytdi); Uzun bu imoratning orqa tomoni oq devor bilan o ralgan saroy ʻ edi: sigir, qo y, pichan ʻ ... Ushbu parchada keltirilgan misolda kesim ifodalanmagan, lekin nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmunidan kesimni anglash mumkin. 12 Uyushiq boʻlak qismlari dastlab, ikki qismdan iborat boʻladi. Harakat yoki holatning bajarilishida, ifodalanishida suby ektning ishtiroki, narsa-predmetning belgisi, harakat-holat obektining miqdori kabilarning mavjudligiga qarab uyushib kelgan boʻlak qismlari safi ortishi mumkin: 8 Nimagaki, uning nigohida bizga nisbatanmi – bir yovuzlik, yotlik bor edi. Agar uyushiq boʻlak uchdan ortiq boʻlsa fikrni boʻrttiradi, aslan, uyushgan boʻlak uchdan ortiq boʻlgan oʻrinlarda fikr aniq va kuchli ifodalanadi: Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet boʻlishi, suyanchigʻi baland – taxtmonand kursilar-u uzun stol ham boʻlishi, chetda yumshoq devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yiriy-yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini ont ichaman, ont ichaman, shu yerda koʻrdim. Shuningdek, mumkinligini soʻzi yaxlitlovchi sifatida qoʻllangan va fikr ixchamlangan. Bu soʻz har bir uyushiq boʻlakka qoʻshilsa, talaffuz birmuncha qiyinlashadi: Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet boʻlishi, suyanchigʻi baland – taxtmonand kursilar-u uzun stol ham boʻlishi, chetda yumshoq divan-u kreslolar turishi, devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yiriy-yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini shu yerda koʻrdim - Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet boʻlishi mumkinligini, suyanchigʻi baland – taxtmonand kursilar-u uzun stol ham boʻlishi mumkinligini, chetda yumshoq divan-u kreslolar turishi mumkinligini, devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yiriy-yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini ont ichaman ont ichaman, shu yerda koʻrdim tarzida. 1.2. O zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasilarning qo llanishi xususiyatlari. ʻ ʻ Uyushiq egalar egalik qoʻshimchasini olgan holatda ham qoʻllanadi. Bunda egalik qoʻshimchalari uyushiq boʻlaklarning har biriga alohida qoʻshiladi yoki hammasi uchun umumiy boʻlib, oxirgi boʻlak tarkibida keladi: Darvoqe o tgan bir-ikki oy mobaynida bo ʻ yin-u qanotlari ʻ cho zilib qolgan, ʻ 8 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Т., 1995. 13 qandaydir oriqlagandek ko rinar, ammo yetilayotgan yirtqich qushligi yaqqol bilinib ʻ turardi. Uyushiq egalarni ot soʻz turkumidan boshqa soʻz turkumlari ham ifodalay oladi. Masalan, uyushiq egalar olmoshlar bilan, koʻp hollarda esa kishilik olmoshlari bilan, ba’zida esa egalik va koʻrsatish olmoshlari bilan ham ifodalanadi. Biroq soʻroq, birgalik, belgilash , boʻlishsiz lik olmoshla ri bilan uyushiq egalar deyarli ifodalanmaydi. Uyushiq egalar olmoshlar bilan ifodalanganda, birlik va koʻplikdagi I, II, III shaxsdagi kishilik olmoshlari bilan ifodalanadi, ammo birlik koʻplikni ifodalovchi bir shaxsdagi kishilik olmoshi bilan ifodalanmaydi. Kishilik olmoshlari uyushiq ega vazifasida kelganda, egalik qoʻshimchalarini qabul qilmaydi. Uyushib kelgan egalar ot va olmosh soʻz turkumi bilan ifodalanishi bilan bir qatorda, sifatdosh, otlashgan sifat, son, fe’l bilan ham ifodalanishi mumkin. Otlashgan soʻzlar xuddi ot soʻz turkumi kabi kelishik, egalik hamda koʻplik qoʻshimchalarini qabul qiladi hamda otning soʻroqlariga javob boʻladi. Uyushiq egalar fe’llar bilan ifodalanadi. Bu holat, ya’ni uyushiq egalarning fe’l soʻz turkumi bilan ifodalanishi boshqa soʻz turkumlariga qaraganda kamroq uchraydi: Men o zimni yana o nglab oldim: ʻ ʻ nazarimda “turk”u “ingliz”larning bir yoqadan bosh chiqarib mening yonimni olishayotgani , zo ravonga esa ʻ nutqda uyushiqlik hodisa si qotishga jur’at etishgani menga dalda bo lgan edi. ʻ (Toʻp oʻyin). Hozirgi oʻzbek adabiy tilida bunday fe’llar, koʻpincha, juft shaklda boʻladi, lekin asarda bu xildagi fe’llar sanash ohangi yordamida bogʻlanadi. Ma’lumki, uyushiq boʻlaklar bir-biri bilan oʻzaro teng aloqaga kirishadilar. Oʻzbek tilida uyushiq egalar bir- biriga quyidagi yoʻllar bilan bogʻlanadilar: intonatsiya vositasida; teng bogʻlovchilar vositasida. Oʻzbek tilida intonatsiya yoki ohangga quyidagicha ta’rif beriladi: Intonatsiya (lot. intonare – baland tovush bilan talaffuz etaman). Nutqning sintaktik ma’nolarni va ekspressiv-emotsional boʻyoqlarni ifodalashi uchun xizmat qiluvchi ritmik-melodik tomoni; ovozning baland-pastligi. Shunga koʻra, intonatsiya ham turlarga ajratiladi. Uyushiq boʻlaklarni sanash ohangidan foydalaniladi. 14 Sanash intonatsiyasi deb ketma-ket keluvchi qismlarni aytishda qoʻllanadigan intonatsiya (notugal intonatsiyaning bir koʻrinishi). Uyushiq boʻlaklar oʻrtasida ham notugallik boʻlgani uchun sanash intonatsiyasi yordami bilan bogʻlanadi. Shuningdek, bu qismlar oʻrtasida biriktiruvchi kichik toʻxtam ham boʻladi: Uzun bu imoratning orqa tomoni oq devor bilan o ralgan saroy edi: ʻ sigir, qo y, pichan.. ʻ . Biriktiruvchi bogʻlovchilar ikki qismdan iborat uyushiq egalarni va koʻp qismli uyushiq egalarning oxirgi ikki qismini oʻzaro biriktirib bogʻlaydi. Uyushiq ega qismlari oʻrtasida qoʻllangan biriktiruvchi bogʻlovchilar sanashning tugaganligini ifodalaganligi sababli, uyushiq ega qismlari biriktiruvchi bogʻlovchilar bilan bogʻlanganda, uyushiq ega qismlari sonini orttirish, sanashni davom ettirishning imkoni boʻlmaydi: Aksincha: endi men o zimizning anavi tomondagi ʻ dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam-kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni ʻ ʻ yanada ko proq yaxshi ko radigan bo lib qolgan edim. ʻ ʻ ʻ Ayrim hollarda koʻp qismli uyushiq egalarning oldingi qismlari oʻzaro biriktiruvchi bogʻlovchilar bilan bogʻlanadi. Uyushib kelgan eganing keyingi qismlari esa ohang vositasida bogʻlanadi. Bunda yuqorida koʻrgan holatning aksi boʻladi, ya’ni bu holatda uyushiq egalarning oʻzaro bogʻlanishdagi munosabati u qadar birikib yetmaganligi sababli uyushiq egalar sonini koʻpaytirish, sanashni davom ettirish mumkin boʻladi. Lekin bunday shakllar ushbu asarda uchramaydi. Badiiy uslub uchun uyushiq boʻlaklarning qaysi formada kelishi ham muhimdir. Odatda, uyushiq boʻlaklar koʻmakchili va kelishikli formada, birlik yoki koʻplik formada, egalik va shaxs-son affikslarini olgan holatda, uyushiq boʻlak kesim boʻlganda toʻliq shakllangan yoki qisman shakllangan holda qoʻllanadi. Bunda ikki holat koʻzga tashlanadi: uyushiq boʻlaklarning oxirgisi tarkibida kelgan kelishik affiksi, koʻmakchi, koʻplik formasi, egalik va shaxs-son affikslari, sostavli kesimning ikkinchi komponenti uyushiq boʻlaklarning hammasi uchun umumiy boʻladi. Bunday formantlar, koʻmakchilar, koʻmakchi yoki toʻliqsiz fe’llar uyushiq boʻlaklarning har biriga alohida-alohida qoʻshilishi yoki ular bilan alohida- alohida kelishi mumkin. Bu 15 nutqning logik-grammatik, stilistik xususiyatlari bilan izohlanadi. 9 Uyushiq boʻlaklar ifodalagan tushunchalar alohida ta’kidlanganda, morfologik formant va koʻmakchilar, uyushiq boʻlaklarning har biriga qoʻshilib keladi. Nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining barchasi uyushib kela oladi: Uyushiq ega. Uyushiq egalarni bogʻlashda yuklamalar ham ishtirok etadi. Uyushib kelgan egalarga - mi yuklamasi aralash holda qoʻshilib noaniqlik ma’nosini ifodalaydi. Uyushiq qator a’zolari harxil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Biz, ayniqsa, ko klam kezlarida ʻ to rt-beshta bo lvolib, poliz paykallarida izg ib yurardik. O tgan yildan qolib ketgan ʻ ʻ ʻ ʻ sabzi bormi, lavlagi, kartoshka bormi – kavlab olib, qishloqning chetidagi bir g arib ʻ dala shiyponiga borib, o t yoqib, uning qo riga topgan-tutganimizni ko mib-pishirib ʻ ʻ ʻ yer edik. Bir xil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Qo llarimimiz, og zi-burnimiz ʻ ʻ qorayib, bir-birimizdan kulib, maza qilib o tirardik ʻ “ammo” yordamchisi uyushiq boʻlak qismlarini zidlab koʻrsatadi, uyushiq boʻlaklar bunday paytda yoyiq konstruksiyali boʻlsa, zidlik ma’nosi boʻrtib turadi: To g ri, bu yerda yashashlari – ʻ ʻ bir umrlik emasligi, ammo ijaraga ham turmayotganlari o qtin-o qtin yodlariga tushib ketardi, albatta ʻ ʻ (Oʻzbek bobo). Uyushiq kesim. Fe’l kesimlarning uyushib kelishi nutqning koʻtarinkiligi haqida tasavvur beradi. Ot kesimlar uyushganda kesimlik affiksi yaxlitlovchi forma sifatida oxirgi uyushiq boʻlakka birikadi: Balkim uylaring tepasida aylanadigan burgutlar – o shaning ʻ ota-onasi yoki aka-ukasidir ? Agar ot kesim murakkab koʻrinishda boʻlsa, analitik shakli oxirgi uyushiq boʻlakka birikadi: Kuchukvachcha mushtdek bo lgani ʻ dovyurak, jangari bo larkan. ʻ Uyushiq toʻldiruvchi. Uyushiq qator a’zolari harxil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Aksincha: endi men o zimizning ʻ anavi tomondagi dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam-kigiz, buyralarimiz-u po stak va ʻ 9 Ahmedova N. Oʻzbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnotativ tadqiqi: Filol.fanlari nomzodi diss. ...avtoref. -T., 2008. 16 ko rpachalarimizniʻ yanada ko proq yaxshi ko radigan bo lib qolgan edim. ʻ ʻ ʻ Uyushiq qator a’zolarida grammatik shakllar yaxlitlovchi forma sifatida qoʻllangan: Biroq tasvirdagi shohlar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechuk bo lib buncha ʻ dav-daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo lbars yo qoplon ovlariga ʻ chiqishar ekan? Uyushiq aniqlovchi. Masalan, qaratqich aniqlovchilar uyushib keladi va bunda grammatik vosita har bir uyushiq boʻlakda qatnashadi: Yopiray, tulkining ham, bo rining ham, qoplonning ham ʻ terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning ʻ shoxlari-da bor edi. Qaratqich aniqlovchilar uyushib kelganda grammatik vosita oxirgi uyushiq boʻlakda qatnashadi: Endi Rais boboning men bilan o g lining ʻ ʻ yaqinligiga hamda burgutga bo lgan munosabati haqida. ʻ Nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida qator kelgan sifatlovchilar uyushgan va uyushmagan holda boʻlishi mumkin. Sifatlovchilar predmetni bir tomondan aniqlab, uning bir yoki turli belgilarini bildirsa va oʻzaro teng holatda boʻlsa, uyushib keladi. Uyushgan sifatlovchilar sifatlanmishga ayrim - ayrim holda bitishuv usuli bilan birikadi va ular yoyiq holda boʻladi: Jahon urushining asorati hamon bilinar, ayniqsa, otalari urushda xalok bo lib, onalari er qilib ketgan, o zlari ʻ ʻ yetimlar uyida jon saqlagan bolalarning ko pligidan bilinardi ʻ . (Toʻp oʻyin). Uyushgan sifatlovchilar bir soʻzdan tuzilgan boʻladi: U – ajoyib va fojiaviy manzara edi. Uyushgan hol. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga berilib ketdiki, tuyqus qafasga urildimi yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi – xuddi o q tekkandek bir ag darilib ʻ ʻ Uyushgan boʻlaklar yoyiq yoki yigʻiq holda boʻladi: bir nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlagining oʻzi uyushib kelsa, yigʻiq, bular oʻziga oid soʻzlar bilan kengayib kelsa, yoyiq boʻladi. “ va ”, “ hamda ” bogʻlovchilari koʻp qismli uyushiq egalarning oxirgi qismlarini bogʻlashga xizmat qilmasligi bilan farq qiladi. Uyushiq egalar juft-juft boʻlib kelgand a esa, “ va ” bogʻlovc hisi singari juft qismlar ni oʻzaro 17 bogʻlaydi: ...gohida shox ostidagi katta tog oraga solib qo yilgan suvga tushib olib,ʻ ʻ qanotlarini pat-patlatib urib cho milar, ʻ so ngra shumshukkina bo lib chetga chiqar ʻ ʻ va soyni kechib o tgan moldek silkinib patlarini ʻ qurita boshlar edi . Yoki bir nutqda uyushiqlik hodisasida “ va ”, “ hamda ” bogʻlovchilari boshqa-boshqa boʻlaklarni uyushtirishga xizmat qilish uchun qoʻllanganda va bogʻlovchisi oʻrnida bilan bogʻlovchi-koʻmakchisi ishtirok etishi mumkin: Endi Rais boboning men bilan o g lining yaqinligiga hamda burgutga bo lgan ʻ ʻ ʻ munosabati haqida. Biriktiruvchi bogʻlovchilar oʻrnida “ -u ”, “ -yu ” yuklamalari ham uyushiq egalarni bogʻlashda xizmat qiladi. “ -u ”, “ -yu ” yuklamalari vositasida bogʻlangan uyushiq egalar ta’kid va kuchaytirish ma’nolarini ifodalaydi: Aksincha: endi men o zimizning anavi tomondagi ʻ dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam-kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni ʻ ʻ yanada ko proq yaxshi ko radigan bo lib qolgan edim. ʻ ʻ ʻ Uyushiq egalarni oʻzaro bogʻlashda biriktiruvchi bogʻlovchilar singari ayiruv bogʻlovchilari ham qoʻllanadi. “ yo ”, “ yoki ”, “ yohud ” ayiruv bogʻlovchilari yakka holda, “ dam... dam ”, “ goh... goh ” bogʻlovchilari esa takror qoʻllanadi. Uyushiq boʻlaklar takrorlanuvchi bogʻlovchilar bilan birikib kelganda, uyushiq boʻlaklarning har biri grammatik forma yoki koʻmakchi bilan kelishi mumkin. Har biriga: Rost, uning qilig idan, aytimidan ʻ zavqlanib ketgandik . (Kuzda bahor havosi) Yoki oxirgi uyushiq boʻlakka: Biroq tasvirdagi shohlar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechuk bo lib buncha dav- ʻ daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo lbars yo qoplon ovlariga ʻ chiqishar ekan? “ goh ” bogʻlovchisi bilan bogʻlanganda ketma-ketlik ma’nosi reallashadi: Umuman, bu – o limtikxo r yirtqish qushlar turkumidan bo lsa ham, ʻ ʻ ʻ juda ozoda edi: Tumshug ini deng, butoqning ʻ goh bu, r osa suykab artar, gohida shox ostidagi katta tog oraga solib qo yilgan suvga tushib olib, qanotlarini pat-patlatib ʻ ʻ urib cho milar ʻ , so ngra shumshukkina bo lib chetga chiqar va soyni kechib o tgan ʻ ʻ ʻ moldek silkinib patlarini qurita boshlar edi . Uyushiq boʻlaklarning qoʻshimcha olishi yoki olmasligi, koʻmakchi soʻzlar bilan kelishi yoki kelmasligi uyushiq boʻlaklarning miqdori (uyushiq boʻlaklar 18 qancha koʻp boʻlsa, ularda qoʻshimcha va koʻmakchilarga zaruriyat shuncha kuchli boʻladi), bogʻlovchilarning mavjud yoki mavjud emasligi (bogʻlovchilar yordamida birikkanda qoʻshimcha va koʻmakchilarga ehtiyoj koʻp boʻladi), uyushiq boʻlaklarning semantik tomondan uzoq-yaqinligi, biriktiruvchi pauza (pauza qancha uzun boʻlsa, qoʻshimcha va koʻmakchilarni takrorlashga ehtiyoj shuncha kuchli boʻladi) kabi holatlarga ham bogʻliq. Qoʻshma nutqda uyushiqlik hodisasining birinchi sodda nutqda uyushiqlik hodisasiida uyushib kelgan qaratqich aniqlovchilar uch qismli boʻlsa va har biriga “ ham ” yuklamasi qoʻshilsa, ikkinchi sodda nutqda uyushiqlik hodisasiida uyushgan sifatlovchi aniqlovchi, shuningdek, hamda bogʻlovchisi yordamida egalar uyushsa, ma’no butunlay konkretlashadi va tasvir aniqligi ortadi. Ham soʻzi takrorlanib kelganda ikki xil ma’noni anglatadi: ham soʻzi oʻzi aloqador soʻzdan keyin kelsa, ayirib koʻrsatish, ta’kidlash, oldin kelsa, faqat ta’kidlash ma’nolari anglashiladi. Bilan yordamchisi bilan birikkanda esa faqat oxirgi uyushiq boʻlak grammatik formant oladi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham,ʻ qoplonning ham terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning ʻ shoxlari-da bor edi . Shuningdek, bu oʻrinda ham soʻzi ayirib koʻrsatish, ta’kidlash uchun kelgan. Bunda uyushiq boʻlaklar ham ayirib koʻrsatish, ham ta’kidlash uchun qoʻllangan. Bunda nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining uyushib kelishi biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida yuz beryapti. Uyushiq boʻlaklar tarkibidagi ham soʻzini tushirib qoldirsak ham, uyushiq boʻlaklarning birikish usuli oʻzgarmaydi: faqat uyushiq boʻlaklar ta’kidlanmagan, ayirib koʻrsatilmagan boʻladi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham, qoplonning ham terisi ilingan ʻ , bir nechta burama, changarak shox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da ʻ bor edi. - Yopiray, devorlarda tulkining, bo rining, qoplonning terisi ilingan, bir nechta ʻ burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da bor edi ʻ kabi. Demak, ham soʻzi takrorlanib kelganda, uyushiq boʻlaklar biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida birikadi. Ham soʻzi esa oʻzi aloqador boʻlgan soʻzning ma’nosini ta’kidlash, uni ayirib koʻrsatish uchun qoʻllangan. Demak, ham soʻzi takrorlanib qoʻllanganda yuklama hisoblanadi. Voqea-hodisa mazmunini ta’kidlab, 19 aniqlashtirib koʻrsatish maqsadida ba’zida uyushiq egalarning sifatlovchilari kengaytirilgan boʻladi: Saroydagi xilvatxona va undagi hayvonlardan shilib olingan terilar- u, arralab, qoqib olingan shoxlar ko z oldimgaʻ keldi: demak, bu ishlarning boshida o sha ʻ . Uyushiq boʻlaklar ma’noni kuchaytirish uchun ham xizmat qiladi. Bu koʻproq hollar, sifatlovchilar uyushib kelganda yuz beradi. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga berilib ketdiki, tuyqus qafasga urildimi yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi – xuddi o q tekkandek bir ag darilib ʻ ʻ pastlay boshladi . Ma’lum bir narsa, predmetlarni aniq ifodalash – ta’riflash uchun ot kesimning sifatlovchisi uyushib keladi: Bu el bo lmaydi, o g lim... Lekin ʻ ʻ ʻ chiroyli, mag rur ʻ qush . Uyushiq sifatlovchilar nutqning ekspressivligi uchun xizmat qiladi: Saroydagi xilvatxona va undagi hayvonlardan shilib olingan terilar-u , arralab, qoqib olingan shoxlar ko z oldimga keldi: demak, bu ishlarning boshida o sha odam tursa ʻ ʻ kerak . Ikki uyushiq egalarni koʻpincha va yoki hamda bogʻlovchilari bilan bogʻlanganini koʻrish mumkin: Shubha yo qki, shu tobda mehmonxona eshigi ʻ ochiq, u yerda Rais bobogina emas, u kishining xotini va o g li ʻ ʻ ham bor . Uyushiq egalarga nisbatan aniqlovchi umumiy va xususiy boʻlishi mumkin. Umumiy aniqlovchi uyushib kelgan ega qismlarining barchasida mavjud boʻlgan bir xil belgini koʻrsatadi, uyushiqlik zanjirini hosil qilgan eganing har birini aniqlaydi. Xususiy aniqlovchi esa uyushiq ega qismlarining barchasini birdek aniqlamaydi, ya’ni ulardan bittasining belgisini koʻrsatib beradi. 10 Uyushiq eganing birida mavjud boʻlgan belgi uyushiq zanjirdagi egalarning boshqalarida bu belgi boʻlmaydi. Umumiy aniqlovchi uyushiq egadan oldin keladi, biroq uyushiq egadan oldin qoʻllangan aniqlovchining hammasi ham umumiy aniqlovchi boʻla olmaydi. Yoyiq sifatlovchi aniqlovchilari uyushgan toʻldiruvchi orqali insonga xos tashqi belgilarni boʻrttirib koʻrsatish mumkin: ... O sha vaqtlarda ʻ “Tarzan” filmi 10 Qilichev E. Oʻzbek tilining amaliy stilistikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1992. 20 qo yilgan, ho -o , u – baquvvat, har yelkasiga bir odam o tirsa bo ladigan, daraxtdan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ daraxtga maymundek sakrab o tadigan yovvoyi yigitga taqlid qilib, necha-necha ʻ bolalarning qo l-oyog i singan edi ʻ ʻ . (Toʻp oʻyin) Shuningdek, asarda bir nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida yoyiq sifatlovchi aniqlovchilar uyushib qoʻllangan holatlar ham uchraydi. Bu esa fikrni yanada aniqlashtirishga yordam beradi: Jahon urushining asorati hamon bilinar, ayniqsa, otalari urushda xalok bo lib, ʻ onalari er qilib ketgan, o zlari yetimlar ʻ uyida jon saqlagan bolalarning ko pligidan bilinardi ʻ . (Toʻp oʻyin). Uyushiq boʻlaklarda umumlashtiruvchi birliklar funksional qoʻllanishiga koʻra farq qiladi. Badiiy nutqda umumlashtiruvchi birliklar odatda jins tushunchasini bildirib, tur tushunchasini ifodalovchi uyushiq boʻlaklardan oldin keladi. Lekin bularda umumlashgan birliklarning qoʻllanishi ancha murakkab. Bir tomondan, umumlashtiruvchi birlik jins tushunchasini, uyushiq boʻlaklar esa tur tushunchasini doimo aynan ifodalayvermaydi. Bundan tashqari, koʻpincha umumlashtiruvchi birlik vazifasida jamlik bildiruvchi boshqa soʻzlar, masalan, h ammasi, butun kabilar qoʻllanadi. Bular uyushiq boʻlaklardan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin. Ba’zan bunday soʻzlar takrorlanib kelib, ma’noni kuchaytiradi. Ikkitadan ortiq uyushiq egalar ba’zan umumlashtiruvchi boʻlakdan keyin bogʻlanadi. Bunday holatda uyushiq eganing sanash ohangi yordami bilan bogʻlangan qismlari esa mazmunan oʻzaro zich uyushiq shakllar fikrni toʻla oydinlashtiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimizda bor bisotimizni ko rsatdik: bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi: tosh qotgan ʻ ʻ “ piryanik”, bir kat jiyda, parvarda, kallaqand (Toʻp oʻyin). Haqiqatan ham, umumlashtiruvchi boʻlak jins tushunchasini, uyushiq boʻlak tur tushunchasini ifodalovchi soʻzlardan boʻladi, umumlashtiruvchi boʻlak uyushiq boʻlaklarni jamlab, umumlashtirib ifodalasa, uyushiq boʻlaklar umumlashtiruvchi boʻlakni izohlaydi, toʻldiradi. Aslan qurilmada umumlashtiruvchi boʻlakning ishtiroki zaruriy emas, biroq mazkur boʻlak nisbatan keng tushunchani ifodalaydi, bundan tashqari, uning maxsus ohang hamda toʻxtam bilan aytilishi ta’kid ma’nosini yuzaga keltiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimizda bor bisotimizni ko rsatdik: bu gal u ʻ 21 faqat yesa bo ladiganlarini oldi: tosh qotgan “piryanik”, bir kat jiyda, parvarda,ʻ kallaqand. - Xullas, uning amri bilan kissalarimizda tosh qotgan “piryanik”, bir kat jiyda, parvarda, kallaqan ni ko rsatdik: bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi ʻ ʻ tarzida qoʻllansa ta’kid ma’nosi yoʻqoladi. Uyushiq egalar ham umumlashtiruvchi boʻlak bilan qoʻllanishi mumkin va bunday holatda umumlashtiruvchi boʻlak ta’kidlash, xulosalash ma’nolarini ifodalaydi. Umumlashtiruvchi boʻlak , umumlashtirib ifodalaydi va uyushiq egalardan oldin ham, keyin ham qoʻllanishi mumkin. Lekin umumlashtiruvchi boʻlak qaysi oʻrinda ifodalanishidan qat’iy nazar u uyushiq egalardan pauza bilan ajraladi. Uyushiq egalarni bogʻlashda “ ham ” yordamchisi ham ishtirok etadi. Uyushib kelgan ega koʻp qismli boʻlsa va har biriga “ ham ” yuklamasi qoʻshilsa, chegaralash ma’nosi aniq boʻrtib turadi: Biroq, yigitchalar, bilib qo yinglarki, bizning falsafamizda ʻ hamma narsa Inson uchun, deyiladi. Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham... . Keltirilgan misolda jins va tur tushunchalari aynan ifodalanmagan, ular qisman toʻldirilga n. Umumla shtiruvch soʻz ( hamma narsa ) va uyushiq boʻlak( Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham ) dagi semantik xususiyat grammatik xususiyat kabi aynan boʻlgani boisidan, shakliy-mazmuniy aniqlik roʻyobga chiqadi. Uyushiq egalardagi grammatik forma – ham yuklamasining har bir uyushiq boʻlakka qoʻshilishi ajratish, chegaralash mazmunini aniq ifodalagan. Konstruksiyadan umumlashtiruvchi boʻlak olib tashlansa,fikr butunligiga putur yetadi va alohida e’tibor, diqqat qaratish yoʻqoladi: Biroq, yigitchalar, bilib qo yinglarki, bizning falsafamizda ʻ hamma narsa inson uchun, deyiladi. Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham... - Biroq, yigitchalar, bilib qo yinglarki, bizning falsafamizda ʻ tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham inson uchun, deyiladi. ... . Umumlashtiruvchi soʻz boʻlishsizlik olmoshlari, jam otlari, son turkumidagi soʻzlar, harakat nomlari kabi soʻzlar keladi. Miqdor ma’nosini jamlash maqsadida umumlashtiruvchi boʻlak son turkumidan tuziladi: Burilib ortimdagi devorga qarasam, o nlab qushlarning – ʻ kaklik deysizmi, chil, 22 xakka, qumri, hatto jannat chivinxo ri degan dumi uzun qizg ish qushningʻ ʻ ham ichiga bir nima tiqilgan mo lasi saf tortib turibdi. ʻ . Quyida keltirilayotgan misolda birinchi toʻldiruvchida - ni affiksini tiklab boʻlmaydi,ikkinchi toʻldiruvchi (odamlarni ) da esa belgili qoʻllangan. Uyushiq boʻlak hamda umumlashtiruvchi soʻz grammatik muvofiqlik asosida birikib, yakunlash, xulosalash mazmunini ifodalagan. Demak, bunday boʻlaklar oʻzi qatnashgan nutqda uyushiqlik hodisasi bilan semantik, grammatik, intonatsion yaxlitlikda bogʻlanadi. Shunisi e’tiborga loyiqki, ijodkor qoʻllagan uyushiq boʻlaklar fikrni toʻla ifodalashga yordam bergan: Biz bolalar zaldagi deraza pardalarini tushirib, nimqorong ilikda fosfor ʻ burgutni tomosha qilib, xayolimizda u tufayli qo zg algan har xil afsonalarni – ʻ ʻ toshqasrlar-u jodugarning bir “so f”i bilan tosh qotgan odamlarni ʻ eslab, ayni chog da haykalning qizil ko zlaridan xayiqib, shu boisdanmi, past ovozda ʻ ʻ nutqda uyushiqlik hodisa silashib o tirardik. ʻ 23 II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASILARNING LISONIY – SINTAKTIK XUSUSIYATLARI. 2.1. [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida. 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan ikki qismi o tgan edi.ʻ (S.A.) 2. Erta yog ib o tgan yomg ir chang va g uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq ʻ ʻ ʻ ʻ va toza edi. 3. Paxta dalalarida endi salqin kuchaygan, tunggi yellar esar..edi . (Oybek.) 4. Siddiqjon o ziga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga ham kelmas edi. ʻ (A.Q.) 5. Sayyora birinchi, ukam ikkinchi ekan . («Tong yulduzi».) 6. Ahmad tikuvchi, Salim bog da qorovul emishmi ʻ ? 7. Alpomishu Rustamlar sizga yor, Ravshanbek va Avazxonlar madadkor bo lsin ʻ . 8. Doklad ishning borishi, munozara esa butunlay boshqa masalahaqida . [WPm] 11 Uyushtiruvchi vosita sifatida. 1. Yaxshi topib, yomon qopib so zlar ʻ . (Maqol.) 2. Onasi o qisin, opasi ishlasin dedi ʻ . (M. Ismoiliy.) 3. Savr oyining bulutlari havoda o kirib, sellar quyib utdi ʻ . (Oybek.) 4. Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi . 5. Nilufar kitob, Feruza jurnal o qib o tirardi. ʻ ʻ 6. Mehnatdan do st, g iybatdan dushman ortar ʻ ʻ . 7. Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi . 8. Seni endi Azroil ham uradi, shayton ham . 9. Uning kelganini na qurbon ota payqadi, na Siddiqjon (A.Q.) 11 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал – функционал тадқиқи. – Т., 1994. 24 Nutqda uyushiqlik hodisasida ba’zan, nutqda uyushiqlik hodisasining boʻlagi vazifasidagi soʻzlardan tashqari, shunday soʻz yoki soʻz guruhi ham boʻladiki, ular shu nutqda uyushiqlik hodisasida mazmun jihatdan bogʻlansa ham, grammatik jihatidan bogʻlanmaydi. Bularga undalmalar kiradi. Undalmalar bosh kelishik shaklidagi ot yoki otlashgan soʻzlar bilan ifodalanadi. Ot bilan: Joniqul aka, - dedi birdan Sulton jilmayib. Otlashgan sifat bilan: Yaxshilar, biz ham boraylik. Son bilan: Uchinchilar, oldinga o tinglar. ʻ Olmosh bilan: Sen ham qani, bu yoqqa kelchi? Sifatdosh bilan: O qiganlar, sizlarga rahmat. ʻ Undov soʻzlar bilan :- Hoy, siz ovoz bermasangiz ham, doktor bo lardim. Bilasiz-ku! ʻ Soʻz birikmalari turgʻun iboralar bilan: Xayr, ko zim qorasi. nima qilyapsan? ʻ Undalmalar koʻpincha shaxsning ismi, familiyasi, unvoni, taxallusi, laqabi, kasbi yoki qarindoshlik munosabatlarini bildiruvchi bosh kelishik formasidagi soʻzlar bilan ifodalanadi: Karim Sobirovich, xonamga kiring. Ol, jiyan, yo l yurib kelgansan. umr o tar yeldek, o zingni shod tut. ʻ ʻ ʻ Emotsional nutqda undalmalar jonli va jonsiz predmetlarga, mavhum tushunchalarga qaratilgan boʻlishi mumkin. Masalan: Iltijo qilurman senga, tabiat meni pok niyatdan ayirma aslo. Ey quyosh, ko rsat yuzing. ʻ Nutqda uyushiqlik hodisasibila n grammatik jihatdan bogʻlanma gan undalmalarning turli koʻrinishlari bor. Misollarni chogʻishtiring: He, kambag alchilik qursin, ʻ azizim. To raqullar qishloqda eng faqir oillardan edi. ʻ Kambag alchilik odamni ehtiyotkor qilib qo yar ekan-da. ʻ ʻ . Ushbu misollardagi azizim soʻzi grammatik jihatidan nutqda uyushiqlik hodisasibilan bogʻlanmagan. So‘z kesimlik ko‘rsatkichi bilan shakllangan va kesimlik sintaktik pozitsiyasini egallagan bo‘lsa, u alohida hukm va tugal ma’no ifodalaydi hamda gap hosil qiladi. Yuqorida keltirilgan gapda ham uyushgan kesimning barchasi ( P m ) ko‘rsatkichi bilan 25 shakllantirilganda, ularning har biri alohida-alohida gapni hosil qiladi va natijada qo‘shma gap vujudga keladi. Qiyoslang: 1. Siz a’lochi va jamoatchi kishisiz (uyushiq kesimli gap) – Siz a’lochisiz va jamoatchisiz (qo‘shma gap) . 2. U vaqtlarda otam kosib, onam tikuvchi edi (uyushgan sodda gap) - U vaqtlarda otam kosib edi va onasi tikuvchi edi (qo‘shma gap). Ikkinchi gapning har bir kesimini ( P m ) bilan to‘la shakllantirib, qo‘shma gap tarzida qo‘llash uslubiy g‘alizlikni keltirib chiqaradi. Shu bois ushbu o‘rinda qo‘shma gap emas, balki uyushiq kesimli sodda gapni ishlatish o‘ng‘ay. Aktual vazifa nuqtai nazaridan gapni tashkil etuvchi unsurlar tema (ma’lum) va rema (yangi) qismlarga bo‘linadi. Gapning rema qismi kommunikativ (axborot) nuqtai nazardan ahamiyatli bo‘ladi. Savol ana shu remani aniqlash uchun beriladi. Gapning tema qismi ma’lum bo‘lganligi so‘roq gapda aynan takrorlanadi. Aktual bo‘linish – sof nutqiy hodisa. Lekin aktuallashish lisoniy strukturadan mutlaqo uzilgan deyish noto‘g‘ri. Har qanday hodisa muayyan mohiyatning namoyandasi bo‘lganligi kabi aktuallashish ham konstruktiv- sintaktik sathdan butunlay uzilmagan. Aktuallashishda gapning lisoniy strukturasi unsurlari bo‘lgan kesim, ega, hol o‘rinlari to‘ldiruvchilari yoki bu to‘ldiruvchilar kengaytiruvchilarining kommunikativ ahamiyati aktual bo‘linishni keltirib chiqaradi. Shu boisdan aktuallashishning lisoniy asosi konstruktiv-sintaktik lisoniy sath, aktuallashish jarayoni esa kommunikativ- sintaktik sath deb yuritiladi. 2.2. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan nutqda uyushiqlik hodisalarining nutqdagi ko rinishi. ʻ Nutq individual tabiatga ega bo‘lganligi bois, gapda ishtirok etayotgan so‘zlar tartibi ham erkin. Biroq bu «erkinlik» hech qachon umumiy lisoniy qonuniyat doirasidan tashqarida bo‘lmaydi. So‘zlovchining maqsadi, uslub talabi asosida so‘zlar umumiy tartibga ega bo‘ladi. Har qanday nutqiy gap, o‘zida ma’lum voqelikni ifodalash bilan birga, so‘zlovchining axborot maqsadini ham namoyon qiladi. Masalan, Jamshid maktabga ketdi gapida, Jamshidning maktabga ketishi voqeligi qayd qilinishi bilan birga, so‘zlovchining tinglovchiga Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma’lumotni 26 yetkazish niyati ham o‘z aksini topgan. Shu boisdan gap Jamshid qayerga ketdi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Demak, ushbu gapdagi voqelik Jamshidning qaerga ketganligi emas, balki kimning qaerga ketganligi, so‘zlovchining axborot maqsadi esa Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma’lumotni tinglovchiga yetkazish. Gapni Maktabga Jamshid ketdi shaklida o‘zgartirsak, voqelik oldingi gapdagi bilan bir xil, biroq so‘zlovchining axborot maqsadi Maktabga kim ketdi? so‘rog‘i orqali muayyanlashadi. Birinchi gapda harakatning yo‘nalishi, ikkinchi gapda harakatning bajaruvchisi – axborot mo‘ljali. Gapning axborot vazifasi nuqtai nazaridan tuzilishi aktual tuzilish deyiladi. Aktual tuzilmaning tarkibiy qismlari aktual bo‘lak deyiladi. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar. 1. Erta yog ib o tgan yomg ir chang va yomg irni yuvib ketgan, daraxtlarning ʻ ʻ ʻ ʻ yaproqlari tiniq va toza edi. 2. Uyg onganda suyaklari zirqirar, u o zini lanj tuyardi ʻ ʻ . 3. Axmoq horiganini bilmas, ko sa qariganini ʻ . 4. Axmoq qizini maqtar, tentak o zini ʻ (maqol). 5. Baland simyog ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyasi ʻ hovliga tushib turar edi (S. Zunnunova.) 6. Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod . (Maqol.) 7. Saodatxon jim qolgan, ko nglida g azab yonar edi ʻ ʻ .(«Sharq yulduzi».) 8. Birniki mingga, mingniki tumanga .(Maqol.) Koʻrinadiki, uyushgan gaplarni hosil qilishda uyushtiruvchi vosita muhim mavqega ega. Umumlashtirgan holda uyushgan gaplar kesimlari quyidagi xossalarga ega boʻladi: Hamma kesimlar bir xil shaklda boʻladi: a) (...[W1] Q - gan, ... [W2] Q - gan) edi; b) (...[W1] Q -ganday, ... [W2] Q - ganday) emish. Kesimdagi W ning grammatik shakli har xil boʻladi: a) (...[W] – - gan, ... [W2] – - (a)r-) Pm; 27 b) (... [W1] – -(i)b, ... [W2 ] – - mas) Pm. Kesimdagi W ham, Pm ham bir xil, ularning kengaytiruvchilari har xil boʻladi. [.. [W1] – - gan .. [W2] – -gan] Pm 12 Nutqda uyushiqlik hodisasi mazmuniga yoki uning ayrim boʻlaklari ma’nosiga oid qoʻshimcha izoh, ma’lumotlar beradi. Bular nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibiga nutqda uyushiqlik hodisasi bilan logik - semantik jihatdan munosabatga kirishadilar. Nutqda uyushiqlik hodisasilar nutqda uyushiqlik hodisasi shaklida boʻladi: Yoz boshlanib ketgan, kunduz kunlari qanchalik issiq bo lsa ʻ (tog ning ʻ toshlari darrov qiziydi- da), kechalari shunchalik salqin, hatto sovuq bo ladigan ʻ kunlardan biri edi . Nutqda uyushiqlik hodisasining barcha tiplari tarkibida kelishi mumkin. Ba’zan bir nutqda uyushiqlik hodisasi (koʻproq murakkablashgan nutqda uyushiqlik hodisasilar) tarkibida bir necha boʻlishi ham mumkin: ...Tolstoy uni tinglashga majbur bo lib, ko p xalqlarda inson ʻ ʻ oltmish yoshga to lganidan keyin “tarki dunyo etish odati” mavjudligi ʻ (masalan, hindularda o shanday odamlarning o rmonlarga ketib qolishlari, O rta Osiyoda esa ʻ ʻ ʻ Ahmad Yassaviy degan so fiyning 63 yoshdan keyin yer ostiga tushib yashagani...) ʻ haqida vazminlik bilan nutqda uyushiqlik hodisa siirib, nihoyat, barcha payg ambarlar – Allohning yerdagi rasullari ekani... ʻ (Tanholik) Yoki quyidagi kiritmalarga diqqat qiling: ... Ostin ibodatxonasida tilovat qilish – o tgan gunohlar ʻ (gunohlarini biroq har qadamida his qilardi) uchun tavba qilish – ha-ha, ruhoniydan “gunohlarimni so rab bering” deb iltimos qilish emas ʻ (unday ruhoniylarning tili boshqv-yu, dili boshqa ekanini Lev Nikolayevich yaxshi biladi: bu holni badiiy asarlarida ham, maqolalarida ham baralla aytgan, shu tariqa, albatta, cherkovning g azabini qo zg agan, keyin esa umuman dinga, Isoga ʻ ʻ ʻ 12 Сайфуллаева Р., Менглиев Б. в.б. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. III. – Т., 2006 28 Injilni noto g ri talqin qilayotganlarini isbotlab berganida, cherkovning toqati ʻ ʻ tugagan edi) .... (Tanholik) Nutqda uyushiqlik hodisasining qoʻshma nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibidagi sodda nutqda uyushiqlik hodisasidan farqi – uning ma’lum nutqda uyushiqlik hodisasiga nutq momentida tugʻilib qolgan ehtiyojiga koʻra kutilmagan tarzda birdan kiritilishi. Kiritma nutqda uyushiqlik hodisasining xususiyati uning yigʻiq (kesimdangina iborat) boʻlmasligi: Tag in shunisi zavqli ediki, u ʻ (hamon oyog idan bog langan) ʻ ʻ kata qafas ichida qanotlarini hilpillatib urib, burchakka suyab qo yilgan quruq o rik shohiga uchib ʻ ʻ chiqar, osha yerda mag rur o tirib, patlarini cho qir, sargish, gachak tumshug ini ʻ ʻ ʻ ʻ butoqqa rosa surkab artar edi . Ma’lumki, nutq jarayonida aytilayotgan fikrning tinglovchiga toʻla yetib borishi ucun, Nutqda uyushiqlik hodisasi mazmuniga yoki uning ayrim boʻlaklari ma’nosiga oid qoʻshimcha izoh, ma’lumotlar berish zaruriyati tugʻiladi. Bu zaruriyati nutqda kiritmalarni qoʻllash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Badiiy va soʻzlashuv uslubida kiritmalar koʻproq qoʻllaniladi. Kiritmalarning badiiy uslubida koʻproq qoʻllanilishin ing sababi – personajlar ning kechinmalar ini, qahramonl arning xarakterini kengroq yoritib berishga xizmat qiladi. Nutqiy gapning emotsionallikka ko‘ra turi Nutqiy gap emotsionallikka munosabat nuqtai nazaridan ikkiga bo‘linadi: 1) his- hayajonli gap; 2) his- hayajonsiz gap. Gap, ifoda maqsadidan qat’i nazar, his-hayajonli yoki his-hayajonsiz bo‘ladi. Qiyoslang: 1. Men keltiraman – ifoda maqsadiga ko‘ra darak gap, emotsionallikka ko‘ra his-xayajonsiz gap. 2. Men keltiraman! – ifoda maqsadiga ko‘ra darak gap, emotsianallikka ko‘ra his-hayajon gap. His-hayajonli gapda, fikr bilan birgalikda, so‘zlovchining kuchli his- tuyg‘ulari ham namoyon bo‘ladi. Demak, darak, so‘roq, buyruq gapga maxsus ohang berilishi natijasida his-hayajonsiz gap his-hayajonli gaplarga aylanadi: 29 1. Futbol boshlandi! 2 . Otam keldimi?! 3 . Hayda! Darak gap, ko‘pincha, his-hayajonsiz, buyruq gaplar esa his- hayajonli bo‘ladi. His-hayajonli gap his-hayajon darajasiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: fikrni his-hayajon bilan ifodalovchi gap: Futbol boshlandi!Men keltiraman! so‘zlovchining emotsional tuyg‘usini ifodalovchi gap: Oh! To‘y muborak! Ura! His-hayajon gapning o‘ziga xos fonetik, leksik va grammatik belgisi bor: maxsus ohangga egalik; gap tarkibida his-hayajon ifodalovchi so‘zlarning bo‘lishi: eh, oh, naqadar, qaniydi va hokazo; gap bo‘laklari tartibining o‘zgarishi: Oltin bu vodiylar, jon O‘zbekiston! emfatik urg‘u olgan so‘zni takrorlash: Sizdan so‘radim, sizdan . his-hayajon gap ko‘pincha bir tarkibli bo‘ladi: Ura! Dunay! Dunay! O‘zbek tilshunosligida uyushish hodisasi bilan bog‘liq uchta hodisa mavjud: gapda uyushgan so‘zlar (Bu haqda yuqorida aytildi); qo‘shma gapdagi uyushiq gaplar (Bu haqda quyida - «Qo‘shma gap» bahsida so‘z yuritiladi); uyushgan gaplar. Yo‘l-yo‘lakay shuni aytib o‘tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq qismli qo‘shma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa, bog‘lar yashnasa, sayilga chiqamiz . Gapning qolipi: [E1-W1Pm (-sa) E2-W2Pm(-sa), W3-Pm]. 2. Bahor kelsa, bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz . Qolipi: [(E1 - WPm1) ((E2 - W2Pm) va (W3Pm))]. Bu ikkala gap uyushiq qismli qo‘shma gap. Birinchi gapda ergash gap (Bahor kelsa, bog‘lar yashnasa) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh (bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz) uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa) ularga bab-baravar tegishli. Bular uyushiq gapdir. 30 Ma’lum bo‘ladiki, uyushiq gap qo‘shma gaplar tarkibida bo‘ladi. Uyushgan gap esa o‘zbek tilida sodda va qo‘shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U kesimdagi (W) si birdan ortiqligi bilan qo‘shma gapga, (Pm) ning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. Shuning uchun ham u o‘z mavqei bilan «oraliq uchinchi» dir, ya’ni sodda va qo‘shma gaplar orasidagi hodisadir. Sodda va qo‘shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudligi. Eganing bor-yo‘qligi, ifodalangan- ifodalanmaga ahamiyatsiz. Uyushgan gapni belgilashda esa bosh omil ikkita: bitta shakllangan kesimning mavjudligi; birdan ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyati bilan uyushgan gap egali sodda gapdan ham (Jahongir, Jamshid, Isroil o‘qidi), uyushiq kesimli sodda gapdan ham (egasi yo‘q yoki bor bo‘lsa, bitta, kesimning lug‘aviy qismi birdan ortiq, (Pm) qismi bitta – (Ular borgan va ko‘rgan edilar, qolipi [W1-W2] Pm]) farqlanadi. Nazariy talqinda uyushiq kesimli sodda gapda, demak, ega bitta, (Pm) qismlari umumiy bo‘lgan kesim birdan ortiq bo‘ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qo‘shma gap, uyushiq kesimli qo‘shma gap va uyushgan gapning eng kichik struktur sxemasini beramiz: (Qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini berish ma’qul. Chunki, [WPm] da ular (W va Pm) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangan. sodda gap: [WPm] uyushiq kesimli sodda gap: [(W1 -W2)Pm]; qo‘shma gap: [WPm-WPm]; uyushgan qismli qo‘shma gap: [([WPm]-[WPm])-[WPm]] yoki [(WPm] - ([WPm]- [WPm])]; uyushgan gap: [((E1-W2)-(E2-W2)) Pm]; Uyushgan gapga misol: 1. Otam rais, onam brigadir bo‘lgan edi. 2. Do‘kondorlarning ba’zilari kitob o‘qib, ba’zilari tasbeh o‘girib, ba’zilari esnab o‘tirishardi. 31 3. Uning qo‘llari ishda, ko‘zi shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi. 4. Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi. Uyushgan gapdagi umumiy bo‘lak [P m ] ni har bir shakllanmagan [ W ] ga alohida-alohida qo‘shish bilan osongina qo‘shma gap hosil qilish mumkin: Qiyoslang: 1 .Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi – uyushgan gap. Chakkasi tirishib ketdi va ko‘zi qizarib ketdi – qo‘shma gap. Ayrim holda uyushgan gapda ham ( P m ) nol shaklda bo‘lishi mumkin: U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti ishshaygan. Gap mazmunidan nolь shakl oxirgi so‘zda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o‘tgan zamonga aylantirish bilan amin bo‘lish mumkin: U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti burishgan edi. Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro umumiyligi (va, shu asosda, umumlashtiruvchi bo‘lagi) turli xil bo‘ladi: 1) hamma qismlari xususiy (farqli) bo‘lib, faqat ( P m ) qismi umumiy bo‘lgan uyushgan gap: Jamshid yozar, Isroil o‘qir edi; 2) hamma qismlari xususiy bo‘lib, faqat kesimning lug‘aviy qismi va kesimlik qo‘shimchasi umumiy bo‘lgan uyushgan gap: Jamshid tez, Isroil sekin yozar edi; 3) [WP m ] va uning kengaytiruvchi bo‘laklari umumiy bo‘lib, faqat ega va [WP m ] kengaytiruvchisining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap: Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi. ( P m ) uyushtiruvchisi vosita sifatida: 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan ikki qismi o‘tgan edi. (S.Ahm.)2 . Erta yog‘ib o‘tgan yomg‘ir chang va g‘uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3 . Paxta dalalarida endi salqin kuchaygan, tunggi yellar esar... edi. (Oyb.)4. Siddiqjon o‘ziga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga ham kelmas edi. (A.Qah .) 5. Sayyora birinchi, ukam ikkinchi ekan. (« Tong yuld. ».) 6 . Ahmad tikuvchi, Halim bog‘da qorovul emishmi? 7. Alpomishu Rustamlar sizga yor, Ravshanbek va Avazxonlar madadkor bo‘lsin. 8. Doklad ishning borishi, munozara esa butunlay boshqa masala haqida. (WP m ) uyushtiruvchi vosita sifatida : 32 1. Yaxshi topib, yomon qopib so‘zlar. (Maq.) 2 . Onasi o‘qisin, opasi ishlasin dedi. (M.Ism.) 3. Savr oyining bulutlari havoda o‘kirib, sellar quyib o‘tdi. ( Oyb .) 4 . Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5. Nilufar kitob, Feruza jurnal o‘qib o‘tirardi. 6. Mehnatdan do‘st, g‘iybatdan dushman ortar. 7. Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi. 8. Seni endi Azroil ham uradi, shayton ham. 9. Uning kelganini na Qurbon ota payqadi, na Siddiqjon ( A.Qah.) (W) yoki (Pm) kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap: 1. Erta yog‘ib o‘tgan yomg‘ir chang va yomg‘irni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 2. Uyg‘onganda suyaklari zirqirar, u o‘zini lanj tuyardi. 3. Ahmoq horiganini bilmas, ko‘sa qariganini. 4. Ahmoq qizini maqtar, tentak o‘zini ( Maq.) 5. Baland simyog‘ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyasi hovliga tushib turar edi. (S.Zun . ) 6.Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod. (Maq . ) 7. Saodatxon jim qolgan, ko‘nglida g‘azab yonar edi. ( « SHarq yuld. » ) 8. Birniki mingga, mingniki tumanga.( Maq . ) 33 XULOSA Nutq individual tabiatga ega bo‘lganligi bois, gapda ishtirok etayotgan so‘zlar tartibi ham erkin. Biroq bu «erkinlik» hech qachon umumiy lisoniy qonuniyat doirasidan tashqarida bo‘lmaydi. So‘zlovchining maqsadi, uslub talabi asosida so‘zlar umumiy tartibga ega bo‘ladi. Umumiy quyidagilarni qayd qilishimiz mumkin: Nutqda uyushiqlik hodisasini qo‘llaganimizda,ma’lum bir ohang yordamida bevosita sanash ohangi bilan qo‘llaymiz.Bu ovozimiz tonida hamda emotsianal harakatimizda ham o‘z aksini topadi. Nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiyalar – nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan boʻlaklari, nutqda uyushiqlik hodisasining uyushiq boʻlaklari, undalmalar, kirish boʻlaklar ekspressiv sintaksis vositalari sanalmasa-da, badiiy mazmunni oshiruvchi ifoda sifatida qayd etiladi. Nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklardan ayirilib, diqqat shu boʻlakka jalb etiladi. Bunday logik ajratish intonatsiyada ham oʻz ifodasini topadi; ajratilgan boʻlak boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklaridan farqlanuvchi alohida yarim hukm, yarim predikativlikka ega boʻladi. Bu birliklar har bir uyushuvchi qismga qoʻshilganda soʻzning ma’nosini ta’kidlash, uni ayirib koʻrsatish kabi uslubiy ma’nolar ifodalanadi. Xoʻsh, uyushgan gap nima va u uyushiq gaplardan nimasi bilan farqlanadi? Ma’lumki, har qanday gap grammatik yoki semantik- funktsional shakllangan boʻlishi lozim. Shu bois ular kesimga ega boʻlib, bu kesim WPm (kesimlik k oʻ rsatgichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki WP (semantik-funktsional shakllangan gap) tarzida boʻlishi lozim. WPm sodda gaplarda bitta, qoʻshma gaplarda esa birdan ortiq boʻladi. Xulosa qilib aytganda, kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda uyushgan gap qoliplarining nutqiy voqelanishi mavzusini rejalar asosida batafsil o‘rganish hisoblanadi. 34 FOYDALANAILGAN 1. Sayfullayev A. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida undalma. -T.: Fan, 1968; Hozirgi oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining semantikasi va grammatikasi. -T.: Fan, 2000. 2. Ashurova D, Ubayeva F, Boltaboyeva H. nutqda uyushiqlik hodisasining uyushgan va ajratilgan boʻlaklari. -T.,1962. –Bet.125. 3. Sayfullaeva R., Mengliev B. v.b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. III. – T., 2006.187 bet 4. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis.– T., 1987.198 bet 5. Ashurova D, Ubayeva F, Boltaboyeva H. nutqda uyushiqlik hodisasining uyushgan va ajratilgan boʻlaklari. -T.,1962. 187 bet 6. Abdullayev A. Oʻzbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli.-T.: Fan, 1987. 219 bet 7. Abdullayev A. Oʻzbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli.-T.: Fan, 1987. 8. Boltaboeva H. Oʻzbek tilida murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilar. - Toshkent: Fan, 1969. 9. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati. –Toshkent: Oʻzbekiston 2002. 10. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy oʻzbek tili. 2006. 11. Qilichev E. Oʻzbek tilining amaliy stilistikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1992. 12. Sayfullayev A. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida undalma. -T.: Fan, 1968; 13. Sayfullayev A. Hozirgi oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining semantikasi va grammatikasi. -T.: Fan, 2000. 14. Sayfullyeva R va b. Hozirgi oʻzbek tili. -T, 2007. 15. Yoʻldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. 2007. 16. Xolmirzayev Sh. Saylanma. III jild. Hikoyalar. Toshkent, 2006. 35 17. Gʻulomov A. Sodda nutqda uyushiqlik hodisasi. -Toshkent, 1955. 18. Gʻulomov A. , Asqarova M. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Sintaksis.- T, 1987. 19. Shomaqsudov A., Rasulov I., Qoʻngʻurov R., Rustamov H. Oʻzbek tili stilistikasi. –T.:Oʻqituvchi, 1983. 20. Sayfullayeva R va boshqalar. Hozirgi oʻzbek tili. –T., 2007. –Bet.340. 21. .Ashurova D, Ubayeva F, Boltaboyeva H. nutqda uyushiqlik hodisasining uyushgan va ajratilgan boʻlaklari. -T.,1962. –Bet.125. 22. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. –Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. – Bet. 45. 23. G‘ulomov A., Asqarova M. Koʻrsatilgan asar. -B.143. 24. Rahmatullayev SH. Hozirgi adabiy oʻzbek tili. –T.: 2006. -Bet. 379. 25. Sayfullayev A. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida undalma. -T.: Fan, 1968; Hozirgi oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi boʻlaklarining semantikasi va grammatikasi. -T.: Fan, 2000. 26. Abdullayev A. Oʻzbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli.- T.: Fan, 1987. -Bet.15. Ilmiy maqola,dissertatsiya,avtoreferat ishlar: 1.Ahmedova N. Oʻzbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnotativ tadqiqi: Filol.fanlari nomzodi diss. ...avtoref. -T., 2008.11 b 2.Ahmedova N. Oʻzbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnotativ tadqiqi: Filol.fanlari nomzodi diss. ...avtoref. -T., 2008. -Bet.14. Internet saytlari: 1.www. Literature.uz 2.www. genhis philol.ru 3.www. library.ziyonet.uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASI LISONIY TIZIMDA TAHLILI

1.1. Nutqda uyushiqlik hodisasilarning lisoniy tizimda tutgan oʻrni

1.2. Oʻzbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasilarning qoʻllanishi xususiyatlari

II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASILARNING LISONIY – SINTAKTIK XUSUSIYATLARI

2.1. [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida

2.2. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan nutqda uyushiqlik hodisalarining nutqdagi koʻrinishi

XULOSA

FOYDALANAILGAN ADABIYOTLAR

Купить