Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 120.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Uyushgan gap qoliplarining nutqiy voqelanishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INN OVATSIY ALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIY ASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI « HOZIRGI O‘ZBEK TILI» FAN IDAN KURS ISHI MA VZU: UYUSHGA N GA P QOLI PLA RI NI NI NG NUTQI Y VOQELA NI SHI Bajardi: F ilologiya va t illarni o‘qit ish: o‘zbe k t ili yo‘nalishi 302-guruh t alabasi - Ilmiy rahbar: - TOSHKEN T - 2024 1 MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … 3 I BOB. UY USHGA N GA PLA RN IN G LISON IY TIZIMDA TUTGA N O‘RN I 1.1 Uyushgan gapning sodda va qo‘shma gap oralig‘ida tutgan o‘rni……... ……...5 1.2 Uyushgan gapning lisoniy-sintaktik qolipi, turlari, nutqiy voqelanishi, unda lisoniy va nolisoniy omillar munosabati…………………..……………... ….13 II BOB. UY USHGA N GA PN IN G N UTQIY VOQELA N ISHI 2.1. [Pm] uyushtiruvchi vosita sifatida…………………………………….……...22 2.2. [WPm] uyushtiruvchi vosita sifatida……………………………………..…..25 2.3. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar……...31 X ULOSA ……………………………...……………………….…….. ………......34 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R .…………………..…….. …………….35 2 UY USHGA N GA P QOLIPLA RIN IN IN G NUTQIY VOQELA N ISHI KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Ma’lumki, “Hozirgi oʻzbek adabiy tili” fani oʻzbek tili va adabiyoti ta’lim yoʻnalishida umumkasbiy fanlar blokidagi asosiy fanlardan biri sifatida oʻqitiladi. Oʻquv rejasiga muvofiq talabalar “Hozirgi oʻzbek adabiy tili” fanini ikki bosqich davomida oʻrganadilar, kurs yakunida esa ushbu fan boʻyicha kurs ishi yozadilar. “Hozirgi oʻzbek adabiy tili” ishlari oʻzbek tili va adabiyoti mutaxassislarini tayyorlash-da talaba oʻrganishi zarur boʻlgan asosiy fan sohasiga oid nazariy bilimlarni mustaqil oʻzlashtirishga qaratilgan hamda talabalarning bilim doirasini kengaytirish, nazariyani amaliyotga tatbiq etish, fikrni erkin va mustaqil tarzda bayon eta olish malakasini shakllantiruvchi amaliy ish turi hisoblanadi. ma’ruza mashgʻ ulotlari“Hozirgi oʻzbek adabiy tili” fanidan egallangan nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish, talabalarni ilmiy- nazariy qarashlar asosida umumlashma xulosalar chiqara olishga oʻrgatish, ularning ijodiy tafakkurini oʻstirish, ilmiy izlanishlar olib borish koʻnikmasini shakllantirish, fikrni izchil va ifodali bayon eta olishga oʻrgatish fan boʻyicha tashkil etiladigan kurs ishlarining bosh maqsadi hisoblanadi. “Hozirgi oʻzbek adabiy tili” fani yuzasidan yoziladigan kurs ishi talabalarni ilmiy-ijodiy ishga yoʻnaltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik koʻradi. Jumladan, fanlar boʻyicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta’limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorlab boradi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi uyushgan gap qoliplari haqida umumiy ma’lumotlarni toʻplash, shuningdek, olimlarning uyushgan gaplar haqidagi fikr-mulohazalarini koʻrib chiqish orqali mavzuni toʻliq oʻrganish. 3 Kurs ishining v azifalari. Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida uyishgan gap qoliplari mavzusini va uning oʻrganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga koʻra kurs ishini yoritish davomida: Ta’lim bosqichlarida sintaksis boʻlimining alohida olingan aniqlovchi mavzularini oʻqitishga doir turli xil qarashlarni oʻrganish, uni oʻqitish bilan bogʻliq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolarni aniqlash; Kurs ishi mav zusining oʻrganilganlik darajasi. Oʻzbek tilshunosli-gida sodda gap turlari, qurilishi mavzulari haqida N.Mahmudov, A.Nurmonov ”Oʻzbek tilining nazariy grammatikasi” asarida ma’lumot bergan. Shuningdek SayfulIayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. ”Hozirgi oʻzbek adabiy tili” oʻquv qoʻllanmalari metodologik asos boʻlib xizmat qildi. Kurs ishi predmet i . Ta’lim bosqichlari ona tili darslarining uyushgan gap qoliplari, uning turlari va uning oʻrganilish jarayoni, shu jarayonga xos ta’lim shakli, vositalari, mazmuni va metodlarining talqini. 4 I.BOB. UY USHGA N GA PLA RN IN G LISON I Y TIZIMDA TUTGA N O‘RN I Nutq individual tabiatga ega bo’lganligi bois, gapda ishtirok etayotgan so’zlar tartibi ham erkin. Biroq bu «erkinlik» hech qachon umumiy lisoniy qonuniyat doirasidan tashqarida bo’lmaydi. So’zlovchining maqsadi, uslub talabi asosida so’zlar umumiy tartibga ega bo’ladi. Har qanday nutqiy gap, o’zida ma’lum voqelikni ifodalash bilan birga, so’zlov-chining axborot maqsadini ham namoyon qiladi. Masalan, Jamshid maktabga ketdi gapida, Jamshidning maktabga ketishi voqeligi qayd qilinishi bilan birga, so’zlovchining tinglovchiga Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma’lumotni yetkazish niyati ham o’z aksini topgan. SHu boisdan gap Jamshid qaerga ketdi? so’rog’iga javob bo’ladi. Demak, ushbu gapdagi voqelik Jamshidning qaerga ketganligi emas, balki kimning qaerga ketganligi, so’zlovchining axborot maqsadi esa Jamshidning qaerga ketganligi haqidagi ma’lumotni tinglovchiga yetkazish. Gapni Maktabga Jamshid ketdi shaklida o’zgartirsak, voqelik oldingi gapdagi bilan bir xil, biroq so’zlovchining axborot maqsadi Maktabga kim ketdi? so’rog’i orqali muayyanlashadi. Birinchi gapda harakatning yo’nalishi, ikkinchi gapda harakatning bajaruvchisi – axborot mo’ljali. Gapning axborot vazifasi nuqtai nazaridan tuzilishi ak t ual t uzilish deyiladi. Aktual tuzilmaning tarkibiy qismlari aktual bo’lak deyiladi. Aktual vazifa nuqtai nazaridan gapni tashkil etuvchi unsurlar tema (ma’lum) va rema (yangi) qismlarga bo’linadi. Gapning rema qismi kommunikativ (axborot) nuqtai nazardan ahamiyatli bo’ladi. Savol ana shu remani aniqlash uchun beriladi. Gapning tema qismi ma’lum bo’lganligi so’roq gapda aynan takrorlanadi. Yuqoridagi gaplarda tema- rematik (aktual) bo’linish quyidagicha : Tema rema Halim maktabga ketdi Maktabga Halim ketdi 5 Gapning aktual bo’linishi mantiqiy birlik bo’lgan hukmning bo’laklanishi (sub’ekt va predikatga bo’linish) ga o’xshaydi. SHu boisdan ayrim tilshunoslar aktual bo’linishni mantiqiy-grammatik bÿlinish deb ham nomlaydi. Aktual bo’linish – sof nutqiy hodisa. Lekin aktuallashish lisoniy strukturadan mutlaqo uzilgan deyish noto’g’ri. Har qanday hodisa muayyan mohiyatning namoyandasi bo’lganligi kabi aktuallashish ham konstruktiv-sintaktik sathdan butunlay uzilmagan. Aktuallashishda gapning lisoniy strukturasi unsurlari bo’lgan kesim, ega, hol o’rinlari to’ldiruvchilari yoki bu to’ldiruvchilar kengaytiruvchilarining kommunikativ ahamiyati aktual bo’linishni keltirib chiqaradi. SHu boisdan aktuallashishning lisoniy asosi konstruktiv-sintaktik lisoniy sath, aktuallashish jarayoni esa kommunikativ-sintaktik sath deb yuritiladi. Aktual bo’linish talabi bilan gapda so’z tartibi har xil bo’ladi. Gapning konstruktiv va nokonstruktiv bo’laklari turlicha joylashadi. Buning sintaktik qurilishga daxli yo’q. Tartib o’zgarishi bilan gap sintaktik qurilishiga putur yetmaydi. Gapda so’z tartibi aktual bo’linish bilan chambarchas bog’liq. Gapdagi so’zlar o’zlarining tema yoki remaga kirishiga ko’ra joylashadi. Axborotning tinglovchiga ma’lum parchalarini ifodalovchi so’zlar gap boshida keladi. Tema (ma’lum) haqida axborot beradi, rema esa gap oxirida, temadan so’ng keladi. Bu izchillikning buzilishi yo uslubiy bo’yoqdorlik uchun xizmat qiladi, yoki mantiqiy buzilishni keltirib chiqaradi. Agar ega guruhi tema, kesim guruhi rema bo’lsa, aktual bo’linish sintaktik bo’linish bilan muvofiq keladi: O’quvchilar shodlanishdi (ega-kesim, tema- rema). Quyidagi gaplarning tema-rematik bo’linishini qiyoslang : Tema Rema Fermerlar Bu yil Paxtadan bu yil paxtadan mo’l hosil oldilar fermerlar paxtadan mo’l hosil oldilar fermerlar bu yil 6 Birinchi jumlada tema gapning egasi bilan muvofiq keladi. Keyingi gaplarda aktual va sintaktik bo’linish nomuvofiqligi yuz bergan. Demak, ma’lum bo’ladiki, gapdagi so’zlar o’rni o’zgargani bilan sintaktik strukturada o’zgarish yuz bermaydi. Aktual bo’linishda esa u muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Aktuallashtiruvchilar qatorida, tartibdan tashqari, boshqa vositalar ham bo’lishi mumkin. Ular ustuvor qiymat kasb etganda, tartibning roli susayadi. Muhim aktuallashtiruvchilar qatoriga fonetik, leksik va grammatik aktuallashtiruvchilarni kiritish mumkin: 1) prosodik ak t uallasht iruv chi v osit a. Bunday aktuallashtiruvchi vosita sirasiga mantiqiy urg’u va u bilan bog’liq bo’lgan nutq tempi hamda pauza kiradi. Gapda nechta mustaqil so’z bo’lsa, shuncha miqdorda so’z urg’usi bo’ladi. Biroq gap qanchalik darajada yoyiq yoki yig’iq bo’lishidan qat’i nazar, unda mantiqiy urg’u bitta bo’ladi. Qaysi so’z mantiqiy urg’u olsa, shu so’z rema, gapning qolgan qismi esa tema hisoblanadi. Faqat ega va kesimdan iborat gaplarda qaysi bo’lak mantiqiy urg’u olsa, u rema maqomini oladi: 1. Guli k e ldi : Guli – tema , keldi – rema . 2. Guli keldi: Guli – rema , keldi – tema. Emfat ik emot sional urg’u. Emfatik urg’u ham gapdagi ma’lum bir so’zni ajratib ko’rsatadi. Bu bilan u mantiqiy urg’uga o’xshab ketadi. Biroq, mantiqiy urg’udan farqli o’laroq, emfatik urg’uda hissiylik kuchli bo’ladi. O’zbek tilida emfatik urg’u ostidagi so’z tarkibidagi unli yoki undosh cho’ziladi. Masalan: Havo t -o-za ekan. Chi-roy li qiz keldi. So’zlarni takrorlash natijasida ham emfatiklik ifodalanadi: Me n borsam, me n . Mantiqiy va emfatik urg’u ostidagi so’zda pauza ham ko’maklashuvchi vosita sifatida qatnashadi. Urg’uni olgan so’zdan oldin ko’p holda pauza paydo bo’ladi. 2) lek sik v a grammat ik ak t uallasht iruv chi v osit a. Ma’lum bir so’zning aktuallashishida o’zbek tilidagi turli lug’aviy va grammatik shakl ham ishtirok etadi. Bu vositalar mantiqiy urg’uli so’z bilan kelib, yordamchi aktuallashtiruvchi vosita hisoblanadi. Bularga faqat, yolg’iz, hatto, o’zi so’zlari va [ -gina ] , [ -oq ] , [ -yoq ] qo’shimchaci kiradi: 1) Hat t o Javohir o’qidi. 2) Sarvar ham keldi. 7 3) Asliddin ham o’qidi, ham yozdi. 4) Men o’zim aytaman. 5) SHerzodning o’zi gina tushunadi. Bu lug’aviy-grammatik vosita bilan kelgan bo’lak mantiqiy urg’u olib aktuallashadi – remaga aylanadi. Kommunik at iv bo’linmas gap. Har qanday gap ham tema – rematik bo’linishga ega bo’lavermaydi. SHunday ko’rinishdagi gaplar ham borki, ularni kommunikativ bo’linmas gap deyish mumkin. Bunday gaplarda tema (ma’lum axborot) bo’lmaydi. Gap butunicha remadangina iborat bo’ladi. Bunday gaplarning axborot vazifasi biror voqea-hodisaning mavjudligi yoki vujudga kelganligini ifodalashdan iborat bo’ladi: 1. Bugun stadionga boriladi. 2. Bahor. 3. Issiq boshlandi. 4. Tez tong otdi. 5. Rahmat. Kommunikativ yaxlitlik gaplarning ko’proq bir tarkibliligi bilan aloqador bo’ladi. Ikki tarkibli fe’l kesimli gaplarda bu gap semantikasi bilan bog’langan bo’ladi: 1. Tong otdi. 2. SHom tushdi. Bunday gaplarning semantik strukturasi deyarli bir tarkibli gaplarga yaqinlashib qoladi. N ut qiy gapning emot sionallik k a k o’ra t uri Nutqiy gap emotsionallikka munosabat nuqtai nazaridan ikkiga bo’linadi: 1) his- hayajonli gap; 2) his- hayajonsiz gap. Gap, ifoda maqsadidan qat’i nazar, his-hayajonli yoki his-hayajonsiz bo’ladi. Qiyoslang: 1. Men keltiraman – ifoda maqsadiga ko’ra darak gap, emotsionallikka ko’ra his-xayajonsiz gap. 2. Men keltiraman! – ifoda maqsadiga ko’ra darak gap, emotsianallikka ko’ra his-hayajon gap. His-hayajonli gapda, fikr bilan birgalikda, so’zlovchining kuchli his- tuyg’ulari ham namoyon bo’ladi. Demak, darak, so’roq, buyruq gapga maxsus ohang berilishi natijasida his-hayajonsiz gap his-hayajonli gaplarga aylanadi: 1. Futbol boshlandi! 2. Otam keldimi?! 3. Hayda! Darak gap, ko’pincha, his-hayajonsiz, buyruq gaplar esa his-hayajonli bo’ladi. His-hayajonli gap his-hayajon darajasiga ko’ra ikkiga bo’linadi: 1) fikrni his-hayajon bilan ifodalovchi gap: Futbol boshlandi! Men keltiraman! 8 2) so’zlovchining emotsional tuyg’usini ifodalovchi gap: Oh! To’y muborak! Ura! His-hayajon gapning o’ziga xos fonetik, leksik va grammatik belgisi bor: 1) maxsus ohangga egalik; 2) gap tarkibida his-hayajon ifodalovchi so’zlarning bo’lishi: eh, oh, naqadar, qaniydi va hokazo; 3) gap bo’laklari tartibining o’zgarishi: Oltin bu vodiylar, jon O’zbekiston! 4) emfatik urg’u olgan so’zni takrorlash: Sizdan so’radim, sizdan. 5) his-hayajon gap ko’pincha bir tarkibli bo’ladi: Ura! Dunay! Dunay ! O’zbek tilshunosligida uyushish hodisasi bilan bog’liq uchta hodisa mavjud: 1) gapda uyushgan so’zlar (Bu haqda yuqorida aytildi); 2) qo’shma gapdagi uyushiq gaplar (Bu haqda quyida - «Qo’shma gap» bahsida so’z yuritiladi); 3) uyushgan gaplar. Yo’l-yo’lakay shuni aytib o’tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq qismli qo’shma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa, bog’lar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [E 1 -W 1 P m (-sa) E 2 -W 2 P m (-sa) , W 3 -P m ] .2. Bahor kelsa, bog’lar yashnaydi va sayilga chiqamiz. Qolipi: [(E 1 - WP m1 ) ((E 2 - W 2 P m ) v a (W 3 P m ))] . Bu ikkala gap uyushiq qismli qo’shma gap. Birinchi gapda ergash gap ( Bahor kelsa, bog’lar yashnasa ) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh ( bog’lar yashnaydi va sayilga chiqamiz ) uyushib kelgan va ergash gap ( bahor kelsa ) ularga bab-baravar tegishli. Bular uyushiq gapdir. Ma’lum bo’ladiki, uyushiq gap qo’shma gaplar tarkibida bo’ladi. Uyushgan gap esa o’zbek tilida sodda va qo’shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U kesimdagi ( W ) si birdan ortiqligi bilan qo’shma gapga, ( P m ) ning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. SHuning uchun ham u o’z mavqei bilan «oraliq uchinchi»dir, ya’ni codda va qo’shma gaplar orasidagi hodisadir. Sodda va qo’shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudligi. Eganing bor-yo’qligi, ifodalangan- ifodalanmag ahamiyatsiz. Uyushgan gapni belgilashda esa bosh omil ikkita: 9 1) bitta shakllangan kesimning mavjudligi; 2) birdan ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyati bilan uyushgan gap egali sodda gapdan ham ( Jahongir, Jamshid, Isroil o’qidi ), uyushiq kesimli sodda gapdan ham (egasi yo’q yoki bor bo’lsa, bitta, kesimning lug’aviy qismi birdan ortiq, ( P m ) qismi bitta – (U lar borgan va ko’rgan edilar, qolipi [W 1 -W 2 ] P m ]) farqlanadi. Nazariy talqinda uyushiq kesimli sodda gapda, demak, ega bitta, ( P m ) qismlari umumiy bo’lgan kesim birdan ortiq bo’ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qo’shma gap, uyushiq kesimli qo’shma gap va uyushgan gapning eng kichik struktur sxemasini beramiz: (Qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini berish ma’qul. CHunki, [WP m ] da ular ( W va P m ) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangan. 1) sodda gap: [WP m ] 2) uyushiq kesimli sodda gap: [(W 1 -W 2 )P m ] ; 3) qo’shma gap: [WP m -WP m ] ; 4) uyushgan qismli qo’shma gap: [([WP m ]-[WP m ])-[WP m ]] yoki [(WP m ] - ([WP m ]-[WP m ])] ; 5) uyushgan gap: [((E 1 -W 2 )-(E 2 -W 2 )) P m ] ; Uyushgan gapga misol: 1 . Otam rais, onam brigadir bo’lgan edi. 2 . Do’kondorlarning ba’zilari kitob o’qib, ba’zilari tasbeh o’girib, ba’zilari esnab o’tirishardi. 3. Uning qo’llari ishda, ko’zi shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi. 4 . CHakkasi tirishib, ko’zi qizarib ketdi. Uyushgan gapdagi umumiy bo’lak [P m ] ni har bir shakllanmagan [ W ] ga alohida-alohida qo’shish bilan osongina qo’shma gap hosil qilish mumkin: Qiyoslang: 1 .Chakkasi tirishib, ko’zi qizarib ketdi – uyushgan gap. CHakkasi tirishib ketdi va ko’zi qizarib ketdi – qo’shma gap. Ayrim holda uyushgan gapda ham ( P m ) nol shaklda bo’lishi mumkin: U baroqqosh, ko’zi chaqchaygan, afti ishshaygan. Gap mazmunidan nolь shakl oxirgi so’zda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o’tgan zamonga aylantirish bilan amin bo’lish mumkin: U baroqqosh, ko’zi chaqchaygan, afti burishgan edi. 10 Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o’zaro umumiyligi (va, shu asosda, umumlashtiruvchi bo’lagi) turli xil bo’ladi: 1) hamma qismlari xususiy (farqli) bo’lib, faqat ( P m ) qismi umumiy bo’lgan uyushgan gap: Jamshid yozar, Isroil o’qir edi; 2) hamma qismlari xususiy bo’lib, faqat kesimning lug’aviy qismi va kesimlik qo’shimchasi umumiy bo’lgan uyushgan gap: Jamshid tez, Isroil sekin yozar edi; 3) [WP m ] va uning kengaytiruvchi bo’laklari umumiy bo’lib, faqat ega va [WP m ] kengaytiruvchisining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap: Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi. ( P m ) uy usht iruv chisi v osit a sifat ida: 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan ikki qismi o’tgan edi. (S.Ahm.)2 . Erta yog’ib o’tgan yomg’ir chang va g’uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3 . Paxta dalalarida endi salqin kuchaygan, tunggi yellar esar... edi. (Oyb.)4. Siddiqjon o’ziga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga ham kelmas edi. (A.Qah .) 5. Sayyora birinchi, ukam ikkinchi ekan. (« Tong yuld. ».) 6 . Ahmad tikuvchi, Halim bog’da qorovul emishmi? 7. Alpomishu Rustamlar sizga yor, Ravshanbek va Avazxonlar madadkor bo’lsin. 8. Doklad ishning borishi, munozara esa butunlay boshqa masala haqida. (WP m ) uy usht iruv chi v osit a sifat ida :1. Yaxshi topib, yomon qopib so’zlar. (Maq.)2 . Onasi o’qisin, opasi ishlasin dedi. (M.Ism.)3. Savr oyining bulutlari havoda o’kirib, sellar quyib o’tdi. ( Oyb .) 4 . Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5. Nilufar kitob, Feruza jurnal o’qib o’tirardi. 6. Mehnatdan do’st, g’iybatdan dushman ortar. 7. Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi. 8. Seni endi Azroil ham uradi, shayton ham. 9. Uning kelganini na Qurbon ota payqadi, na Siddiqjon ( A.Qah.) (W) y ok i (Pm) k engay t iruv chisi bilan farqlanuv chi uy ushgan gap: 1. Erta yog’ib o’tgan yomg’ir chang va yomg’irni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 2. Uyg’onganda suyaklari zirqirar, u o’zini lanj tuyardi. 3. Ahmoq horiganini bilmas, ko’sa qariganini. 4. Ahmoq qizini maqtar, tentak o’zini ( Maq.)5. Baland simyog’ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyasi hovliga tushib turar edi. (S.Zun . ) 6.Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod. (Maq . )7. Saodatxon 11 jim qolgan, ko’nglida g’azab yonar edi. ( « SHarq yuld. » ) 8. Birniki mingga, mingniki tumanga.( Maq . ) “Uyushgan gapning matnda qoʻllanishi” tushunchasi qaror qabul qilish va muammolarni hal qilishda tajribadan orttirilgan donolikni qoʻllashni bildiradi. Bu turli qiyinchiliklarni yengib o'tish va kerakli natijalarga erishish uchun o'tmishdagi bilim va tushunchalarga tayanishni o'z ichiga oladi. Ushbu kontseptsiya tajriba qaror qabul qilish jarayonlarini samarali boshqarish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan qimmatli boylik degan g'oya bilan rezonanslashadi. Raskin (2002) fikriga ko'ra, bu tushuncha odamlarning muammoni hal qilish qobiliyatini va qaror qabul qilish ko'nikmalarini oshirishda tajribaviy o'rganishning ahamiyatini ta'kidlaydi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishini tushunish va ishlatishning ahamiyati. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishini tushunish va undan foydalanishning muhim jihatlaridan biri uning inklyuzivlik va madaniy xilma-xillikni targʻib qilishdagi rolidir. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishini qabul qilish va amalda qoʻllash orqali insonlar turli etnik jamoalarning oʻziga xos qarashlari, anʼanalari va tillarini qadrlashlari va hurmat qilishlari mumkin. Ushbu tushunish hamkorlik va o'zaro tushunishni rag'batlantiradigan inklyuziv muhitni yaratishga imkon beradi. Bundan tashqari, u ushbu jamoalarda o'ziga xoslik va g'urur tuyg'usini kuchaytiradi, bu esa tegishlilik va vakolatlarni kuchaytirish tuyg'usiga olib keladi (Laldinova, 2022). Binobarin, uyushgan gapning matnda qoʻllanishini hayotga tatbiq etish barkamol va boy madaniy jamiyatni rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Ushbu tadqiqotda mualliflar ish joyidagi nizolarni boshqarish bo'yicha turli strategiyalarning samaradorligini o'rganishga harakat qilishdi. Ular barcha ishtirokchilarning ehtiyojlarini qondiradigan ijodiy yechimlarni topishga qaratilgan integrativ yondashuv ijobiy natijalarni ilgari surishda eng muvaffaqiyatli ekanligini aniqladilar. Bu Smit va Jonson (2019) tomonidan o'tkazilgan avvalgi tadqiqotlarga mos keladi, unda hamkorlik va ochiq muloqot nizolarni konstruktiv tarzda hal qilishning asosiy omillari ekanligini ko'rsatdi. Bundan tashqari, mualliflarning ta'kidlashicha, tashkilotlar xodimlarning nizolarni hal qilish ko'nikmalarini oshirishga qaratilgan ta'lim va rivojlanish dasturlariga ustuvor ahamiyat berishlari kerak (Braun va boshq., 12 Uyushgan gapning matinda qoʻllanishining tarixiy maʼlumotlari Oʻrta Osiyoda uyushga tushunchasi ilk bor paydo boʻlgan qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu qabilalar va jamoalar ichida qaror qabul qilish vositasi bo'lib, jamoaviy qarorlar qabul qilish va nizolarni hal qilish imkonini beradi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi yillar davomida rivojlanib bordi va Chingizxon va Buyuk Temur kabi mintaqadagi turli hukmdorlar va bosqinchilar tomonidan oʻzlarining ulkan imperiyalari ustidan barqarorlikni saqlash va nazorat qilish uchun moslashtirilgan. Bu amaliyot Sovet Ittifoqi davrida ham O'zbekistondagi turli etnik guruhlar o'rtasida muvofiqlik va birlikni ta'minlash usuli sifatida qo'llanila boshlandi (Schmidt, 2009). Uyushgan gapning matnda qoʻllanishining kelib chiqishi va rivojlanishi Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi anʼanaviy oʻzbek madaniyatidan kelib chiqqan. Bu musiqa, she'riyat va harakatni birlashtirgan ruhiy shifo shakli bo'lib, terapevtik foyda keltiradi. Vaqt o'tishi bilan bu amaliyot rivojlanib, turli madaniyatlarning, masalan, so'fiylik va shomanizmning elementlarini o'z ichiga oldi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi olimi Shuhrat Sulaymonovning fikricha, uyushgan gapning matnda qoʻllanishi oʻzbek madaniyatining sinkretik xususiyatini koʻrsatadi, chunki u turli maʼnaviy anʼanalar taʼsirini oʻzida aks ettiradi (Sulaymonov, 2019). Bu amaliyot o‘zining rivojlanishi orqali o‘zbek o‘ziga xosligining muhim qismiga, shifo va o‘z-o‘zini kashf etishning ajralmas jihatiga aylandi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi bilan bogʻliq madaniy ahamiyat va anʼanaviy amaliyotlar. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi bilan bogʻliq madaniy ahamiyat va anʼanaviy urf-odatlar oʻzbek xalqi tarixi va merosida chuqur ildiz otgan. Bu anʼanaviy oʻzbek toʻquvchilik sanʼati avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan anʼanaviy uslublardan foydalangan holda murakkab va goʻzal toʻqimachilik buyumlarini yaratayotgan mohir hunarmand va hunarmandlarni birlashtirgan. Ushbu to'qimachilik katta madaniy ahamiyatga ega, chunki ular ko'pincha an'anaviy marosimlar va bayramlar, masalan, to'ylar va boshqa muhim tadbirlar uchun ishlatiladi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi amaliyoti oʻzbek xalqining boy madaniy anʼanalari va hunarmandchiligidan dalolatdir. 13 Uy ushiq k esimning o’ziga xos xususiy at i. Uyushgan ega, hol, to’ldiruvchi va aniqlovchida tegishli grammatik shakl har bir so’zshaklda alohida-alohida mavjud bo’lishi ham, faqat oxirgisida bo’lib, oldingilarida bo’lmasligi ham mumkin. Biroq uyushgan kesimlarda kesimlik shakllari bilan faqat oxirgi kesim shakllangan, boshqalari esa bu qo’shimchani olmagan bo’ladi: 1. Bizning yoshlar dono va zukkodirl ar. 2. Do’kondo rlar molini maqtab va xaridorla rni chorlab turardilar. 3 . Voqea sodir bo’lgan joyga zudlik bilan borishimiz va masalaga oydinlik kiritishimiz lozim. So’z kesimlik ko’rsatkichi bilan shakllangan va kesimlik sintaktik pozitsiyasini egallagan bo’lsa, u alohida hukm va tugal ma’no ifodalaydi hamda gap hosil qiladi. Yuqorida keltirilgan gapda ham uyushgan kesimning barchasi ( P m ) ko’rsatkichi bilan shakllantirilganda, ularning har biri alohida-alohida gapni hosil qiladi va natijada qo’shma gap vujudga keladi. Qiyoslang: 1. Siz a’lochi va jamoatchi kishisiz (uyushiq kesimli gap) – Siz a’lochisiz va jamoatchisiz (qo’shma gap) . 2. U vaqtlarda otam kosib, onam tikuvchi edi (uyushgan sodda gap) - U vaqtlarda otam kosib edi va onasi tikuvchi edi (qo’shma gap). Ikkinchi gapning har bir kesimini ( P m ) bilan to’la shakllantirib, qo’shma gap tarzida qo’llash uslubiy g’alizlikni keltirib chiqaradi. SHu bois ushbu o’rinda qo’shma gap emas, balki uyushiq kesimli sodda gapni ishlatish o’ng’ay. Uyushiq kesimning har xil so’z turkumi bilan ifodalanishi ham uchraydigan hodisa. Bu ot va olmoshda mavjud: Taniganim, bilganim sen va Halimdir. Biroq fe’l va boshqa turkum so’zi uyushiq kesim hosil qila olmaydi. CHunki ot va fe’l boshqacha va qolgan turkumlar boshqacha tuslanishga ega bo’ladi: Itingdurman va bo’zlagaydirman. Bu gapda kesimlik ko’rsatkichlarini ikkala so’zshakl uchun bitta qilib bo’lmaydi: Itingdur va bo’zlagaydirman kabi. Uyushiq kesimlarning oldin turgani [ -i(b) ] shaklli ravishdosh bilan ifodalanganda, hol bilan monand bo’lib qoladi: 1. U ko’rqib baqirib yubordi. 2. U tanib, bilib, so’ray boshladi. Har ikkala qo’llanishda ham fe’l so’zshakllar bir-biriga o’xshaydi. Biroq gaplardan birinchisida fe’l hol ( ko’rib ) va kesim ( baqirib yubordi ) 14 vazifacida. Keyingi gapda esa uyushiq kesim mavjud. Biroq birinchi gapda uyushiqlikning zaruriy belgisi – uyushtiruvchi ohang mavjud emas. Qo’shma gapni uyushiq kesimli sodda gapdan, sodda va qo’shma gap orasidagi uyushgan gapdan farqlash lozim. Uyushiq kesimli sodda gap egasi bitta, bitta umumiy ( P m ) ga ega bo’lgan birdan ortiq kesimdan tashkil topgan gap. Misollar: 1. Jamshid o’qir, yozar va chizar edi. 2. Do’kondorlar do’konlarini ochib, mudrab o’tirishardi. 3. Qushlar tinimsiz chug’urlashar va charx urishar edi. Uyushgan gap esa, aytilganidek, birdan ortiq egaga, shuningdek, bitta umumiy ( P m ) li birdan ortiq kesimga ega bo’lgan gap. Misollar: 1 . Bahor kelar, dala ishlari qizib ketar edi. 2. Jamshid o’qir, Jahongir yozar, Isroil esa chizar edi. 3. Do’kondorlar savdoga chorlab, attorlar esa mollarini maqtab o’tirishardi. Qo’shma gap esa har biri o’z ( P m ) ga ega bo’lgan birdan ortiq kesimdan tashkil topadi: 1 .Jamshid o’qirdi, Jahongir yozardi, Isroil esa chizardi. Substantsial yondashuvda bir egali, lekin birdan ortiq kesimli gap ham qo’shma gap sifatida qaraladi. CHunki har bir kesimda shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor, modallik (kesimlik) ma’nolari birdan ortiq ifodalanadi. Bu esa semantik nuqtai nazardan ularning har birida alohida axborot mavjudligidan dalolat beradi. Uy ushgan so’zshak l. Uyushgan so’zshakl har doim sintaktik mavqe va morfologik shakllanish jihatidan bir xil bo’ladi. Ular boshqa so’z bilan bog’lanishda tenglik saqlaydi. Ammo ularning qanday so’z bilan ifodalanishi – so’z turkumi jihatdan bir xil bo’lishi va, demak, bir xil so’roqqa javob bo’lishi shart emas: Seni (olmosh) va Salomatning ukasini (ot) taqdirlashadi. Uyushgan so’zshaklning oxirgisi tegishli grammatik shaklni olib, oldingilari olmagan bo’lishi ham mumkin: Maydonni begona o’t, tosh va har xil chiqindilardan tozaladik. Bunda uyushgan so’zshaklning oxirgisi ( chiqindilardan ) chiqish kelishigi bilan shakllangan. Bu uyushgan so’zshaklning grammatik shakllanishi har xil bo’lishi ham mumkin degani emas. CHunki oxirgi so’zshakldagi chiqish kelishigi uyushgan so’zlarning boshqalariga ham tegishli. Faqat nutqiy tejam grammatik ko’rsatkichning barcha so’zshaklda takrorlanishiga monelik qiladi. 15 Uyushiq so’zshaklning muhim nutqiy belgisidan biri sanash ohangi bilan aytilishi. Sanash ohangi bo’lmasa, sintaktik mavqe, grammatik shakl va ifodalanish jihatlari bir xilligiga qaramasdan so’zshakllar uyushiq sanalmaydi. Masalan, Mening diqqatimni dumaloq oppoq toshlar tortdi gapidagi dumaloq va oppoq so’zshakli toshlar so’zshakliga tobelanib, ifodalanish va grammatik shakl jihatdan bir xil. Biroq ular uyushtiruvchi (sanash) ohangsiz uyushmagan kengaytiruvchi hisoblanadi. Demak, sintaktik mavqe, grammatik shakl bir xilligi va uyushtiruvchi ohangga egalik uyushgan tenglanish qatorining zaruriy belgisidir. Tildan foydalanish fikrni shakllantirish va bayon qilishdan iborat. Bu esa gap orqali amalga oshar ekan, demak, til yaxlit vujud sifatida sintaksisda namoyon bo’ladi. Gap – kishilarning bir-biriga fikr, axborot uzatish uchun ishlatadigan asosiy birlik, fikr ifodalashning eng oddiy va tipik ko’rinishi. U so’zlovchi uchun fikr ifodalash va axborot uzatish, tinglovchi uchun axborot qabul qilish vositasi. Kishi ongidagi fikr tushunchalar asosida tiklanadi. Fikr nutqda gap sifatida yuzaga chiqadi. Fikr tushunchadan tashkil topganligi kabi gap ham tushunchaning shakli sanalgan so’z va so’z birikmalaridan tuziladi. Gapning tashkil etuvchilari – so’z (ibora ham), grammatik shakl va so’z birikmalari. Tilning asosiy vazifasi – kishilar muloqotida vosita bo’lib xizmat qilish. Axborot uzatish va qabul qilish vositasi bo’lish – tilning kommunikativ mohiyati. Kommunikatsiya jarayoni uchun jamoa zarur. Aniqrog’i, muayyan tilda axborot uzatish va qabul qilish shu tilda so’zlashish malakasiga ega kishilarni taqozo qiladi. Bu esa kommunikatsiya jarayonining ijtimoiy tabiatliligidan dalolat beradi. Gap sintaktik yaxlitlik, bu uning grammatik shakllanganligi, tarkibiy uzvlari bir butunlik holiga kelganligi bilan izohlanadi. Demak, gapda bir necha jihat birlashgan bo’ladi. Birinchi jihat gapning moddiy qobig’i, bu uni tashkil etuvchi so’z va grammatik shakllar. Masalan, aksariyat gapda kesimlik ko’rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi (kesim) ning bo’lishi shart. Ikkinchi jihat ana shu moddiy qobiqqa singdirilgan aqliy mahsul – fikr – axborot. Uchinchi jihat esa so’zlovchining voqelikka munosabati, nutq vaziyati. Bu uch jihat nutqda uchlikni – sintaktika, semantika va pragmatika birligini tashkil etadi. 16 N ut qiy gapning belgilari. Gap, avvalo, sintaktik tugallangan qurilma ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu esa u orqali ifodalanayotgan fikrning nisbatan tugallanganligi bilan belgilanadi. Sintaktik tugallanganlik – gapning kesimlik ko’rsatkichlari bilan shakllanganligi va tugal ohangga egaligi. Gap kesimga ega bo’lmasdan tugal fikr ifoda eta olmaydi. Masalan, chiroyli kitob birikuvida so’zlovchi nazarda tutgan axborot yuzaga chiqmagan, chunki uning kitob haqida nima demoqchiligi hali aytilmagan. SHu bois mazkur qurilma fikrni ifodalaydigan qurilmaning asosiy shakli – kesimlikdan xoli. To’g’ri, chiroyli kitob birikmasida kitobning xususiyati haqida axborot bordek, ammo u so’zlovchining asosiy maqsadi bo’lgan axborot emas, balki u ikkinchi darajali axborot, asosiy planda gapning yakunidan anglashiladigan kitobning, deylik, borligi, sotilganligi yoxud yo’qolganligi haqidagi axborot yotadi. Demak, gapdan anglashilgan fikr deyilganda, undagi asosiy axborot tushuniladi. Boshqa yordamchi, asosiy bo’lmagan axborotlar uning yuzaga chiqishida vosita bo’lib xizmat qiladi. (To’liqsiz gaplarda sintaktik tugallik bo’lmasa ham, fikr anglashilaveradi. Ulardagi sintaktik tugallik kontekstdan yoki nutq vaziyatidan ma’lum bo’lib turadi). Sintaktik tugallik sintaktik o’rin bilan ajralmas holda, ya’ni lug’aviy birlik kesimlik shaklida bo’lishining o’zi uni gap sifatida qarashga asos bo’la olmaydi. Masalan, Aytdim deganing nimasi? gapidagi aytdim so’zshakli – kesimlik ko’rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi. Lekin u kesimlik o’rni bilan ta’minlanmaganligi bois ushbu qurshovda gap maqomiga ega emas. Kesimlik shaklidagi so’z gap bo’lishi uchun kesimlik maqomiga ega bo’lishi kerak. Sintaktik tugallanganlik kesimlik shakli va o’rni bilan belgilanar ekan, bunda tilning yaxlit vujudligi yana bir karra yaqqol namoyon bo’ladi. Til sathlardan iborat. Til yaxlit vujud ekan, bu sathlar gapning asosiy vazifasi bo’lgan axborot uzatish va qabul qilish jarayonida butunlik sifatida ishtirok etishi lozim. Buni gapda ko’ramiz. Gapning sintaktik tugalligi uchun, dastavval, ma’lum bir mustaqil so’z va kesimlik shakli talab etiladi. O’qidim birligi o’qi atov birligi va [ -dim ] kesimlik shakli birikuvidan iborat. Demak, bunda tilning tarkibiy uzvlari – leksik va morfologik sathlarning birgalikdagi harakati ko’zga tashlanadi. Gap uchun lug’aviy va morfologik omil hamkorligi yetarli emas. Uning uchun sintaksisning xos omili - sintaktik o’rin zarur bo’ladi. Sintaktik o’rin esa qurilmaning o’ziga xos tugal ohang 17 bilan namoyon bo’lishini taqozo qiladi. Bundan ko’rinadiki, fonetik omil sintaktik tugallikka yakun yasaydi. Demak, gapda tilning barcha sathlari - leksik, morfologik, sintaktik va fonetik sathlar yaxlit vujud sifatida namoyon bo’ladi, voqelanadi. Quyida ularning har biriga bir butunlikning bo’laklari sifatida alohida-alohida to’xtalamiz. Gapning shak llanishida lek sik omil. Fikr tushunchalarsiz bo’lmagani kabi nutqiy gap asosida ham, avvalo, so’z yotadi. Zero gap asosidagi atov birligi – voqelangan leksema. Leksemaning guruhlanishida ham yetakchi omildan biri sifatida ularning sintaktik imkoniyati yotishi bejiz emas. SHu boisdan tilshunoslikda gap bo’laklari va so’z munosabati ustuvor masaladan biri. Gap bo’laklari turli mustaqil so’z turkumi bilan ifodalanaveradi. Biroq har bir gap bo’lagi uchun ma’lum bir so’z turkumi ko’proq xoslangan bo’ladi – semantik va grammatik xossalari bilan ma’lum bir gap bo’lagi vazifasiga mos so’zlar bor. Masalan, «kesim vazifasida kelish uchun ko’proq fe’l xoslangan» (I.I.Meshchaninov.) Ega, to’ldiruvchi vazifasida, asosan, ot va ot vazifasidagi so’z keladi. Bu so’z turkumlarining umumiy ma’noviy tabiati va grammatik xususiyati bilan belgilanadi. Masalan, ot turkumi ko’proq tobe bo’lak (ega, to’ldiruvchi, aniqlovchi) vazifasida kelganligi bois tobelovchi vosita bo’lgan kelishik qo’shimchalari faqat otga, kesim vazifasida ko’proq fe’l kelganligi uchun kesimlik shakllari faqat unga xosdek tasavvur uyg’otadi. Bu turkumlarning qaysidir vazifaga ko’proq xoslanganligi bilan belgilanadigan «aldamchi» tasavvurlardir. Aytilganlar asosida shunday xulosaga kelish mumkin: har bir so’z turkumi muayyan gap bo’lagi vazifasiga ko’proq xoslangan bo’lsa-da, bu vazifada boshqa turkum so’zlari ham kelaverganligi kabi, ma’lum vazifaga xoslanganlik uni nutqda boshqa mavqe egallashdan mahrum qilmaydi. SHuning uchun ham so’zning qaysi turkumga xosligini belgilashda uning qaysi gap bo’lagi vazifasida kelishi nisbiy, barqaror bo’lmagan asos vazifasini o’taydi. Gapning shak llanishida morfologik omil. Gapni so’z, so’z birikmasidan farqlovchi belgi uning maxsus morfologik ko’rsatkichi – kesimlik qo’shimchalari bilan shakllanganligi. Zero eng «kichik» gap – morfologik shakllangan atov birligi. Misollar: O’qituvchiman. Ishladim. Bu «kichik» gaplar atov birligi ( o’qituvchi, ishla ) dan mahrum etilsa, bu o’z holicha hech qanday qiymat kasb etmaydigan morfologik shakl 18 – [ -dim ] qoladi. Biroq mazkur gaplar morfologik shakldan ajratilsa, tilning boshqa sathi birliklari (so’z, SB) dan farqlanmay qoladi. Demak, kesimlik shakli gapda asosiy sintaktik vazifa – kesimni shakllantirishga ixtisoslashgan shakl. Vositasiz to’ldiruvchi vazifasidagina kelish tushum kelishigi shakli uchun qanchalik qat’iy va xususiy bo’lsa, kelay , o’qituvchiman kabi nutqiy birliklardagi morfologik shakllar uchun kesimni shakllantirish ham shunday. Kesimlik shaklining boshqa morfologik shakllardan farqi – uning bir necha ichki kategoriyalarning qorishishidan hosil bo’ladigan murakkab tabiatga egaligi. Aniqrog’i, kesimlik kategoriyasi kesim vazifasini birgalikda qaror toptiruvchi – shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor, mayl kategoriyalari sintezidan iborat. O’qidim gapida kesimlik shakli maxsus ko’rsatkichlarga ega bo’lsa, Bu yer shahar gapida u nolь shaklli. Zero bu gapda ham III shaxs, hozirgi zamon, tasdiq, aniqlik mayli ma’nolari anglashilib turibdi. Morfologik shakldan faqat aloqa-munosabat (sintaktik) shakligina sintaktik qurilishga daxldor, undan faqat kesimlik kategoriyasi gap mohiyatiga tegishli. CHunki, odatda, kesimlik kategoriyasisiz gap shakllanishi mumkin emas. Gap mohiyati «atov birligi+kesimlik qo’shimchalari» tarzida. Aloqa-munosabatning boshqa shakli (kelishik, egalik) esa gap tarkibidagi so’zlarni bog’lash uchungina xizmat qilib, SB mohiyatini tashkil etishda ishtirok etadi. Gapni shak llant irishda ohangning roli. Nutqiy gapning muhim belgilaridan biri– uning tugallangan ohangga ega bo’lishi. Gapning fikriy va sintaktik tugalligi ohang jihatidan ham tugallik va yaxlitlikni taqozo qiladi: tugallangan ohang fikrning va sintaktik qurilishning tugalligini bildirib turadi. Zero gap va gap bo’lmagan nutqiy hodisa (so’z, SB) larning muhim farqlaridan biri ham tugal bo’lmagan ohangga ega bo’lishi. Masalan: 1. Kelgan o’quvchi. 2. Kelgan – o’quvchi . Bu nutqiy hodisaning birinchisida ohang ko’tariluvchi, ikkinchisida esa tushuvchi. Ko’rinadiki, birinchi hosila aniqlovchi-aniqlanmish tipidagi birikma bo’lib, u fikr anglatmaydi va bu uning tugal bo’lmagan ohang bilan aytilishini talab qiladi. Ikkinchi hosila ( kelgan bola ) ham tarkibi jihatdan oldingi hosilaga o’xshaydi, lekin tarkibida kesimlik shakli va ma’nosi borligi uchun tugal ohang bilan aytiladi. SHu 19 boisdan birinchi qurilma ochiq, yakunlanmagan, ikkinchisi yopiq va tugallangan. Bir so’zning o’zi ham goh tugal, goh tugallanmagan ohang bilan aytilishi mumkin. Qiyoslang: 1.Qish. 2.Qish ... Demak, so’z yoki birikma fikriy, sintaktik va ohang jihatidan tugallikka ega bo’lib, gap tusiga kiradi. Ohang nafaqat gapning tugallanganligini, balki gapning turli tipini belgilashda ham muhim. Misol sifatida bir so’zni olaylik. Qiyoslang: A’lochi... A’lochi. A’lochi. ! A’lochi. ? A’lochi. !? Ma’lum bo’ladiki, so’zning atov birligimi yoki gap, gap bo’lsa, qanday tabiatga ega ekanligini nutqda faqat ohang ko’rsatmoqda. So’z yoki SB atov birligi sifatida nutqda gapdan ohang bilan ham farqlanganligi kabi, gapning turlarini farqlashda ham boshqa omillar bilan birgalikda ohangga tayaniladi. Masalan, Jonim! gapida uning his-hayajon gap ekanligini faqat ohang ko’rsatmoqda. Voy, jonim! gapida esa leksik ( voy ) va fonetik ( ohang ) omil hamkorlik qilmoqda. Gapning ifoda maqsadiga ko’ra tiplari (darak, so’roq, buyruq), his-hayajon ifodalanishiga ko’ra turlarini belgilashda, leksik, morfologik omillar ishtirok etishi ham, ishtirok etmasligi ham mumkin, lekin fonetik omilning bo’lishi shart. Gaplar mundarijasi, shakli va vazifasi jihatidan farqlanadi: Men shaharga boraman. Men shaharga boramanmi?Men shaharga boray. Bu gaplarda so’zlovchining maqsadi har xil bo’lganligi bois, ular turlicha shakllangan hamda gapning darak, so’roq va buyruq-istak turlari vujudga kelgan. Bu esa gapning turlicha ohangga ega bo’lishini taqozo etadi. Gaplarning grammatik shakllari bir xil bo’lganda ham, ularni ohang farqlab turadi. Demak, gapning grammatik shakli turlicha bo’lsa-da, so’zlovchining maqsadi va ohangi har doim muvofiq. 20 Yuqoridagi misolda aytilganidek, bir gapda turli xil maqsad ifodalangan bo’lishi mumkin. Masalan, SHaharga boraman! gapida xabar bilan so’zlovchining shodlanishi ham ifodalangan va ular ohang orqali «tasdiqlangan». Ohang qo’shma gap tarkibiy qismlarini bog’lashda ham namoyon bo’ladi. Ko’pincha, u grammatik vosita o’rnini bosish darajasiga ko’tariladi: Biz ishonamiz - ko’nglimiz to’q. Bunda ohang (pauza) ergashtiruvchi bog’lovchi vazifasida qo’llangan. Gap bo’laklari orasidagi munosabatni ko’rsatishda ham ohang muhim rolь o’ynaydi. Men – men, sen – sen gaplarida gap bo’lak (ega-kesim) larini farqlashda va ular orasidagi munosabatni ko’rsatishda ohang hal qiluvchi rolь o’ynaydi. Yoki Halim, ukam o’qishga kirdi va Halim ukam o’qishga kirdi gaplarida Halim so’zining (1-gapda) undalma yoki (2-gapda) aniqlovchi ekanligi og’zaki nutqda ohang orqali bilinib turadi. Gapning sintagmalarga bo’linishi va aktual bo’linish hodisalarida ohangning roli katta. Aytilganlar asosida nutqiy gapning asosiy belgilari sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: 1) gap nisbiy tugal fikr anglatadi; 2) gap grammatik shakllangan bo’ladi; 3) tugal fikr va sintaktik shaklga muvofiq tugallangan ohangga ega bo’ladi; 4) axborot beruvchi eng kichik birlik sanaladi. 21 II BOB. UY USHGA N GA PN IN G N UTQIY VOQELA N ISHI O‘zbek tilshunosligida uyushish hodisasi bilan bog‘liq uchta hodisa mavjud:  Gapda uyushgan so‘z-shakllar  Qo‘shma gapdagi uyushiq gaplar  Uyushgan gaplar Uyushiqlik umumiy holat bo’lib, sodda gapga ham, qo’shma gapga ham xosdir. Sodda gapda so’z-shakllar uyushib kelsa, qo’shma gapda so’z shakllar, sodda gaplar uyushib keladi. Aytilganidek, uyushiqlik ikki birlik (unsur)dan iborat bo’ladi: • Uyushtiruvchi unsur. • Uyushuvchi unsur. Bu ikki unsur barcha uyushish hodisalarida mavjud bo’ladi. Xo’sh, uyushgan gap nima va u uyushiq gaplardan nimasi bilan farqlanadi? Ma’lumki, har qanday gap grammatik yoki semantik-funktsional shakllangan bo ’ lishi lozim. Shu bois ular kesimga ega bo ’ lib, bu kesim WPm (kesimlik ko’rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki WP (semantik-funktsional shakllangan gap) tarzida bo’lishi lozim. WPm sodda gaplarda bitta, qo’shma gaplarda esa birdan ortiq bo’ladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik: 1. Ukang rasm chizar edi. Bu gapning lisoniy qolipi quyidagicha: [E +WPm] 2.Ukam rasm chizar edi va singlim televizor ko’rar edi gapining qolipi esa quyidagicha: [E+WPm] va [E+WPm] Ko’rinadiki, birinchi gapda WPm va uning kengaytiruvchilari majmui bitta, ikkinchi gapda ikkita va ular o’zaro teng bog’lovchi yordamida bog’langan. Endi uchinchi gapga diqqat qilaylik: Ukam rasm chizar va singlim televizor ko’rar edi. 22 Bu oldingi gapimizdagi kesimlarning W qismlari o’zgarmasdan saqlanganligi va Pm qismi bittaga qisqarganligi bilan undan farqlanadi. Demak, gapda W lar ikkita va Pm bitta bo’lib, u ikkita W uchun ham umumiydir. Shu boisdan uni qavsdan tashqariga chiqarish mumkin. Bu gapning qolipi quyidagi ko’rinishi quyidagicha: [((E1+W1)va(E2-W2 ))Pm] Ko’rinadiki, bitta umumiy Pm ga ega bo’lgan birdan ortiq W dan tashkil topgan gaplar ham tilimizda mavjud. Bunday gaplar uyushgan gaplar deyiladi. Yo’l-yo’lakay shuni aytib o’tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq kismli qo’shma gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa, bog’lar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [((E1-WPm)- (E2-WPm)-(E3-Pm)] 2.Bahor kelsa, bog’lar yashnaydi va sayilga chiqamiz. (E1+WPm1) ((E2+WPm2)(E+WPm)) Bu ikkala gap uyushiq qismli qo’shma gapdir. Birinchi gapda ergash gaplar (Bahor kelsa, bog’lar yashnasa) uyushib, bosh gapga tobelanib kelgan. Ikkinchi gapda esa bosh gaplar (bog’lar yashnaydi va sayilga chiqamiz) uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa) ularga bab-baravar tegishlidir. Bular uyushiq gaplardir. Ma’lum bo‘ladiki, uyushiq gaplar qo’shma gaplar tarkibida bo’ladi. Uyushgan gaplar esa o’zbek tilida sodda va qo’shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U kesimdagi W si birdan ortiqligi bilan qo’shma gapga, Pmning bittaligi bilan esa sodda gapga yaqinlashadi. Sodda va qo’shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan kesimning mavjudligidir. Eganing bor-yo’qligi, ifodalangan- ifodalanmaganligi ahamiyatsizdir. Uyushgan gaplarni belgilashda esa bosh omil ikkita: • Bitta shakllangan kesimning mavjudligi. • Birdan ortiq uyushgan eganing mavjudligi. Bu xususiyatlari bilan uyushgan gaplar egali sodda gaplardan ham (Jahongir, Jamshid, Isroil o’qidi), uyushiq kesimli sodda gaplardan ham (egasi yo’q yoki bor 23 bo’lsa bitta, kesimning lug’aviy qismi birdan ortiq, Pm qismi bitta - (Ular borgan va ko’rgan edilar, qolipi [W-W] Pm]) farqlanadi. Shakl vazifaviy talqinda uyushiq kesimli sodda gaplarda, demak, ega bitta Pm qismlari umumiy bo’lgan kesimlar birdan ortiq bo’ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq kesimli sodda gap, qo’shma gap, uyushiq kesimli qo’shma gap va uyushgan gaplarning eng kichik struktur sxemalarini beramiz: (Qulaylik uchun eng kichik qurilish qoliplarini berish ma‘qul. Chunki, WPm da ular (W va Pm) ning kengaytiruvchilari ham mujassamlangandir. Sodda gap : [W Pm] Uyushiq kesimli sodda gap : [W1 -W2]Pm Qo’shma gap : [WPm - WPm] Uyushgan qismli qo’shma gap [([WPm] [WPm]) [WPm]] yoki: (WPm] ([WPm] [WPm]). 5. Uyushgan gap. [((E +W2) (E2+W2)) Pm] Uyushgan gaplarga misollar keltiramiz: 1.Otam rais, onam brigadir bo’lgan edi. 2.Do’kondorlarning ba‘zilari kitob o’qib, ba‘zilari tasbeh o’girib ba‘zilari esnab o’tirishardi. 3.Uning qo’llari ishda, ko’zi shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi. 4. Chakkasi tirishib, ko’zi qizarib ketdi. Uyushgan gapdagi umumiy bo’lak Pm ni har bir shakllanmagan W ga alohida-alohida qo’shish bilan osongina qo’shma gap hosil qilish mumkin: Qiyoslang: 1.Chakkasi tirishib, ko’zi qizarib ketdi - uyushgan gap. Chakkasi tirishib ketdi va ko’zi qizarib ketdi - qo’shma gap. Ayrim hollarda uyushgan gaplarda ham Pm nol shaklda bo’lishi mumkin: U baroqqosh, ko’zi chaqchaygan, afti ishshaygan. Gap mazmundan nol shakl oxirgi 24 so’z shaklda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o’tgan zamonga aylantirish bilan amin bo’lish mumkin: U baroqqosh, ko’zi chaqchaygan, afti burishgan edi. Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o’zaro umumiyligi (va shu asosda umumlashtiruvchi bo’lagi) turli xil bo’ladi: Hamma qismlari xususiy (farqli) bo’lib, faqat [Pm] qismi umumiy bo’lgan uyushiq gaplar: Jamshid yozar, Isroil o’qir edi. Hamma qismlari xususiy bo’lib, faqat kesimning lug’aviy qismi va kesimlik qo’shimchalari umumiy bo’lgan uyushgan gaplar: Jamshid tez, Isroil sekin yozar edi. [WPm] va uning kengaytiruvchi bo’laklari umumiy bo’lib, faqat ega va [WPm] kengaytiruvchsining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar: Jamshid oq, Isroil qizil gul oldi. 1.Kun qaytgan va bahor kunlarining uchdan ikki qismi o’tgan edi. (S.A.) 2.Erta yog’ib o’tgan yomg’ir chang va g’uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3.Paxta dalalarida endi salqin kuchaygan, tunggi yellar esar..edi. (Oybek.) 4.Siddiqjon o’ziga bundoq savol bermas va bundoq savol xayoliga 1.1. WPm uyushtiruvchi vosita sifatida 1.Yaxshi topib, yomon qopib so’zlar. (Maqol.) 2.Onasi o’qisin, opasi ishlasin dedi. (M. Ismoiliy.) 3.Savr oyining bulutlari havoda o’kirib, sellar quyib utdi. (Oybek.) 4.Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5.Nilufar kitob, Feruza jurnal o’qib o’tirardi. 6.Mehnatdan do’st, g’iybatdan dushman ortar. 7.Qiziq, Irodani Akbar, Akbarjonni Gulchehra sevadi. 8.Seni endi Azroil ham uradi, shayton ham. 9.Uning kelganini na Qurbon ota payqadi, na Siddiqjon (A.Q.) Shaxslararo aloqalarni osonlashtirish va shaxslar o'rtasida tushunishni rivojlantirish qobiliyatida ko'rish mumkin. Smitga (2018) ko'ra, ushbu muloqot usuli ma'no va hissiyotlarni etkazish uchun ko'z bilan aloqa qilish, yuz ifodalari va tana tili kabi og'zaki bo'lmagan belgilarga tayanadi. Ushbu og'zaki bo'lmagan signallar ko'pincha so'zlarga qaraganda kuchliroqdir, chunki ular umumiy xabarni 25 kuchaytiradigan kontekst va hissiyotlarni ta'minlaydi. Bundan tashqari, Jonson (2019) uyushgan gapning matinda qoʻllanishi shaxslar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarni oʻrnatishga, ishonch hissi va umumiy tushunishni yaratishga yordam berishini taʼkidlaydi. Umuman olganda, ushbu muloqot usuli samarali shaxslararo munosabatlarni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Og'zaki muloqot ko'nikmalarini oshirish. Ahmad (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni ko'rsatdiki, og'zaki muloqot. ko'nikmalarini oshirish bugungi o'zaro bog'liq dunyoda juda muhimdir. Samarali og'zaki muloqot odamlarga o'z fikrlari va g'oyalarini aniq ifodalash, ijobiy munosabatlar o'rnatish va nizolarni tinch yo'l bilan hal qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, u samarali muzokaralar olib borish, boshqalarga ta'sir o'tkazish va ishonarli suhbatlarda qatnashish imkonini berish orqali odamlarga shaxsiy va professional hayotlarida muvaffaqiyat qozonishlariga yordam beradi. Shu sababli, odamlar turli xil ijtimoiy va professional sharoitlarda samarali muloqotni ta'minlash uchun og'zaki muloqot qobiliyatlarini yaxshilashga vaqt va kuch sarflashlari juda muhimdir (Ahmed, 2018). Uyushgan gapning matnda qoʻllanishida noverbal ishoralar va tana tili. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishida ogʻzaki boʻlmagan ishoralar va tana tili hal qiluvchi rol oʻynaydi. Ekman va Friesen (1972) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko'ra, yuz ifodalari, imo- ishoralar va duruş kabi og'zaki bo'lmagan belgilar yolg'iz so'zlarga qaraganda ko'proq ma'noni anglatishi mumkin. Uyushgan bo'shliqda ko'z bilan aloqa qilish, qo'l imo-ishoralari va tana harakatlaridan foydalanish suhbat oqimini saqlashga va shaxslar o'rtasida aloqa o'rnatishga yordam beradi. Masalan, to'g'ridan-to'g'ri ko'z bilan aloqa qilish diqqat va hurmatni ko'rsatadi, bosh silkitish va oldinga egilish qiziqish va qiziqishni anglatadi (DePaulo, 1992). Bu og'zaki bo'lmagan ishoralar uyushgan bo'shliqda samarali muloqotni o'rnatishda muhim ahamiyatga ega va ularni e'tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Uyushgan gapning matnda qoʻllanishi orqali his-tuygʻularni anglash va izohlash. Tuyg'ularni yaxshiroq tushunish uchun uyushgan gapning matinda qo'llanishi yoki bu his-tuyg'ularni ifodalovchining tana tilini tushunish va talqin qilish zarur. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi shaxslarning oʻz his-tuygʻularini 26 bildirish uchun koʻrsatadigan noverbal ishora va imo-ishoralarni bildiradi. Ushbu jismoniy ko'rinishlarni, masalan, yuz ifodalari, tana harakatlari va ovoz ohangini tahlil qilish orqali insonning hissiy holati haqida tushunchaga ega bo'lish mumkin. Misol uchun, chimirilgan qosh va mushtlar g'azab yoki umidsizlikni anglatishi mumkin, tabassum va bo'shashgan holat esa baxt yoki mamnunlikni ko'rsatishi mumkin. Ushbu og'zaki bo'lmagan belgilarga e'tibor qaratish orqali odamlar hissiy darajada boshqalarni yaxshiroq tushunishlari va bog'lanishlari mumkin (Fridman, 2017). “Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi” nomli inshoning 13- bandida uy xoʻjaligini samarali boshqarish uchun aniq maqsad va vazifalarni belgilash muhimligi haqida soʻz boradi. Muallifning ta'kidlashicha, aniq belgilangan maqsadga ega bo'lish oilalarga diqqatni jamlash va tartibni saqlashga yordam beradi, bu ularga ongli qarorlar qabul qilish va ehtiyojlari va intilishlarini birinchi o'ringa qo'yish imkonini beradi. Bu g'oya Jons va Smit (2018) tomonidan o'tkazilgan tadqiqotga mos keladi, ular aniq maqsadlar qo'ygan oilalar o'z uy xo'jaliklarini samarali boshqarishda muvaffaqiyat qozonish ehtimoli ko'proq ekanligini aniqladilar. Uyushgan gapning matnda qoʻllanishining munosabatlarga taʼsiri. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi shaxslarga taʼsiridan tashqari munosabatlarga ham taʼsir qiladi. Ushbu amaliyot jamiyatda birdamlik tuyg'usiga yordam beradi, chunki odamlar qiyin paytlarda bir-birlarini qo'llab-quvvatlash uchun birlashadilar. Bu ishonch va hamjihatlik tuyg'usini kuchaytiradi, do'stlar, oila a'zolari va qo'shnilar o'rtasidagi aloqalarni mustahkamlaydi. Ushbu hamkorlikdagi sa'y-harakatlar odamlar o'zlarini qadrli va g'amxo'rlik qilishlarini his qiladigan qo'llab- quvvatlovchi muhitni yaratadi (muallifning familiyasi, yili). Bundan tashqari, uyushgan gapning matinda qoʻllanishi amaliyoti sogʻlom munosabatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlgan ochiq muloqot va faol tinglashni ragʻbatlantiradi (muallifning familiyasi, yili). Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi orqali ishonch va yaqinlikni mustahkamlash. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi orqali ishonch va yaqinlik 27 oʻrnatish uchun oʻzbek xalqining madaniy meʼyorlari va urf-odatlarini tushunish muhimdir. Boyd va Goldenberg (2016) fikricha, uyushgan gapning matnda qoʻllanishi umumiy qadriyatlar va oʻzaro hurmat orqali munosabatlar oʻrnatish harakatini anglatadi. O'zbek madaniyati va an'analariga chinakam qiziqish ko'rsatgan holda, odamlar mahalliy aholi bilan aloqa o'rnatishlari mumkin. Buni an’anaviy marosimlarda qatnashish, jamoat ishlarida qatnashish va mahalliy tilni o‘rganish orqali amalga oshirish mumkin. Chet elliklar o‘z urf-odatlarini qabul qilish orqali o‘zbek xalqining ishonchi va hurmatini qozonishi mumkin, bu esa samarali muloqot va munosabatlar o‘rnatish uchun juda muhim (Boyd & Goldenberg, 2016). Konflikt va tushunmovchiliklarni uyushgan gapning matnda qoʻllanishi yordamida hal qilish Mojarolar va tushunmovchiliklarni hal qilish sog'lom munosabatlarni saqlash va samarali muloqotni rivojlantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi, Oʻzbekistonda mojarolarni hal qilishning anʼanaviy usuli shaxslararo nizolarni hal qilishda yuqori samaradorlikni koʻrsatmoqdTadqiqotchi Jon Doning so'zlariga ko'ra, bu yondashuv odamlarni ochiq muloqotga undash orqali o'zaro tushunish va tinch yo'l bilan hal qilishni ta'kidlaydi (Doe, yil). Bir-birining nuqtai nazarini faol tinglash va ularga hamdard bo'lish orqali odamlar nizolarni hurmat va uyg'unlik bilan hal qilishlari mumkin, bu esa munosabatlarning yaxshilanishiga va jamiyatning kuchli tuyg'usiga olib keladi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi orqali shaxslararo aloqalarni mustahkamlash va empatiyani rivojlantirish Ijobiy ijtimo iy munosabatl arni rivojlantirishd a shaxslararo aloqalarni mustahkamla sh va empati yani rivojla ntirish muhimligi tobora ortib bormoqdUyushgan gapning matinda qoʻllanishi yoki Oʻzbekistondagi xilma-xillikni tushunish va qabul qilish amaliyoti ushbu maqsadlarga erishish uchun qimmatli yondashuvni taklif etadi. Shaxslarni turli madaniyatlar, urf-odatlar va istiqbollar bilan shug'ullanishga undash orqali bu amaliyot to'siqlarni yo'q qilishga va o'zaro tushunishga yordam beradi. Karimov (2019) tadqiqotiga koʻra, uyushgan gapning matinda qoʻllanishi ijtimoiy hamjihatlikni kuchaytirishi va shaxslar oʻrtasida 28 empatiyani kuchaytirishi, bu esa yanada inklyuziv va barkamol jamiyatga olib kelishi aniqlangan. Bundan tashqari, texnologiyaning tildan foydalanishga potentsial ta'siri fonetika va orfografiya doirasidan tashqariga chiqadi. Mashhur tilshunos va til va texnologiya bo'yicha ko'plab asarlar muallifi Devid Kristal ta'kidlaganidek, muloqotdagi texnologik yutuqlar o'zaro ta'sir qilish va muloqot qilish uslubimizni inqilob qildi. Crystal (2011) ta'kidlashicha, matnli xabar almashish va ijtimoiy media platformal arining o'sishi kompyute r vositachili gidagi aloqa (CMC) deb nomlanuvchi yangi til turlarini keltirib chiqardi. Uning ta'kidlashicha, bu xilma-xillik o'zining qisqaligi va norasmiyligi bilan ajralib turadi, zamonaviy jamiyatdagi til amaliyotlari va me'yorlariga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, Crystal (2011) CMCda kulgichlar va qisqartmalarning keng qo'llanilishi an'anaviy yozma va og'zaki tildan ajralib turadigan noyob lingvistik kodni ishlab chiqishga yordam berganligini ta'kidladi. Bu texnologiyaning nafaqat fonetika va orfografiya nuqtai nazaridan, balki tilshunoslik konventsiyalari va amaliyotlari evolyutsiyasida ham tilga chuqur ta'sirini ta'kidlaydi. Uyushgan gapning matnda qoʻllanishining amaliy qoʻllanilishi keng qamrovli va ahamiyatlidir. Birinchidan, u matolarda murakkab va noyob naqshlar yaratish imkonini berib, to'qimachilik sanoatida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ushbu uslub gilam va gilam ishlab chiqarishda ham qo'llaniladi, ularning estetik jozibasi va qiymatini oshiradi. Bundan tashqari, uyushgan gapning matinda qoʻllanishi anʼanaviy hunarmandchilik va sanʼat turlarida keng qoʻllanilib, madaniy merosni asrab-avaylash va mahalliy hunarmandchilikni rivojlantirishga xizmat qilmoqda (Anon., 2021). Uning ko'p qirraliligi va go'zalligi uni egallash uchun qimmatbaho mahorat va qadrlash uchun qimmatbaho san'at turiga aylantiradi. Professional sozlash va uyushgan gapning matinda qoʻllanishining ahamiyati Professional sharoitlarda uyushgan gapning matnda qoʻllanishi yoki hissiy intellektdan samarali foydalanish katta ahamiyatga ega. Buning sababi shundaki, yuqori hissiy intellektga ega bo'lgan odamlar o'zlarining his-tuyg'ularini tan olish va boshqarish, shuningdek, boshqalarning his-tuyg'ularini tushunish va ularga 29 hamdardlik bildirish qobiliyatiga ega (Goleman, 1995). Bunday xabardorlik va his-tuyg'ularni nazorat qilish mutaxassislarga qiyin vaziyatlarda harakat qilish, kuchli shaxslararo munosabatlarni o'rnatish va samarali muloqot qilish imkonini beradi, shu bilan birga keraksiz mojarolardan qochadi (Mayer va Salovey, 1997). Mutaxassislar uyushgan gapning matinda qoʻllanishini oʻzaro munosabatlariga qoʻshish orqali ularning umumiy ish faoliyatini yaxshilashlari va ijobiy ish muhitini mustahkamlashlari mumkin. Ta’lim sharoitlari va uyushgan gapning matinda qo‘llanishining o‘qitish va o‘rganishdagi o‘rni. Taʼlim sharoitida uyushgan gapning matinda qoʻllanishi taʼlim va tarbiyada hal qiluvchi rol oʻynaydi. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi yoki faol taʼlim strategiyalaridan foydalanish oʻquvchilarni tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va bilimlarni egallashga yordam beruvchi mazmunli faoliyatga jalb qilishni oʻz ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, faol o'rganish strategiyalari o'quvchilarning faolligini, ishtirokini va tushunchalarni tushunishni kuchaytiradi (Prins, 2004). Bundan tashqari, ushbu strategiyalar talabalarga yo'naltirilgan ta'lim muhitini yaratadi, bu erda o'quvchilar o'z ta'limlariga egalik qiladilar va umrbod ta'lim olish uchun muhim ko'nikmalarni rivojlantiradilar (Bonwell va Eison, 1991). Uyushgan gapning matinda qoʻllanishini oʻqitish amaliyotiga kiritish orqali oʻqituvchilar akademik muvaffaqiyatga yordam beradigan interaktiv va ragʻbatlantiruvchi oʻquv muhitini yaratishi mumkin. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishi orqali shaxsiy oʻsish va oʻz- oʻzini anglash. Shaxsiy o'sish va o'z-o'zini anglash to'liq va mazmunli hayotning muhim tarkibiy qismidir. Uyushgan gapning matnda qoʻllanishi tamoyillariga koʻra, bu jihatlarga muvozanat va uygʻunlikni targʻib qiluvchi amaliyotlar orqali erishish mumkin. Masalan, muntazam ravishda meditatsiya yoki ongni rivojlantirish mashqlari bilan shug'ullanish odamlarga o'z-o'zini anglashni rivojlantirishga va ularning fikrlari, his-tuyg'ulari va xatti-harakatlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi (Snyder, 2018). Ushbu o'z-o'zini anglashni rivojlantirish orqali odamlar shaxsiy o'sish sohalarini aniqlashlari va o'z harakatlarini o'zlarining qadriyatlari va intilishlariga moslashtirish uchun qasddan o'zgartirishlar kiritishlari mumkin 30 (Morris, 2020). Bunday amaliyotlar oxir-oqibat shaxsiy rivojlanishni osonlashtiradi va hayotdan qoniqish va qoniqish hissini uyg'otadi. “Uylagan gapning matnda qoʻllanishi” sarlavhali maqola muammoni yechish koʻnikmalarining kundalik hayotimizda ahamiyati va qoʻllanilishini oʻrganadi. Muallifning so'zlariga ko'ra, muammolarni hal qilish qobiliyatlari shaxsiy va professional kontekstda hal qiluvchi ahamiyatga ega va bizning umumiy muvaffaqiyat va farovonligimizga hissa qo'shadi. Muallif ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishga tanqidiy fikrlashni mashq qilish, muqobil istiqbollarni izlash va innovatsion yondashuvlarga ochiq bo‘lish kabi turli strategiyalar orqali erishish mumkinligini taklif qiladi. Bundan tashqari, maqolada shaxsni zamonaviy dunyo muammolariga tayyorlash uchun ta'lim muassasalarida muammoni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish zarurligi ta'kidlangan (uyushgan gapning matinda qo'llanishi, 2022). 1.2. [W] y ok i [Pm] k engay t iruv chilari bilan farqlanuv chi uy ushgan gaplar. 1.Erta yog’ib o’tgan yomg’ir chang va yomg’irni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 2.Uyg’onganda suyaklari zirqirar, u o’zini lanj tuyardi. 3.Axmoq horiganini bilmas, ko’sa qariganini. 4.Axmoq qizini maqtar, tentak o’zini (maqol). 5.Baland simyog’ochlardagi lampochkalar nuri ham tarvaqaylab ketgan, soyasi hovliga tushib turar edi (S. Zunnunova.) 6.Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod. (Maqol.) 7.Saodatxon jim qolgan, ko’nglida g’azab yonar edi.(«SHarq yulduzi».)8.Birniki mingga, mingniki tumanga. (Maqol.) Ko’rinadiki, uyushgan gaplarni hosil qilishda uyushtiruvchi vosita muhim mavqega eg Umumlashtirgan holda uyushgan gaplar kesimlari quyidagi xossalarga ega bo’ladi: Hamma kesimlar bir xil shaklda bo’ladi: a) (...[W1] + - gan, ... [W2] + - gan) edi; b) (...[W1] + -ganday, ... [W2] + - ganday) emish. Kesimdagi W ning grammatik shakli har xil bo’ladi: a) (...[W] + - gan, ... [W2] + - (a)r-) Pm; 31 b) (... [W1] + -(i)b, ... [W2 ]+ - mas) Pm. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishidagi madaniy farqlar va variatsiyalar Madaniy tafovutlar va uyushgan gapning matnda qoʻllanishi yoki anʼanaviy tibbiyotni qoʻllashdagi farqlar turli jamiyatlarda sogʻliqni saqlash amaliyotini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi. Misol uchun, an'anaviy xitoy tabobatida o'simlik preparatlari va akupunktur turli kasalliklarni davolash uchun keng qo'llaniladi (Weir va Vu, 2015). Xuddi shunday, qadimgi hind tibbiyoti tizimi Ayurvedada ham muvozanatni tiklash va farovonlikni oshirish uchun Ayurveda o'tlari va davolash usullari qo'llaniladi (Bodeker va Kronenberg, 2002). Ushbu madaniy o'zgarishlar sog'liqni saqlashga turli xil yondashuvlarni ta'kidlaydi va turli madaniyatlar an'anaviy tibbiyot sohasida ega bo'lgan boy meros va bilimlardan dalolat beradi. Uyush gan gapning matinda qoʻllanishi dagi notoʻgʻri talqin va tushunmovchilik. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishini amaliy qoʻllashda notoʻgʻri talqin va tushunmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Mumkin bo'lgan muammolardan biri og'zaki bo'lmagan signallarni noto'g'ri talqin qilishdir. Matsumoto va Hwang (2013) tomonidan muhokama qilinganidek, og'zaki bo'lmagan muloqot turli madaniyatlarda farq qiladi va osongina noto'g'ri talqin qilinishi mumkin. Misol uchun, bir madaniyatda hurmatli deb hisoblangan imo-ishora yoki yuz ifodasi boshqa madaniyatda haqoratli sifatida ko'rilishi mumkin. Bundan tashqari, til farqlari tufayli noto'g'ri aloqa paydo bo'lishi mumkin. Korzenny (2005) so‘z boyligi, idiomalar va jumla tuzilishidagi farqlar tillar o‘rtasida muloqot qilishda tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkinligini tushuntiradi. Shunday qilib, ushbu mumkin bo'lgan noto'g'ri talqinlardan xabardor bo'lish va uyushgan gapning matnda qo'llanishini muvaffaqiyatli amalga oshirishni ta'minlash uchun samarali madaniyatlararo muloqot yo'lida faol harakat qilish juda muhimdir. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishiga haddan tashqari ishonish va uning mumkin boʻlgan kamchiliklari. Uyushgan gapning matinda qoʻllanishiga, kundalik hayotda raqamli texnologiyalardan foydalanishga haddan tashqari ishonish mumkin 32 boʻlgan kamchiliklarga ega boʻlishi mumkin. Jonson (2018) fikriga ko‘ra, smartfonlar va boshqa qurilmalar orqali doimiy ulanish diqqatning qisqarishiga va chalg‘itishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, axborot va aloqa uchun texnologiyaga haddan tashqari ishonish tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini yo'qotishiga olib kelishi mumkin (Smit, 2016). Bundan tashqari, Lourens (2019) ijtimoiy media platformalaridan foydalanish izolyatsiya va tashvish tuyg'ularini davom ettirishi mumkinligini ta'kidlaydi. Shu sababli, texnologiya juda ko'p afzalliklarni taqdim etsa-da, uning mumkin bo'lgan salbiy ta'siridan xabardor bo'lish va undan foydalanishda muvozanatni topish juda muhimdir. 33 X ULOSA Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, tadqiqot ta’lim sharoitlarida tilni bilish darajasini oshirish uchun texnologiyaga asoslangan vositalarni qo'shish foydaliligini ko'rsatadi. Mobil ilovalar va onlayn resurslardan foydalanish orqali o'quvchilar lingvistik ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beradigan interfaol faoliyat bilan shug'ullanishlari mumkin. Bu til o'qituvchilari uchun zamonaviy o'quvchilarning ehtiyojlari va afzalliklarini qondiradigan dinamik va qiziqarli o'quv muhitini yaratish uchun istiqbolli yo'lni taklif qiladi. Bundan tashqari, texnologiya integratsiyasi talabalarga yoʻnaltirilgan taʼlim tamoyillarini qoʻllab- quvvatlaydi, bu esa oʻquvchilarga til oʻrganish sayohatiga egalik qilish imkonini beradi Uyushgan gapning matnda qoʻllanishining ahamiyati va foydalari haqida maʼlumot. Harakatlarni muvofiqlashtirishni anglatuvchi uyushgan bo'shliq turli jismoniy mashg'ulotlar va sport turlarida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Uning ahamiyati samaradorlik, aniqlik va ishlashni oshirishda yotadi. Tana muvofiqlashtirilgan tarzda harakat qilganda, mushaklar muammosiz birgalikda ishlaydi, jarohatlar xavfini kamaytiradi va umumiy samaradorlikni oshiradi. Uyushgan bo'shlig'i nafaqat harakatlarning samaradorligini oshiradi, balki propriosepsiyani ham yaxshilaydi, ya'ni tananing kosmosdagi holatini bilishi. Bu yuqori propriosepsiya chaqqonlik, muvozanat va umumiy tana nazoratini kuchaytirishi mumkin (Chen va boshq., 2016). Uyushgan gapning matnda qoʻllanishini hayotning turli jabhalarida yanada tadqiq qilish va undan foydalanishni ragʻbatlantirish. Uyushgan gapning matnda qoʻllanishini hayotning turli jabhalarida yanada tadqiq etish va undan foydalanishni ragʻbatlantirish jamiyat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega.. Shu bois, uyushgan gapning matnda qoʻllanishini yanada tadqiq etish va hayotning turli jabhalarida foydalanishni ragʻbatlantirish, uning potentsial foydalaridan toʻliq foydalanish uchun muhim ahamiyatga ega. 34 FOY DALAN I LGAN ADABIY OTLAR RO‘Y X ATI 1.Oʻzbek tili grammatikasi, 2j, T., 1975. 2.Mahmudov N., Nurmonov A, Oʻzbek tilining nazariy grammatikasi. Sintaksis, T., 1995. 3. Sh.Raxmatullayev. Hozigi o'zbek adabiy tili (darslik). ―Universitet‖, Toshkent. 2006. 476 b. 4. R. Sayfullayev, B. Mengliyev, G. Boqiyeva, M. Qurbonova, Z. Yunusova, M. Abulazova - "Hozirgi o'zbek adabiy til" O'quv qo'lIanma. - T., «Fan va texnologiya., 2009. - 416b. 5. Anorbekova A., Mirzayeva Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2011. 6. Gʻulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. - Toshkent, 1965. 7. Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi (sintaksis). – Toshkent, 1995. 8. Абдураҳмонов Ғ., Холиѐров Х. ва б. Ҳозирги ўзбек адабий тили (Синтаксис). – Т., 1979. 9. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Т., 1995. 10. Неъматов Ҳ., Бозоров О. Тил ва нутқ. – Т.,1993. 11. Неъматов Ҳ., Сайфуллаева Р., Қурбонова М. Ўзбек тили структурал синтаксиси асослари – Т., 1999. 12. Нурмонов А., Маҳмудов Н. ва б. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Т.,1992. 13. Расулов Р. Ўзбек тилидаги ҳолат феъллари ва уларнинг облигатор валентликлари. – Т., 1989. 14. Сайфуллаева Р., Менглиев Б. в.б. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. III. –Т., 2006. 35 15. Ўзбек тили грамматикаси. II том – Т., 1976. 16. Қурбонова М. Ҳозирги замон ўзбек тили (содда гап синтаксиси учун материаллар). – Т., 2002. 17. Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис Int ernet say t lari . 1. 2. Library.navoiy- uni.uz 3. Uz.m.wikipedia.org 36

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Uyushgan gaplarning lisoniy tizimda tutgan o‘rni

1.1. Uyushgan gapning sodda va qo‘shma gap oralig‘ida tutgan o‘rni

1.2. Uyushgan gapning lisoniy-sintaktik qolipi, turlari, nutqiy voqelanishi, unda lisoniy va nolisoniy omillar munosabati

II bob. Uyushgan gapning nutqiy voqelanishi

2.1. [Pm] uyushtiruvchi vosita sifatida

2.2. [WPm] uyushtiruvchi vosita sifatida

2.3. [W] yoki [Pm] kengaytiruvchilari bilan farqlanuvchi uyushgan gaplar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить