Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Uyushgan gap qoliplarining nutqiy voqelanishi

Купить
UYUSHGAN GAP QOLIPLARINING NUTQIY VOQELANISHI REJA: KIRISH …………………………………………………………………………….3 I BOB. NUTQDA UYSHIQLIK HODISASINING LISONIY TIZIMDAGI TAHLILI 1.1 Nutqda uyushuqlik hodisalarining lisoniy tizimda tutgan o‘rni….…………..5 1.2 O‘zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisalarining qo‘llanilish xususiyatlari…...15 II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISALARINING LISONIY – SINTAKTIK XUSUSIYATLARI 2.1 [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida………………………………………….26 2.2 [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushiqlik hodisalarining nutqdagi ko‘rinishi……………………………………………………………….29 XULOSA …………………………………………………………………………38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………….…………………40 2 KIRISH Mamlakatimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgandan keyin milliy qadriyatlarimizni, jumladan, uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan ona tilimizni o‘rganish ilmiy-nazariy va amaliy tomondan tadqiq etishga bo‘lgan e’tibor kuchayib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I. A. Karimov “xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish” davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishi ekanligini alohida ta’kidlagan. O‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi o‘zbek tilining taraqqiyoti yo‘lida yangi davrni boshlab berdi. Bu esa, o‘z navbatida, davrni o‘zbek tili tarixini to‘g‘ri va chuqur o‘rganish, til sathlarining tabiatini aniq tahlil etish va ularning badiiy matndagi imkoniyatlarini ilmiy tahlil qilish, bu yo‘nalishda zaruriy tadqiqot ishlarini olib borish va ilmiy xulosalarga kelish kabi dolzarb vazifalarni yuklaydi. Mustaqillik sharofati bilan o‘zbek tilining sintaksisining azaliy muammolaridan biri fikr almashuv va aloqa-aralashuvning asosiy birligi – kommunikativ birlik bo‘lgan nutqda uyushiqlik hodisasini tarkibiy qismlarga ajratish nutqda uyushıqlık hodisası va har bir bo‘lakning uyushiqlik hodisası qurilishidagi o‘rni, nutqda uyushiqlik hodisasining tarkibiy qurilishi masalasidir. Shu boisdan, nutqda uyushiqlik hodisasining lingvistik xususiyatlari bilan bir qatorda, uning psixologik xususiyatlarini har tomonlama o‘rganish, ularga har jihatdan e’tibor qaratish kuchaytirildi. Xususan, ma‘lumotni to‘la yoritishda murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning o‘rni alohida bo‘lib, tuzilish jihatdan murakkab tarkibga ega bunday nutqda uyushiqlik hodisasılarda mazmun hajmining kengligi kuzatiladi. Uyushgangan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilarning Grammatik belgilaridan kelib chiqilsa, ularning semantik tabiati yaqqol yuzaga chiqadi. 3 Til belgılar sistemasi bo‘lib, lisoniy belgilar qatorida nutqda uyushiqlik hodisasi alohida mavqega egadir, chunki nutqda uyushiqlik hodisasida shakl va mazmun to‘liqligi namoyon bo‘ladi. Hozirga qadar murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisalarining o‘ziga xos xususiyatlari muammosi rus va boshqa xorijiy tilshunoslikda birmuncha atroflicha o‘rganilgan. O‘zbek tilshunosligida mavjud darsliklarda ham nutqda uyushiqlik hodisalari bo‘limi berilgan. Ayrim ishlarda bunday nutqda uyushiqlik hodisalarining grammatik-semantik-stilistik xususiyatlari tadqiq etilgan. Badiiy asar tiliga oid darsliklarda murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisalarining stilistik xususiyatlariga to‘xtalingan. O‘zbek tiliga davlat maqomi berilishi, avvalo, tilshunoslik sohasida yangi- yangi tadqiqotlarning yuzaga kelishiga zamin yaratdi va o‘zbek olimlari tomonidan yangi-yangı izlanishlar olib borilmoqda Sintaktık sathda qurilishiga ko‘ra sodda, biroq mazmuniga ko‘ra murakkab sanaluvchi, ya’ni sodda nutqda uyushiqlik hodisalarning semantik-stilistik xususiyatlariga ham alohida e’tibor qaratish zarur deb o‘ylaymiz. Kurs ishining maqsadi: O‘zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasini tadqiq etish va o‘rganish asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda O‘zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisali gaplarni yasash mavzusini rejalar asosida batafsil o‘rganish. Kurs ishining tuzulishi: mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bir bob ikkitadan mavzuni o‘z ichiga oladi. 4 I BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASI LISONIY TIZIMDA TAHLILI 1.1. Nutqda uyushiqlik hodisasilarining lisoniy tizimda tutgan o‘rni O‘zbek tilshunosligida uyushish hodisasi bilan bog‘liq uchta hodisa mavjud: - gapda uyushgan so‘z shakllar; - qo‘shma gapdagi uyushiq gaplar; - uyushgan gaplar. Uyushiqlik umumiy holat bo‘lib, sodda gapga ham, qo‘shma gapga ham xosdir. Sodda gapda so‘z shakllar uyushib kelsa, qo‘shma gapda so‘zshakllar, sodda gaplar uyushib keladi. Aytilganidek, uyushiqlik ikki birlik (unsur) dan iborat bo‘ladi. Uyushuvchi unsur. Bu ikki unsur barcha uyushish hodisalarida mavjud bo‘ladi. Xo‘sh, uyushgan gap nima va u uyushiq gaplardan nimasi bilan farqlanadi? Ma’lumki, har qanday gap grammatik yoki semantik-funktsional shakllangan bo‘lishi lozim. Shu bois ular kesimga ega bo‘lib, bu kesim WPm (kesimlik ko‘rsatgichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki WP (semantik- funktsional shakllangan gap) tarzida bo‘lishi lozim. WPm sodda gaplarda bitta, qo‘shma gaplarda esa birdan ortiq bo‘ladi. Quyidagi gaplamı qiyoslaylik: 1. Ukang rasm chizar edi . Bu gapning lisoniy qolipi quyidagicha: [E QWPm] 2. Ukam rasm chizar edi va singlim televizor ko 'rar edi gapining qolipi esa quyidagicha: [E-WPm] va [E-WPm]. 5 Ko‘rinadiki, birinchi gapda WPm va uning kengaytiruvchilari majmui bitta, ikkinchi gapda ikkita va ular o‘zaro teng bog‘lovchi yordamida bog‘langan. Endi uchinchi gapga diqqat qilaylik: Ukam rasm chizar va singlim televizor korar edi. Bu oldingi gapimizdagi kesimlarning W qismlari o‘zgarmasdan saqlanganligi va Pm qismi bittaga qisqarganligi bilan undan farqlanadi. Demak, gapda W lar ikkita va Pm bitta bo‘lib, u ikkita W uchun ham umumiydir. Shu boisdan uni qavsdan tashqariga chiqarish mumkin. Bu gapning qolipi quyidagicha: [((E1-W1)va(E2-W2))Pm] Ko‘rinadiki, bitta umumiy Pm ga ega bo‘lgan birdan ortiq W dan tashkil topgan gaplar ham tilimizda mavjud. Bunday gaplar uyushgan gaplar deyiladi. Shuni aytib o‘tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq kismli qo‘shma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz 1. Bahor kelsa, bog‘lar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [((E1-WPm)- (E-WPm)-(E3-Pm)] 1 2. Bahor kelsa, bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz. (Ex-WPm1) ((E2- WPm2)(E-WPm)) Bu ikkala gap uyushiq qismli qo‘shma gapdir. Birinchi gapda ergash gaplar (Bahor kelsa, bog‘lar yashnasa) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh gaplar (bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz) uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa) ularga bab-baravar tegishlidir. Bular uyushiq gaplardir Ma’lum bo‘ladiki, uyushiq gaplar qo‘shma gaplar tarkibida bo‘ladi. Uyushgan gaplar esa o‘zbek tilida sodda va qo‘shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U kesimdagi W si birdan ortiqligi bilan qo‘shma gapga, Pm ning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. Sodda va qo‘shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudligidir. Eganing bor- yo‘qligi, ifodalangan-ifodalanmaganligi ahamiyatsizdır. Uyushgan gaplarni belgilashda esa bosh omil ikkita bitta shakllangan kesimning mavjudligi va birdan 1 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал функционал тадкики. Т., 1994. 6 ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyatlari bilan uyushgan gaplar egali sodda gaplardan ham (Jahongir, Jamshid, Isroil o‘qidi), uyushiq kesimli sodda gaplardan ham (egasi yo‘q yoki bor bo‘lsa bitta, kesimning lug‘aviy qismi birdan ortiq. Pm qismi bitta (Ular borgan va ko‘rgan edilar, qolipi [W-W] Pm]) farqlanadi. Shakl vazifaviy talqinda uyushiq kesimli sodda gaplarda, demak, ega bitta Pm qismlari umumiy bo‘lgan kesimlar birdan ortiq bo‘ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qo‘shma gap, uyushiq kesimli qo‘shma gap va uyushgan gaplarning eng kichik struktur sxemalarini beramiz. Qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini berish ma’qul. Chunki, WPm da ular (W va Pm) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangandir. 1. Sodda gap: [WPm] 2. Uyushiq kesimli sodda gap: [W1 + W2]Pm 3. Qo‘shma gap: [WPm U WPm] 4 Uyushgan qismli qo‘shma gap [([WPm] → [WPm]). [WPm]] yoki (WPm] ([WPm], [WPm]) 5. Uyushgan gap. [((E-W2) (E2-W2)) Pm] 2 Uyushgan gaplarga misollar keltiramiz: 1. Otam rais, onam brigadir bo‘lgan edi. 2. Do‘kondorlarning ba’zilari kitob o‘qib, ba’zilari tasbeh o‘girib, ba’zilari esnab o ‘tirishardi. 3. Uning qo‘llari ishda, ko‘zi shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi 4. Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi. Uyushgan gapdagi umumiy bo‘lak Pm ni har bir shakllanmagan W ga alohida-alohida qo‘shish bilan osongina qo‘shma gap hosil qilish mumkin. 2 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал функционал тадкики. Т., 1994. 7 Qiyoslang: 1. Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi – uyushgan gap. 2. Chakkasi tirishib ketdi va ko‘zi qizarib ketdi – qo‘shma gap. Ayrim hollarda uyushgan gaplarda ham Pm nol shakida bo‘lishi mumkin: U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti ishshaygan . Gap mazmundan nol shakl oxirgi so‘z shaklda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o‘tgan zamonga aylantirish bilan amin bo‘lish mumkin: U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti burishgan edi . Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro umumiyligi (va shu asosda umumlashtiruvchi bo‘lagi) turli xil bo‘ladi: Hamma qismlari xususiy (farqli) bo‘lib, faqat [Pm] qismi umumiy bo‘lgan uyushiq gaplar. Jamshid yozar, Isroil o‘qir edi . Hamma qismlari xususiy bo‘lib, faqat kesimming lug‘aviy qismi va kesimlik qo‘shimchalari umumy bo‘lgan uyushgan gaplar: Jamshid tez, Sardor esa sekin yozar edi. [WPm] va uning kengaytiruvchi bo‘laklari umumiy bo‘lib, faqat ega va [WPm] kengaytiruvchining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar: Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi. Nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiya va kategoriyalar o‘rganiladi. Bular quyidagilar: a) nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan bo‘laklari; b) nutqda uyushiqlik hodisasining uyushiq bo‘laklari; J)undalmalar; d) kirish bo‘laklar. Murakkab nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisalarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiyalardan biri sifatida nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan bo‘laklari ko'rsatiladi. Ularda mazmunan ma’lum maqsad ifodalanadi, ma’lum darajada predikativlik, hukım anglashiladi.: Bu tomonning har yoni ochiq, atrofdagi tog‘lar baralla ko‘rinar, bu yeming havosiyam boshqacha – 8 toza, o‘pka to‘lib nafas olar edi. Keyin bu tomonda bo‘sh yerlar, ya’ni bedazorlar mo‘l, u yerlarda bemalol chopqillab o‘ynash mumkin edi. Biror nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘lagini ajratishda “so‘z tartibi, ajratilgan bo‘lakning hajmi, o‘ziga xos intonatsiyasi, pauza, so‘z aloqasining xarakteri” 3 kabi belgilar e’tiborga olinadi. Ajratilgan bo‘lakning o‘ziga xos semantik funksiyasi bo‘ladi. Bu xususiyat shundan iboratki, ajratish orqali ma’lum bo‘lakning ma’nosi ajratib, bo‘rttirib ko'rsatiladi, boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘laklardan ayirib, diqqat shu bo‘lakka jalb etiladi. Bu logik ajratish intonatsiyada ham o‘z ifodasini topadi, ajratilgan bo‘lak boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘laklaridan farqlanuvchi alohida intonatsiya bilan talaffuz etiladi. Ajratilgan bo‘lak orqali sabab, ta’kid kabi qo‘shimcha ma’no ottenkalari yoki modal munosabatlar ifodalanadi. Bunday qo‘shimcha ma’no munosabatlarining ifodalanashiga sabab shuki, ajratilgan bo‘lak faqat o‘zi aniqlayotgan bo‘lak bilan aloqaga kirishib qolmay, aniqlanmish bilan munosabatga kirishayotgan bo‘lak bilan ham yoki nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmuni bilan ham aloqaga kirishadi (yuqoridagi misolda birikmali aniqlovchi aniqlanmish bilan ham, kesim bilan ham aloqaga kirishgan). Ammo bu ikki yoqlama munosabatning biri ham sematik, ham grammatik bo‘lib, ikkinchi xil munosabat esa faqat semantikdir. Sodda nutqda uyushiqlik hodisasi singari o‘z mustaqil, logik urg‘usi bor, u nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘laklaridan pauza bilan ajralib turadi, o‘ziga xos intonatsiyasi bo ladi.ʻ 4 Ajratilgan bo‘laklardagi intonatsiya oddiy nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘laklarining intonatsiyasiga o‘xshamaydi, ajratilgan bo‘lak alohida, pasaygan (ba’zan ko‘tarilgan) intonatsiya bilan talaffuz etiladi. Odatda, ajratilgan bo‘lakdan oldin kelgan, izohlanayotgan so‘zda intonatsiya ko‘tariladi, ajratilgan bo‘lakda esa intonatsiya pasayadi yoki odatdan tashqari ko‘tariladi: O‘zingiz o‘ylab ko‘ring: yam-yashil qir ostidagi zumraddek o‘tloq o‘rtasida qad ko‘targan oppoq imorat ustida-tepasida bir bahaybat qush aylanayotir. 3 Abdurahmonov G‘. Ajratilgan ikkinchi darajali bo‘lakar. – T.:Fan, 1955. 4 Sayfullayev A. Hozirgi o‘zbek tilida gap bo‘laklarining semantikasi va grammatikasi. – T.: Fan, 2000. 9 Nutqda uyushiqlik hodisalar mazmun va intonatsiyasidagi o‘ziga xos xususiyatlari bilan murakkab fikrni ifodalaydi: Yo‘ldoshboyning tug‘ilgan kuni munosabati bilan chorlangan mehmonlar, ya’ni, “aybdor”ning padari buzrukvori- yu volidayi muhtaraması, tag‘in ikkita feldsher bilan Yo‘ldosh o‘qiydigan sinf rahbari va biz jujuqlar he, stulda to‘g‘ri o‘tirishni bilmaydigan, ayrimining oyog‘i yerga tegmay tagiga qatlab olgan qishloq shumtakalari oldida burgutning ilk bor uzun ipda uchirilgani hikoya qilinar edi. Ammo murakkab fikrni ifodalovchi bu nutqda uyushiqlik hodisasi qo‘shma nutqda uyushiqlik hodisasi bo‘la olmaydi, chunki tarkibida faqat bitta predikativ birlik mavjud. Shu bilan birga, bu zil nutqda uyushiqlik hodisasi konstruksiyasi sodda nutqda uyushiqlik hodisasi ham bo‘lmaydi. Chunki tarkibida asosiy predikativ birlikdan tashqari, yarim predikativlik mazmuni bo‘lgan ajratilgan nutqda uyushiqlik hodisasi bo lagi bor. Shuning uchun ajratilgan aniqlovchi yokiʻ ajratilgan izohlovchi ishtirok etgan nutqda uyushiqlik hodisasi konstruksiyalarini sodda nutqda uyushiqlik hodisasi bilan qo‘shma nutqda uyushiqlik hodisasi orasida turuvchi murakkab nutqda uyushiqlik hodisalar deb ajratish zarur bo‘ladi. Nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan bo‘laklari muhim stilistik vositalardan biridir. Murakkab fikrni sodda, ixcham va ta‘sirli ifodalash usullaridan biri ajratilgan bo‘laklardan foydalanishdir. Uyushiq bo‘laklar stilistikada tasviriy vositalar guruhiga kiradi. Bunday bo‘laklar yordamida umumiy tasvirlarning detallari, personajlarning harakat dinamikasi, voqelik tasvirlanadi. Sh. Xolmirzayev asarlari tilida uslubiy vazifa bajarishga xizmat qiluvchi uyushiq bo‘laklar asarning o‘ziga xosligini, mavqeini belgilovchi eng muhim vositalardan biri sanaladi. 5 Odatda, nutqda uyushiqlik hodisasilarda birdan ortiq sintaktik jihatdan teng bo'lak ketma-ket kelishi mumkin. Bunday bo'laklar bir-biridan to 'xtam bilan ajralib, sanash ohangida aytiladi. Badiiy uslubdagi nutqda esa uyushiq bo'lakları 5 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Т., 1995. 10 tabiat manzarasi, vaziyat va shaxsni obrazli tavsiflash maqsadida qo'llanadi. Uyushiq bo laklar tasvirning yana ham to'laroq, yaqqolroq va ifodaliroq qilishda yozuvchiga yordam beradi. Uyushiq bo'laklar quyidagi xususiyatlari bilan xarakterlanadi 1. Uyushiq bo'lak nutqda uyushiqlik hodisasida bir xil sintaktik vazifani bajaradi. 2. Uyushiq bo'lak komponentlari o'zaro teng aloqada bo'ladi va teng bog'lovchilar yordamida bog'lanadi. 3. Uyushiq bo'lak o'zi uchun umumiy hisoblangan bo'lak bilan bir xil munosabatda bo'ladi. 4. Uyushiq bo'laklar sanash intonatsiyasi orqali talaffuz qilinadi. 5. Uyushiq bo'laklar, odatda, bir xil so'z turkumlaridan ifodalanadi. Nutqda uyushiqlik hodisası tarkibida ega yakka holda qo'llanishi bilan bir qatorda, uyushib ham keladi. Bunday egalar grammatik tomondan bir-biri bilan teng bo'ladi. Uyushib kelgan egalarning bin ikkinchisini ergashtirmaydi, ulardan birini aniqlash uchun ikkinchisiga savol berish ham mumkin emas. Uyushiq egalar grammatik jihatdan teng bo'lib, nutqda uyushiqlik hodisasida nutqda uyushiqlik hodisasining ikkinchi darajali bo'lagi aniqlovchini ergashtiradi va kesimga bog'lanadi. Bunda aniqlovchi uyushib kelgan egalarning hammasiga ergashishi yoki ulardan biriga ergashib kelishi yoki ergashmasligi mumkin. Ammo uyushib kelgan egalaming barchasi kesimga bog'lanadi. Badiiy asarda uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasilarda ketma-ket qo'llanganini ko'rish mumkin. 6 Biz, ayniqsa, ko klam kezlarida to'rt-beshta bo lvolib, poliz paykallarida izg'ibʻ ʻ yurardik O'tgan yildan qolib ketgan sabzi bormi, lavlagi, kartoshka bormi kavlab olib, qishloqning chetidagi bir g'arib dala shiyponiga borib, o't yoqib, uning 6 Ashurova D., Ubayeva F.. Boltaboyeva H. Gapning uyushgan va ajratilgan bo‘laklari. – T. 1962 11 qo'nga topgan tutganimizni ko'mib-pishirib yer edik. Qo'llarimiz, og'zi-burnimiz qorayıb, bir- birimizdan kulib, maza qilib o'tirardik. 7 Uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasida barcha nisbatdagi fe'llarga bog'lana oladi. Majhul nisbatdagi fe'l bilan bog'langan uyushiq egalar nutqda uyushiqlik hodisasida obyektni ifodalasa, qolgan nisbatdagi fe'llar bilan bog'langan uyushiq egalar esa subektni tasvirlaydı. Asosan ot yoki otlashgan so'zlar uyushiq ega vazifasida keladi. Ayrim holda uyushiq egalar ot, harakat nomi bilan aralash holda ifodalanishi mumkin. Uyushiq egalardan qahramonning xarakterini, shaxsini ko'rsatishda foydalaniladi: O, Tohirning haybati, salobati, salmoq bilan o'ylab nutqda uyushiqlik hodisastirishi menga juda yoqdi-da, do'stlar. (Kuzda bahor havosi) Grammatik shakliga qarab, uyushiq egalarga beriladigan savollar shaklining o'zgarishi, ya'ni egalik va ko plik qo'shimchalarini qabul qilishi mumkin. Bu holatʻ o'zbek tilining o'ziga xos xususiyatlaridan biridir. Tuzilish jihatdan uyushiq egalar bitta so'zdan yoki so'z birikmasidan iborat bo'lishi mumkin: 1 Uyushiq egalarning har biri bitta so‘zdan bo‘ladi: – He bolam-e, ko'p azob chekkan ekanmiz-da, dedi opa piqillab. Ishton bilan nima ishing bor de... Erimmisan? Pirqa, partiya, kamunis... (Qushlar qishlovdan qaytdi). 2. Uyushib kelgan egalarning bin bitta so'zdan, ayrimlari esa so'z birikmasidan iborat bo'ladi: O, Tohirning haybati, salobati, salmoq bilan o'ylab nutqda uyushiqlik hodisasirishi menga juda yoqdi-da, do'stlar. (Kuzda bahor havosi) 3. So'z birikmalari ham ega vazifasida kelganda uyushib kelishi mumkin: Qani, kattalar, kelinglar, - deydi hakam shunda Va gugurt cho'pmi, bir tiyinlik sariq chaqami qisilgan mushtlarini uzatib turadi. (To'p o'yin) 7 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Т., 1995. 12 Bunday hollarda uyushiq bo lak bo'lib kelayotgan so'z bınkımaları tarkibidaʻ bir xil so'z takrorlanishi mumkin Bu holat she'riyatda musiqiylikni ta'minlash uchun xizmat qiladi. Nutqda uyushiqlik hodisasida takror qo'llangan egalar uyushib kelgan ega hisoblanmaydi. Shuningdek, uyushib kelgan egalar bog'langan kesimlar ayrim hollarda tushib qoladi, grammatik tomondan ifodalanmasa-da, kesim nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmunidan anglashiladi. Masalan: He, bolan-e, ko'p azob chekkan ekanmiz-da, dedi opa piqillab. Ishton bilan nima ishing bor de... Erimmisan? Pirqa, partiya, kamunis... (Qushlar qishlovdan qaytdi), Uzun bu imoratning orqa tomoni oq devor bilan o'ralgan saroy edi sigir, qo'y, pichan… Ushbu parchada keltirilgan misolda kesim ifodalanmagan, lekin nutqda uyushiqlik hodisasining umumiy mazmunidan kesimni anglash mumkin. Uyushiq bo'lak qismlari dastlab, ikki qismdan iborat bo'ladi. Harakat yoki holatning bajarilishida, ifodalanishida subyektning ishtiroki, narsa-predmetning belgisi, harakat-holat obektining miqdon kabilarning mavjudligiga qarab uyushib kelgan bo'lak qismlan safi ortishi mumkin: 8 Nimagaki, uning nigohida bizga nisbatanmi bir yovuzlik, yotlik bor edi. Agar uyushiq bo'lak uchdan ortiq bo'lsa fikrni bo'rttiradi, aslan, uyushgan bo'lak uchdan ortiq bo'lgan o'rinlarda fikr aniq va kuchli ifodalanadi: Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet bo'lishi, suyanchig'i baland taxtımonand kursilar-u uzun stol ham bo'lishi, chetda yumshoq divan-u kreslolar turishi, devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yiriy-yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini ont ichaman, ont ichaman, shu yerda ko'rdim. Shuningdek, mumkinligini so'zi yaxlitlovchi sifatida qo'llangan va fikr ixchamlangan. Bu so'z har bir uyushiq bo'lakka qo'shilsa, talaffuz birmuncha 8 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Т., 1995. 13 qiyinlashadi Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet bo'lishi, suyanchig'i baland taxtmonand kursilar-u uzun stol ham bo'lishi, chetda yumshoq divan-u kreslolar turishi, devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yiriy- yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini ont ichaman ont ichaman, shu yerda ko'rdim – Mehmonxonaga billur idishlar, anvoyi ichimliklar saqlanadigan bufet bo'lishi mumkinligini, suyanchig'i baland taxtmonand kursilar-u uzun stol ham bo'lishi mumkinligini, chetda yumshoq divan-u kreslolar turishi mumkinligini, devorlarda tabiat manzaralari tasvirlangan yirik-yirik romlarda rasmlar turishi mumkinligini ont ichaman ontichaman, shu yerda ko'rdim tarzida. 14 1.2. O'zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasilarning qo'llanishi xususiyatlari. Uyushiq egalar egalik qo'shimchasini olgan holatda ham qo'llanadi. Bunda egalik qo'shimchalari uyushiq bo'laklarning har biriga alohida qo'shiladi yoki hammasi uchun umumiy bo'lib, oxirgi bo'lak tarkibida keladi: Darvoqe o 'tgan bir- ikki oy mobaynida burgutcha ancha yetilib, bo'yin u qanotlari chotlib qolgan, qandaydır oriqlagandek ko'rinar, ammo yetilayotgan yirtqich qushligi yaqqol bilinib turardi. Uyushiq egalarni ot so'z turkumidan boshqa so'z turkumlan ham ifodalay oladi. Masalan, uyushiq egalar olmoshlar bilan, ko'p hollarda esa kishilik olmoshlari bilan, ba'zida esa egalik va ko'rsatish olmoshlan bilan ham ifodalanadi. Biroq so'roq, birgalik, belgilash, bo'lishsizlik olmoshlari bilan uyushiq egalar deyarli ifodalanmaydi. Uyushiq egalar olmoshlar bilan ifodalanganda, birlik va ko'plikdagi I, II, III shaxsdagi kishilik olmoshlari bilan ifodalanadi, ammo birlik ko'plikni ifodalovchi bir shaxsdagi kishilik olmoshi bilan ifodalanmaydi Kishilik olmoshlari uyushiq ega vazifasida kelganda, egalik qo'shimchalarini qabul qilmaydi. Uyushib kelgan egalar ot va olmosh so'z turkumi bilan ifodalanishi bilan bir qatorda, sifatdosh, otlashgan sifat, son, fe'l bilan ham ifodalanishi mumkin. Otlashgan so'zlar xuddi ot so'z turkumi kabi kelishik, egalik hamda ko'plik qo'shimchalarini qabul qiladi hamda otning so'roqlariga javob bo'ladi. Uyushiq egalar fe'llar bilan ifodalanadi. Bu holat, ya'ni uyushiq egalaming fe'l so'z turkumi bilan ifodalanishi boshqa so'z turkumlariga qaraganda kamroq uchraydi: Men o'zimni yana o'nglab oldim: nazarimda "turk"u "ingliz "larning bir yoqadan bosh chiqarib mening yonini olishayotgani, zo'ravonga esa nutqda uyushiqlik hodisasi qotishga jur' at etishgani menga dalda bo'lgan edi (To'p o'yin). Hozirgi o'zbek adabiy tilida bunday fe'llar, ko'pincha, juft shakida bo'ladi, lekin asarda bu zildagi fe'llar sanash ohangi yordamida bog'lanadi Ma'lumki, uyushiq bo'laklar bir-bin 15 bilan o'zaro teng aloqaga kirishadilar. O'zbek tilida uyushiq egalar bir-biriga quyidagi yo'llar bilan bog'lanadilar:  intonatsiya vositasida,  teng bog'lovchilar vositasida. O'zbek tilida intonatsiya yoki ohangga quyidagicha ta'rif beriladi Intonatsiya (lot. intonare baland tovush bilan talaffuz etaman). Nutqning sintaktik ma'nolarni va ekspressiv-emotsional bo'yoqlarni ifodalashi uchun xizmat qiluvchi ritmik- melodik tomoni, ovozning baland-pastligi Shunga ko'ra, intonatsiya ham turlarga ajratiladi. Uyushiq bo'laklarni birlashtirishda esa, sanash ohangidan foydalaniladi. Sanash intonatsiyasi deb ketma-ket keluvchi qismlarni aytishda qo'llanadigan intonatsiya (notugal intonatsiyaning bir ko'rinishi). Uyushiq bo'laklar o'rtasida ham notugallik bo'lgani uchun sanash intonatsiyasi yordami bilan bog'lanadi. Shuningdek, bu qısımlar o'rtasida biriktiruvchi kichik to'xtam ham bo'ladi: Uzun bu imoratning orqa tomoni oq devor bilan o'ralgan saroy edi sigir, qo y, pichan...ʻ Biriktiruvchi bog'lovchilar ikki qismdan iborat uyushiq egalami va ko'p qismli uyushiq egalarning oxirgi ikki qismini o'zaro binktirib bog'laydi. Uyushiq ega qismlari o'rtasida qo'llangan biriktiruvchi bog'lovchilar sanashning tugaganligini ifodalaganligi sababli, uyushiq ega qismlari binktiruvchi bog'lovchilar bilan bog'langanda, uyushiq ega qismlari sonini orttirish, sanashni davom ettirishning imkoni bo'lmaydi: Aksincha endi men o'simining anavi tomondagi dala – shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni yanada ko'proq yaxshi ko'radigan bo'lib qolgan ʻ ʻ edim. Ayrim hollarda ko'p qismli uyushiq egalarning oldingi qismlari o'zaro biriktiruvchi bog'lovchilar bilan bog'lanadi. Uyushib kelgan eganing keyingi qismlari esa ohang vositasida bog'lanadi. Bunda yuqorida ko'rgan holatning aksi bo'ladi, ya'ni bu holatda uyushiq egalarning o'zaro bog'lanishdagi munosabati u 16 qadar birikib yetmaganligi sababli uyushiq egalar sonini ko'paytirish, sanashni davom ettirish mumkin bo'ladi. Lekin bunday shakllar ushbu asarda uchramaydı. Badiiy uslub uchun uyushiq bo'laklaming qaysi formada kelishi ham muhimdir. Odatda, uyushiq bo'laklar ko'makchili va kelishikli formada, birlik yoki ko'plik formada, egalik va shaxs-son affikslarini olgan holatda, uyushiq bo 'lak kesim bo'lganda to'liq shakllangan yoki qisman shakllangan holda qo'llanadi. Bunda ikki holat ko'zga tashlanadi uyushiq bo'laklarning oxirgisi tarkibida kelgan kelishik affiksi, ko'makchi, ko'plik formasi, egalik va shaxs-son affikslari, sostavli kesimning ikkinchi komponenti uyushiq bo'laklaming hammasi uchun umumiy bo'ladi. Bunday formantlar, ko'makchilar, ko 'makchi yoki to'liqsiz fe'llar uyushiq bo'laklarning har biriga alohida-alohida qo'shilishi yoki ular bilan alohida-alohida kelishi mumkin. Bu nutqning logik-grammatik, stilistik xususiyatlari bilan izohlanadi. 9 Uyushiq bo'laklar ifodalagan tushunchalar alohida ta'kidlanganda, morfologik formant va ko'makchilar, uyushiq bo'laklarning har biriga qo'shilib keladi. Nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklarining barchasi uyushib kela oladi: Uyushiq ega. Uyushiq egalarni bog'lashda yuklamalar ham ishtirok etadi. Uyushib kelgan egalarga -mi yuklamasi aralash holda qo'shilib noaniqlik ma'nosini ifodalaydi. Uyushiq qator a'zolan har xil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Biz, ayniqsa, ko'klam keslarida to'rt-beshta bo lvolib, polizʻ paykallarida izg'ib yurardik O'tgan yildan qolib ketgan sabzi bormi, lavlagi, kartoshka bormi – kavlab olib, qishloqning chetidagi bir g'arib dala shtyponiga borib, o't yoqib, uning qoriga topgan-hitganimte konto-pishirib yer edik . Bir zal grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Qo'llarimimiz, og'zi- burnimiz qorayib, bir-birimizdan kulib, maza qilib o'tirardik "ammo" yordamchisi uyushiq bo'lak qismlarini zidlab ko'rsatadi, uyushiq bo'laklar bunday paytda yoyiq konstruksiyali bo'lsa, zidlik ma'nosi bo'rtib turadi: To'g'ri, bu yerda yashashlari bir 9 Ahmedova N. O‘zbek tilida murojaat birliklarining semantic-komunikativ tadqiqi: Filol. Fanlari nomzodi diss. … avtoref. – T., 2008 17 umrlik emasligi, anno ijaraga ham turmayotganlari o'qtin-o'qtin yodlariga tushib ketardi, albatta (O'zbek bobo). Uyushiq kesim. Fe'l kesimlarning uyushib kelishi nutqning ko'tarinkiligi haqida tasavvur beradi. Ot kesimlar uyushganda kesimlik affiksi yaxlitlovchi forma sifatida oxirgi uyushiq bo'lakka birikadi: Balkim uylaring tepasida aylanadigan burgutiar o'shaning ota-onasi yoki aka-ukasidir? Agar ot kesim murakkab ko'rinishda bo'lsa, analitik shakli oxirgi uyushiq bo lakka birikadi: Kuchukvachcha mushtdek bo'lgani bilan juda dovyurak, jangariʻ bo'larkan. Uyushiq to'ldiruvchi. Uyushiq qator a'zolari har xil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Aksincha: endi men o'zimizning anavi tomondagi dala -sliyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam-kigiz, buyralariniz-u po stak va ʻ ko rpachalarimizni yanada ko'proq yaxshi ko'radigan bo'lib qolgan edim. Uyushiq ʻ qator a'zolarida grammatik shakllar yaxlitlovchi forma sifatida qo'llangan Biroq tasvirdagi shohiar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechuk bo'lib buncha dav- daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo'lbars yo qoplon ovlariga chiqishar ekan? Uyushiq aniqlovchi. Masalan, qaratqich aniqlovchilar uyushib keladi va bunda grammatik vosita har bir uyushiq bo'lakda qatnashadi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham, qoplonning ham terisi ilingan, bir nechta burama, ʻ changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo'yning shoxlari-da bor edi Qaratqich aniqlovchilar uyushib kelganda grammatik vosita oxirgi uyushiq bo'lakda qatnashadi: Endi Rais boboning men bilan o'g'lining yaqinligiga hamda burgutga bo lgan munosabati haqida. ʻ Nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida qator kelgan sifatlovchilar uyushgan va uyushmagan holda bo'lishi mumkin. Sifatlovchilar predmetni bir tomondan aniqlab, uning bir yoki turli belgilarini bildirsa va o'zaro teng holatda bo'lsa, uyushib keladi. 18 Uyushgan sifatlovchilar sifatlanmishga ayrim ayrim holda bitishuv usuli bilan birikadi va ular yoyiq holda bo'ladi: Jahon urushining asorati hamon bilinar, ayniqsa, otalari urushda xalok bo'lib, onalari er qilib ketgan, o'zlari yetimlar uyida jon saqlagan bolalarning ko'pligidan bilinardi. (To'p o'yin). Uyushgan sifatlovchilar bir so'zdan tuzilgan bo'ladi: U-ajoyib va fojiaviy manzara edi Uyushgan hol. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga bertito ketdika, tuyqus qafasga urildini yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi-xuddi o'q tekkandek bir ag'darilib pastlay boshladi Uyushgan bo‘laklar yoyiq yoki yig'iq holda bo'ladi bir nutqda uyushiqlik hodisasi bo'lagining o'zi uyushib kelsa, yig'iq, bular o'ziga oid so'zlar bilan kengayib kelsa, yoyiq bo'ladi. "va", "handa" bog'lovchilari ko'p qismli uyushiq egalarning oxirgi qismlarini bog'lashga xizmat qilmasligi bilan farq qiladi. Uyushiq egalar juft-juft bo'lib kelganda esa, "va" bog'lovchisi singan juft qismlami o'zaro bog'laydi:... gohida shox ostidagi katta tog'oraga solib qo'yilgan suvga tushib olib, qanotlarini pat-patiatib urib cho'milar , so'ngra shumshukana bo'lib chetga chiqar va soyni kechib o'tgan moldek silkinib patlarini qurita boshlar edi. Yoki bir nutqda uyushiqlik hodisasida "va", "hamda" bog'lovchilarni boshqa- boshqa bo'laklarni uyushtirishga xizmat qilish uchun qo'llanganda va bog'lovchisi o'mida bilan bog'lovchi-ko 'makchisi ishtirok etishi mumkin: Endi Rais boboning men bilan o'g'lining yaqinligiga hamda burgutga bo'lgan munosabati haqida. Biriktiruvchi bog'lovchilar o'rnida "-", "-yu" yuklamaları ham uyushiq egalami bog'lashda xizmat qiladi. "-", "-yu" yuklamalari vositasida bog'langan uyushiq egalar ta'kid va kuchaytirish ma'nolarini ifodalaydi: Aksincha: endi men o'stmizning anavi tomondagi dala -shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam kigiz, buyralariniz-u po stak va ko rpachalarimizni yanada ko'proq yaxshiʻ ʻ ko'radigan bo'lib qolgan edim. 19 Uyushiq egalarni o o'zaro g'lashda binktiruvchi bog'lovchilar singari ayiruv bog'lovchilari ham qo'llanadi. "yo", "yoki", "youud ayiruv bog'lovchilari yakka holda, "dam... dam", "goh... goh " bog'lovchilari esa takror qo'llanadi. Uyushiq bo'laklar takrorlanuvchi bog'lovchilar bilan birikib kelganda, uyushiq bo'laklarning har biri grammatik forma yoki ko'makchi bilan kelishi mumkin. Har biriga: Rost uning qilig'idan, aytimidan zavqlanib ketgandik. (Kuzda bahor havosi) Yoki oxirgi uyushiq bo'lakka Biroq tasvirdagi shohlar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechuk bo'lib buncha dav-daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo'lbars yo qoplon ovlariga chiqishar ekan? "goh ” bog'lovchisi bilan bog'langanda ketma-ketlik ma'nosı reallashadi Umuman, buo 'Itmtikxo'r yirtqish qushlar turkumidan bo'lsa ham, juda ozoda edi: Tunshug'ini deng butoqning goh bu, goh u tomoniga rosa suykab artar, gohida shox ostidagi katta tog'oraga solib qo'yilgan suvga tushib olib, qanotlarini pat- patlatib urib cho'milar , so'ngra shumshukkina bo'lib chetga chiqar va soyni kechib o'tgan moldek silkinib patlarini qurita boshlar edi. Uyushiq bo'laklarning qo'shimcha olishi yoki olmasligi, ko'makchi so'zlar bilan kelishi yoki kelmasligi uyushiq bo'laklarning miqdori (uyushiq bo'laklar qancha ko'p bo'lsa, ularda qo'shimcha va ko'makchilarga zaruriyat shuncha kuchli bo'ladi), bog'lovchilarning mavjud yoki mavjud emasligi (bog'lovchilar yordamida birikkanda qo'shimcha va ko'makchilarga ehtiyoj ko'p bo'ladi), uyushiq bo'laklarning semantik tomondan uzoq-yaqinligi, biriktiruvchi pauza (pauza qancha uzun bo'lsa, qo shimcha va ko'makchilarni takrorlashga ehtiyoj shunchaʻ kuchli bo'ladi) kabi holatlarga ham bog'liq. Qo'shma nutqda uyushiqlik hodisasining birinchi sodda nutqda uyushiqlik hodisasiida uyushib kelgan qaratqich aniqlovchilar uch qismli bo'lsa va har biriga "ham" yuklamasi qo'shilsa, ikkinchi sodda nutqda uyushiqlik hodisasida uyushgan sifatlovchi aniqlovchi, shuningdek, handa bog'lovchisi yordamida egalar uyushsa, ma'no butunlay konkretlashadi va tasvir aniqlıgı ortadi. Ham so'zi takrorlanıb 20 kelganda ikki xil ma'noni anglatadi: Iam so'zi o'zi aloqador so'zdan keyin kelsa, ayirib ko'rsatish, ta'kidlash, oldin kelsa, faqat ta'kidlash ma'nolari anglashiladi. “Bilan” yordamchisi bilan birikkanda esa faqat oxirgi uyushiq bo'lak grammatik formani oladi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham,ʻ qoplonning ham terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo 'yning shoxlari-da bor edi. Shuningdek, bu o'rinda ham so'zi ayirib ko'rsatish, ta'kidlash uchun kelgan. Bunda uyushiq bo'laklar ham ayirib ko'rsatish, ham ta'kidlash uchun qo'llangan. Bunda nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklarining uyushib kelishi biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida yuz beryapti. Uyushiq bo'laklar tarkibidagi ham so'zini tushinb qoldirsak ham, uyushiq bo'laklaming birikish usuli o'zgarmaydi faqat uyushiq bo'laklar ta'kidlanmagan, ayirib ko'rsatilmagan bo'ladi: Yoptray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham, ʻ qoplonning ham terisi ilingan, bir nechta burana, changarak shox kiyik hamda yovvoyi qo'yning shoxlari-da bor edi . Yopiray, devorlarda tuikining, bo rining qoplonning terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da bor edi kabi. Demak, ham so'zi takrorlanib kelganda, uyushiq bo 'laklar biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida birikadi. Ham so'zi esa o'zi aloqador bo'lgan so'zning ma'nosini ta'kidlash, uni ayinb ko'rsatish uchun qo'llangan. Demak, ham so'zi takrorlanib qo'llanganda yuklama hisoblanadi. Voqea-hodisa mazmunini ta'kidlab, aniqlashtirib ko'rsatish maqsadida ba'zida uyushiq egalarning sifatlovchilari kengaytirilgan bo'ladi: Saroydagı xalvatxona va undagi hayvonlardan shilib olingan terilar-u, arralab, qoqib olingan shoxlar ko's oldimga keldi demak bu ishlarning boshida o'sha odam tursa kerak. Uyushiq bo'laklar ma'noni kuchaytirish uchun ham xizmat qiladi. Bu ko'proq hollar, sifatlovchilar uyushib kelganda yuz beradi. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga berilib ketdika, tuy qus qafasga urildimi yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi xuddi o'q tekkandek bir ag'darilib pastlay boshladi. 21 Ma'lum bir narsa, predmetlarni aniq ifodalash ta'riflash uchun ot kesimning sifatlovchisi uyushib keladi: Bu el bo'lmaydi, o'g'lim... Lekin chiroyli, mag'rur qush. Uyushiq sifatlovchilar nutqring ekspressivligi uchun xizmat qiladi: Saroydagı xilvatxona va undagi hayvonlardan shilib olingan terilar-u, arralab, qoqib olingan shoxlar ko oldimga keldi demak, bu ishlarning boshida o'sha odam tursa kerak. Ikki uyushiq egalarni ko pincha va yoki hamda bog'lovchilan bilanʻ bog'langanini ko'rish mumkin: Shubha yo'qki, shu tobda mehmonxona eshigi ochiq, u yerda Rais bobogina emas, u kishining xotini va o'g'li ham bor. Uyushiq egalarga nisbatan aniqlovchi umumiy va xususiy bo'lishi mumkin. Umumiy aniqlovchi uyushib kelgan ega qismlarining barchasida mavjud bo'lgan bir xil belgini ko'rsatadi, uyushiqlik zanjirini hosıl qilgan eganing har birini aniqlaydi. Xususiy aniqlovchi esa uyushiq ega qismlarınıng barchasini birdek aniqlamaydi, ya'ni ulardan bittasining belgisini ko'rsatib beradi. 10 Uyushiq eganing birida mavjud bo'lgan belgi uyushiq zanjirdagi egalaming boshqalarida bu belgi bo'lmaydi. Umumiy aniqlovchi uyushiq egadan oldin keladi, biroq uyushiq egadan oldin qo'llangan aniqlovchining hammasi ham umumiy aniqlovchi bo'la olmaydi. Yoyiq sifatlovchi aniqlovchilari uyushgan to'ldiruvchi orqali insonga xos tashqi belgilarni bo'rttirib ko'rsatish mumkin: O'sha vaqtlarda "Tarzan" filmi qo'yilgan, ho-o, u baquvvat, har yelkasiga bir odam o tirsa bo'ladigan, daraxtdan dar axtga maymundek sakrab o'tadigan yovvoyi yigitga taqlid qilib, necha- necha bolalarning qo'l-oyog't singan edi. (To'p o'yin) Shuningdek, asarda bir nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida yoyiq sifatlovchi aniqlovchilar uyushib qo'llangan holatlar ham uchraydi. Bu esa fikrni yanada aniqlashtirishga yordam beradi: Jahon urushining asorati hamon biltnar, 10 Qilichev E. O‘zbek tilining amaliy stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 22 ayniqsa, otalari urushda xalok bo'lib, onalari er qilib ketgan, o'zlari yetimlar uyida jon saqlagan bolalarning ko'pligidan bilinardi. (To'p o'yin). Uyushiq bo'laklarda umumlashtiruvchi birliklar funksional qo'llanishiga ko'ra farq qiladi. Badiiy nutqda umumlashtiruvchi birliklar odatda jins tushunchasini bildirib, tur tushunchasini ifodalovchi uyushiq bo'laklardan oldin keladi. Lekin bularda umumlashgan birlikdaming qo'llanishi ancha murakkab Bir tomondan, umumlashtiruvchi birlik jins tushunchasini, uyushiq bo'laklar esa tur tushunchasini doimo aynan ifodalayvermaydı. Bundan tashqari, ko'pincha umumlashtiruvchi birlik vazifasida jamlik bildiruvchi boshqa so'zlar, masalan, hammasi, butun kabilar qo'llanadi. Bular uyushiq bo'laklardan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin. Ba'zan bunday so'zlar takrorlanib kelib, ma'noni kuchaytiradi. Ikkitadan ortiq uyushiq egalar ba'zan umumlashtiruvchi bo'lakdan keyin bog'lanadi. Bunday holatda uyushiq eganing sanash ohangi yordami bilan bog'langan qismlari esa mazmunan o zaro zich birikmaganlikni ifodalasa-da,ʻ uyushiq shakllar fikmi to'la oydinlashtiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimizda bor bisotimizni ko'rsatdik bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi ʻ tosh qotgan "piryanik", bir kat jiyda, parvarda, kallaqand (To'p o'yin) Haqiqatan ham, umumlashtiruvchi bo'lak jins tushunchasini, uyushiq bo'lak tur tushunchasini ifodalovchi so'zlardan bo'ladi, umumlashtiruvchi bo'lak uyushiq bo'laklarni jamlab, umumlashtirib ifodalasa, uyushiq bo'laklar umumlashtiruvchi bo'lakni izohlaydi, to'ldiradi. Aslan qurilmada umumlashtiruvchi bo'lakning ishtiroki zaruriy emas, biroq mazkur bo'lak nisbatan keng tushunchani ifodalaydi, bundan tashqari, uning maxsus ohang hamda to'xtam bilan aytilishi ta'kid ma'nosini yuzaga keltiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimizda bor bisotimizni ko'rsatdik. bu gal u faqat yesa bo'ladiganlarini oldi tosh qotgan "piryanik", bir kat jtyda, parvarda, kallaqana - Xullas, uning amri bilan kissalarimizda tosh qotgan "piryanik", bir kat jtyda, parvarda, kallaqanni ko'rsatdik bu gal u faqat yesa bo'ladiganlarini oldi tarzida qo'llansa ta 'kid ma'nosi yo'qoladi. 23 Uyushiq egalar ham umumlashtiruvchi bo'lak bilan qo'llanishi mumkin va bunday holatda umumlashtiruvchi bo'lak ta'kidlash, xulosalash ma'nolarini ifodalaydi. Umumlashtiruvchi bo'lak uyushiq egalarni jamlab, umumlashtirib ifodalaydi va uyushiq egalardan oldin ham, keyin ham qo'llanishi mumkin. Lekin umumlashtiruvchi bo'lak qaysi o'rinda ifodalanishidan qat'iy nazar u uyushiq egalardan pauza bilan ajraladi. Uyushiq egalarni bog'lashda "ham" yordamchisi ham ishtirok etadi. Uyushib kelgan ega ko'p qismli bo'lsa va har biriga "ham" yuklamasi qo'shilsa, chegaralash ma'nosi aniq bo'rtib turadi: Biroq, yigitchalar, bilib qo'yinglarki,, bizing falsafamızda hanına narsa Inson uchun, deyiladi. Tabiat ham… Keltirilgan misolda jins va tur tushunchalan aynan ifodalanmagan, ular qisman to'ldirilgan. Umumlashtiruvchi so'z (hamma narsa) va uyushiq bo'lak Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham)dagi semantik xususiyat grammatik xususiyat kabi aynan bo'lgani boisidan, shakliy-mazmuniy aniqlik ro'yobga chiqadi. Uyushiq egalardagi grammatik forma ham yuklamasining har bir uyushiq bo'lakka qo'shilishi ajratish, chegaralash mazmunini aniq ifodalagan Konstruksiyadan umumlashtiruvchi bo'lak olib tashlansa, fikr butunligiga putur yetadi va alohida e'tibor, diqqat qaratish yo'qoladi. Biroq yigitchalar, bilib qo'ymgiaria, bizning falsafamizda hamma narsa inson uchun, deyiladi. Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham.. Biroq, yigitchalar, bilib qo'yinglarki, bizning falsafamizda tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham inson uchun, deyiladi.... Umumlashtiruvchi so'z vazifasida jamlash-belgilash, bo 'lishsizlik olmoshlari, jam otlari, son turkumidagi so'zlar, harakat nomlari kabi so'zlar keladi. Miqdor ma'nosini jamlash maqsadida umumlashtiruvchi bo'lak son turkumidan tuziladi: Burilib ortimdagi devorga qarasam, o'nlab qushlarning -kaklik deysizmi, chil, xakka, qumri, hatto jannat chivinxo'ri degan duni uzun qizg'ish qushning ham ichiga bir nima tiqilgan mo'lasi saf tortib turibdi. Quyida keltirilayotgan misolda birinchi to'ldiruvchida ni affiksini tiklab bo'lmaydi, ikkinchi to'ldiruvchi (odamlarni)da esa belgili qo'llangan. Uyushiq 24 bo'lak hamda umumlashtiruvchi so'z grammatik muvofiqlik asosida birikib, yakunlash, xulosalash mazmunini ifodalagan. Demak, bunday bo'laklar o'zi qatnashgan nutqda uyushiqlik hodisasi bilan semantik, grammatik, intonatsion yaxlitlikda bog'lanadi. Shunisi e'tiborga loyiqki, ijodkor qo'llagan uyushiq bo'laklar fikmi to'la ifodalashga yordam bergan: Biz bolalar saldagi deraza pardalarini tushirib, nimqorong'ilikda fosfor burgutni tomosha qilib, xayolimizda u tufayli qo'zg'algan har xil afsonalarni toshqasrlar-u jodugarning bir "so'f'i bilan tosh qotgan odamlarni eslab, aynı chog'da haykalning qizil kotlaridan xayiqib, shu boisdanmi, past ovozda nutqda uyushiqlik hodisasilashib o'tirardik. 25 II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASILARNING LISONIY - SINTAKTIK XUSUSIYATLARI. 2.1. [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida. 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan ikki qismi o'tgan edi. (SA) 2. Erta yog'ib o'tgan yomg'ir chang va g'uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3. Paxta dalalarida endi salqin kuchaygan, tunggi yellar esar edi. (Oybek) 4. Siddiqion o'tiga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga ham keimas edi. (A.Q.) 5. Sayyora birinchi, ukam ikkinchi ekan. («Tong yulduzi».) 6. Ahmad tikuvchi, Salim bog'da qorovul emishimi? 7. Alpomishu Rustamlar sizga yor, Ravshanbek va Avaxonlar madadkor bo'lsin. 8. Doklad ishning borishi, munozara esa butunlay boshqa masala haqida. [WPm]. 11 Uyushtiruvchi vosita sifatida. 1 Yaxshi topib, yomon qopib so'zlar. (Maqol.) 2. Onasi o'qisin, opasi ishlasin dedi. (M. Ismoiliy.) 3. Savr oyining bulutlari havoda o'kirib, sellar quyib utdi. (Oybek) 4. Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5. Nilufar kitob, Feruza jurnal o 'qib o 'tirardi. 6. Mehnatdan do'st, g'tybatdan dushman ortar. 11 Сайфуллаева Р. Ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал функционал тадкики. Т., 1994. 26 7. Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi. 8. Seni endi Azroil ham uradi, shayton ham. 9. Uning kelganini na qurbon ota payqadı, na Siddiqjon (A.Q.) Nutqda uyushiqlik hodisasıda ba'zan, nutqda uyushiqlik hodisasining bo'lagi vazifasidagi so'zlardan tashqari, shunday so'z yoki so'z guruhi ham bo'ladiki, ular shu nutqda uyushiqlik hodisasida mazmun jihatdan bog'lansa ham, grammatik jihatidan bog'lanmaydi. Bularga undalmalar kiradi. Undalmalar bosh kelishik shaklidagi ot yoki otlashgan so'zlar bilan ifodalanadi.  Ot bilan: Joniqui aka, - dedi birdan Sulton jtimayib.  Otlashgan sifat bilan: Yaxshilar, biz ham boraylik.  Son bilan: Uchinchilar, oldinga o'tinglar.  Olmosh bilan Sen ham qani, bu yoqqa kelchi?  Sifatdosh bilan O'qiganiar, sizlarga rahmat.  Undov so'zlar bilan - Hoy, siz ovos bermasangt ham, doktor bo'lardim.  So'z birikmalan turg'un iboralar bilan Xayr, kotim qorasi. Hoy qiz tushmagur, nima qilyapsan? Undalmalar ko'pincha shaxsning ismi, familiyası, unvoni, taxallusi, laqabı, kasbi yoki qarindoshlik munosabatlarini bildiruvchi bosh kelishik formasidagi so'zlar bilan ifodalanadi: Karim Sobirovich, xonamga kiring Ol, jtyan, yo'l yurib kelgansan Ey Navoiy, umr o'tar yeldek, o'zingni shod tut . Emotsional nutqda undalmalar jonli va jonsiz predmetlarga, mavhum tushunchalarga qaratilgan bo'lishi mumkin. Masalan: Iltijo qilurman senga tabiat meni pok nty atdan ayirma aslo. Ey quyosh, ko'rsat yuzing. 27 Nutqda uyushiqlik hodisasibilan grammatik jihatdan bog'lanmagan undalmalarning turli ko'rinishlan bor. Misollarni chog'ishtiring: He, kambag'alchilik qursin, azizim. To'raqullar qishloqda eng faqır oillardan edi. Kambag'alchilik odamni ehtiyotkor qilib qo'yar ekan-da Ushbu misollardagi azizim so'zi grammatik jihatidan nutqda uyushiqlik hodisasibilan bog'lanmagan. So'z kesimlik ko'rsatkichi bilan shakllangan va kesimlik sintaktik pozitsiyasini egallagan bo'lsa, u alohida hukm va tugal ma'no ifodalaydi hamda gap hosil qiladi. Yuqorida keltirilgan gapda ham uyushgan kesimning barchasi (Pm) ko'rsatkichi bilan shakllantirilganda, ularning har biri alohida-alohida gapni hosil qiladi va natijada qo'shma gap vujudga keladi. Qiyoslang: 1. Siz a'lochi va jamoatchi kishisiz (uyushiq kesimli gap) - Siz a'lochisiz va jamoatchisiz (qo'shma gap). 2 . U vaqtlarda otam kosib, onan tilauvchi edi (uyushgan sodda gap) - Uvaqtlarda otam kosib edi va onasi tikuvchi edi (qo'shma gap). Ikkinchi gapning har bir kesimini (P) bilan to'la shakllantirib, qo'shma gap tarzida qo'llash uslubiy g'alizlikni keltirib chiqaradi. Shu bois ushbu o'rinda qo'shma gap emas, balki uyushiq kesimli sodda gapni ishlatish o'ng'ay. Aktual vazifa nuqtai nazaridan gapni tashkil etuvchi unsurlar tema (ma'lum) va rema (yangi) qismlarga bo'linadi. Gapning rema qismi kommunikativ (axborot) nuqtai nazardan ahamiyatli bo'ladi Savol ana shu remani aniqlash uchun beriladi. Gapning tema qismi ma'lum bo'lganligi so'roq gapda aynan takrorlanadi. Aktual bo'linish sof nutqiy hodisa Lekin aktuallashish lisoniy strukturadan mutlaqo uzilgan deyish noto'g'ri. Har qanday hodisa muayyan mohiyatning namoyandasi bo'lganligi kabı aktuallashish ham konstruktiv-sintaktik sathdan butunlay uzilmagan Aktuallashishda gapning lisoniy strukturasi unsurlari bo'lgan kesim, ega, hol o'nnlari to'ldiruvchilari yoki bu to'ldiruvchilar kengaytiruvchilarining kommunikativ ahamiyati aktual bo'linishni keltirib chiqaradi. Shu boisdan aktuallashishning lisoniy asosi konstruktiv-sintaktik lisoniy sath, aktuallashish jarayoni esa kommunikativ- sintaktik sath deb yuritiladi. 28 2.2. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan nutqda uyushiqlik hodisalarining nutqdagi ko 'rinishi. Nutq individual tabiatga ega bo'lganligi bois, gapda ishtirok etayotgan so'zlar tartibi ham erkin Biroq bu erkinliko hech qachon umumiy lisoniy qonuniyat doirasidan tashqarida bo'lmaydi. So'zlovchining maqsadi, uslub talabi asosida so'zlar umumiy tartibga ega bo'ladi. Har qanday nutqiy gap, o'zida ma'lum voqelikni ifodalash bilan birga, so'zlovchining axborot maqsadini ham namoyon qiladi. Masalan, Jamshid maktabga ketdi gapida, Jamshidning maktabga ketishi voqeligi qayd qilinishi bilan birga, so'zlovchining tinglovchiga Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma'lumotni yetkazish niyati ham o'z aksini topgan. Shu boisdan gap Jamshid qayerga ketdi? so'rog'iga javob bo'ladi. Demak, ushbu gapdagi voqelik Jamshidning qayerga ketganligi emas, balki kaming qaerga ketganligi, so'zlovchining axborot maqsadi esz Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma'lumotni tinglovchiga yetkazish Gapni Maktabga Jamshid ketdi shaklida o'zgartirsak, voqelik oldingi gapdagi bilan bir xil, biroq so'zlovchining axborot maqsadi Maktabga kim ketdi? so'rog'i orqali muayyanlashadi. Birinchi gapda harakatning yo'nalishi, ikkinchi gapda harakatning bajaruvchisi axborot mo'ljali. Gapning axborot vazifasi nuqtai nazaridan tuzilishi aktual tuzilish deyiladi. Aktual tuzilmaning tarkibiy qismlari aktual bo'lak deyiladi. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar. 1. Ertayog'ib o'tgan yomg'ir chang va yomg'irni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 2. Uyg'onganda suyaklari sirqirar, u ostni lang tuyardi. 29 3. Axmoq horiganini bilmas, ko'sa qariganini. 4. Axmoq qizini maqtar, tentak oint (maqol). 5. Baland simyog'ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyast hovliga tushib turar edi (S. Zunnunova.) 6. Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod. (Maqol.) 7. Saodatxon jim qolgan, ko'nglida g'azab yonar edi («Sharq yulduzi».) 8. Birniki mingga, mingniki hunanga (Maqol.) Ko'rinadiki, uyushgan gaplarni hosil qilishda uyushtiruvchi vosita muhim mavqega ega. Umumlashtirgan holda uyushgan gaplar kesimlan quyidagi xossalarga ega bo'ladi: Hamma kesimlar bir xil shaklda bo'ladi: a) (... [W1] Qgan, [W2] Qgan) edi, b) ([W1] Q-ganday.... [W2] Q-ganday) emish. Kesimdagi W ning grammatik shakli har xil bo'ladi: a) (... [W]gan,... [W2](a)r-) Pm, b) (... [W1](1)b, [W2] mas) Pm. Kesimdagi W ham, Pm ham bir xil, ularning kengaytiruvchiları har xil bo'ladi. [. [W1]--gan [W2] --gan] Pm. 12 Nutqda uyushiqlik hodisasi mazmuniga yoki uning ayrim bo'lakları ma'nosiga oid qo'shimcha izoh, ma'lumotlar beradi. Bular nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibiga nutq jarayonida kiritilib, nutqda uyushiqlik hodisasi bilan logik - semantik jihatdan munosabatga kirishadilar. Nutqda uyushiqlik hodisasilar nutqda uyushiqlik hodisasi shaklida bo'ladi: Yoz boshlanib ketgan, kundu kunlari qanchalik issiq bo'lsa (tog'ning toshlari 12 Сайфуллаева Р ., Менлиев Б . в . б . Ҳозирги ўзбек адабий тили . Синтаксис. ІІІ.Т., 2006 . 30 darrov qiziydi-da), kechalari shunchalik salqin, hatto sovuq bo'ladigan kunlardan biri edi. Nutqda uyushiqlik hodisasining barcha tiplari tarkibida kelishi mumkin. Ba'zan bir nutqda uyushiqlik hodisasi (ko'proq murakkablashgan nutqda uyushiqlik hodisasilar) tarkibida bir necha bo'lishi ham mumkin... Tolstoy uni tinglashga majbur bo'lib, ko'p xalqlarda inson oltmish yoshga to'lganidan keyin "tarki dunyo etish odati" mavjudligi (masalan, hindularda o'shanday odamlarning o'rmonlarga ketib qolishlari, O'rta Osiyoda esa Almad Yassaviy degan so'fiyning 63 yoshdan keyin yer ostiga tushib yashagani...) haqida vaæminlik bilan nutqda uyushiqlik hodisasitrib, nihoyat, barcha payg'ambarlar Allohning yerdagi rasullari ekani... (Tanholik) Yoki quyidagi kiritmalarga diqqat qiling ... Ostin ibodatxonasida tilovat qilish - o'tgan gunohlar (gunohlarini Lev Nikolayevich aniq eslolmas, biroq har qadamida his qilardi) uchun tavba qilish - ha-ha, ruhontydan "gunohlarimni sorab bering" deb iltimos qilish emas (unday ruhoniylarning tili boshqv-yu, dili boshqa ekanini Lev Nikolayevich yaxshi biladi: bu holni badiiy asarlarida ham, maqolalarida ham baralla aytgan, shu tariqa, albatta, cherkovning g'azabini qo'zg'agan, keyin esa umuman dinga, Isoga munosabatini ochiq bayon qilib, Injilni noto'g'ri talqin qilayotganlarini isbotlab berganida, cherkovning toqati tugagan edi ) .... (Tanholik) Nutqda uyushiqlik hodisasining qo'shma nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibidagi sodda nutqda uyushiqlik hodisasidan farqi uning ma'lum nutqda uyushiqlik hodisasiga nutq momentida tug'ilib qolgan ehtiyojiga ko'ra kutilmagan tarzda bırdan kiritilishi. Kiritma nutqda uyushiqlik hodisasining xususiyati uning yig'iq (keamdangina iborat bo'lmasligi Tag'i shunist cavait editi, u (Immon oyog'idan bog'langan) kata qafas ichida qanotlarini hilpillatib urib, burchakka 31 suyab qo'yilgan quruq o'rik shohiga uchib chiqar, osha yerda mag tur o 'tirib, patlarini cho'qir, sargish, gachak tunshug'ini butoqqa rosa surkab artar edi Ma'lumki, nutq jarayonida aytilayotgan fikming tinglovchiga to'la yetib borishi ucun, Nutqda uyushiqlik hodisasi mazmuniga yoki uning ayrim bo'laklari ma'nosiga oid qo shimcha izoh, ma 'lumotlar berish zaruriyati tug'iladi. Buʻ zarunyati nutqda kiritmalarni qo'llash zaruriyatini keltirib chiqaradi Badiiy va so'zlashuv uslubida kintmalar ko'proq qo'llaniladi Kiritmalarning badiiy uslubida ko'proq qo'llanilishining sababi personajlarning kechinmalanini, qahramonlarning xarakterini kengroq yontib benshga xizmat qiladi. Nutqiy gapning emotsionallikka ko'ra turi. Nutqiy gap emotsionallikka munosabat nuqtai nazaridan ikkiga bo'linadi: 1) his-hayajonli gap, 2) his-hayajonsiz gap. Gap, ifoda maqsadidan qat'i nazar, his-hayajonli yoki his-hayajonsız bo'ladi. Qiyoslang: 1. Men keltiraman - ifoda maqsadiga ko'ra darak gap, emotsionallikka ko'ra his-xayajonsiz gap. 2. Men keltiraman ifoda maqsadiga ko'ra darak gap, emotsianallikka ko'ra his-hayajon gap. His-hayajonli gapda, fikr bilan birgalikda, so'zlovchining kuchli his- tuyg'ulari ham namoyon bo'ladi. Demak, darak, so'roq, buyruq gapga maxsus ohang berilishi natijasida his-hayajonsiz gap his-hayajonli gaplarga aylanadi: 1. Futbol boshlandi! 2. Otam keldimi?! 32 3. Hayda! Darak gap, ko'pincha, his-hayajonsiz, buyruq gaplar esa his- hayajonli bo'ladi. His-hayajonli gap his-hayajon darajasiga ko'ra ikkiga bo linadi:ʻ  fikrni his-hayajon bilan ifodalovchi gap: Futbol boshlandi! Men keltiraman!  so'zlovchining emotional tuyg'usini ifodalovchi gap: On! To'y muborak! Ura! His-hayajon gapning o'ziga xos fonetik, leksik va grammatik belgisi bor:  maxsus ohangga egalik,  gap tarkibida his-hayajon ifodalovchi so'zlaming bo'lishi en on naqadar, qaniydi va hokazo,  gap bo'laklari tartibining o'zgarishi: Oltin bu vodiylar, jon O'zbekiston!  emfatik urg'u olgan so'zni takrorlash: Stdan so'radim, sizdan  his-hayajon gap ko'pincha bir tarkibli bo'ladi: Ural Dunay! Dunay! O'zbek tilshunoslıgıda uyushish hodisasi bilan bog'liq uchta hodisa mavjud:  gapda uyushgan so'zlar (Bu haqda yuqorida aytıldı),  qo'shma gapdagi uyushiq gaplar (Bu haqda quyida «Qo'shma gap bahsida so'z yuritiladi);  uyushgan gaplar. Yo'l-yo'lakay shuni aytib o'tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq qismli qo'shma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilami qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa, bog'lar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [E1-W1Pm (-sa) E2-W2Pm(-sa), W3-Pm]. 2. Banor kelsa, bog'lar yashnaydi va sayilga chiqamiz. 33 Qolipi: [(E1WPml) ((E2W2Pm) va (W3Pm))]. Bu ikkala gap uyushiq qismli qo'shma gap. Binnchi gapda ergash gap (Bahor kelsa, bog'lar yashnasa) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh (bog'lar yashnaydi va sayilga chiqamiz) uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa) ularga bab-baravar tegishli. Bular uyushiq gapdir. Ma'lum bo'ladikı, uyushiq gap qo'shma gaplar tarkibida bo'ladi. Uyushgan gap esa o'zbek tilida sodda va qo'shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadır. U kesimdagi (W) si birdan ortiqligi bilan qo'shma gapga, (Pm) ning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. Shuning uchun ham u o'z mavqei bilan «oraliq uchinchi» dir, ya'ni sodda va qo'shma gaplar orasidagi hodisadir. Sodda va qo'shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudlig Eganing bor-yo'qligi, ifodalangan-ifodalanmaganligi ahamiyatsiz Uyushgan gapni belgilashda esa bosh omil ikkita: - bitta shakllangan kesimning mavjudligi, - birdan ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyati bilan uyushgan gap egali sodda gapdan ham (Jahongir, Jamshid, Isroil o'qidi), uyushiq kesimli sodda gapdan ham (egasi yo'q yoki bor bo'lsa, bitta, kesimning lug'aviy qismi birdan ortiq, (Pm) qismi bitta (Ular borgan va ko'rgan edilar, qolipi [W1-W2] Pm]) farqlanadi Nazariy talqında uyushiq kesimli sodda gapda, demak, ega bitta, (Pm) qismlari umumiy bo'lgan kesim birdan ortiq bo'ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qo'shma gap, uyushiq kesimli qo'shma gap va uyushgan gapning eng kichik struktur sxemasini beramiz (Qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini bensh ma'qul. Chunki, [WPm] da ular (W va Pm) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangan. sodda gap: [WPm] 34 - uyushiq kesimli sodda gap: [(W1-W2)Pm], - qo'shma gap [WPm-WPm]. uyushgan qismli qo‘shima gap: -[([WPm]-[WPm])-[WPm]] yoki [(WPm] - ([WPm]-[WPm])]. - uyushgan gap: [((E1-W2)-(E2-W2)) Pm], Uyushgan gapga misol: 1. Otamrais, onam brigadir bo Igan edi. 2. Do‘kondorlarning ba'zilari kitob o'qib, ba'zilari tasbeh o'girib, ba'zilari esnab o'tirishardi. 3. Uning qo'llari ishda, ko'st sihudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi 4. Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi. Uyushgan gapdagi umumiy bo'lak [P] ni har bir shakllanmagan [W] ga alohida-alohida qo'shish bilan osongina qo'shma gap hosil qilish mumkin. Qiyoslang: 1. Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi - uyushgan gap. Chakkasi tirishib ketdi va ko‘zi qizarib ketdi qo'shma gap. Ayrim holda uyushgan gapda ham (P) nol shaklda bo'lishi mumkin U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti ishshaygan. Gap mazmunidan nola shakl oxirgi so'zda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o'tgan zamonga aylantirish bilan amin bo'lish mumkin: Ubaroqqosh, ko'st chaqchaygan, afti burishgan edi Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o zaro umumiyligi (va, shuʻ asosda, umumlashtiruvchi bo'lagi) turli xil bo'ladi: 1) hamma qısımlari xususiy (farqli) bo'lib, faqat (P.) qismi umumiy bo'lgan uyushgan gap Jamshid yozar, Isroil o'qir edi 35 2) hamma qismlari xususiy bo'lib, faqat kesimning lug'aviy qismi va kesimlik qo'shimchasi umumiy bo'lgan uyushgan gap: Jamshid tez, Isroil sekin yozar edi. 3) [WP] va uning kengaytiruvchi bo'laklari umumiy bo'lib, faqat ega va [WP] kengaytiruvchisining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi. (P) uyushtiruvchisi vosita sifatida: 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan iki qismi o'tgan edi. (S.Ahm)2 Erta yog'ib o'tgan yomg'ir chang va g'uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari triq vai toza edi. 3. Paxta dalalarida endi salqin kuchay gan, tunggi yellar esar... edi. (Oyb.)4. Siddiqjon o'ziga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga ham kelmas edi. (A.Qah) 5. Sayyora birinchi ukan ikkinchi ekan («Tong yuld») 6. Ahmad tikuvchi, Halim bog'da qorovul emishmi? 7. Alpomishu Rustamiar sizga yor, Ravshanbek va Avaxonlar madadkor bo'lsin. 8. Doklad ishning borishi, munozara esa butunlay boshqa masala haqida (WP) uyushtiruvchi vosita sifatida: 1. Yaxshi topib, yomon qopib so'zlar. (Maq.) 2. Onast o'qisin, opast tshlasin dedit (M.Ism.) 3. Savr oyining bulutlari havoda o'kirib, sellar quyib o tải (Qyb.) 4. Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5. Nilufar kitob, Feruza jurnal o'qib o'tirardi. 6. Mehnatdan do'st, g'ty batdan dushman ortar. 7. Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi 8. Seni endi Acroil ham uradi, shayton ham. 9. Uning kelganini na Qurbon ota payqadi, na Siddiqion (A. Qah.) 36 (W) yoki (Pm) kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap: 1. Ertayog'ib o'tgan yomg'ir chang va yomg'irni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3. Ahmoq horiganını bilmas, ko‘sa qariganıni. 4. Ahmoq qizini maqtar, tentak o‘zini. (Maq.) 5. Baland simyog'ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyast hovliga tushib turar edi. (S.Zun) 6. Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod (Maq) 7. Saodatxon jim qolgan, ko'nglida g'azab yonar edi («SHarq yuld») 8. Birniki mingga mingniki tunanga (Maq) 37 XULOSA. Nutq individual tabiatga ega bo'lganligi bois, gapda ishtirok etayotgan so'zlar tartibi ham erkin Biroq bu «erkinliko hech qachon umumiy lisoniy qonuniyat doirasidan tashqarida bo'lmaydi. So'zlovchining maqsadi, uslub talabi asosida so'zlar umumiy tartibga ega bo'ladi. Umumiy xulosa qilinganda, quyidagilar тш qayd qilishimiz mumkin: – nutqda uyushiqlik hodisasini qo'llaganimizda, ma'lum bir ohang yordamida bevosita sanash ohangi bilan qo'llaymiz Bu ovozimiz tonida hamda emotsianal harakatimizda ham o'z aksini qo'llaymiz. Bu ovozimiz topadi. – nutqda uyushiqlik hodisasi sintaksisida sodda nutqda uyushiqlik hodisasi tarkibida kelib, ularni murakkab nutqda uyushiqlik hodisasilarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiyalar nutqda uyushiqlik hodisasining ajratilgan bo'lakları, nutqda uyushiqlik hodisasining uyushiq bo'laklari, undalmalar, kirish bo'laklar ekspressiv sintaksis vositalari sanalmasa-da, badiiy mazmunni oshiruvchi ifoda sifatida qayd etiladi. – nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklardan ayırılıb, diqqat shu bo'lakka jalb etiladi. Bunday logik ajratish intonatsiyada ham o'z ifodasini topadi, ajratilgan bo'lak boshqa nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklaridan farqlanuvchi alohida yarım hukm, yarim predikativlikka ega bo'ladi. – bu birliklar har bir uyushuvchi qismga qo'shilganda so'zning ma'nosini ta'kidlash, uni ayinb ko'rsatish kabi uslubiy ma'nolar ifodalanadi. Xo'sh, uyushgan gap nima va u uyushiq gaplardan nimasi bilan farqlanadi? Ma'lumki, har qanday gap grammatik yoki semantik-funktsional shakllangan bo'lishi lozim. Shu bois ular kesimga ega bo'lib, bu kesim WPm (kesimlik ko'rsatgichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki WP (semantik-funktsional shakllangan gap) tarzida bo'lishi lozim WPm sodda gaplarda bitta, qo'shma gaplarda esa birdan ortiq bo'ladi. 38 Xulosa qilib aytganda, kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda uyushgan gap qoliplanning nutqiy voqelanishi mavzusini rejalar asosida batafsil o'rganish hisoblanadi. 39 FOYDALANAIL GAN ADABIYOTLAR. 1 Ashurova D, Ubayeva F, Boltaboyeva H. hodisasining uyushgan va ajratilgan bo'laklari -T 1962. -Bet. 125. 2. Abdullayev A. O'zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli – T.: Fan, 1987. 219 bet 3. Abdullayev A. O'zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli – T.: Fan, 1987. 4. Abdullayev A. O'zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli – T.: Fan, 1987. -Bet. 15. 5. Ashurova D. Ubayeva F, Boltaboyeva H. nutqda uyushiqlik hodisasining uyushgan va ajratilgan bo'laklari. – T.,1962. -Bet. 125. 6. Ashurova D. Ubayeva F, Boltaboyeva H. nutqda uyushiqlik hodisasining uyushgan va ajratilgan bo'laklari – T,1962. 187 bet 7. Boltaboeva H. O'zbek tilida murakkablashgan sodda nutqda uyushiqlik hodisasilar. Toshkent: Fan, 1969 CX.UZ 8. G'ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Sintaksıs T.. 1987.198 bet 9. G'ulomov A., Asqarova M. Ko'rsatilgan asar -B. 143. 10. G'ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o'zbek adabiy tili Sintaksis – T. 11. G'ulomov A. Sodda nutqda uyushiqlik hodisasi. Toshkent, 1955. 12. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug'ati. Toshkent O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002.-Bet. 45. 13. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug'ati. – Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyası, 2002. 40 14. Qilichev E. O'zbek tilining amaliy stilistikasi - Toshkent: O'qituvchi, 1992. 15. Rahmatullayev SH. Hozirgi adabiy o'zbek tili. -T. Universitet, 2006. Bet. 379. 16. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o'zbek tili. Toshkent, 2006. 17. Sayfullaeva R., Mengliev B. v.b. Hozirgi o'zbek adabiy tili Sintaksis. III. T., 2006.187 bet 18. Sayfullayev A. Hozirgi o'zbek adabiy tilida undalma. T. Fan, 1968, Hozirgi o'zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklarining semantikasi va 1200) OCX.uz grammatikası -T.: Fan, 2000. 19. Sayfullayev A. Hozirgi o'zbek adabiy tilida undalma T. Fan, 1968, 20. Sayfullayev A. Hozirgi o'zbek adabiy tilida undalma. T. Fan, 1968, Hozirgi o'zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklarining semantikasi va grammatikasi -T.: Fan, 2000. 21. Sayfullayev A. Hozirgi o'zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisasi bo'laklarining semantikasi va grammatikasi -T Fan, 2000. 22. Sayfullayeva R va boshqalar. Hozirgi o'zbek tili. -T., 2007. -Bet. 340. 23 Sayfullyeva R. va b. Hozirgi o'zbek tili. -T, 2007. 24. Shomaqsudov A., Rasulov I, Qo'ng'urov R., Rustamov H. O'zbek tili stilistikasi. -T.: O'qituvchi, 1983. 25. Xolmirzayev Sh. Saylanma III jild Hikoyalar. Toshkent, 2006. 26. Yo'ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. Toshkent, 2007. 41 Ilmiy maqola, dissertatsiya, avtoreferat ishlar: 1. Ahmedova N. O'zbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnotativ tadqiqi Filol fanlari nomzodi diss avtoref. -T., 2008.11b 2. A hmedova N. O'zbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnotativ tadqiqi Filol fanlari nomzodi diss avtoref. -T., 2008. 08. -Bet 14 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISASINING LISONIY TIZIMDAGI TAHLILI

Nutqda uyushiqlik hodisalarining lisoniy tizimda tutgan o‘rni

O‘zbek tilida nutqda uyushiqlik hodisalarining qo‘llanilish xususiyatlari

II BOB. NUTQDA UYUSHIQLIK HODISALARINING LISONIY-SINTAKTIK XUSUSIYATLARI

2.1. [Pm] uyushtiruvchisi vosita sifatida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить