Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 284.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Uyushgan gapning badiiy matnda qoʻllanishi

Купить
O‗ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‗RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI O‗ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ―O‗ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ―O‗ZBEK TILSHUNOSLIGI ‖ ‖ KAFEDRASI ―HOZIRGI O‗ZBEK TILI FANIDAN ‖ Kurs ishi Toshkent- 2024 1 Mundarija: KIRISH..……………………………………………………………………………3 I BOB UYUSHIQ BO LAKLARNING SEMANTIK-STILISTIK ʻ XUSUSIYATLARI..…………………………………………………………..……6 1.1. Ajratilgan bo laklar…………………………………………………………….6 ʻ 1.2. Uyushiq bo laklar…………………………………………………………...…9 ʻ II BOB UNDALMALI GAPLAR HAMDA KIRISH BO LAKLARNING ʻ SEMANTIK-STILISTIK XUSUSIYATLARI……………………………………20 2.1. Undalmali gaplar……………………...………………………………...……20 2.2. Kirish bo laklar……………………………………………………………….23 ʻ XULOSA.................................................................................................................32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………........34 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Istiqlol yillarida ona tilimizning amaliy qo'llanishi, ahamiyati sezilarli darajada oshdi. Buni biz birgina o'zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi va bu qaror mustaqillikka qo'yilgan ilk qadam bo'lganligidanoq bilib olishimiz mumkin. Milliy tilimizning qayta bo'y ko'rsatishi jamiyatimiz rivojiga va o'zligimizni anglashga, mushohada qiliushga yo'l ochib berdi. 1992 yil 7- dekabrda qabul qilingan O'zbekisto n Respubli kasi Konstitusiyasida davlat tilining maqomi huquqiy jihatdan aniq belgilanib, mustahkamlab qo'yildi. Shu tariqa o'zbek tili mustaqil davlatimizning bayrog'i, gerbi, madhiyasi, Konstitusiyasi qatorida tura-digan, qonun yo'li bilan himoya qilinadigan muqaddas timsollaridan biriga aylandi. O'zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning ―Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch‖ asarida ta'kidlanganidek, ―Istiqlol yillarida o'zbek tilining qo'llanish doirasi amalda nihoyatda kengaygani, uni ilmiy asosda rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar, tilimizning o'ziga xos xususiyatlariga bag'ishlangan ilmiy va ommabop kitoblar, o'quv qo'llanmalari, yangi-yangi lug'atlar ko'plab chop etilayotgani jamiyat tafakkurini yuksaltirishga o'z hissasini qo'shmoqda . ‖ 1 O zbek tilshunosligida ʻ uyushiq bo lakli gaplar mavzu sifatida ko pgina asarlarning tadqiq obyekti bo lgan. ʻ ʻ ʻ Ko plab olimlarning ta limotida uyushiq bo laklar asarning badiiy jarangdorligini ʻ ʼ ʻ oshiruvchi eng samarali vosita vazifasini bajaruvchi so zlar ekanligi tan olingan. ʻ Respublikamiz mustaqillikka erishgunga qadar bir necha o n yilliklar mobaynida ʻ o zbek tili rus tili orqali kirib kelgan g arb tilshunosligi nazariyalari zaminida ʻ ʻ rivojlanib kelgan. Natijada, olimlarimiz ta'kidlaganlaridek, o zbek tilining ʻ grammatik kategoriyalari o rtasida ziddiyatlar yuzaga kelgan. Bu ziddiyatlar ʻ keyingi yillarda bajarilgan ilmiy ishlarda o z ifodasini topgan. ʻ ―Hozirgi o'zbek tili darsligi. Ma'lumki, ―Hozirgi o'zbek tili" fani o‘zbek ‖ tili va adabiyoti ta'lim yo'nalishida umumkasbiy fanlar blokidagi asosiy fanlardan biri sifatida o'qitiladi. O'quv rejasiga muvofiq talabalar "Hozirgi o'zbek tili" fanini ikki 1 Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma‘naviyat. 2008 3 bosqich davomida o'rganadilar, kurs yakunida esa ushbu fan bo yicha kurs ishi ʻ yozadilar. "Hozirgi o'zbek tili fanidan kurs ishlari o'zbek tili va adabiyoti ‖ mutaxassislarini tayyorlashda talabalar o rganishi zarur bo'lgan asosiy fan sohasiga ʻ oid nazariy bilimlarni mustaqil o'zlashtirishga qaratilgan hamda talabalarning bilim doirasini kengaytirish, nazariyani amaliyotga tatbiq etish, fikrni erkin va mustaqil tarzda bayon eta olish malakasini shakllantiruvchi amaliy ish turi hisoblanadi. "Hozirgi o'zbek tili" fanidan ma'ruza mashg'ulotlarida egallangan nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish, talabalarni ilmiy-nazariy qarashlar asosida umumlashma xulosalar chiqara olishga o'rgatish, ularning ijodiy tafakkurini o'stirish, ilmiy izlanishlar olib borish ko'nikmasini shakllantirish, fikrni izchil va ifodali bayon eta olishga o'rgatish fan bo'yicha tashkil etiladigan kurs ishlarining bosh maqsadi hisoblanadi. "Hozirgi o'zbek tili‘ fani yuzasidan yoziladigan kurs ishi talabalarni ilmiy- ijodiy ishga yo'naltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko'radi. Jumladan, fanlar bo'yicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta'limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorlab boradi. Kurs ishining maqsadi: O zbek tilshunosligi taraqqiyotining so nggi yillarida ʻ ʻ har xil yo nalishlar asosida ilmiy ishlar paydo bo ldi. Olimlarimiz ko p qirrali ʻ ʻ ʻ bo lgan birliklarning turli tomonlarini o rgandilar va o rganib kelmoqdalar. ʻ ʻ ʻ Tabiiyki, har bir yo nalishning o ziga xos jihatlari ko p. Kurs ishining maqsadi ʻ ʻ ʻ uyushgan bo‘laklar haqida umumiy ma'lumotlarni to'plash, shuningdek olimlarning uyushgan bo‘laklar haqidagi fikr-mulohazalarini ko'rib chiqish orqali mavzuni to'liq o'rganish. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta'lim bosqichlari ona tili ta‘limi jarayonida uyushgan bo‘laklar mavzusini va uning o'rganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga ko'ra Kurs ishini yoritish davomida Ta'lim bosqichlarida sintaksis bo'limining alohida olingan 4 aniqlovchi mavzularini o'qitishga doir turli xil qarashlarni o'rganish, uni o'qitish bilan bog'liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolarni aniqlash. O zbek tili sintaksisiningʻ azaliy muammolaridan biri fikr almashinuv va aloqa-aralashuvning asosiy birligi- kommunikativ birlik bo lgan gapni tarkibiy qismlarga ajratish gap bo laklari va har ʻ ʻ bir bo lakning gap qurilishidagi o rni, gapning tarkibiy qurilishi masalasidir. Shu ʻ ʻ boisdan, gapning lingvistik xususiyatlari bilan bir qatorda, uning psixologik xususiyatlarini har tomonlama o rganish, ularga har jihatdan e'tibor qaratish ʻ kuchaytirildi. Xususan, uyushiq bo‘laklar haqidagi ma‘luotlarni to la yoritishda ʻ murakkablashgan sodda gaplarning o rni alohida bo lib, tuzilish jihatdan murakkab ʻ ʻ tarkibga ega bunday gaplarda mazmun hajmining kengligi kuzatiladi. Murakkablashgan sodda gaplarning grammatik belgilaridan kelib chiqilsa, ularning semantik tabiati yaqqol yuzaga chiqadi. Til belgilar sistemasi bo lib, lisoniy belgilar ʻ qatorida gap alohida mavqega egadir, chunki gapda shakl va mazmun to liqligi ʻ namoyon bo ladi. ʻ Mavzuning o'rganilganlik darajasi : O'zbek tilshunosligıda uyushiq bo‘laklarning turlari, qurilishi mavzulari haqida N.Mahmudov, A. Nurmonov "O'zbek tilining nazariy grammatikasi" asarida ma'lumot bergan. Shuningdek, Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Bo‘riyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. "Hozirgi o'zbek adabiy tili" nomli o'quv qo'llanmalari metodologik asos bo'lib xizmat qildi. Kurs ishi talabalarni ilmiy-ijodiy ishga yo'naltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko'rdi. Jumladan, fanlar bo'yicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta'limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorladi. Kurs ishi predmeti : Ta'lim bosqichlari, ona tili darslarida uyushgan bo‘laklar, uning turlari va uning o'rganilish jarayoni, shu jarayonga xos ta'lim shakli, vositalari, mazmuni va metodlarining talqini. 5 I BOB UYUSHIQ BO LAKLARNʻ ING SEMANTIK- STILISTIK XUSUSIYATLARI 1.1. Ajratilgan bo laklar ʻ Gapning ajratilgan bo‗laklari o‗zlari aloqada bo‗lgan bo‗laklarning ma‘nosini ta‘kidlab, bo‗rttirib yoki izohlab, aniqlashtirib(konkretlashtirib) keladi.Ajratilgan bo‗laklar yuqoridagi vazifalarga muvofiq ikki xil yo‗l bilan ajraladi:1) tartibni o‗zgartirish; 2) bir nomni boshqacha nomlash. Sifatlovchi odatda, aniqlanmishdan oldin keladi. Ba‘zan tinglovchining diqqati sifatlovchiga tortilganda, so‗zlovchi uning odatdagi tartibini o‗zgartirib, sifatlanmishdan keyin keltiradi. 2 Natijada sifatlovchi gapning boshqa bo‗laklaridan boshqacha ohang bilan ajralib qoladi. Sifatlovchining ma‘nosi odatdagi tartib bo‗yicha qo‗llangan sifatlovchiga nisbatan bo‗rttiriladi, alohida ta‘kidlanadi. Gapdagi eng ahamiyatli, yangi axborot tashuvchi qismga aylanadi. Tartibi o‗zgartirilgan, lekin sifatlovchilik xususiyatini saqlab qolgan sifatlovchi aniqlovchilar ajratilgan bo‗lakka aylanadi: Bu o‗zbek yigiti –tanti, mehribon. Rangi o‗chgan, Umri Bir yoli pastroq egil gapida sifatlovchi aniqlovchilar odatdagi tartibda qo‗llangan. – Kuz guli – Rangi o‗chgan, Umri kechgan gapida esa ularning tartibi o‗zgartirilgan va ajratilgan bo‗lakka aylangan.Ajratilgan sifatlovchi aniqlovchilar yozuvda boshqa bo‗laklardan doimo vergul bilan, agar sifatlovchi aniqlovchilarni o‗zi uyushgan bo‗lib, ichida vergul bilan ajratilgan bo‗lsa, ajratilgan bo‗lak boshqa bo‗laklardan tire bilan ajratiladi.Nutq jarayonida ko‗pchilikka noma‘lum bo‗lgan so‗zni tinglovchiga tushunarli bo‗lish uchun uning yoniga ma‘lum bo‗lgan so‗zni qo‗yib bayon qilish mumkin. Bu esa bir nomni boshqacha nomlash sanaladi:Julqunboy – Abdulla Qodiriy mening eng sevimli adibim. Lingvistika – tilshunoslik mening sevgan fanim bo‗ladi.Ba‘ zan ma‘nosi umumiyroq bo‗lgan so‗zning ma‘nosini aniqlashtirish uchun uning yoniga konkretroq, aniqroq ma‘no bildiruvchi so‗z keltiriladi: Bog‗chadagi do‗stimni –Qodirni ko‗rib qoldim.Ayrim hollarda esa 2 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‗zbek tili. - Toshkent: Universitet. 2006. 6 ma‘lum bir narsa boshqa narsaga o‗xshatilib, ularning nomi yonma-yon ishlatiladi: Shu farzandimni – ko‗zim qorasini –elning ardog‗ida bo‗lishini xohlayman.Natijada bir tushunchaning ikkita nomi vujudga keladi. Ikkita nom bo‗lishi, har ikki nomning bir xil so‗roqqa javob bo‗lishi, har ikkisining ham bir xil grammatik shaklda bo‗lishi bilan bunday ajratilgan bo‗laklar uyushgan bo‗laklarga o‗xshaydi.Solish tiring: Unda, Halimning ukasida, qiziqarli kitoblar ko‗p. Bu gapdagi unda, Halimning ukasida bo‗laklariikki kishini bildirsa va sanash uyushgan bo‗lak, bir kishini bildirib, ikkinchisi birinchisidan biroz to‗xtamdan so‗ng pastroq ohang bilan talaffuz qilinsa, ajratilgan bo‗lak bo‗ladi.Gapning hamma bo‗laklari ajratilishi mumkin. Qaysi gap bo‗lagining so‗rog‗iga javob bo‗lsa, ajratilgan bo‗lak o‗sha gap bo‗lagining nomi bilan yuritiladi.Ular boshqa bo‗laklardan maxsus to‗xtam bilan ajralib, gap urg‗u (mantiqiy urg‗u)sini oladi:Tursunali akaga, shunday katta olimga, kuyov bo‗lish hazil gap emas. (Bu Tursunali akaga kuyov bo‗lish hazil gap emasligi gapning asosiy qismi orqali, ikkinchi axborot esa Tursunali akaningkatta olimligi ajratilgan bo‗lak orqali ifodalangan). Soraxon shuncha kundan beri yetolmagan niyatga –Roziyani avvalgiday go‗zal, shod ko‗rish niyatiga– Sattor bir lahzada yetdi.Sizga, o‗rta bo‗yli qizga, atlas juda yarashibdi.Ajratilgan bo‗laklar tuzilishiga ko‗ra quyidagicha bo‗ladi: a) bir bo‗lak holida: Boyagi yigitning, Avazning, qo‗li gul ekan.b) birikmali bo‗lak holida:Shu daladan qaytishda, qori Siddiqjonga hamroh bo‗lib qoldi.Ajratilgan bo‗lak o‗zi izohlayotgan bo‗lakdan doimo keyin keladi va yozuvda vergul, tire va ba‘zan qavs bilan ajratiladi.Ajratilgan bo‗laklar, gapdagi qaysi bo‗lakka oid ekanligiga ko‗ra, quyidagi turlarga bo‗linadi: ajratilgan hol, ajratilgan aniqlovchi, ajratilgan izohlovchi (ega), ajratilgan to‗ldiruvchi, ajratilgan kesim.Ajratilgan holo‗zidan oldin kelgan holning ma‘nosiga izohlaydi Ajratilgan bo‗lak vazifasida ko‗pincha o‗rin, payt hollari keladi: Hu ana shu joyda, taxta ko‗prikning ostida, kichik bir buloq bor. Bundan o‗n yil oldin, 1988-yilda, o‗qishni tamomlagan edim. Ajratilgan to‗ldiruvchi o‗zidan oldin kelgan to‗ldiruvchining ma‘nosini izohlaydi, 7 unga aniqlik kiritadi. Vositasiz to‗ldiruvchi ham, vositali to‗ldiruvchi ham ajratilgan bo‗lak sifatida qo‗llanishi mumkin: Nasihatimni, otangning so‗zini, esingda tut (vositasiz to‗ldiruvchi).Xatni uning o‗ziga, Muqaddasga, bering (vositali to‗ldiruvchi). Ajratilgan aniqlovchishaxs yoki kimga yoki nimaga qarashliligini ta‘kidlab, ayirib ko‗rsatish uchun qo‗llanadi: Qobil bobo, yalangbosh, yalangoyoq, eshik yonida dag‗-dag‗ qaltirardi. Bizning, o‗quvchi yoshlarning,o‗zimizga yarasha or-nomusimiz bor.Ajratilgan izohlovchilar, asosan, izohlanmishdan keyin keladi va o‗ziga xos ohang bilan aytiladi.Ajratilg an izohlovchilar ko‗pincha egaga taalluqli bo‗ladi: O‗g‗lim, qo‗zichog‗im, orom – dedi ona. Birozdan so‗ng Hasan aka, fizika o‗qituvchisi, kirib keldi. Ajratilgan kesim: Uyda ko‗p ish qildi – supurdi, kir yuvdi, tozaladi. 8 1.2. Uyushiq bo laklar. ʻ Uyushiq bo laklar – gapda bir xil so roqqa javob bo lib, bir xil sintaktik ʻ ʻ ʻ vazifani bajarib, teng bog lovchilar yoki sanash ohangi bilan bog lanadigan ʻ ʻ bo laklar. Bunday bo laklar gapda birdan ortiq holda qator kelishi mumkin va bu ʻ ʻ gaplar uyushiq bo lakli gaplar hisoblanadi. ʻ 3 Masalan, Tobora ko tarilayotgan ʻ quyosh o rik, yong oq, shaftoli, olma va giloslarning shoxlariga o zining ertalabki ʻ ʻ ʻ yog dusini sepmoqda. Bu gapda o rik, yong oq, shaftoli, olma va gilos so zlari ʻ ʻ ʻ ʻ uyushib kelgan. Ular bir xil so roqqa javob bo lib, bir xil sintaktik vazifani ʻ ʻ bajarmoqda. Ular o zaro sanash ohangi va teng bog lovchi yordamida birikkan. ʻ ʻ Gapning barcha bo laklari uyusha oladi: uyushiq egalar, uyushiq kesimlar, uyushiq ʻ aniqlovchilar, uyushiq to ldiruvchilar, uyushiq hollar. Uyushiq bo laklar qismlari, ʻ ʻ odatda, bir xil grammatik shaklda bo ladi. Gapning bo laklari yakka-yakka holda ʻ ʻ yoki o ziga bog liq so zlar bilan kengaygan holda uyushib kelishi mumkin: Abdulla ʻ ʻ ʻ Qahhorning ijodiy tajribasi kitobxonlar uchun ham, adabiyotshunoslar uchun ham, yosh yozuvchilar uchun ham bebaho bir manbadir (P. Qodirov). Kesim uyushib kelganda uni shakllantiruvchi vositalar (zamon, shaxs-son, mayl, tasdiq-inkor shakllari, bog lama va ko makchi fe llar) oxirgi bo lakka qo shiladi: ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ Mavzuni yaxshi tushunish uchun, avvalo, darsni diqqat bilan tinglash, berilgan topshiriqlarni bajarish, muntazam takrorlash kerak; Men uzoq yillardan buyon shu shaharda yashab, o qib, ishlab kelyapman. Agar ushbu vositalar har bir kesimga ʻ qo shilsa, bunday gap uyushiq kesimli sodda gap emas, qo shma gap hisoblanadi: ʻ ʻ Nutq qudratli kuch: u ishontiradi, undaydi, majbur etadi. 4 Uyushiq egalar egalik qo shimchasini olgan holatda ham qo llanadi. Bunda egalik ʻ ʻ qo shimchalari uyushiq bo laklarning har biriga alohida qo shiladi yoki hammasi ʻ ʻ ʻ uchun umumiy bo lib, oxirgi bo lak tarkibida keladi: Darvoqe o tgan bir-ikki oy ʻ ʻ ʻ mobaynida bo yin-u qanotlari cho zilib qolgan, qandaydir oriqlagandek ko rinar, ʻ ʻ ʻ ammo yetilayotgan yirtqich qushligi yaqqol bilinib turardi. 3 Sayfiillayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova М., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 4 Абдурахмонов F. Узбек тили грамматикаси. — Тошкент: Укитувчи, 1996. —247 б 9 Uyushiq egalarni ot so z turkumidan boshqa so z turkumlari ham ifodalay oladi. ʻ ʻ Masalan, uyushiq egalar olmoshlar bilan, ko p hollarda esa kishilik olmoshlari ʻ bilan, ba`zida esa egalik va ko rsatish olmoshlari bilan ham ifodalanadi. Biroq ʻ so roq, birgalik, belgilash, bo lishsizlik olmoshlari bilan uyushiq egalar deyarli ʻ ʻ ifodalanmaydi. Uyushiq egalar olmoshlar bilan ifodalanganda, birlik va ko plikdagi I, II, III shaxsdagi kishilik olmoshlari bilan ifodalanadi, ammo birlik ʻ ko plikni ifodalovchi bir shaxsdagi kishilik olmoshi bilan ifodalanmaydi. Kishilik ʻ olmoshlari uyushiq ega vazifasida kelganda, egalik qo shimchalarini qabul ʻ qilmaydi. Uyushib kelgan egalar ot va olmosh so z turkumi bilan ifodalanishi bilan bir ʻ qatorda, sifatdosh, otlashgan sifat, son, fe`l bilan ham ifodalanishi mumkin. Otlashgan so zlar xuddi ot so z turkumi kabi kelishik, egalik hamda ko plik ʻ ʻ ʻ qo shimchalarini qabul qiladi hamda otning so roqlariga javob bo ladi. Uyushiq ʻ ʻ ʻ egalar fe‘llar bilan ifodalanadi. Bu holat, ya‘ni uyushiq egalarning fe‘l so z turkumi ʻ bilan ifodalanishi boshqa so z turkumlariga qaraganda kamroq ʻ uchraydi: Men o zimni yana o nglab oldim: nazarimda ―turk u ―ingliz larning bir ʻ ʻ ‖ ‖ yoqadan bosh chiqarib mening yonimni olishayotgani, zo ravonga esa gap qotishga ʻ jur‘at etishgani menga dalda bo lgan edi. (To p o yin). ʻ ʻ ʻ Hozirgi o zbek adabiy tilida bunday fe‘llar, ko pincha, juft shaklda bo ladi, lekin ʻ ʻ ʻ asarda bu xildagi fe‘llar sanash ohangi yordamida bog lanadi. ʻ Ma‘lumki, uyushiq bo laklar bir-biri bilan o zaro teng aloqaga kirishadilar. O zbek ʻ ʻ ʻ tilida uyushiq egalar bir-biriga quyidagi yo llar bilan bog lanadilar: ʻ ʻ 1. intonatsiya vositasida; 2. teng bog lovchilar vositasida. ʻ O zbek tilida intonatsiya yoki ohangga quyidagicha ta‘rif beriladi: Intonatsiya ʻ (lot. intonare – baland tovush bilan talaffuz etaman). Nutqning sintaktik ma‘nolarni va ekspressiv-emotsional bo yoqlarni ifodalashi uchun xizmat qiluvchi ritmik- ʻ melodik tomoni; ovozning baland-pastligi 4 ; Shunga ko ra, intonatsiya ham turlarga ʻ 10 ajratiladi. Uyushiq bo laklarni sanash ohangidan foydalaniladi. Sanash intonatsiyasiʻ deb ketma-ket keluvchi qismlarni aytishda qo llanadigan intonatsiya (notugal ʻ intonatsiyaning bir ko rinishi). Uyushiq bo laklar o rtasida ham notugallik bo lgani ʻ ʻ ʻ ʻ uchun sanash intonatsiyasi yordami bilan bog lanadi. Shuningdek, bu qismlar ʻ o rtasida biriktiruvchi kichik to xtam ham bo ladi: Uzun bu imoratning orqa tomoni ʻ ʻ ʻ oq devor bilan o ralgan saroy edi: sigir, qo y, pichan... . Biriktiruvchi bog lovchilar ʻ ʻ ʻ ikki qismdan iborat uyushiq egalarni va ko p qismli uyushiq egalarning oxirgi ikki ʻ qismini o zaro biriktirib bog laydi. Uyushiq ega qismlari o rtasida qo llangan ʻ ʻ ʻ ʻ biriktiruvchi bog lovchilar sanashning tugaganligini ifodalaganligi sababli, uyushiq ʻ ega qismlari biriktiruvchi bog lovchilar bilan bog langanda, uyushiq ega qismlari ʻ ʻ sonini orttirish, sanashni davom ettirishning imkoni bo lmaydi: Aksincha: endi men ʻ o zimizning anavi tomondagi dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam- ʻ kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni yanada ko proq yaxshi ʻ ʻ ʻ ko radigan bo lib qolgan edim. . Ayrim hollarda ko p qismli uyushiq egalarning ʻ ʻ ʻ oldingi qismlari o zaro biriktiruvchi bog lovchilar bilan bog lanadi. Uyushib kelgan ʻ ʻ ʻ eganing keyingi qismlari esa ohang vositasida bog lanadi. Bunda yuqorida ko rgan ʻ ʻ holatning aksi bo ladi, ya`ni bu holatda uyushiq egalarning o zaro bog lanishdagi ʻ ʻ ʻ munosabati u qadar birikib yetmaganligi sababli uyushiq egalar sonini ko paytirish, ʻ sanashni davom ettirish mumkin bo ladi. Lekin bunday shakllar ushbu asarda ʻ uchramaydi. Badiiy uslub uchun uyushiq bo laklarning qaysi formada kelishi ham ʻ muhimdir. Odatda, uyushiq bo laklar ko makchili va kelishikli formada, birlik yoki ʻ ʻ ko plik formada, egalik va shaxs-son affikslarini olgan holatda, uyushiq bo lak ʻ ʻ kesim bo lganda to liq shakllangan yoki qisman shakllangan holda qo llanadi. ʻ ʻ ʻ Bunda ikki holat ko zga tashlanadi: uyushiq bo laklarning oxirgisi tarkibida kelgan ʻ ʻ kelishik affiksi, ko makchi, ko plik formasi, egalik va shaxs-son affikslari, sostavli ʻ ʻ kesimning ikkinchi komponenti uyushiq bo laklarning hammasi uchun umumiy ʻ bo ladi. Bunday formantlar, ko makchilar, ko makchi yoki to liqsiz fe‘llar uyushiq ʻ ʻ ʻ ʻ bo laklarning har biriga alohida-alohida qo shilishi yoki ular bilan alohida-alohida ʻ ʻ kelishi mumkin. Bu nutqning logik-grammatik, stilistik xususiyatlari bilan 11 izohlanadi. Uyushiq bo laklar ifodalagan tushunchalar alohida ta‘kidlanganda,ʻ morfologik formant va ko makchilar, uyushiq bo laklarning har biriga qo shilib ʻ ʻ ʻ keladi. Gap bo laklarining ʻ barchasi uyushib kela oladi: Uyushiq ega. Uyushiq egalarni bog lashda yuklamalar ham ishtirok etadi. Uyushib ʻ kelgan egalarga -mi yuklamasi aralash holda qo shilib noaniqlik ma‘nosini ʻ ifodalaydi. Uyushiq qator a'zolari har xil grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Biz, ayniqsa, ko klam kezlarida to rt-beshta bo lvolib, poliz ʻ ʻ ʻ paykallarida izg ib yurardik. O tgan yildan qolib ketgan sabzi bormi, lavlagi, ʻ ʻ kartoshka bormi – kavlab olib, qishloqning chetidagi bir g arib dala shiyponiga ʻ borib, o t yoqib, uning qo riga topgan-tutganimizni ko mib-pishirib yer edik. Bir xil ʻ ʻ ʻ grammatik shakllangan leksemalar bilan ifodalangan: Qo llarimimiz, og zi- ʻ ʻ burnimiz qorayib, bir- birimizdan kulib, maza qilib o tirardik. ʻ ―ammo yordamchisi uyushiq bo lak qismlarini zidlab ko rsatadi, uyushiq ‖ ʻ ʻ bo laklar bunday paytda yoyiq konstruksiyali bo lsa, zidlik ma‘nosi bo rtib turadi: ʻ ʻ ʻ To g ri, bu yerda yashashlari – bir umrlik emasligi, ammo ijaraga ham ʻ ʻ turmayotganlari o qtin-o qtin yodlariga tushib ketardi, albatta. (O zbek bobo) ʻ ʻ ʻ Uyushiq kesim. Fe‘l kesimlarning uyushib kelishi nutqning ko tarinkiligi haqida ʻ tasavvur beradi. Ot kesimlar uyushganda kesimlik affiksi yaxlitlovchi forma sifatida oxirgi uyushiq bo lakka birikadi: Balkim uylaring tepasida aylanadigan burgutlar – ʻ o shaning ota-onasi yoki aka-ukasidir? Agar ot kesim murakkab ko rinishda ʻ ʻ bo lsa, analitik shakli oxirgi uyushiq bo lakka birikadi: Kuchukvachcha mushtdnek ʻ ʻ bo lgani dovyurak, jangari bo larkan. ʻ ʻ 5 Uyushiq to ldiruvchi. Uyushiq qator a'zolari har xil grammatik shakllangan ʻ leksemalar bilan ifodalangan : Aksincha: endi men o zimizning ʻ anavi tomondagi dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam-kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni yanada ko proq yaxshi ko radigan bo lib qolgan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 5 Махмудов М., Нурмонов А. Узбек тилининг назарий грамматикаси. - Тошкент: Укитувчи, 1995. - 230 б. 12 edim. Uyushiq qator a'zolarida grammatik shakllar yaxlitlovchi forma sifatida qo llangan: Biroq tasvirdagi shohlar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechukʻ bo lib buncha dav-daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo lbars yo ʻ ʻ qoplon ovlariga chiqishar ekan? Uyushiq aniqlovchi. Masalan, qaratqich aniqlovchilar uyushib keladi va bunda grammati k vosita har bir uyushiq bo lakda ʻ qatnashadi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ʻ ham, qoplonn ing ham terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da bor edi. Qaratqich aniqlovchilar uyushib kelganda grammatik ʻ vosita oxirgi uyushiq bo lakda qatnashadi: Endi Rais boboning men bilan ʻ o g lining ʻ ʻ yaqinligiga hamda burgutga bo lgan ʻ munosabati haqida. Gap tarkibida qator kelgan sifatlovchilar uyushgan va uyushmagan holda bo lishi ʻ mumkin. Sifatlovchilar predmetni bir tomondan aniqlab, uning bir yoki turli belgilarin i bildirsa va o zaro ʻ teng holatda bo lsa, ʻ uyushib keladi. Uyushgan sifatlovchilar sifatlanmishga ayrim - ayrim holda bitishuv usuli bilan birikadi va ular yoyiq holda bo ladi: Jahon urushining asorati hamon bilinar, ʻ ayniqsa, otalari urushda xalok bo lib, onalari er qilib ketgan, o zlari yetimlar uyida ʻ ʻ jon saqlagan bolalarning ko pligidan ʻ bilinardi. (To p ʻ o yin). ʻ Uyushgan sifatlovchilar bir so zdan tuzilgan bo ladi: U – ajoyib va fojiaviy ʻ ʻ manzara edi. Uyushgan hol. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga berilib ketdiki, tuyqus qafasga urildimi yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi – xuddi o q tekkandek bir ag darilib Uyushgan bo laklar yoyiq yoki yig iq ʻ ʻ ʻ ʻ holda bo ladi: bir gap bo lagining o zi uyushib kelsa, yig iq, bular o ziga oid ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so zlar bilan kengayib kelsa, yoyiq bo ladi. ―va , ―hamda bog lovchilari ko p ʻ ʻ ‖ ‖ ʻ ʻ qismli uyushiq egalarning oxirgi qismlarini bog lashga xizmat qilmasligi bilan farq ʻ qiladi. Uyushiq egalar juft-juft bo lib kelganda esa, ―va bog lovchisi singari juft ʻ ‖ ʻ qismlarni o zaro bog laydi: ...gohida shox ostidagi katta ʻ ʻ tog oraga ʻ solib qo yilgan ʻ suvga tushib olib, qanotlarin i pat- patlatib 13 urib cho milar, so ngra shumshukkina bo lib chetga chiqar va soyni kechib o tgan ʻ ʻ ʻ ʻ moldek silkinib patlarini qurita boshlar edi. Yoki bir gapda ―va , ―hamda bog lovchilari boshqa-boshqa bo laklarni ‖ ‖ ʻ ʻ uyushtirishga xizmat qilish uchun qo llanganda va bog lovchisi o rnida bilan ʻ ʻ ʻ bog lovchi-ko makchisi ishtirok etishi mumkin: Endi Rais boboning men bilan ʻ ʻ o g lining ʻ ʻ yaqinligiga hamda burgutga bo lgan ʻ munosabati haqida. Biriktiruvchi bog lovchilar o rnida ―-u , ―-yu yuklamalari ham uyushiq egalarni ʻ ʻ ‖ ‖ bog lashda xizmat qiladi. ―-u , ―-yu yuklamalari vositasida bog langan uyushiq ʻ ‖ ‖ ʻ egalar ta`kid va kuchaytirish ma`nolarini ifodalaydi: Aksincha: endi men o zimizning anavi tomondagi dala –shiyponimiz-u loysuvoq uylarimizni, gilam- ʻ kigiz, buyralarimiz-u po stak va ko rpachalarimizni yanada ko proq yaxshi ʻ ʻ ʻ ko radigan bo lib qolgan edim. Uyushiq egalarni o zaro bog lashda biriktiruvchi ʻ ʻ ʻ ʻ bog lovchilar singari ayiruv bog lovchilari ham qo llanadi. ―Yo , ―yoki , ʻ ʻ ʻ ‖ ‖ ―yohud ayiruv bog lovchilari yakka holda, ―dam... dam , ―goh... goh ‖ ʻ ‖ ‖ bog lovchilari esa takror qo llanadi. Uyushiq bo laklar takrorlanuvchi bog lovchilar ʻ ʻ ʻ ʻ bilan birikib kelganda, uyushiq bo laklarning har biri grammatik forma yoki ʻ ko makchi bilan kelishi mumkin. Har biriga: Rost, uning qilig idan, aytimidan ʻ ʻ zavqlanib ketgandik. (Kuzda bahor havosi) Yoki oxirgi uyushiq bo lakka: Biroq ʻ tasvirdagi shohlar (chunonchi Bobur ham, temur ham) nechuk bo lib buncha dav- ʻ daska qilib, falon yuzlab sipoh olib, qulon, kiyik, yo lbars yo qoplon ovlariga ʻ chiqishar ekan? ―goh bog lovchisi bilan bog langanda ketma-ketlik ma‘nosi ‖ ʻ ʻ reallashadi: Umuman, bu – o limtikxo r yirtqish qushlar turkumidan bo lsa ham, ʻ ʻ ʻ juda ozoda edi: Tumshug ini deng, butoqning goh bu, rosa suykab artar, gohida ʻ shox ostidagi katta tog oraga solib qo yilgan suvga tushib olib, qanotlarini pat- ʻ ʻ patlatib urib cho milar, so ngra shumshukkina bo lib chetga chiqar va soyni ʻ ʻ ʻ kechib o tgan ʻ moldek silkinib patlarini qurita boshlar edi. Uyushiq bo laklarning qo shimcha olishi yoki olmasligi, ko makchi so zlar bilan ʻ ʻ ʻ ʻ kelishi yoki kelmasligi uyushiq bo laklarning miqdori (uyushiq bo laklar qancha ʻ ʻ ko p bo lsa, ularda qo shimcha va ko makchilarga zaruriyat shuncha kuchli bo ladi), ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bog lovchilarning mavjud yoki mavjud emasligi (bog lovchilar 14 ʻ ʻ yordamida birikkanda qo shimcha va ko makchilarga ehtiyoj ko p bo ladi), uyushiqʻ ʻ ʻ ʻ bo laklarning semantik tomondan uzoq-yaqinligi, biriktiruvchi pauza (pauza ʻ qancha uzun bo lsa, qo shimcha va ko makchilarni takrorlashga ehtiyoj shuncha ʻ ʻ ʻ kuchli bo ladi) kabi holatlarga ham bog liq. ʻ ʻ 6 Qo shma gapning birinchi sodda ʻ gapida uyushib kelgan qaratqich aniqlovchilar uch qismli bo lsa va har biriga ʻ ―ham yuklamasi qo shilsa, ikkinchi sodda gapida uyushgan sifatlovchi ‖ ʻ aniqlovchi, shuningdek, hamda bog lovchisi yordamida egalar uyushsa, ma‘no ʻ butunlay konkretlashadi va tasvir aniqligi ortadi. Ham so zi takrorlanib kelganda ʻ ikki xil ma‘noni anglatadi: ham so zi o zi aloqador so zdan keyin kelsa, ayirib ʻ ʻ ʻ ko rsatish, ʻ ta‘kidlash, oldin kelsa, faqat ta‘kidlash ma‘nolari anglashiladi. Bilan yordamchisi bilan birikkanda esa faqat oxirgi uyushiq bo lak ʻ grammatik formant oladi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham, ʻ qoplonning ham terisi ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da bor edi . Shuningdek, bu o rinda ham so zi ayirib ʻ ʻ ʻ ko rsatish, ta‘kidlash uchun kelgan. Bunda uyushiq bo laklar ham ayirib ko rsatish, ʻ ʻ ʻ ham ta‘kidlash uchun qo llangan. Bunda gap bo laklarining uyushib kelishi ʻ ʻ biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida yuz beryapti. Uyushiq bo laklar ʻ tarkibidagi ham so zini tushirib qoldirsak ham, uyushiq bo laklarning birikish usuli ʻ ʻ o zgarmaydi: faqat uyushiq bo laklar ta‘kidlanmagan, ayirib ko rsatilmagan ʻ ʻ ʻ bo ladi: Yopiray, devorlarda tulkining ham, bo rining ham, qoplonning ham terisi ʻ ʻ ilingan, bir nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari- ʻ da bor edi. - Yopiray, devorlarda tulkining, bo rining, qoplonning terisi ilingan, bir ʻ nechta burama, changarakshox kiyik hamda yovvoyi qo yning shoxlari-da bor edi ʻ kabi. Demak, ham so zi takrorlanib kelganda, uyushiq bo laklar biriktiruvchi pauza ʻ ʻ va sanash ohangi yordamida birikadi. Ham so zi esa o zi aloqador bo lgan so zning ʻ ʻ ʻ ʻ ma‘nosini ta‘kidlash, uni ayirib ko rsatish uchun qo llangan. Demak, ham so zi ʻ ʻ ʻ takrorlanib qo llanganda yuklama hisoblanadi. Voqea-hodisa mazmunini ta‘kidlab, ʻ aniqlashtirib ko rsatish maqsadida ba`zida ʻ 6 Нурмонов А., Махмудов Н., Ахмедов А., Солихужаева С. Узбек тилининг мазмуний синтаксиси. — Тошкент: Фан, 1992. — 292 б. 15 uyushiq egalarning sifatlovchilari kengaytirilgan bo ladi: Saroydagi xilvatxona vaʻ undagi hayvonlardan shilib olingan terilar-u, arralab, qoqib olingan shoxlar ko z ʻ oldimga keldi: demak, bu ishlarning boshida o sha . Uyushiq bo laklar ma‘noni ʻ ʻ kuchaytirish uchun ham xizmat qiladi. Bu ko proq hollar, sifatlovchilar uyushib ʻ kelganda yuz beradi. Masalan, hol uyushganda: Bir mahal burgut shunday aylanishga berilib ketdiki, tuyqus qafasga urildimi yoki xizmatkor ipdan qattiq tortdimi – xuddi o q tekkandek bir ag darilib pastlay boshladi . ʻ ʻ Ma‘lum bir narsa, predmetlarni aniq ifodalash – ta‘riflash uchun ot kesimning sifatlovchisi uyushib keladi: Bu el bo lmaydi, ʻ o g lim... ʻ ʻ Lekin chiroyli, mag rur qush. ʻ Uyushiq sifatlovchilar nutqning ekspressivligi uchun xizmat qiladi: Saroydagi xilvatxona va undagi hayvonlardan shilib olingan terilar-u, arralab, qoqib olingan shoxlar ko z oldimga keldi: demak, bu ishlarning boshida o sha odam tursa kerak. ʻ ʻ Ikki uyushiq egalarni ko pincha va yoki hamda bog lovchilari bilan ʻ ʻ bog langanini ko rish mumkin: Shubha yo qki, shu tobda mehmonxona eshigi ʻ ʻ ʻ ochiq, u yerda Rais bobogina emas, u kishining xotini va o g li ham bor. Uyushiq ʻ ʻ egalarga nisbatan aniqlovchi umumiy va xususiy bo lishi mumkin. Umumiy ʻ aniqlovchi uyushib kelgan ega qismlarining barchasida mavjud bo lgan bir xil ʻ belgini ko rsatadi, uyushiqlik zanjirini hosil qilgan eganing har birini aniqlaydi. ʻ Xususiy aniqlovchi esa uyushiq ega qismlarining barchasini birdek aniqlamaydi, ya`ni ulardan bittasining belgisini ko rsatib beradi. Uyushiq eganing birida mavjud ʻ bo lgan belgi uyushiq zanjirdagi egalarning boshqalarida bu belgi bo lmaydi. ʻ ʻ Umumiy aniqlovchi uyushiq egadan oldin keladi, biroq uyushiq egadan oldin qo llangan aniqlovchining hammasi ham umumiy aniqlovchi bo la olmaydi. Yoyiq ʻ ʻ sifatlovchi aniqlovchilari uyushgan to ldiruvchi orqali insonga xos tashqi belgilarni ʻ bo rttirib ko rsatish mumkin: ...O sha vaqtlarda ―Tarzan filmi qo yilgan, ho -o , u ʻ ʻ ʻ ‖ ʻ ʻ ʻ – baquvvat, har yelkasiga bir odam o tirsa bo ladigan, daraxtdan daraxtga ʻ ʻ 16 maymundek sakrab o tadigan yovvoyi yigitga taqlid qilib, necha-necha bolalarning ʻ qo l-oyog i singan edi.(To p o yin) ʻ ʻ ʻ ʻ Shuningdek, asarda bir gap tarkibida yoyiq sifatlovchi aniqlovchilar uyushib qo llangan holatlar ham uchraydi. Bu esa fikrni yanada aniqlashtirishga yordam ʻ beradi: Jahon urushining asorati hamon bilinar, ayniqsa, otalari urushda xalok bo lib, onalari er qilib ketgan, o zlari yetimlar uyida jon saqlagan bolalarning ʻ ʻ ko pligidan bilinardi.(To p o yin). Uyushiq bo laklarda umumlashtiruvchi birliklar ʻ ʻ ʻ ʻ funksional qo llanishiga ko ra farq qiladi. Badiiy nutqda umumlashtiruvchi birliklar ʻ ʻ odatda jins tushunchasini bildirib, tur tushunchasini ifodalovchi uyushiq bo laklardan oldin keladi. Lekin bularda umumlashgan birliklarning qo llanishi ʻ ʻ ancha murakkab. Bir tomondan, umumlashtiruvchi birlik jins tushunchasini, uyushiq bo laklar esa tur tushunchasini doimo aynan ifodalayvermaydi. Bundan ʻ tashqari, ko pincha umumlashtiruvchi birlik vazifasida jamlik bildiruvchi boshqa ʻ so zlar, masalan, hammasi, butun kabilar qo llanadi. Bular uyushiq bo laklardan ʻ ʻ ʻ oldin ham, keyin ham kelishi mumkin. Ba‘zan bunday so zlar takrorlanib kelib, ʻ ma‘noni kuchaytiradi. Ikkitadan ortiq uyushiq egalar ba‘zan umumlashtiruvchi bo lakdan keyin bog lanadi. Bunday holatda uyushiq eganing sanash ohangi ʻ ʻ yordami bilan bog langan qismlari esa mazmunan o zaro zich uyushiq shakllar ʻ ʻ fikrni to la oydinlashtiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimizda bor bisotimizni ʻ ko rsatdik: bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi: tosh qotgan ―piryanik , bir kat ʻ ʻ ‖ jiyda, parvarda, kallaqand (To p o yin). Haqiqatan ham, umumlashtiruvchi bo lak ʻ ʻ ʻ jins tushunchasini, uyushiq bo lak tur tushunchasini ifodalovchi so zlardan bo ladi ʻ ʻ ʻ 5 , umumlashtiruvchi bo lak uyushiq bo laklarni jamlab, umumlashtirib ifodalasa, ʻ ʻ uyushiq bo laklar umumlashtiruvchi bo lakni izohlaydi, to ldiradi. Aslan qurilmada ʻ ʻ ʻ umumlashtiruvchi bo lakning ishtiroki zaruriy emas, biroq mazkur bo lak nisbatan ʻ ʻ keng tushunchani ifodalaydi, bundan tashqari, uning maxsus ohang hamda to xtam ʻ bilan aytilishi ta‘kid ma‘nosini yuzaga keltiradi: Xullas, uning amri bilan kissalarimi zda bor bisotimizni ko rsatdik: bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi: tosh qotgan ʻ ʻ ―piryanik , bir kat jiyda, parvarda, kallaqand. - Xullas, uning amri bilan 17 ‖ kissalarim izda tosh qotgan ―piryani k ,‖ bir kat jiyda, parvarda , kallaqanni ko rsatdik: bu gal u faqat yesa bo ladiganlarini oldi tarzida qo llansa ʻ ʻ ʻ ta‘kid ma‘nosi yo qoladi. ʻ Uyushiq egalar ham umumlashtiruvchi bo lak bilan qo llanishi mumkin va ʻ ʻ bunday holatda umumlashtiruvchi bo lak ta‘kidlash, xulosalash ma‘nolarini ʻ ifodalaydi. Umumlashtiruvchi bo lak umumlashtirib ifodalaydi va uyushiq ʻ egalardan oldin ham, keyin ham qo llanishi mumkin. Lekin umumlashtiruvchi ʻ bo lak qaysi o rinda ifodalanishidan qat‘iy nazar u uyushiq egalardan pauza bilan ʻ ʻ ajraladi. Uyushiq egalarni bog lashda ―ham yordamchisi ham ishtirok etadi. ʻ ‖ Uyushib kelgan ega ko p qismli bo lsa va har biriga ―ham yuklamasi qo shilsa, ʻ ʻ ‖ ʻ chegaralash ma‘nosi aniq bo rtib turadi: Biroq, yigitchalar, bilib qo yinglarki, ʻ ʻ bizning falsafamizda hamma narsa Inson uchun, deyiladi. Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham... . Keltirilgan misolda jins va tur tushunchalari aynan ifodalanmagan, ular qisman to ldirilgan. Umumlashtiruvchi so z (hamma narsa) va ʻ ʻ uyushiq bo lak(Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham)dagi semantik ʻ xususiyat grammatik xususiyat kabi aynan bo lgani boisidan, shakliy-mazmuniy ʻ aniqlik ro yobga chiqadi. Uyushiq egalardagi grammatik forma – ham ʻ yuklamasining har bir uyushiq bo lakka qo shilishi ajratish, chegaralash mazmunini ʻ ʻ aniq ifodalagan. Konstruksiyadan umumlashtiruvchi bo lak olib tashlansa,fikr ʻ butunligiga putur yetadi va alohida e‘tibor, diqqat qaratish yo qoladi: Biroq, ʻ yigitchalar, bilib qo yinglarki, bizning falsafamizda hamma narsa inson uchun, ʻ deyiladi. Tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham... - Biroq, yigitchalar, bilib qo yinglarki, bizning falsafamizda tabiat ham, gullar ham, ana shu qushlar ham ʻ inson uchun, deyiladi.... . Umumlashtiruvchi so z bo lishsizlik olmoshlari, jam ʻ ʻ ottlari, son turkumidagi so zlar, harakat nomlari kabi so zlar keladi. Miqdor ʻ ʻ ma‘nosini jamlash maqsadida umumlashtiruvchi bo lak son turkumidan tuziladi: ʻ Burilib ortimdagi devorga qarasam, o nlab qushlarning – kaklik deysizmi, chil, ʻ xakka, qumri, hatto jannat chivinxo ri degan dumi uzun qizg ish qushning ham ʻ ʻ ichiga bir nima tiqilgan mo lasi ʻ saf tortib turibdi. . Quyida keltirilayo tgan misolda birinchi 18 to ldiruvchi(toshqasrlar-ʻ u)da -ni affiksini tiklab bo lmaydi, ikkinchi ʻ to ldiruvchi(odamlarni)da esa belgili qo llangan. Uyushiq bo lak hamda ʻ ʻ ʻ umumlashtiruvchi so z grammatik muvofiqlik asosida birikib, yakunlash, ʻ xulosalash mazmunini ifodalagan. Demak, bunday bo laklar o zi qatnashgan gap ʻ ʻ bilan semantik, grammatik, intonatsion yaxlitlikda bog lanadi. Shunisi e‘tiborga ʻ loyiqki, ijodkor qo llagan uyushiq bo laklar fikrni to la ifodalashga yordam bergan: ʻ ʻ ʻ Biz bolalar zaldagi deraza pardalarini tushirib, nimqorong ilikda fosfor burgutni ʻ tomosha qilib, xayolimizda u tufayli qo zg algan har xil afsonalarni – toshqasrlar-u ʻ ʻ jodugarning bir ―so f i bilan tosh qotgan odamlarni eslab, ayni chog da haykalning ʻ ‖ ʻ qizil ko zlaridan xayiqib, shu boisdanmi, past ovozda gaplashib o tirardik. ʻ ʻ 19 II BOB UNDALMALI GAPLAR HAMDA KIRISH BO LAKLARNING ʻ SEMANTIK-STILISTIK XUSUSIYATLARI 2.1. Undalmali gaplar. Gapda ba`zan, gapning bo lagi vazifasidagi so zlardan tashqari, shunday so z ʻ ʻ ʻ yoki so z guruhi ham bo ladiki, ular shu gapda mazmun jihatdan bog lansa ham, ʻ ʻ ʻ grammatik jihatidan bog lanmaydi ʻ . 7 Bularga undalmalar kiradi. Undalmalar bosh kelishik shaklidagi ot yoki otlashgan so zlar bilan ifodalanadi. Ot ʻ bilan : Joniqul aka, - dedi birdan Sulton jilmayib. Otlashgan sifat bilan: Yaxshilar, biz ham boraylik. Son bilan: Uchinchilar oldinga o tinglar. ʻ Olmosh bilan: Sen ham qani, bu yoqqa kelchi? Sifatdosh bilan: O qiganlar, sizlarga ʻ rahmat. Undov so zlar bilan:- Hoy, siz ovoz bermasangiz ham, doktor bo lardim. ʻ ʻ Bilasiz-ku! So z birikmalari turg un iboralar bilan: Xayr, ko zim qorasi. nima ʻ ʻ ʻ qilyapsan? Undalmalar ko pincha shaxsning ismi, familiyasi, unvoni, taxallusi, ʻ laqabi, kasbi yoki qarindoshlik munosabatlarini bildiruvchi bosh kelishik formasidagi so zlar bilan ifodalanadi: Karim Sobirovich, xonamga kiring. Ol, jiyan, ʻ yo l yurib kelgansan. umr o tar yeldek, o zingni shod tut. ʻ ʻ ʻ Emotsiona l nutqda undalmala r jonli va jonsiz predmetlar ga, mavhum tushunchalarga qaratilgan bo lishi mumkin. Masalan: Iltijo qilurman senga, tabiat ʻ meni pok niyatdan ayirma aslo. Ey quyosh, ko rsat ʻ yuzing. Sifatdoshning -gur, -kur shak lli otlashgan turi ham undalmani hosil qiladi: Niyatingga yetkur, quloq sol! Undalmalar ayrim o rinlarda shaxs, ʻ predmetning tashqi biror belgisini ifodalaydi: cho loq, ko r, kar va shunga o xshash ʻ ʻ ʻ so zlar undalmalarni tashkil qiladi. Ba`zan Hoy, shapkali! Ey, mashina! tipidagi ʻ undalmalar ham og zaki nutqda uchraydi. Undalmalar tarkibiga ko ra 3 ga ʻ ʻ bo linadi: ʻ 1.Yig iq undalmalar. ʻ 2.Yoyiq undalmalar . 3.Murakkab undalmalar. 7 Xожиев А. Узбек тили морфологияси, морфемикаси ва суз ясалишининг назарий масалалари. - Тошкент: Фан, 2010. —256 б. 20 Yig iq undalmalar yolg iz bir so zdangina tarkib topadi. Masalan: Ena, choyʻ ʻ ʻ ichasizmi? (Qushlar qishlovdan qaytdi). Yoyiq undalmalar o ziga oid so zlar bilan ʻ ʻ kengayib keladi. Yoyiq undalmalar sifat, ot bilan ifodalanadi: - Hurmatli o rtoqlar! ʻ – deb palag da, xuddi keksalarga xos vazmin-shang i ovozda boshladi. (Qushlar ʻ ʻ qishlovdan qaytdi). Murakkab undalmalar - yolg iz undov so z bilan yoki undov ʻ ʻ so zlar bilan barobar, aniqlovchi, izohlovchilar bilan birga kelishi mumkin. Bu ʻ holda kuchli his – tuyg u ifodalanadi. Shukur Xolmirzayev asarlarida bu tuzilish ʻ kuzatilmadi. Undalma, so zlovchi nutqi qaratilgan shaxs, jonli va jonsiz predmetni ʻ ifodalashiga ko ra, kuchli stilistik vosita hisoblanadi. ―Undalma bo lak ʻ ʻ tinglovchining diqqatini gapshakl bilan anglatilayotgan fikrga jalb qilish uchun xizmat qiladi , ‖ 8 so zlovchining tinglovchiga qo shimcha munosabati mavjud ʻ ʻ bo ladi, shuningdek, undash bilan bir o rinda, ekspressivlik ham ifodalanadi. ʻ ʻ O zbek tilshunosligida A.Sayfullayev tomonidan undalmaning lisoniy tarkib va ʻ tavsifi maxsus o rganilgan ʻ 7 . Undalmanin g grammatik tuzilishi uning stilistik gap bilan mazmunan aloqador bo lgani bois uning grammatik tuzilishida ʻ o ziga xos tomonlar mavjud, bu shakllar quyidagilar: ʻ - undalmalarning gap bo laklari kabi takrorlanishi; ʻ -undalmalarning gap bo laklari kabi ajratilgan tartibda qo llanishi; ʻ ʻ -undalmalarning uyushib kelishi. Undalmali bo lak tinglovchining diqqatini gapshakli bilan anglatilayotgan ʻ fikrga jalb qilish uchun xizmat qiladi, bosh kelishikdagi sintaktik undash ohangi bilan aytiladi: - Xolajon, yirtqich qushlar o zlarining atrofidagi tovuq jo jalariga ʻ ʻ teginmaydi, - dedi Yo ldosh. Gap bo laklari bilan grammatik jihatdan ʻ ʻ bog lanmagan undalmalarning turli ko rinishlari bor. ʻ ʻ Misollarni chog ishtiring: He, ʻ kambag alchilik ʻ qursin, azizim. To raqullar ʻ qishloqda eng faqir oillardan edi. Kambag alchilik odamni ehtiyotkor qilib qo yar ʻ ʻ ekan-da. . Ushbu misollardagi azizim so zi grammatik jihatidan gap bo laklari bilan ʻ ʻ bog lanmagan. ʻ 8 Абдуллаева Д. Семантик - синтактик валентлик ва узга гапли курилмалар: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф. - Самарканд, 2002. - 2 2 б 21 Undalma dialogik nutqda, monologik nutqda, murojaat, shior, buyruq, chaqiriq, e`lonlarda ishlatiladi. Undalmalar bosh kelishik shaklidagi ot yoki otlashgan so zlar bilan ifodalanadi: - ʻ Assalom alayko m, Rais bobo! ʻ – Ha-ha, raisning o g liniyam ―Rais bobo deyishardi. - eson-omongina yuribsizmi? Bobo ʻ ʻ ‖ yaxshimilar? Enaginangiz? Undalmalar so zlovchining tinglovchiga munosabatini ʻ ifodalab, baho xarakteristikasi, ottenkasi (ijobiy, salbiy, neytral, ko tarinki-tantana ʻ kabilar)ga ega bo ladi. ―...Murojaat birliklari... konnotativ ma‘noga egadir ʻ ‖ 8 , bunga ekspressivlikni sintaktik yo l bilan ʻ 9 . Minnatdorchilik mazmuni: - Rahmat, xola, - dedi u. ko zi qanotlarini yozganicha bizga tikilib yotgan burgut-da. – U ʻ nima? Nima qilasiz uni? Qayerdan ushladingiz? ; salbiy ma‘noda: Balo bormi u yerda?.. To raqul, ʻ qo shilma! ; murojaat ma‘nosida: -Mayli. – keyin ijirg anib ayvon to siniga bordi. – ʻ ʻ ʻ Gulnazar! –deb chaqirdi kabi. Undalma o zining leksik-grammatik tabiati bilan undashdan tashqari, bu ʻ vazifada kelgan shaxs, predmetlarni xarakterlaydi ham. Ularning ko pchiligi ʻ ekspressiv xarakterda bo lib, qo llanishiga ko ra turli xususiyatga egadir. Shunga ʻ ʻ ʻ ko ra, badiiy adabiyotda undalmalarga murojaat birliklari deyiladi. Murojaat ʻ birliklari kundalik hayotimizda, nutq faoliyatida – nutq jarayonida keng qo llaniladigan, o zaro aloqa aralashuvga so zlovchining tinglovchiga bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ munosabatini ifodalaydigan, o zida turli modal ma‘nolarni tashiydigan o tkir, ʻ ʻ ta‘sirchan vositadir. Murojaat birliklaridan nutqda tinglovchi e‘tiborini tortish, xitob qilish, undash kabi maqsadlarda foydalaniladi. Bunday birliklarda so zlovchi va ʻ tinglovchi o rtasidagi yaqinlik, hurmat, ishonch; hurmatsizlik, ishonchsizlik kabi ʻ kommunikativ munosabatlar ham ifodalangan bo ladi. Shunga ko ra, doimiylik ʻ ʻ belgisiga ega bo lgan murojaat birliklari nutqda appelyativ (xitob va murojaat orqali ʻ muloqotni boshlash), konnotativ (subyektiv munosabat – salbiy va ijobiy munosabatlarni ifodalash), emotiv (hissiy munosabat) funksiyalarni bajaradi. 10 Undalmalarni baho xarakteristikasi ottenkasini ifodala-shiga ko ra, ikki katta ʻ guruhga ajratish mumkin: 22 2.2. Kirish bo laklar. ʻ Kiritma tuzilmalar gap mazmuniga yoki uning ayrim bo laklari ma‘nosiga oid ʻ qo shimcha izoh, ma‘lumotlar beradi. Bular gap tarkibiga nutq jarayonida kiritilib, ʻ gap bilan logik - semantik jihatdan munosabatga kirishadilar. Kiritma tuzilmalar intonatsion jihatdan mustaqillikka ega bo ladilar. Ular biror ʻ so roqqa javob bo lmaydi, sintaktik vazifa bajarmaydi, gap bo lagi yoki qo shma ʻ ʻ ʻ ʻ gaplarning kesimi bo lib kelmaydi. ʻ Kiritma tuzilmalar tushunilishi qiyin yoki tushunilmaydigan so zlar ʻ (dialektizm, professionalizm, termin, jargonizm, arxaizm, istorizm kabilar) ma‘nosini, ayrim leksik birliklarning talaffuzi va etimologiyasini izohlash, so zlovchining sub‘yektiv - emotsional munosabatini ifodalash, xabar manbaini ʻ ko rsatish, qo shimcha ma‘lumotlar berish uchun xizmat qiladi: Yoz boshlanib ʻ ʻ ketgan, kunduz kunlari qanchalik issiq bo lsa (tog ning toshlari darrov qiziydi-da), ʻ ʻ kechalari shunchalik salqin, hatto sovuq bo ladigan kunlardan biri edi. . ʻ Kiritma tuzilmalar tuzilishiga ko ra 3 turga bo linadi: kiritma bo lak, kiritma ʻ ʻ ʻ birikma, kiritma gaplar. Kiritma bo lak ayrim so z shaklida bo ladi: Bo z mergan degan ovchi bo lardi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Yonida bir juft tozi (it) bilan bitta gurju (kuchukvachcha)ni ergashtirib yurardi. Kiritma birikmalar so z birikmasi shaklida bo ladi: Tag in shunisi zavqli ʻ ʻ ʻ ediki, u (hamon oyog idan bog langan) kata qafas ichida qanotlarini hilpillatib urib, ʻ ʻ burchakka suyab qo yilgan quruq o rik shohiga uchib chiqar, osha yerda mag rur ʻ ʻ ʻ o tirib, patlarini cho qir, sargish, gachak tumshug ini butoqqa rosa surkab artar edi. ʻ ʻ ʻ Kiritma gaplar gap shaklida bo ladi: Yoz boshlanib ketgan, kunduz kunlari ʻ qanchalik issiq bo lsa (tog ning toshlari darrov qiziydi-da), kechalari shunchalik ʻ ʻ salqin, hatto sovuq bo ladigan kunlardan biri edi. . ʻ Kiritma tuzilmalar gapning barcha tiplari tarkibida kelishi mumkin. Ba‘zan bir gap (ko proq murakkablashgan gaplar) tarkibida bir necha bo lishi ham ʻ ʻ mumkin: ...Tolstoy uni tinglashga majbur bo lib, ko p xalqlarda inson oltmish 23 ʻ ʻ yoshga to lganidan keyin ―tarki dunyo etish odati mavjudligi (masalan, ʻ ‖ hindularda o shanday odamlarning o rmonlarga ketib qolishlari, O rta Osiyoda esa ʻ ʻ ʻ Ahmad Yassaviy degan so fiyning 63 yoshdan keyin yer ostiga tushib yashagani...) ʻ haqida vazminlik bilan gapirib, nihoyat, barcha payg ambarlar – Allohning yerdagi ʻ rasullari ekani... (Tanholik) Yoki quyidagi kiritmalarga diqqat qiling: ... Ostin ibodatxonasida tilovat qilish – o tgan gunohlar (gunohlarini Lev Nikolayevich aniq eslolmas, biroq har ʻ qadamida his qilardi) uchun tavba qilish – ha-ha, ruhoniydan ―gunohlarimni so rab bering deb iltimos qilish emas (unday ruhoniylarning tili boshqv-yu, dili ʻ ‖ boshqa ekanini Lev Nikolayevich yaxshi biladi: bu holni badiiy asarlarida ham, maqolalarida ham baralla aytgan, shu tariqa, albatta, cherkovning g azabini ʻ qo zg agan, keyin esa umuman dinga, Isoga munosabatini ochiq bayon qilib, Injilni ʻ ʻ noto g ri talqin qilayotganlarini isbotlab berganida, cherkovning toqati tugagan edi) ʻ ʻ .... (Tanholik) Odatda, so zlashuv uslubida kiritmalarga ko proq ehtiyoj seziladi. Bunday ʻ ʻ nutqning oldindan o ylab shakllantirilmasligi, ya‘ni fikrni tayyorgarliksiz ifodalash ʻ nutqqa kirish gaplar kiritish zaruratini tug diradi. Bu nutq situatsiyasi, nutqning ʻ kimga qaratilganligi, uning yoshi, bilimi, kasbi, shevasi kabi holatlar bilan bog liq ʻ bo ladi. Natijada bu xususiyatlar nasriy asarlarda personajlar nutqiga ko chiriladi. ʻ ʻ Personajlar nutqida uchraydigan kirish gaplar personajlarning o ziga xos tabiati, ʻ xarakterini ochish uchun, uning nutqini ifodalashga qaratilgan turli til vositalarini izohlash yoki sharhlash uchun xizmat qiladi: Tag in shunisi zavqli ediki, u (hamon ʻ oyog idan bog langan) katta qafas ichida qanotlarini hilpillatib urib, burchakka ʻ ʻ suyab qo yilgan quruq o rik shohiga uchib chiqar, osha yerda mag rur o tirib, ʻ ʻ ʻ ʻ patlarini cho qir, sargish, gachak tumshug ini butoqqa rosa surkab artar edi. ʻ ʻ Kiritmalar orqali personaj kechinmalari, obrazlar harakatining ichki motivlari, his- hayajonning sabablari, tasvirlanayotgan voqelikka bo lgan munosabat kabilarni ʻ ifodalash, ifoda qilinayotgan fikrni izohlash yoki bu haqda qo shimcha ma‘lumot ʻ berish asar voqealarini aniq aks ettirishga yordam beradi: Tag in bir gap: ʻ Yo ldoshboyning aytishicha, osmondan o zga burgutlarning titroqli chinqirig i 24 ʻ ʻ ʻ eshitilgan chog larda juda bezovta bo larkan. Yoz boshlanib ketgan, kunduz kunlariʻ ʻ qanchalik issiq bo lsa (tog ning toshlari darrov qiziydi-da), kechalari shunchalik ʻ ʻ salqin, hatto sovuq bo ladigan kunlardan biri edi. Yoki Ishonavering, men ʻ bo rttirayotganim yo q. Buning ustiga, bu o zaro farqqa urg u berishdan menga naf ʻ ʻ ʻ ʻ yo q. Ya`ni, sizga aytmoqchi bo lganim, voqealarga anchayin daxli bor, xolos. ʻ ʻ Kiritma gapning qo shma gap tarkibidagi sodda gapdan farqi – uning ma‘lum ʻ gapga nutq momentida tug ilib qolgan ehtiyojiga ko ra kutilmagan tarzda birdan ʻ ʻ kiritilishi. Kiritma gapning xususiyati uning yig iq (kesimdangina iborat) ʻ bo lmasligi: Tag in shunisi zavqli ediki, u (hamon oyog idan bog langan) kata ʻ ʻ ʻ ʻ qafas ichida qanotlarini hilpillatib urib, burchakka suyab qo yilgan quruq o rik ʻ ʻ shohiga uchib chiqar, osha yerda mag rur o tirib, patlarini cho qir, sargish, gachak ʻ ʻ ʻ tumshug ini butoqqa rosa surkab artar edi . ʻ Ma‘lumki, nutq jarayonida aytilayotgan fikrning tinglovchiga to la yetib ʻ borishi ucun, gap mazmuniga yoki uning ayrim bo laklari ma‘nosiga oid ʻ qo shimcha izoh, ma‘lumotlar berish zaruriyati tug iladi. Bu zaruriyati nutqda ʻ ʻ kiritmalarni qo llash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Badiiy va so zlashuv uslubida ʻ ʻ kiritmalar ko proq ʻ qo llaniladi. ʻ Kiritmalarni ng badiiy uslubida ko proq ʻ qo llanilishining sababi – personajlarning kechinmalarini, qahramonlarning ʻ xarakterini kengroq yoritib berishga xizmat qiladi. 9 XX asrning oltmishinchi yilaridan boshlab jadal rivojlangan lingvopoetika masalasi yuzasidan dunyo tilshunosligida qator ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. So z san‘atkorlarining asarlarida badiiy ifodaga xizmat qiluvchi til hodisalarini ʻ indavidual nutq tarkibiy qismi sifatida mahsus tadqiq qilish alohida ahamiyatga ega. Mazkur kichik ishda adib prozasi tilining sintaksisi , aniqrog i, ʻ murakkablashgan qo shma gaplarning lingvopoetik hususiyatlari mahsus tekshirish ʻ obyekti hisoblanadi. Ishda ko tarilayot ʻ gan barcha masalalar o zbek ʻ 9 Абдусаматов Р. Узбек тилида ran булакларининг ноамалий мавкеи масаласи: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф. - Самарканд, 1994 .-2 3 6. 25 lingvopoetikasiga va badiiy stilistikasiga qaysidir darajada zarur hisoblanadi, shuning uchun yozuvchi prozasi lingvopoetik nuqtai nazardan tahlil qilindi. Umumiy xulosa qilinganda, quyidagilarni qayd qilishimiz mumkin: 1.Murakkab gap sintaksisida sodda gap tarkibida kelib, ularni murakkab gaplarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiyalar – gapning ajratilgan bo laklari, ʻ gapning uyushiq bo laklari, undalmalar, kirish bo laklar ekspressiv sintaksis ʻ ʻ vositalari sanalmasa-da, badiiy mazmunni oshiruvchi ifoda sifatida qayd etiladi. 2.Ajratilgan bo laklar o ziga xos semantik funksiyaga ega bo lib, bunda ʻ ʻ ʻ ajratish orqali ma‘lum bo lakning ma‘nosi ajratib, bo rttirib ko rsatiladi, boshqa ʻ ʻ ʻ gap bo laklardan ayirilib, diqqat shu bo lakka jalb etiladi. Bunday logik ajratish ʻ ʻ intonatsiyada ham o z ifodasini topadi; ajratilgan bo lak boshqa gap bo laklaridan ʻ ʻ ʻ farqlanuvchi alohida yarim hukm, yarim predikativlikka ega bo ladi. ʻ 3. Bu birliklar har bir uyushuvchi qismga qo shilganda so zning ma‘nosini ʻ ʻ ta‘kidlash, uni ayirib ko rsatish kabi uslubiy ma‘nolar ifodalanadi. ʻ 4. Undalmada so zlovchining tinglovchiga qo shimcha munosabati mavjud ʻ ʻ bo ladi, shuningdek, undash bilan bir o rinda, ekspressivlik ham ifodalanadi. ʻ ʻ Undalmalar o zida turli modal ma‘nolarni tashiydigan o tkir, ta‘sirchan vositadir, ʻ ʻ bunday birliklarda so zlovchi va tinglovchi o rtasidagi yaqinlik, hurmat, ishonch; ʻ ʻ hurmatsizlik, ishonchsizlik kabi kommunikativ munosabatlar ham ifodalangan bo ladi. ʻ UYUSHIQ BO‗LAKLARDA TINISH BELGILARI. Gapda birdan ortiq ega, kesim, hol, aniqlovchi, to‗ldiruvchi bo‗lishi mumkin. Bunday bo‗laklar uyushiq bo‗laklar deyiladi. Uyushgan bo‗laklar bir xil shaklda, bir xil vazifada keladi. Uyushgan bo‗laklar o‗zaro bog‗lovchisiz yoki bog‗lovchilar bilan bog‗lanadi. Bog‗lovchisiz bog‗langan uyushiq bo‗laklar biriktiruvchi ohang bilan o‗zaro birikadi. 10 10 Абдупаттоев М. "Узбек матнида суперсинтактик бутунликлар: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф. -Тошкент, 1 9 98.-23 б. 26 1.Bog‗lovchisiz bog‗langan uyushiq bo‗laklar vergul bilan, agar ular birikib kelsa, nuqtali vergul bilan ajratiladi: Kitob, qalam, daftar bo‗lsin yo‗ldoshing. U hovli supurdi, suv tashidi, kul tozaladi. Qo‗nonboy yonida bir gala xushomadgo‗ylari: Segizboylardan Moybosar, Jaqib, Iziquttilardek qarindoshlari; Juontayoq, Qorabotir, To‗pay, To‗rg‗ay elining oqsoqollari bor edi. 2. Bog‗lovchili uyushiq bo‗laklar o‗zaro teng bog‗lovchilar yordamida bog‗lanadi. Teng bog‗lovchilar to‗rt xil bo‗ladi: 1.zidlovchi bog‗lovchilar: ammo, lekin, biroq; 2.ayiruv bog‗lovchilar: yo, yoki, yohud, goh, dam; 3.biriktiruv bog‗lovchilari: va, ham, bilan; 4.inkor bog‗lovchisi: na-na. Zidlov bog‗lovchilar orqali bog‗langan uyushiq bo‗laklar orasiga vergul qo‗yiladi: Oy yoritadi, ammo isitmaydi. Ayiruv bog‗lovchilari orqali bog‗langan uyushiq bo‗laklarda ayiruv bog‗lovchisi yolg‗iz kelsa, uyushiq bo‗laklar orasiga vergul qo‗yilmaydi: takrorlanib kelsa, vergul shu bog‗lovchilardan oldin qo‗yiladi: Seni Zebo, zebi qiz deymi, Oydin kecha yo kunduz deymi, Sohibjamol yo dilbar deymi, Yo san‘atkor, yo chevar deymi?! (A.Umariy) Yo, yoki, yoxud, goh, dam ayiruv bog‗lovchilaridan tashqari, shu vazifada ba‘zan, bir, ham so‗zlari ham keladi. Inkor bog‗lovchisi yordamida bog‗langan uyushiq bo‗laklarda ham vergulning ishlatilishi takroriy ayiruv bog‗lovchilaridagi kabi bo‗ladi: Na xotin, na farzand ko‗rmagan, Hayotning zavqini surmagan... Bu o‗rinda inkor bog‗lovchisi yordamida birikkan uyushiq bo‗laklar orasida va bog‗lovchisi bo‗lsa, ular o‗zaro vergul bilan ajratilmaydi: Na kampirning va na 27 Qoratoyning yupatishlari kor qildi. Biriktiruv bog‗lovchisi yordamida bog‗langan uyushiq bo‗laklar orasida vergul ishlatilmaydi: Qishloqlar yasandi va obod bo‗ldi. Olma bilan gilos, olucha, anor, Bizning bog‗imizda istagancha bor. bilan ko‗makchisi teng bog‗lovchi vazifasida ham kelib, uyushiq bo‗laklarni o‗zaro bog‗laydi, bunday vaqtda uyushiq bo‗laklar orasiga vergul qo‗yilmaydi: Qalam bilan daftar oldim; ham bog‗lovchisi takrorlanib kelsa, uyushiq bo‗laklar orasiga vergul qo‗yiladi: Mening kirib kelishim har ikki uyda, ya‘ni bizning uyda ham, Saodatlarning uyida ham juda katta quvonchlarga sabab bo‗ldi. Biriktiruv bog‗lovchisi vazifasida –u(yu), -da yuklamalari ham kelishi mumkin. –u(yu) yuklamasi gap bo‗lagiga chiziqcha bilan qo‗shib yozilib, undan keyin vergul qo‗yilmaydi: Irq-u rang-u din-u nasab singari Axloqsiz so‗zlarni olmas og‗ziga. (G‗.G‗) -da yuklamasi chiziqcha bilan yozilib, undan keyin vergul qo‗yiladi: Salima keldi-da, darhol qaytib ketdi. Uyushgan va uyushmagan aniqlovchilar. Agar aniqlovchilar shaxs yoki narsa- buyumni bir tomondan aniqlasa, uyushgan aniqlovchi bo‗ladi: Keng, mehribon, iliq quchog‗ing, Xamisha mazlumlar panohi bo‗lgan. (G‗.G‗) Bu xil aniqlovchilar vergul bilan ajratiladi. Aniqlovchilarning uyushmasligiga sabab ularning shaxs yoki narsa-buyumni turli tomondan aniqlashidir. Bu holda ular orasiga vergul qo‗yilmaydi. Issiqdan mudragan horg‗in oriq otining yalqov qadamiga bardosh qilib shahardan kelayotgan edi. Uyushiq bo‗laklar umumlashtiruvchi so‗zlar bilan birga kelishi mumkin. Ular uyushiq bo‗laklarni birlashtiradi, umumlashtiradi. Bunday so‗zlarni ayirib ko‗rsatish uchun maxsus tinish belgilari tire yoki ikki nuqta qo‗llanadi. Umumlashtiruvchi so‗z umumiy (to‗da) tushunchani bildirib uyushiq bo‗laklardan 28 oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‗yiladi. Hamma narsa: uylar, devorlar, daraxtlar, qorong‗ilikda jimgina cho‗kdi. Jaladan so‗ng daladagi narsalarning hammasi: polizlardagi ekinlar, daraxt nihollari, hatto omonat chayla ham yer bag‗irlagan edi. Agar umumlashti ruvchi so‗z uyushiq bo‗lakdan keyin kelsa, umumlashtiruvchi so‗zdan oldin tire qo‗yiladi. Gulzorning narigi tomonida daroyi, xusayni, yakdona, charos, kishmish – turli uzum ishkomlari bor edi. Yosh-u qari, erkak-ayol – hamma mehmonlarni kutib olishga peshvoz chiqdi. Bir yoqda olmalar, o‗riklar, giloslar, olchalar – mevali daraxtlar tutash havo gulzori yasaydi. Gapda uyushiq bo‘laklarning bog‘lanishi va ularda tinish belgilarining ishlatilishi. 1.Uyushiq bo‘laklar biriktiruv bog‘lovchilar va bog‘lovchi vazifasidagi bilan yordamida bog‘langanda ular ko‘pincha takrorlanib keladi: Adol bilan o‘yinchi Sora; Asal bilan quvnoq Ruxsora. Izoh.Bunday vaqtda shaxs yoki predmetning guruh-guruh ekanligini bildiradi va guruhlar nuqtali vergul bilan ajratiladi: Bog‘imizda qovun, handalak; olma, o‘rik, shaftolilar pishib yotibdi. 2.Uyushiq bo‘laklar fe‘llar bilan ifodalanganda va, hamda, -u, -yu o‘zaro almashina oladi, lekin ―va ning o‘rnida ―bilan ni qo‘yib bo‘lmaydi:keldi va ‖ ‖ ketdi / keldi-yu ketdi/ keldi bilan ketdi deb bo‘lmaydi 3.Uyushiq bo‘laklar o‘zaro sanash ohangi bilan bog‘lanib, ularning har birining ma‘nosi ta‘kidlanganda, har bir bo‘lak oxirida ham yuklamasi qo‘llaniladi: Sen ham, u ham farishta emas. 4.Yo, yo-yo, yoki bog‘lovchilari uyushgan bo‘laklardan birini tasdiqlab, ikkinchisini esa inkor etib bog‘laydi: Yo kitob, yo ruchka olaman. (kitob olsa, ruchka olmaydi) 5.Ba‘zan- ba‘zan, goh-goh, dam-dam kabo bog‘lovchilar yordamida bog‘langanda esa uyushgan bo‘laklarning navbatma-navbatligi ifodalanadi: Goh o‘ynaydi, goh yig‘laydi. 29 6.Uyushiq bo‘laklar ifodalagan ma‘no inkor qilinib, ularning har biri ta‘kidlab ko‘rsatilsa, na-na bog‘lovchi vazifasidagi yuklama qo‘llanadi: Na men, na sen kafolatini olganmiz. Uyushiq bo‘lakli gaplarda umumlashtiruvchi so‘z va ularda tinish belgilarinin g ishlatilishi. Uyushiq bo‘lakli gapda so‘zlarni jamlovchi, umumlashtiruvchi so‘z bo‘lishi mumkin. Umumlashtiruvchi so‘z uyushuvchi bo‘laklar ma‘nosini umumlashtiradi. Ular ham uyushgan bo‘laklar uchun berilgan so‘roqqa javob bo‘ladi. Uyushiq bo‘laklar gapning qaysi bo‘lagi bo‘lsa, umumlashtiruvchi so‘z ham ana shu bo‘lak hisoblanadi. Uyushiq bo‘lak va umumlashtiruvchi ko‘pincha bir xil grammatik shaklda bo‘ladi. Uyushgan bo‘laklar narsa va hodisalarni, belgi-xususiyatlarni alohida-alohida ifodalasa, umumlashti ruvchi so‘z ularning hammasini jamlaydi: Umrzoq hamma narsani:konvertni ham, qog‘ozni ham ko‘rdi. Uyushgan bo‘lak bilan umumlashtiruvchi so‘z o‘rtasida xususiylik- umumiylik ,jins-tur munosabati mavjud bo‘ladi.Uyushgan bo‘laklar xususiylikni, jinsni; umumlashtiruvchi so‘z esa umumiylikni, turni bildiradi: Eshikdan hamma: bolalar, ayollar,keksalar kirib kelishdi. Ko‘pincha belgilash va bo‘lishsizlik olmoshlari, jamlikni va umumiylikni bildiruvchi otlar, fe‘llar (otlashgan sifatdosh), so‘z birikmasi, kengaygan birikmalar umumlashtiruvchi so‘z bo‘lib keladi. 11 Umumlashtirvchi so‘z uyushgan bo‘lakardan oldinham, keyin ham kelishi mumkin. Umumlashti ruvchi so‘z uyushiq bo‘laklarda n oldin kelsa, umumlashtiruvchi so‘zdan so‘ng ikki nuqta (:) qo‘yiladi:Kanalning ikki qirg‘og‘ida turgan odamlar: erkaklar, ayollar, bolalar shod-xurram edi. Eslatma: Agar umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklardan keyin kelsa va undan oldin kiritma atnashsa, kiritmadan oldin tire, kiritmadan keyin vergul qo‘yiladi: Oppoq soqoli bilan farzandlarini ham, nevaralarini ham, qo‘shni o‘g‘il qizlarni ham – xullas, barchani sizlab gapirardi. 11 Абузалова М. Узбек тилида содда гапнинг энг кичик курилиш колипи ва унинг нуткда вокеланиши: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф .-Тош кент, 1994.-21 б. 30 Agar umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa va undan keyin kiritma qatnashsa, kiritmadan oldin vergul, keyin ikki nuqta ishlatiladi: Yurtimizdagi ko‘plab pedaggika institutlari, masalan: Jizzax, Namangan va Guliston institutlari-universitetlarga aylantirildi. Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklardan keyin kelsa, umumlashtiruvchi so‘zdan oldin tire qo‘yiladi: Yog‘liq qo‘y go‘shti yaxnasi, qaymoq, non, qora mayiz – hammasi dasturxonda qol tegizilmay turadi. 31 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, O zbekiston Respublikasi ʻ Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ―xalqning milliy madaniyati va o ziga ʻ xosligini ifoda etuvchi vosita bo lmish o zbek tilini rivojlantirish, bu ʻ ʻ tilning davlat maqomini izchil va to liq ro yobga chiqarish , davlatimiz ʻ ʻ ‖ siyosatining eng muhim ustuvor yo nalishi ekanligini alohida ta'kidlagan. ʻ O zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi o zbek tilining taraqqiyoti ʻ ʻ yo lida yangi davrni boshlab berdi. Bu esa, o z navbatida, davrni o zbek ʻ ʻ ʻ tili tarixini to g ri va chuqur o rganish, til sathlarining tabiatini aniq tahlil ʻ ʻ ʻ etish va ularning badiiy matndagi imkoniyatlarini ilmiy tahlil qilish, bu yo nalishda zaruriy tadqiqot ishlarini olib borish va ilmiy xulosalarga ʻ kelish kabi dolzarb vazifalarni yuklaydi. Mustaqillik sharofati bilan o zbek tilining sintaksisining azaliy ʻ muammolaridan biri fikr almashuv va aloqa-aralashuvning asosiy birligi- kommunikativ birlik bo lgan gapni tarkibiy qismlarga ajratish gap ʻ bo laklari va har bir bo lakning gap qurilishidagi o rni, gapning tarkibiy ʻ ʻ ʻ qurilishi masalasidir. Shu boisdan, gapning lingvistik xususiyatlari bilan bir qatorda, uning psixologik xususiyatlarini har tomonlama o rganish, ʻ ularga har jihatdan e'tibor qaratish kuchaytiril di. Xususan, informatsiyani to la yoritishda murakkablashgan sodda gaplarning o rni ʻ ʻ alohida bo lib, tuzilish jihatdan murakkab tarkibga ega bunday gaplarda ʻ mazmun hajmining kengligi kuzatiladi. Murakkablashgan sodda gaplarning grammatik belgilaridan kelib chiqilsa, ularning semantik tabiati yaqqol yuzaga chiqadi. 32 Til belgilar sistemasi bo lib, lisoniy belgilar qatorida gap alohidaʻ mavqega egadir, chunki gapda shakl va mazmun to liqligi namoyon ʻ bo ladi. Hozirga qadar murakkablashgan sodda gaplarning o ziga xos ʻ ʻ xususiyatlari muammosi rus va boshqa xorijiy tilshunoslikda birmuncha atroflicha o rganilgan. O zbek tilshunosligida mavjud darsliklarda ham ʻ ʻ murakkablashgan sodda gaplar bo limi berilgan. Ayrim ishlarda bunday ʻ gaplarning grammatik-semantik-stilistik xususiyatlari tadqiq etilgan. Badiiy asar tiliga oid darsliklarda murakkablashgan sodda gaplarning stilistik xususiyatlariga to xtalingan . ʻ O zbek tiliga davlat maqomi berilishi, avvalo, tilshunoslik sohasida ʻ yangi-yangi tadqiqotlarning yuzaga kelishiga zamin yaratdi va o zbek ʻ olimlari tomonidan yangi-yangi izlanishlar olib borilmoqda. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Abdullayeva D. Semantik-sintaktik valentlik va o zga gapli ʻ qurilmalar. - Samarqand, 2002. -22b 2.Abdupattoyev M. O'zbek matnida supersintaktik butunliklar: - Toshkent, 1998, 23b 3.Abdusamatov R. O'zbek tilida gap bo laklarining noamaliy ʻ mavqei masalasi: - Samarqand, 1994. - 23 b 4.Abuzalova M. O'zbek tilida sodda gapning eng kichik qurilish qolipi va uning nutqda voqelanishi. - Toshkent, 1994. -21b 5.Abuzalova M. Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 6.Ahmedov A. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b. 7.Boqiyeva G., Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 8.Berdiyorova A. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b. 9.Hojiev A. O'zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so z ʻ yasalishining nazariy masalalari. - Toshkent: Fan, 2010. -295b. 10.Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma‘naviyat. 2008 11.Mahmudov M. O'zbek tilining nazariy grammatikasi. - Toshkent: O qituvchi, 2006. - 256b ʻ 12.Mahmudov N. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b. 13.Mengliyev B., Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 34 14.Nurmonov A. O'zbek tilining nazariy grammatikasi. - Toshkent: O qituvchi, 2006. - 256b ʻ 15.Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‗zbek tili. - Toshkent: Universitet. 2006. 16.Roziqova D. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b. 17.Solixojayeva S. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b.Solixojayeva S. O'zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - Toshkent: Fan, 1992. -292b. 18.Sayfullayeva R., Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 19.Qurbonova М., Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 20.Yunusova Z., Hozirgi o‗zbek adabiy tili. - Toshkent, 2009. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB UYUSHIQ BOʻLAKLARNING SEMANTIK-STILISTIK XUSUSIYATLARI

1.1. Ajratilgan boʻlaklar

1.2. Uyushiq boʻlaklar

II BOB UNDALMALI GAPLAR HAMDA KIRISH BOʻLAKLARNING SEMANTIK-STILISTIK XUSUSIYATLARI

2.1. Undalmali gaplar

2.2. Kirish boʻlaklar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить