Uyushiq gapning badiiy matnda qo‘llanilish tahlili
![9
1. Gapda uyishish so‘zlar (bu haqda yuqorida aytilgan);
2. Qo‘shma gapdagi iyishiq gaplar (bu haqda quyida-“qo‘shma gap” bahsida so‘z
yuritiladi);
3. Uyushgan gaplar.
Uyushiqlik umumiy holat bo‘lib, sodda gapga ham qo‘shma gapga ham xos.
Sodda gapda so‘zlar uyushib kelsa, qo‘shma gapda so‘z, sodda gap uyushib keladi.
Aytilganidek, uyushiqlik kamida ikki birlik (unsur)dan iborat bo‘ladi:
1) Uyushtiruvchi unsur;
2) Uyushuvchi unsur.
Bu ikki unsur barcha uyushish hodisasida mavjud. Xo‘sh, uyushgan gap nima va u
uyushiq gapdan nimasi bilan farqlanadi?
Ma’lumki, har qanday gap gramatik yoki semantik-funksional shakllangan
bo‘lishi lozim. Shu bois u kesimga ega bo‘lib, bu kesim [WP
m ] (kesimlik
ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi) yoki [WP] (semantic-funksional
shakllangan gap) tarzida bo‘lishi lozim. [WP
m ] sadda gapda bitta, qo‘shma gapda esa
birdan ortiq bo‘ladi.
Quyidagi gaplarni qiyoslash:
1. Ukang rasm chizar edi. Bu gapning lisoniy qolipi quyidagicha:
[E WP
m ]
T
2. Ukam rasm chizar edi va singlim televizor ko‘rar edi gapining qolipi esa
quyidagicha:
[E WP
m ] va [E WP
m ]](https://docx.uz/documents/d5a92389-237b-4542-8046-bf1434a64391/page_9.png?v=1)
![10
T T
Ko‘rinadiki, birinchi gapda [WP
m ] va uning kengaytiruvchilari majmui bitta,
ikkinchi gapda ikkita va ular o‘zaro teng bog‘lovchi yordamida bog‘langan. Endi
uchunchi gapga diqqat qilaylik:
1. Ukam rasm chizar va singlim televizor ko‘ra edi. Bu oldingi gapimizdagi
kesimlarning [W] qismlari o‘zgarmasdan saqlanganligi va [P
m ] qismi bittaga
qisqarganligi bilan undan farqlanadi. Demak, gapda (W) lar ikkita va [P
m ] bitta
bo‘lib u ikkita (W) uchun ham umumiydir. Shu boisdan uni qavsdan tashqariga
chiqarish mumkin. Bu gapning qolipi quyidagicha:
[(( E
1 –W
1 ) va (E
2 –W
2 ))P
m ]
T T
Ko‘rinadiki, bitta umumiy (P
m )ga ega bo‘lgan birdan ortiq (W)dan tashkil topgan
gap ham tilimizda mavjud. Bunday gap uyushgan gap deyiladi.
Yo‘l-yo‘lakay shuni o‘tish kerakki, uyushgan gaplar uyushiq qismli qo‘shma
gaplardan farqlanadi. Buning uchun quyidagilarni qiyoslaymiz: 1. Bahor kelsa,
bog‘lar yashnasa, sayilga chiqamiz. Gapning qolipi: [E
1 -W
1 P
m (-sa) E
2 -W
2 P
m (-sa),
W
3 -P
m ]. 2. Bahor kelsa, bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz. Qolipi: [(E
1 -WP
m1 )
((E
2 -W
2 P
m ) va (W
3 P
m ))]. Bu ikkala gap uyushiq qismli qo‘shma gap.
Birinchi gapda ergash gap (Bahor kelsa, bog‘lar yashnasa) uyushib, bosh gapga
tobelanib kelgan.ikkinchi gapda esa bosh (bog‘lar yashnaydi va sayilga chiqamiz)
uyushib kelgan va ergash gap (bahor kelsa ) ularga bab-baravar tegishli. Bular
uyushiq gapdir.
Ma’lum bo‘ladiki, uyushiq gap qo‘shma gaplar tarkibida bo‘ladi. Uyushgan gap
esa o‘zbek tilida sodda va qo‘shma gaplar orasidagi alohida sintaktik qurilmadir. U](https://docx.uz/documents/d5a92389-237b-4542-8046-bf1434a64391/page_10.png?v=1)
![11
kesimdagi (W)si birdan ortiqligi bilan qo‘shma gapga, (P
m )ning birligi bilan esa
sodda gapga yaqinlashadi. Shuning uchun ham u o‘z mavqei bilan “oraliq
uchunchi”dir, ya’ni sodda va qo‘shma gaplar orasidagi hodisadir.
Sodda va qo‘shma gapni belgilashda asosiy omil gapda nechta shakllangan
kesimning mavjudligi. Eganing bor yo‘qligi, ifodalangan-ifodalanmaganligi
ahamiyatsiz. Uyushgan gapni belgilashda esa bosh omil ikkita:
1. Bitta shakllangan kesimning mavjudligi;
2. Birdan ortiq uyushgan eganingmavjudligi,
Bu xususiyati bilan uyushgan gap egali sodda gapdan ham (Jahongir, Jamshid,
Isroil o‘qidi) uyushiq kesimli sodda gapdan ham egasi yo‘q yoki bor bo‘lsa, bitta,
kesimning tug‘aviy qismi birdan ortiq, (P
m ) qismi bitta – ( Ular bogan va ko‘rgan
edilar, qolipi [[W
1 –W
2 ]P
m ]) farqlanadi.
Nazariy talqinda uyushiq kesimli sodda gapda, demak, ega bitta, (P
m ) qismlari
umumiy bo‘lgan kesim birdan ortiq bo‘ladi. Aytilganlar asosida sodda gap, uyushiq
kesimli sodda gap, qo‘shma gap, uyushiq kesimli qo‘shma gap va uyushiq gapning
eng kichik qurilish qoliplarini berish ma’qul. Chunki [WP
m ]da ular (W va P
m )ning
kengaytiruvchilari ham mujassamlangan.
1. Sodda gap: [WP
m ];
2. Uyushiq kesimli sodda gap: [[W
1 –W
2 ]P
m ];
3. Qo‘shma gap: [WP
m - WP
m ];
4. Uyushgan qismli qo‘shma gap: [([WP
m ]-[ WP
m ])-[ WP
m ]] yoki [[WP
m ] -
([WP
m ]-[ WP
m ])];
5. Uyushgan gap: [((E
1 –W
2 )-( E
2 –W
1 ))P
m ];
Uyushgan gapga misol: 1. Otam rais, onam brigader bo‘lgan edi.
2.Do‘kondorlarning ba’zilari kitob o‘qib, ba’zilari tasbeh o‘girib, ba’zilari esnab
o‘tirishar edi. 3. uning qo‘llari ishda, ko‘zi shudgorda, ammo hayoli Zebixonda edi.
4.Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi.](https://docx.uz/documents/d5a92389-237b-4542-8046-bf1434a64391/page_11.png?v=1)
![12
Uyushgan gapdagi umumiy bo‘lak [P
m ]ni har bir shakllanmagan [W]ga alohida-
alohida qo‘shish bilan osongina qo‘shma gap hosil qilish mumkin: Qiyoslang: 1.
Chakkasi tirishib, ko‘zi qizarib ketdi-uyushgan gap. Chakkasi tirishib ketdi va ko‘zi
qizarib ketdi – qo‘shma gap.
Ayrim holda uyushgan gapda ham (P
m ) nol shaklda bo‘lishi mumkin: U
baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti ishshaygan. Gap mazmunidan nol shakl oxirgi
so‘zda ekanligi sezilib turibdi. Bunga gapni o‘tgan zamonga aylantirish bilan amin
bo‘lish mumkin: U baroqqosh, ko‘zi chaqchaygan, afti burishgan edi.
Uyushgan gaplar tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro umumiyligi (va, shu
asosda, umumlashtiruvchi bo‘lagi) turli xil bo‘ladi:
1. Hamma qismlari xususiy (farqli) bo‘lib, faqat (P
m ) qismi umumiy bo‘lgan
uyushgan gap: Jamshid yozar, Jahongir o‘qir edi;
2. Hamma qismlari xususiy bo‘lib, faqat kesimning lug‘aviy qismi va kesimlik
qo‘shimchasi umumiy bo‘lgan uyushgan gap: Jamshid tez, Isroil sekin yozar
edi;
3. [WP
m ] va uning kengaytiruvchi bo‘laklari umumiy bo‘lib, faqat ega [WP
m ]
kengaytiruvchisining kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap:
Jamshid oq, Jahongir qizil gul oldi.
(P
m ) uyushtiruvchisi vosita sifatida: 1. Kun qaytgan va bahor kunlarining
uchdan ikki qismi o‘tgan edi.(Said Ahmad). 2. Erta yog‘ib o‘tgan yomg‘ir chang va
g‘uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza edi. 3. Paxta dalalarida
endi salqin kuchaygan, tungi yellar esar edi, (Oybek). 4. Siddiqjon o‘ziga bundoq
savol bermas va bundoq savol hayoliga ham kelmas edi. 5. Sayyora birinchi, ukam
esa ikkinchi ekan. 6. Ahmad tikuvchi, Halim bog‘da qorovul emishmi?
(WP
m ) uyushtiruvchisi vosita sifatida: 1. Yaxshi topib yamon qoqib so‘zlar.
2.Onasi o‘qisin, opasi ishlasin dedi. 3. Savr oyining bulutlari havoda o‘kirib, sellar
quyib o‘tdi. 4. Jamshid bittalab, Jahongir juftlab sanay boshladi. 5. Nilufar kitob,
Feruza jurnal o‘qib o‘tirar edi. 6. Mehnatdan do‘st, g‘iybatdan dushman ortar.](https://docx.uz/documents/d5a92389-237b-4542-8046-bf1434a64391/page_12.png?v=1)
![13
(W) yoki (P
m ) kengaytiruvchisi bilan farqlanuvchi uyushgan gap: 1. Erta yog‘ib
o‘tgan yomg‘ir chang va g‘uborni yuvib ketgan, daraxtlarning yaproqlari tiniq va toza
edi. 2. Uyg‘onganda suyaklari zirqirar, u o‘zini lanj tuyardi. 3. Ahmoq horiganini
bilmas ko‘sa qariganini. 4. Ahmoq qizini maqtar, tentak o‘zini.
Ko‘rinadiki, uyushgan gapni hosil qilishda uyushtiruvchi vosita muhim
mavqega ega. Umumlashtirgan holda uyushgan kesimi quyidagi xossalarga ega
bo‘ladi:
1. Hamma kesimlar bir xil shaklda bo‘ladi:
a) (…[W
1 ]+-gan, …[ W
2 ]+-gan) edi;
b) (…[W
1 ]+-ganday, …[ W
2 ]+-ganday) emish.
2. Kesimdagi (W) ning grammatik shakli har xil bo‘ladi;
a) {…[W
1 ]+-gan, …[ W
2 ]+-(a)r-)P
m };
b) {…[W
1 ]+-(i)b, …[ W
2 ]+-mas)P
m }.
3. Kesimdagi (W) ham, (P
m ) ham bir xil, ularning kengaytiruvchisi har xil
bo‘ladi:
[…[W
1 ]+-gan…[ W
2 ]+-gan]P
m
T T kabi bo‘ladi.](https://docx.uz/documents/d5a92389-237b-4542-8046-bf1434a64391/page_13.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
Uyushiq gaplarning o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi
Uyushgan gaplarning lisoniy tizimdagi o'rni
Uyushiq gapning badiiy matnda qo‘llanilishi
Uyushgan gaplar vazifasi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI