Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 805.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

V. fon Gumboldt va umumiy tilshunoslik

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ TILSHUNOSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU: V.FON GUMBOLDT VA UMUMIY TILSHUNOSLIK Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Andijon-2025 MUNDARIJA: KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. V. FON GUMBOLDTNING ILMIY MEROSI ...................................... 7 1.1. V. Fon Gumboldt hayoti va ilmiy faoliyati…………………………………… 7 1.2. Gumboldtning til haqidagi qarashlari……………………………………...….12 II BOB. GUMBOLDT NAZARIYALA RINING UMUMIY TILSHUNOSLIKDA O‘RNI ................................................................................ 19 2.1. Gumboldt va til – tafakkur munosabati …………………………………….....19 2.2. Gumboldt g‘oyalarining zamonaviy tilshunoslikka ta’siri……………………25 UMUMIY XULOSA ............................................................................................. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi davrda tilning ijtimoiy, madaniy va kognitiv funksiyalarini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj kuchaymoqda. Inson tafakkuri, idrok va til o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur anglash bugungi tilshunoslik, psixologiya va madaniyatshunoslik fanlari kesishgan nuqtada muhim ilmiy yo‘nalishlardan biriga aylangan. Aynan shu nuqtada Vilgelm fon Gumboldtning til haqidagi nazariy qarashlari, xususan, tilni milliy tafakkur va dunyoqarash bilan bog‘lovchi kuch sifatida talqin etishi, o‘z dolzarbligini namoyon etadi. Uning qarashlari nafaqat lingvistik, balki falsafiy va sotsial kontekstda ham chuqur ma’no kasb etadi. Gumboldt tili orqali har bir xalqning dunyoni idrok etish tarzini tushunish mumkinligini ta’kidlab, tilshunoslikka antropologik va madaniy yondashuvni olib kirgan. Bugungi kunda turli milliy tillarning saqlanishi, ularning identitet va tafakkur bilan bog‘liqligi, globalizatsiya sharoitida til o‘zgarishlari va madaniyatsizlik xavflari muhokama etilar ekan, Gumboldt merosini qayta ko‘rib chiqish va uni chuqur o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan nihoyatda dolzarb masalaga aylangan. Zamonaviy tilshunoslikda tilning nafaqat aloqa vositasi, balki tafakkur, madaniyat va dunyoqarashni shakllantiruvchi asosiy omil sifatida o‘rganilishi, bu sohada fundamental nazariy yondashuvlarni yangicha talqin qilishni taqozo etmoqda. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, Vilgelm fon Gumboldtning til va tafakkur munosabatiga oid g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning “har bir til — bu xalqning ruhiy dunyosidir” degan fikri hozirgi lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv va psixolingvistika kabi yo‘nalishlarda o‘z tasdig‘ini topmoqda. Globalizatsiya sharoitida turli tillarning o‘zaro ta’siri, til o‘zgarishlari va identitet masalalari yanada muhimlik kasb etar ekan, Gumboldtning nazariy merosini tahlil qilish hozirgi tilshunoslik uchun ham ilmiy, ham amaliy jihatdan nihoyatda muhim hisoblanadi. 3 Til inson tafakkuri va madaniyatining eng muhim ifoda vositasi sifatida, qadimdan olimlar e’tiborida bo‘lib kelgan. Tilshunoslik fanining shakllanishi va rivojlanishida ko‘plab mutafakkirlar o‘z hissasini qo‘shgan bo‘lsa-da, ularning orasida V. fon Gumboldt alohida o‘rin tutadi. Uning til va tafakkur o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik haqidagi qarashlari zamonaviy tilshunoslik rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Gumboldt tilni shunchaki aloqa vositasi sifatida emas, balki insonning fikrlash tarzini belgilovchi ijtimoiy hodisa sifatida ko‘rgan. Ushbu kurs ishida V. fon Gumboldtning hayoti, ilmiy faoliyati, til haqidagi qarashlari va ularning umumiy tilshunoslikdagi o‘rni tahlil qilinadi. Ayniqsa, uning "til - tafakkur" munosabatiga oid nazariyalari va bu nazariyalarning zamonaviy tilshunoslikka qanday ta’sir qilganligi o‘rganiladi. Ishning maqsadi — V. fon Gumboldtning tilshunoslik sohasidagi ilmiy merosini tahlil qilish, uning nazariy qarashlarining zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rnini aniqlash. Til – insoniyat jamiyatining eng qadimiy va murakkab ijtimoiy hodisalaridan biridir. Har bir xalqning milliy o‘zligini, madaniy xotirasini, tafakkur uslubini va ruhiyatini o‘zida mujassam etgan til nafaqat aloqa vositasi, balki tafakkur, madaniyat va dunyoqarashning asosiy ko‘zgusidir. Shu sababli ham tilshunoslik har doim falsafa, antropologiya, psixologiya, madaniyatshunoslik kabi ko‘plab fanlar bilan uzviy aloqada rivojlanib kelgan. Bu borada XIX asr nemis mutafakkiri, tilshunos va faylasufi Vilgelm fon Gumboldtning xizmatlari alohida o‘rin tutadi. U tilga nafaqat strukturaviy birliklar majmui sifatida, balki inson ruhiyatining va milliy tafakkurning mahsuli sifatida qaradi. Uning “Til — bu xalq ruhi, xalq ruhi esa — til” degan mashhur iborasi butun tilshunoslik tarixida chuqur iz qoldirdi va zamonaviy ilmiy qarashlar shakllanishida muhim nazariy poydevor bo‘lib xizmat qildi. Gumboldt o‘z zamonasida dominant bo‘lgan grammatik yondashuvlardan farqli ravishda tilni dinamik, o‘zgaruvchan va ijodiy jarayon deb baholadi. U “til — 4 bu energeia, ya’ni doimiy ishlab turuvchi kuch”, degan qarashni ilgari surib, tilni inson tafakkurining doimiy faol ifodasi sifatida tahlil qilgan. Aynan shu yondashuvi bilan u keyinchalik kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya va tipologik tadqiqotlar yo‘nalishlariga asos soldi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, Gumboldtning tilga oid nazariyasi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Uning til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro munosabatga doir qarashlari XXI asr tilshunoslik fanida hanuzgacha chuqur tadqiq etilmoqda. Jumladan, Sapir–Whorf gipotezasi, Chomskyning universal grammatika nazariyasi, zamonaviy lingvomadaniyatshunoslik va sotsiolingvistik tadqiqotlarda Gumboldt fikrlarining izlarini ko‘rish mumkin. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — V. fon Gumboldtning tilshunoslik sohasidagi ilmiy merosini, uning til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlikka oid nazariy qarashlarini tahlil qilish hamda ularning zamonaviy umumiy tilshunoslikdagi o‘rnini ochib berishdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Gumboldtning tilshunoslikka oid qarashlari nafaqat Yevropa, balki butun dunyo tilshunoslari tomonidan keng o‘rganilgan. Xususan, Edvard Sapir, B. L. Whorf, Noam Chomsky, F. de Sossyur, J. Grinberg kabi mashhur olimlar Gumboldtning g‘oyalarini rivojlantirganlar. O‘zbek tilshunosligida ham Gumboldt qarashlariga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, H. Nurmonov, B. Yo‘ldoshev, M. Qodirova, Z. Jo‘raeva kabi olimlarning asarlarida til va tafakkur, til va milliy ong masalalari yoritilgan. Biroq, Gumboldtning nazariyalari o‘zbek tilshunosligi kontekstida chuqur va tizimli ravishda o‘rganilgan deb bo‘lmaydi. Shu bois ushbu kurs ishi mavzusi dolzarb va ilmiy jihatdan asosli hisoblanadi. Mazkur kurs ishining obyekti . Ushbu kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida Vilgelm fon Gumboldtning lingvistik merosi, xususan, uning tilning mohiyati, funksiyasi va tafakkur bilan bog‘liqligiga oid nazariy qarashlari olinadi. Gumboldtning asarlari va u haqidagi ilmiy tadqiqotlar kurs ishining asosiy tahlil materiali sifatida xizmat qiladi. 5 Kurs ishining predmeti . Tadqiqot predmeti esa Gumboldtning til va tafakkur o‘rtasidagi munosabat haqidagi g‘oyalarining ilmiy asoslari, bu g‘oyalarning umumiy tilshunoslikda tutgan o‘rni hamda zamonaviy tilshunoslikka ko‘rsatgan nazariy va uslubiy ta’siridan iborat. Bundan tashqari, ushbu predmetsifatida Gumboldt qarashlarining o‘zbek tilshunosligi kontekstida qanday aks etayotganligi ham tahlil etiladi. Kurs ishining maqsadi . Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — V. fon Gumboldtning tilshunoslik sohasidagi ilmiy merosini, xususan uning til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlikka oid nazariy qarashlarini tahlil qilish hamda ularning zamonaviy umumiy tilshunoslikdagi o‘rnini ochib berishdir. Kurs ishining vazifalari:  Gumboldtning hayoti va ilmiy faoliyati bilan tanishish;  Uning til haqidagi asosiy qarashlarini tahlil qilish;  Til– tafakkur munosabatiga oid g‘oyalarini yoritish;  Gumboldt nazariyalarining zamonaviy tilshunoslikdagi aksini ko‘rsatish;  O‘zbek tilshunosligi kontekstida bu g‘oyalarning ahamiyatini baholash. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.  Kirishda mavzuning dolzarbligi, o‘rganilganlik darajasi, maqsad va vazifalari, obyekt va predmet, tarkibiy tuzilishi bayon etilgan.  I bobda Gumboldtning hayoti, ilmiy faoliyati va til haqidagi qarashlari yoritilgan.  II bobda esa Gumboldt nazariyalarining umumiy tilshunoslikdagi o‘rni, til va tafakkur munosabati hamda zamonaviy tilshunoslikka ta’siri tahlil qilingan.  Xulosada ishning asosiy natijalari jamlangan.  Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati esa alfavit tartibida keltirilgan. 6 I BOB. V. FON GUMBOLDTNING ILMIY MEROSI 1.1. V. fon Gumboldt hayoti va ilmiy faoliyati Adabiyotshunoslikda Vilgelm fon Gumboldt (1767–1835) nemis faylasufi, tilshunosi, davlat arbobi va madaniyatshunos sifatida o‘z zamonasining yirik mutafakkirlaridan biri hisoblanadi. U Prussiya diplomati bo‘lib xizmat qilgan, Berlindagi universitet asoschilaridan biri hisoblanadi [1, 45]. Gumboldt ilmiy faoliyatining markazida til, madaniyat va tafakkur o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik turgan. U o‘z zamonasida mavjud bo‘lgan tilshunoslik yo‘nalishlariga qarshi chiqib, tilni inson tafakkurining faoliyati sifatida izohlashga harakat qilgan [5, 123]. Uning eng mashhur asarlaridan biri — “Til tuzilishi va inson tafakkurining shakllanishi” nomli asaridir. Unda Gumboldt tilni har doim harakatda bo‘lgan, o‘zgaruvchan tizim sifatida tasvirlaydi. Gumboldt tilni “energiya” (Ergon) emas, balki “faollik” (Energeia) sifatida baholaydi. Ya’ni, u tilni yakunlangan hodisa emas, balki doimiy jarayon deb hisoblaydi [6, 88]. Bu fikr keyinchalik strukturalizm va generativ grammatika nazariyalarining shakllanishiga zamin yaratdi. Vilgelm fon Gumboldt (1767–1835) – nemis faylasufi, tilshunos, diplomat va madaniyatshunos bo‘lib, XIX asr g‘arbiy ilmiy tafakkurining yirik vakillaridan biri hisoblanadi. U klassik gumanizm va nemis idealizmiga asoslangan falsafiy qarashlari bilan tanilgan bo‘lsa-da, tilshunoslik sohasi uning eng katta ilmiy meroslaridan biri sifatida ajralib turadi [1, 42]. Gumboldt 1767-yil 22-iyunda Prussiya (hozirgi Germaniya)ning Potsdam shahri yaqinidagi Tegel qasrida tug‘ilgan. Otasi yuqori martabali amaldor bo‘lib, o‘g‘illariga mustahkam gumanitar ta’lim bergan. Vilgelm Berlin universiteti, Frankfurt (Oder) va keyinchalik Gettingen universitetida ta’lim oldi. U antik falsafa, adabiyot, tarix, tilshunoslik va huquq fanlariga chuqur qiziqqan [4, 65]. Gumboldt o‘zining yoshligidayoq Yevropaning ko‘plab mamlakatlarida – Fransiya, Italiya, Angliya, Ispaniya va hatto Bask yurti va Pireney yarim orolida 7 sayohatlar qilgan. Bu sayohatlar davomida u turli tillar, madaniyatlar va milliy tafakkur shakllari bilan tanishdi. Ayniqsa, 1799–1804-yillarda Ispaniyaga qilgan safari va bask tilini o‘rganishi uning tilshunoslikdagi qarashlarini yanada chuqurlashtirdi [5, 84]. Diplomatik va davlat xizmatlari 1802–1817-yillarda Gumboldt Prussiya davlatida elchilik va vazirlik lavozimlarida ishlagan. U 1810-yilda Berlin universitetining (hozirgi Gumboldt nomidagi universitet) asoschilaridan biri sifatida faoliyat yuritdi. Mazkur universitet hozirgacha uning nomini saqlab kelmoqda. U ta’lim islohotchilari qatorida bo‘lib, ilm-fanning mustaqilligi, universalligi va milliy taraqqiyotdagi o‘rnini himoya qilgan [6, 91]. Gumboldt tilga nafaqat ilmiy, balki falsafiy nuqtai nazardan ham qaragan. Uning eng mashhur asari – “O‘rganilgan tillarning tuzilmasi va inson tafakkuri rivojiga ta’siri haqida” (Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts) bo‘lib, 1836-yilda, vafotidan so‘ng nashr etilgan [2, 127]. U, shuningdek, amerika indeyslarining tillarini, xususan, kavi tilini (Kavi/Quechua) o‘rgangan va bu tillar asosida til tuzilmasi va tafakkur o‘rtasidagi munosabatni ochib berishga harakat qilgan. Gumboldtning ilmiy merosi quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi: • Har bir til inson tafakkurining betakror mahsuli; • Tilni “harakatdagi kuch” – energeia sifatida talqin qilgan; • Tillarni ichki shakli, tashqi shakli va mazmun jihatidan o‘rgangan; • Milliy til va madaniyat uyg‘unligini asoslab bergan; • Lingvistik tipologiyaning nazariy asoschilaridan biri sifatida tan olingan. Gumboldt tilshunoslikdan tashqari tarix, madaniyatshunoslik, pedagogika va siyosatshunoslik sohalarida ham faol ijod qilgan. U har qanday ilmiy izlanish insoniyat taraqqiyotiga xizmat qilishi kerak degan g‘oyani ilgari surgan. 8 V. fon Gumboldt 1835-yil 8-aprelda Berlinda vafot etdi. Uning tilshunoslikdagi g‘oyalari XX asrda Sapir, Whorf, Trubezkoy, Jakobson, Xollidey va Lakoff kabi olimlar tomonidan davom ettirildi. Bugungi kunda ham uning qarashlari til, madaniyat va tafakkur o‘rtasidagi murakkab aloqalarni tahlil qilishda muhim manba hisoblanadi [7, 109]. Vilgelm fon Gumboldtning ilmiy faoliyatini to‘liq tushunish uchun, uni faqat tilshunos sifatida emas, balki siyosatchi, diplomat va ma’rifatparvar ziyoli sifatida ham ko‘rib chiqish muhimdir. U 1802–1808-yillarda Rimda Prussiya elchisi sifatida faoliyat olib borgan. Rimda bo‘lgan davrida Gumboldt qadimgi Rim va yunon madaniyati, shuningdek, italyan faylasuflarining qarashlari bilan yaqindan tanishadi. Bu davrda u til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatlarga oid ko‘plab muhim mulohazalarini shakllantirgan [7, 64]. U Berlin universiteti (hozirgi Gumboldt universiteti)ning asoschilaridan biri bo‘lib, Germaniyada oliy ta’lim tizimini zamonaviy model asosida qayta tashkil qilishga harakat qilgan. Gumboldt ta’limni insoniy kamolotning asosiy vositasi deb bilgan va bu borada “akademik erkinlik”, “fan va ta’limning ajralmasligi” tamoyillarini ilgari surgan. Uning bu tamoyillari hali ham ko‘plab zamonaviy universitetlar faoliyatining asosini tashkil etadi [8, 102]. Shunin gdek, Gumboldt falsafa, tarix, filologiya, etnologiya, va madaniyatshunoslik sohalarida ham tadqiqotlar olib borgan. Uning hind tillari va sanskritga bo‘lgan qiziqishi, u orqali tillarning qadimiy ildizlarini aniqlashga bo‘lgan intilishi, tilni faqat grammatik sistema emas, balki madaniy hodisa sifatida ko‘rish g‘oyasini yanada kuchaytirgan. Hind-fors va semit tillari ustida olib borgan qiyosiy tadqiqotlari orqali u tilshunoslikning xalqaro doiradagi rivojiga hissa qo‘shgan. Gumboldtning yana bir muhim xizmati – u tillarning tiplari haqidagi nazariyani ishlab chiqib, ularni flektiv, agglutinativ va izolyativ turlarga ajratganidir. Bu g‘oya keyinchalik tipologik tilshunoslikning shakllanishiga sabab bo‘ldi va XX asrda u Yozef Grinberg, Eduard Sapir kabi olimlar tomonidan rivojlantirildi [4, 88]. 9 Shuningdek, Gumboldt o‘z ilmiy izlanishlarida har doim “inson va til” masalasini asosiy markazga qo‘ygan. U tilni inson tabiatining ajralmas qismi, ijodiy ong mahsuli deb bilgan. Bu jihati bilan u nemis klassik falsafasi – Kant, Fihte va Gegel an’analarini davom ettirgan. Vilgelm fon Gumboldt (1767–1835) XVIII–XIX asrlar oralig‘ida yashab, Yevropa ma’rifatchiligi va klassik gumanizm ruhida yetishgan ulug‘ mutafakkirlardan biridir. U Berlin yaqinidagi Tegel qasrida tug‘ilgan. Uning hayotida siyosat, falsafa, tilshunoslik, pedagogika va madaniyatshunoslik bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Ko‘pchilik Gumboldtni nafaqat tilshunos, balki davlat arbobi, ma’rifatparvar va jamiyat islohotchisi sifatida ham biladi. U 1809– 1810-yillarda Prussiya maorif vaziri bo‘lib ishlagan va aynan shu lavozimda turgan davrida Berlin universiteti (hozirgi Gumboldt nomidagi universitet)ga asos solgan. Gumboldtning ilmiy faoliyati o‘z davri uchun nihoyatda ilg‘or edi. U qadimgi tillarni (lotin, yunon, sanskrit) chuqur o‘rgangan, lekin uning tilshunoslikdagi eng muhim xizmatlaridan biri — tillarning ichki shakli (innere Sprachform) tushunchasini ilgari surganidir. Bu tushuncha orqali u tilning tashqi belgilaridan tashqari, uning xalq tafakkuridagi dunyoni aks ettirish uslubi sifatida qaradi. Shuningdek, Gumboldt insoniy tafakkur va tilni bir-biridan ajralmas hodisa deb hisoblab, har bir til o‘z xalqining dunyoni qanday idrok etishini belgilaydi degan fikrni ilgari surdi. U nafaqat nazariy asarlar yozgan, balki amaliy tilshunoslik bilan ham shug‘ullangan. Xususan, bask (ispan) tilini chuqur o‘rgangan va bu haqda “Über die Baskische Sprache” (Bask tili haqida) nomli katta tadqiqot yozgan. Bu asarda u tilning ichki qonuniyatlarini va tafakkur bilan munosabatini jonli til materiali asosida ochib bergan. Gumboldt faoliyati, shuningdek, boshqa tillarni — qadimgi hind, semit va turkiy tillarni solishtirish orqali universal til qonuniyatlarini izlashga qaratilgan. Uning qarashlari bugungi tipologik va kognitiv tilshunoslikka asos solgan. Shu bilan birga, u tilni faqat ijtimoiy aloqa vositasi emas, balki inson ongining faol 10 ifodasi deb bilgan. Bu yondashuv orqali u Ferdinand de Sossyurdan ham oldin tilni strukturaviy emas, balki falsafiy va madaniy kategoriya sifatida talqin qilgan edi. Vilgelm fon Gumboldt (1767–1835) XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida yashab, o‘z davrining eng yetuk olimlaridan biri sifatida Yevropa ilm- faniga chuqur iz qoldirgan. U Germaniyaning Brandenburg viloyatida, Berlin yaqinidagi Tegel qasrida tug‘ilgan. Boy va ilmiy muhitga ega oilada o‘sgan Vilgelm kichik yoshidayoq lotin va yunon tillarini puxta egallagan, keyinchalik esa fransuz, italyan, ispan, ingliz, sanskrit, ibroniy, arab va bask tillarini ham mukammal darajada o‘rganadi. Bu til boyligi unga lingvistik tahlillarni turli nuqtai nazardan olib borish imkonini bergan. Gumboldtning shakllanishida ko‘plab faylasuf va adiblarning ta’siri bo‘lgan. U Kant falsafasini chuqur o‘rgangan va keyinchalik uning til haqidagi nazariy qarashlari Kantning aqliy kategoriyalar haqidagi g‘oyalari bilan uzviy bog‘langan. Gumboldt faoliyati davomida tilni faqat aloqa vositasi emas, balki tafakkurning shakli, inson ongi va madaniyatining ifodasi sifatida tushungan. Uning bu qarashlari keyinchalik germanshunoslik, antropologik tilshunoslik, kognitiv lingvistika kabi sohalarga asos bo‘lgan. U 1790-yillarda Fransiyada bo‘lib, inqilob davridagi ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlarning guvohi bo‘lgan. Bu tajriba uning jamiyat, shaxs erkinligi va ma’naviy taraqqiyot haqidagi qarashlariga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, u 1802–1808-yillarda Vatikan va Ispaniyada diplomatik missiyalarda ishtirok etgan. Aynan Ispaniyada bo‘lgan davrida Gumboldt bask tiliga qiziqib, uni lingvistik tahlil obyekti sifatida chuqur o‘rganishga kirishadi. U tilni o‘rganishda grammatik struktura va semantik mazmun bilan birga, madaniyat va milliy tafakkurni ham tahlil qilgan birinchi olimlardan bo‘lib, bu jihatdan u o‘z zamonasidan ancha ilgarilab ketgan edi. 1809-yilda Gumboldt Prussiya ta’lim tizimini isloh qilish uchun Maorif vazirligiga tayinlanadi. U qisqa muddat faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, uning bu boradagi islohotlari fundamental ahamiyat kasb etdi. Aynan uning tashabbusi bilan 1810-yilda Berlin universiteti (hozirgi Gumboldt universiteti) tashkil etildi. Bu 11 universitet g‘oyasi — ilm-fan va ta’limning birligi, mustaqil izlanish va erkin fikrlashga asoslangan yondashuv edi. Bu tamoyillar bugungi zamonaviy universitetlar konsepsiyasiga ham asos bo‘lgan. Gumboldt o‘z ilmiy hayotida tilshunoslikdan tashqari pedagogika, siyosatshunoslik, antropologiya, estetika, tarix va madaniyatshunoslik kabi ko‘plab yo‘nalishlarda tadqiqotlar olib borgan. U san’at va adabiyot sohasiga ham katta e’tibor qaratgan. Uning nazarida til — bu shunchaki ifoda vositasi emas, balki inson tafakkurining faol harakati va ijodiy kuchi bo‘lib, u orqali jamiyat rivojlanadi va shaxs shakllanadi. Vafotidan keyin Gumboldtning qo‘lyozmalari va ilmiy merosi shogirdlari va birodari Aleksandr fon Gumboldt tomonidan tartibga solinib nashr etilgan. Bugungi kunda ham uning asarlari tilshunoslik, falsafa va ijtimoiy fanlar sohasida muhim ilmiy manba hisoblanadi. Gumboldtning ilmiy merosini o‘rganish bugun ham til falsafasi, kognitiv lingvistika, madaniyatshu noslik va psixolingvisti ka sohalarida dolzarb hisoblanadi. Uning qarashlari XX asr tilshunoslik paradigmasiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan va Sapir–Whorf gipotezasi kabi nazariyalar uchun zamin bo‘lib xizmat qilgan. 1.2. Gumboldtning til haqidagi qarashlari V. fon Gumboldtning til haqidagi qarashlari uning umumiy falsafiy dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u tilni inson tafakkurining ajralmas qismi deb bilgan. Uning fikricha, til nafaqat aloqa vositasi, balki inson ruhiy dunyosining shakllanishida ishtirok etuvchi kuchdir. U tilni “milliy ruhning ifodasi” deb ataydi [3, 67]. Gumboldt tilni ikki muhim aspektda ko‘radi: 1.Til – tafakkur vositasi sifatida; 2.Til – milliy ong va madaniyat mahsuli sifatida. Ushbu yondashuvlar zamonaviy tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlaridan biri – lingvistik relativizmga asos bo‘ldi. Uning eng mashhur iboralaridan biri: 12 “Til – bu fikrlash vositasi emas, fikrlashning o‘zidir” [9, 104]. Bu ibora orqali Gumboldt til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq talqin qiladi. Uning fikricha, har bir til dunyoni o‘ziga xos tarzda “kesib oladi”, ya’ni dunyoni anglash va ifodalash uslubi tilga bog‘liq. Masalan, biror xalq tilida mavjud bo‘lgan grammatik yoki leksik birliklar o‘sha xalqning fikrlash uslubini shakllantiradi. Gumboldt tilning shakllanishi va rivojlanishini “ijtimoiy faoliyatning mahsuli” deb ko‘radi. Til kishilar o‘rtasida yuzaga keladigan doimiy muloqot va tafakkur jarayonida shakllanadi. Shu bois, u tilni harakatdagi holatda — “energeia” sifatida tasvirlaydi [6, 88]. U o‘zining izlanishlarida turli tillarni solishtirish orqali ularning grammatika, sintaksis va leksik xususiyatlarini tahlil qiladi. Xususan, amerika indeys tillari ustida olib borgan tadqiqotlari uning universal til nazariyasi uchun asos bo‘lib xizmat qilgan [11, 59]. Gumboldt tilni uch komponentli tizim sifatida talqin qiladi: • Ichki shakl (Inner Form) – tilning g‘oyaviy asosini tashkil qiladi; • Tashqi shakl – tovushlar tizimi va grammatik qurilish; • Ma’no – til orqali ifodalanadigan mazmun. Bu konsepsiya tilshunoslikda keyinchalik strukturaviy yondashuv uchun poydevor bo‘ldi. Vilgelm fon Gumboldt tilshunoslikda inqilobiy o‘zgarishlar keltirib chiqargan nazariyalar muallifi sifatida tan olingan. U tilni faqat aloqa vositasi sifatida emas, balki inson tafakkurining faol, doimiy shakllanuvchi mexanizmi sifatida tushungan. Gumboldtning til haqidagi qarashlari o‘zining falsafiy qarashlari, antropologik kuzatuvlari va tilni ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida talqin etishi bilan ajralib turadi [4, 82]. Til va tafakkur birligi. Gumboldt til va tafakkurni ajralmas hodisalar sifatida ko‘radi. Uning fikricha, til nafaqat fikrni ifodalash vositasi, balki fikrning shakllanishida hal qiluvchi omildir. Til orqali inson dunyoni anglaydi, uni 13 kategoriyalarga ajratadi va shu asosda tafakkur jarayoni sodir bo‘ladi. U shunday degan: “Til — bu fikrlarning tashqi ifodasi emas, balki fikrning o‘zidir” [2, 131]. Bu qarashlar XX asrda Sapir–Whorf gipotezasining shakllanishiga asos bo‘ldi. Aynan Gumboldt ilk bor tilni inson aqliyatining shakllanish vositasi sifatida baholagan edi. Til — energeia emas, ergon. Gumboldt tilni energeia (ya’ni harakatdagi, doimiy yaratuvchan kuch) deb atagan, bu bilan u tilni yakunlangan natija emas, balki doimiy ravishda shakllanuvchi va o‘zgarib turuvchi jarayon deb tushuntiradi. U tilni “tayyor mahsulot” (ergon) emas, balki “ishlov berish kuchi” (energeia) sifatida ko‘radi [5, 74]. Bu yondashuv tilning dinamik va ijodiy xususiyatini ochib beradi. Inson til orqali o‘z fikrini nafaqat yetkazadi, balki uni mavjudlikka olib chiqadi. Shunday qilib, til – ijodkorlik maydoni bo‘lib xizmat qiladi. Ichki shakl konsepsiyasi. Gumboldt tomonidan ilgari surilgan yana bir muhim nazariya bu – tilning ichki shakli (innere Sprachform) konsepsiyasidir. Ichki shakl tilning madaniy, milliy va ma’naviy mohiyatini anglatadi. Har bir tilda o‘z xalqining dunyoqarashi, qadriyatlari, tarixiy tajribasi mujassam bo‘ladi. Masalan, nemis tilida faollik va aniqlik ustuvor bo‘lsa, ispan tilida ifodaning emotsional bo‘yoqliligi ko‘proq kuzatiladi. Gumboldtning fikricha, har bir til dunyoni o‘zicha “tasvirlaydi”, shuning uchun tillararo farqlar faqat grammatika yoki lug‘at bilan cheklanmaydi, balki butun tafakkur tizimi bilan bog‘liq bo‘ladi [1, 39]. Milliy ruh va til. Gumboldt tilni millatning ruhi (Volksgeist) bilan bevosita bog‘liq deb hisoblagan. Uning fikricha, har bir millatning o‘ziga xos tili mavjud bo‘lib, bu til millatning tafakkur shaklini, ruhiy holatini va madaniy dunyoqarashini ifoda etadi. Shunday qilib, til — bu xalqning ichki dunyosini aks ettiruvchi vosita [3, 118]. U shunday degan: “Til xalqning ruhi, xalq ruhi esa tildir. Birini boshqasidan 14 ajratib bo‘lmaydi.” Bu yondashuv hozirgi kunda etnolingvi stika, lingvomadaniyatshunoslik, sotsiolingvistika kabi sohalarda keng qo‘llaniladi. Gumboldt turli tillarning strukturaviy tahliliga ham katta e’tibor bergan. U tillarni grammatik tuzilmalari asosida tipologik tasniflashga harakat qilgan. U aglutinativ, flektiv va izolyativ tillarni farqlab, ularning tafakkurga ta’sirini o‘rgangan. Masalan, turkiy tillar aglutinativ bo‘lib, ularni mexanik shakllanish asosida o‘rganishga yondashgan [6, 101]. U shuningdek, amerika indeys tillarini (xususan, Kavi tili) chuqur o‘rgangan va bu tillarda inson tafakkurining turlicha ifodasi mavjudligini isbotlashga harakat qilgan. Falsafiy-tilshunoslik yondashuvi - Gumboldtning til haqidagi qarashlari sof lingvistik emas, balki falsafiy asosga ega. U tilni nafaqat strukturaviy, balki metafizik hodisa sifatida ham tahlil qilgan. Bu qarashlar hozirgi hermenevtika, semiosfer, semiotika, kognitiv lingvistika kabi yondashuvlarda davom etmoqda. U uchun til insoniyat tafakkuri va madaniyatining universal kalitidir. Shuning uchun ham Gumboldt tilni o‘rganish orqali insonning o‘zini, jamiyatni va madaniyatni tushunish mumkin degan tamoyilga amal qilgan. Vilgelm fon Gumboldt tilni inson faoliyatining markaziy unsuri deb bilgan. Unga ko‘ra, til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkurining faol ifodasi, hatto uni shakllantiruvchi kuchdir. Uning bu yondashuvi tilda ichki va tashqi shaklning farqini kiritishga olib keladi. Tashqi shakl tilning fonetik, morfologik va grammatik tuzilmasi bo‘lsa, ichki shakl – bu tilda ifoda topuvchi milliy tafakkur, madaniyat va dunyoqarashdir [2, 65]. Gumboldt tilni “Ergon” (tayyor mahsul) emas, balki “Energeia” (doimiy ijodiy faoliyat) deb ataydi. Bu orqali u tilni o‘zgaruvchan, rivojlanib boruvchi jarayon sifatida tasvirlaydi. Til, Gumboldtga ko‘ra, har bir insonda har kuni qayta ishlab chiqiladigan ijodiy kuchdir. Bu qarash, hozirgi zamon dinamik tilshunoslik yondashuvlarida chuqur o‘rin olgan [3, 47]. 15 Uning nazariyasida til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik asosiy o‘rinni egallaydi. Gumboldt fikricha, inson faqat til orqali dunyoni anglay oladi. Har bir til – bu ma’naviy ko‘zoynakdir; u insonning tashqi olamni qanday idrok etishini belgilaydi. Shu bois, Gumboldt har bir tilni o‘ziga xos “dunyoqarash shakli” sifatida baholaydi (nem. Weltansicht) [5, 93]. Shuningdek, Gumboldt tillar o‘rtasidagi tipologik farqlarni chuqur tahlil qilgan. U tillarni uch asosiy tipga – flektiv, agglutinativ va izolyativ tillarga ajratgan. Bu farqlanish nafaqat grammatik tuzilishga, balki tildagi tafakkur uslubiga ham ta’sir qiladi, deb hisoblagan. Masalan, flektiv tillar (lotin, yunon, nemis kabi) murakkab tushunchalarni qisqa shaklda ifodalashga moyil bo‘lsa, agglutinativ tillar (turkiy, finugor) ko‘proq izchillik va analitiklikni afzal ko‘radi [6, 82]. Gumboldt o‘z tadqiqotlarida tillarning ruhiy mohiyatini ham ko‘rsatib o‘tgan. Uningcha, til – xalq ruhining (Volksgeist) ifodasidir. Har bir xalqning madaniyati, dunyoni tushunishi, axloqiy qadriyatlari ularning tilida yashiringan. Bu yondashuv bugungi lingvomadaniyatshunoslik sohasining nazariy asosi sifatida qaralmoqda. Bundan tashqari, Gumboldtning tilga falsafiy yondashuvi tilni sof grammatik obyekt sifatida emas, balki metafizik hodisa sifatida tahlil qilishga olib kelgan. U tilni insoniyatning umumiy ruhiy faoliyatidan ajralmas tarzda o‘rganadi. Bu jihatlarda u Kant, Fihte va Gegel falsafiy qarashlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan [1, 59]. Gumboldtning tilga oid qarashlari ko‘plab tilshunoslar – xususan, E. Sapir, B. Whorf, N. Chomsky, va M. Halliday nazariyalarida o‘z aksini topgan. Xususan, Chomsky tomonidan ilgari surilgan “universal grammatika” g‘oyasi ham, muayyan ma’noda, Gumboldtning “umumiy til tamoyillari” izlanishlarining zamonaviy talqinidir. 16 Vilgelm fon Gumboldtning til haqidagi qarashlari uni nafaqat klassik filolog va faylasuf, balki zamonaviy tilshunoslik asoschilaridan biri sifatida tanitdi. U tilni passiv aloqa vositasi emas, balki inson tafakkuri, ruhiy holati va madaniy dunyoqarashining faol ifodasi sifatida talqin qilgan. Uning til haqidagi nazariy qarashlari tilshunoslikda “gumboldtchilik” deb ataluvchi alohida maktab shakllanishiga sabab bo‘lgan. Gumboldt tilni “har doim yaralayotgan faol kuch” (energeia), emas, balki tayyor mahsulot (ergon)” deb ataydi. Bu yondashuv tilni har bir nutq voqeligida qayta-qayta yuzaga keladigan jarayon sifatida tasvirlaydi. Uningcha, til hech qachon to‘liq shakllanib bo‘lmaydi – u inson tafakkurining doimiy harakatdagi shaklidir. Bu fikr orqali Gumboldt tilni qat’iy va tugallangan tizim sifatida emas, balki inson va jamiyat ruhining uzluksiz ijodiy harakati deb biladi. Gumboldtning eng mashhur tushunchalaridan biri — bu tilning “ichki shakli” (innere Sprachform) nazariyasidir. Bu tushuncha orqali u har bir tilning o‘ziga xos dunyoni idrok etish uslubi borligini asoslaydi. Ya’ni, til nafaqat tashqi vosita (so‘zlar, grammatik qoidalar), balki xalqning o‘z tarixiy-madaniy tajribasi, tafakkuri va qadriyatlarini ifodalovchi ichki struktura hamdir. Masalan, Gumboldt nemis, yunon, sanskrit va bask tillarini tahlil qilar ekan, ularning ichki shakllari orqali turli millatlarning dunyoni qanday ko‘rishini qiyosiy tahlil qiladi. Til va tafakkur o‘rtasidagi uzviy aloqani Gumboldt nihoyatda chuqur anglagan. U tilni inson tafakkurining shakllanishi va rivojlanishidagi markaziy vosita deb bilgan. Aynan Gumboldt tilning insonni inson qiluvchi eng muhim qurol ekanini uqtirgan mutafakkirlar sirasiga kiradi. Bu qarashlar XX asrda paydo bo‘lgan Sapir–Whorf gipotezasiga bevosita asos bo‘lib xizmat qilgan. Gumboldt fikricha, har bir xalq tili orqali dunyoni o‘ziga xos tarzda "kesib" oladi, ya’ni har bir til o‘zining ichki shakli orqali borliqni o‘ziga xos tarzda tuzadi. Bu esa tillar o‘rtasidagi grammatik va semantik farqlarning aslida har xil dunyoqarashlardan kelib chiqishini ko‘rsatadi. 17 Shuningdek, Gumboldt tilni harakatdagi voqelik deb bilgani tufayli, u til o‘rganish va til o‘zgarishlariga juda katta e’tibor qaratgan. U turli tillarni solishtirish orqali umumiy til qonuniyatlarini aniqlashga harakat qilgan va bu yondashuv keyinchalik tipologik tilshunoslik asoslaridan biri bo‘lib xizmat qilgan. Gumboldt o‘z qarashlarida tilni nafaqat grammatika va leksika doirasida, balki falsafiy, psixologik, madaniy va antropologik kontekstda yoritgan. Shu jihat bilan u zamonaviy interdisiplinar (fanlararo) yondashuvlarning ilg‘or vakili sifatida e’tirof etiladi. 18 II BOB. ZAMONAVIY ADABIYOTDA MANGUMAVZULARNING TALQINI 2.1. Gumboldt va til–tafakkur munosabati V. fon Gumboldt til va tafakkur o‘rtasidagi murakkab va o‘zaro ta’sirchan munosabatni ilk bor nazariy asosda yoritgan olimlardan biridir. U tilni inson tafakkurining tashqi ifodasi emas, balki uni shakllantiruvchi asosiy omil sifatida talqin etadi. Bu yondashuv Gumboldtni klassik tilshunoslikdan farqlab, uni zamonaviy psixolingvistika va kognitiv tilshunoslikka yaqinlashtiradi [5, 98]. Gumboldt fikricha, har bir xalqning tili uning dunyoni qanday idrok etishi va uni qanday talqin qilishini belgilaydi. U bu g‘oyani “ichki shakl” (Innere Sprachform) tushunchasi orqali ifodalaydi. Ichki shakl — bu tilning xalq ruhiyati va tafakkur tarziga mos keluvchi tuzilishidir [11, 61]. Masalan, Gumboldt quyidagicha yozadi: “Til orqali inson borliqni o‘z fikri bilan shakllantiradi; til – bu dunyoni ko‘rishning milliy usulidir” [3, 112]. Bu nuqtai nazar tilshunoslikda lingvistik determinizm va relativizm tushunchalarining shakllanishiga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, XX asrda E. Sapir va B. Uorf tomonidan rivojlantirilgan Sapir–Whorf gipotezasi Gumboldt g‘oyalariga bevosita tayanadi [9, 127]. U tilni nafaqat fikr ifodasi vositasi, balki fikrning o‘zi deb hisoblaydi: • Til – tafakkurning o‘zgaruvchan shaklidir; • Til – jamiyatdagi umumiy ongning faol in’ikosi; • Til – inson tajribasining konseptual tuzilishini aniqlaydi. Bu qarashlarga ko‘ra, til – bu oddiy kommunikativ vosita emas, balki inson tafakkurining faol shakllanish jarayonidir. Shu sababli, Gumboldtning g‘oyalari antropologik tilshunoslik, madaniyatlararo muloqot va tarjima nazariyasi kabi sohalarda ham katta ilmiy asos bo‘lib xizmat qilgan [6, 94]. Ushbu yondashuvni Gumboldt quyidagi misollar orqali izohlaydi: ba’zi tillarda harakat yo’nalishi, egalik shakllari, vaqt va makon tasniflari boshqacha 19 bo‘lib, bu xalqning tafakkurida qanday konseptlar ustuvor ekanini ko‘rsatadi. Til grammatikasining o‘ziga xosligi xalq tafakkuridagi ustuvorliklar bilan uyg‘unlashgan bo‘ladi [11, 70]. Til va tafakkur munosabati insoniyat tafakkur tarixining eng qadimiy, murakkab va bahsli masalalaridan biri hisoblanadi. Vilgelm fon Gumboldt bu munosabatga yangi falsafiy yondashuv olib kelgan holda, uni tilshunoslikda ham, umumiy antropologik-falsafiy tafakkurda ham inqilobiy darajada o‘zgartirib yubordi. Gumboldtning fikricha, til va tafakkur o‘zaro bog‘liq, biri ikkinchisini shakllantiruvchi kuch sifatida mavjud bo‘ladi [4, 61]. Til — tafakkur shakllanishining asosi. Gumboldt tilni inson tafakkurining doimiy shakllanuvchi va harakatdagi vositasi sifatida baholaydi. U til orqali inson dunyoni anglaydi, uni tushunadi va uni fikr doirasiga soladi. Shunday ekan, tafakkur til vositasida nafaqat ifodalanadi, balki yaratiladi ham. Til va tafakkur orasidagi bu simbiotik munosabat Gumboldt uchun markaziy kontseptsiya hisoblanadi [1, 44]. Uning mashhur gapi – “Til fikrni bildiradigan vosita emas, balki fikrning o‘zi” – bu yondashuvning mohiyatini anglatadi. Demak, til — bu passiv vosita emas, balki tafakkurni faol shakllantiruvchi kuchdir. Til – dunyoni kontseptual xaritalash vositasi. Gumboldtga ko‘ra, har bir til o‘ziga xos dunyoqarashni, ya’ni “dunyo ko‘rinishi”ni (Weltansicht) aks ettiradi. Til insonning atrof-muhitni qanday qabul qilishi va unga qanday nom berishini belgilaydi. Til nafaqat obyektiv reallikni nomlaydi, balki uni inson ongida kontseptual tartibga soladi. Masalan, ba’zi tillarda qor uchun 10 dan ortiq atama bo‘lishi (eskimos tillari), u yerda yashovchi insonlarning tabiatga munosabati va tafakkurining til orqali ifodasidir. Gumboldt har bir tilda xalqning tarixiy, madaniy va psixologik xususiyatlari mujassam bo‘lishini ta’kidlaydi [2, 118]. Ichki shakl va tafakkur shakli. Gumboldt tomonidan ishlab chiqilgan ichki shakl (innere Sprachform) tushunchasi til va tafakkur o‘rtasidagi munosabatni 20 chuqurroq ochib beradi. Har bir tilning o‘ziga xos ichki shakli bo‘lib, bu shakl milliy tafakkurning ifodasidir. Til faqat grammatik vositalar to‘plami emas, balki u ma’naviy, madaniy va kognitiv mezonlarga ega bo‘lgan sistemadir. Gumboldt fikricha, ichki shakl – bu tildan tashqaridagi yoki undan yuqoridagi abstraktsiya emas, balki aynan til ichida yashaydigan tafakkur kuchidir. Shu sababli, turli tillar orqali turli xil dunyoqarashlar shakllanadi [3, 97]. Gumboldt g‘oyalari va Sapir–Whorf gipotezasi. Gumboldtning ushbu g‘oyalari keyinchalik Edvard Sapir va Benjamin Li Whorf tomonidan rivojlantirilib, lingvistik relativizm yoki Sapir–Whorf gipotezasiga asos bo‘ldi. Ushbu gipotezaga ko‘ra, til insonning fikrlash tarzini, dunyoni qanday anglashini va uni qanday tashkil qilishini belgilab beradi. Gumboldt g‘oyasining eng muhim jihati — bu tilni inson tafakkurining ijtimoiy-kognitiv modeli sifatida tushunishdir. Bu yondashuv kognitiv lingvistika, sotsiolingvistika va etnolingvistika sohalariga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Tafakkurdagi farqlarning lingvistik sabablari. Gumboldt tilning grammatik tuzilmasi va leksik imkoniyatlari inson tafakkurining individual va kollektiv shakllanishiga bevosita ta’sir qilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Masalan: • Tilda zamonlar sonining ko‘pligi vaqt tushunchasini chuqurroq anglatadi; • Kishilik olmoshlari sistemasi ijtimoiy munosabatlarni qanday shakllanishini bildiradi; • So‘z tartibi esa mantiqiy muvozanatni ko‘rsatadi [6, 103]. Shunday qilib, Gumboldtning nazariyasi tilni shunchaki aloqa vositasi emas, balki tafakkur asoschisi, dunyoni shakllantiruvchi kuch sifatida qabul qiladi. Zamonaviy tadqiqotlarda davomiyligi. Bugungi kunda Gumboldtning til– tafakkur nazariyasi ko‘plab yangi yo‘nalishlar, xususan kognitiv lingvistika (Lakoff, Langacker), psixotilshunoslik, neurolingvistika va lingvokulturologiyada izchil davom ettirilmoqda. Masalan, Lakoff va Jonsonning "Metaphors We Live 21 By" asari Gumboldtning “til tafakkur qurilmasidir” degan g‘oyasining zamonaviy davomidir. Shuningdek, kompyuter lingvistikasi, sun’iy intellekt va mashinada tilni o‘rganish (NLP) kabi sohalarda ham Gumboldt asos solgan fikrlar, ya’ni tilning kognitiv tabiati hali-hanuz dolzarb bo‘lib qolmoqda. Vilgelm fon Gumboldt til va tafakkur o‘rtasidagi aloqani tilshunoslik tarixida birinchi bo‘lib chuqur va tizimli ravishda izohlab bergan olimlardan biridir. Uning fikricha, til – bu nafaqat fikrni ifodalovchi vosita, balki tafakkurning o‘zidir. Shu bois, u “Inson til orqali o‘ylaydi, til orqali dunyoni idrok etadi va unga munosabatini shakllantiradi”, deya ta’kidlagan [2, 77]. Gumboldt nazariyasiga ko‘ra, tafakkur va til bir-biridan ajralmas. Til – bu fikrlash vositasi emas, balki fikrlashning o‘zi. U tilni “dunyo ko‘rinishining shakli” (Weltansicht) deb atagan. Bu konsepsiyaga ko‘ra, har bir til – bu o‘ziga xos tafakkur modeli bo‘lib, insonning olamni qanday tushunishini, tasniflashini va unga nisbatan munosabatini belgilaydi [4, 65]. Masalan, ba’zi tillarda ranglarning ifodalanishida bir necha darajalar bo‘lsa (qizil, och qizil, to‘q qizil), boshqalarida bu darajalar faqat kontekst asosida anglanadi. Gumboldt bunday tafovutlarni til va tafakkur o‘rtasidagi aloqaning tasdig‘i sifatida ko‘radi. U til inson dunyoni qanday “qurishini” (konstruksiya qilishini) belgilaydi, degan g‘oyani ilgari surgan. Bu fikrlar keyinchalik amerikalik tilshunoslar E. Sapir va B. Whorf tomonidan chuqurlashtirilib, lingvistik relativizm nazariyasiga asos bo‘ldi. Whorf aynan Gumboldt asarlaridan ilhomlangan holda: “Turli tillar dunyoni turlicha ko‘rishga olib keladi,” degan mashhur teoremasini ilgari surgan [5, 118]. Gumboldtning fikricha, til tafakkurni nafaqat aks ettiradi, balki uni shakllantiradi ham. Har bir til o‘z foydalanuvchisining fikrlash uslubini belgilaydi. Bu esa shuni anglatadiki, tilda mavjud bo‘lgan tushunchalar, leksik birliklar, grammatik vositalar inson tafakkurining chegaralarini belgilab beradi. Shu bois, 22 Gumboldt fikricha, yangi til o‘rganish – bu yangi dunyoqarashni o‘zlashtirish demakdir [6, 101]. Gumboldt til orqali ifoda topadigan tafakkurni ijodiy jarayon deb biladi. Har bir inson til orqali olamni qayta yaratar ekan, bu yaratuvchanlik tafakkurning asosiy mohiyatiga aylanadi. U tilning bu funksiyasini “energeia” tushunchasi orqali ifodalagan: ya’ni til – bu faol ijodiy kuch, jamiyatda va ongda doimo ishlab turadigan hodisadir [3, 93]. Shu bilan birga, Gumboldt tafakkur va til o‘rtasidagi munosabatda madaniyatni vositachi sifatida ko‘radi. Uningcha, madaniyat – bu xalq tafakkuri va ruhining yig‘indisidir va u til orqali namoyon bo‘ladi. Har bir xalqning o‘ziga xos tafakkur modeli ularning tilidagi semantik strukturalar , metaforala r, frazeologizmlar, sintaktik qurilmalarda aks etadi [7, 89]. Bugungi kunda Gumboldtnin g til–tafakkur konsepsiyasi kognitiv tilshunoslikda, ayniqsa, tilning konseptual xaritalar, ramziy ifodalar, metafora nazariyalari bilan bog‘liq tadqiqotlarida faol qo‘llanilmoqda. U til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni umumiy tafakkur modeli sifatida tasavvur qilgan, bu esa bugungi interdisiplinar yondashuvlar uchun mustahkam nazariy asos yaratdi. Vilgelm fon Gumboldt til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni tilshunoslik tarixida birinchi bo‘lib keng qamrovda va falsafiy asosda o‘rgangan olimlardan biridir. U tilni inson tafakkurining “ichki ko‘zgusi” deb bilgan va til orqali ong faoliyati, aqliy jarayonlar, tushuncha yaratish va dunyoni anglash uslubi shakllanishini ta’kidlagan. Gumboldt fikricha, til va tafakkur ajralmas hodisalardir. Har bir tilda mavjud bo‘lgan so‘zlar, grammatik tuzilmalar va semantik kategoriyalar inson ongining rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. U shunday degan edi: “Til – bu inson tafakkurining shakllanishi, ifodasi va cheklovidir.” Ya’ni, til nafaqat fikrni ifodalash, balki uni tashkil qilish, yo‘naltirish va tuzish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. 23 Uning “ichki shakl” (innere Sprachform) nazariyasi aynan til-tafakkur munosabatining markazida turadi. Har bir tilning ichki shakli o‘ziga xos dunyo tasvirini yaratadi. Bu degani, turli tillarda so‘zlovchi insonlar bir xil hodisalarni turlicha tushunishlari va ifoda qilishlari mumkin, chunki ularning tili ularning fikrlash tarzini yo‘naltiradi. Gumboldt bu fikrni quyidagicha asoslaydi: “Til har bir millatning dunyoni qanday ko‘rishini belgilaydi. Til orqali xalq o‘z tafakkur tarzini vujudga keltiradi.” Masalan, Gumboldt bask tilini o‘rganish davomida uning grammatik tuzilmalari va so‘z yasalishi orqali bask xalqining dunyoni qanday idrok etishini tushunishga harakat qiladi. U shuningdek, sanskrit tilini ham chuqur o‘rganib, bu til orqali qadimgi hind tafakkuri, dunyoqarashi va madaniyatini tahlil qilgan. Bu yondashuv bugungi etnolingvistika va kognitiv lingvistika sohalarining metodologik asoslaridan biri hisoblanadi. Gumboldtning bu boradagi qarashlari XX asrda amerikalik tilshunoslar E. Sapir va B. L. Whorf tomonidan yanada rivojlantirilib, lingvistik relativizm va determinatsiya nazariyalariga asos bo‘lgan. Ularning fikricha, insonlar til orqali o‘z onglarida real voqelikni turli ko‘rinishlarda aks ettiradilar. Bu g‘oyaning ildizlari aynan Gumboldt fikrlariga borib taqaladi. Gumboldt shuningdek, tilni inson ruhiyatining bir qismi deb hisoblaydi. Uningcha, tafakkur tilda shakllanadi, til orqali ongli faoliyat amalga oshadi. Shu sababli, til o‘rganish, tilni tahlil qilish — bu faqat lingvistik jarayon emas, balki inson tafakkurining, madaniyatining va tarixiy ongining tahlilidir. Til-tafakkur munosabatini falsafiy darajada talqin qilgan Gumboldt, tilni anglash orqali insoniyat tafakkuri, madaniyati va jamiyat rivojini tushunish mumkin degan g‘oyani ilgari suradi. Bu yondashuv hozirgi zamon interdisiplinar ilmiy tadqiqotlari – lingvistik falsafa, psixolingvistika va sotsiolingvistika kabi yo‘nalishlarda muhim manba sifatida xizmat qilmoqda. 24 2.2. Gumboldt g‘oyalarining zamonaviy tilshunoslikka ta’siri V. fon Gumboldtning tilga oid qarashlari zamonaviy tilshunoslik nazariyalarining shakllanishida muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilgan. Uning tilni tafakkur va madaniyat bilan uzviy bog‘liq deb talqin qilgani XX–XXI asr tilshunosligida keng e’tirof etilgan yondashuvlarga zamin yaratdi. Avvalo, Gumboldtning "til - tafakkur" bog‘liqligi haqidagi g‘oyalari amerikalik tilshunoslar E. Sapir va B. L. Whorfning izlanishlarida o‘z aksini topdi. Ular Gumboldt g‘oyalaridan ilhomlanib, lingvistik relativizm nazariyasini ishlab chiqdilar. Unga ko‘ra, til dunyoni qanday anglashimizni shakllantiradi, ya’ni til – bu ong uchun “filtr” vazifasini bajaradi [9, 130]. Zamonaviy tilshunoslikda Gumboldt qarashlarining quyidagi sohalarda ta’siri seziladi: • Kognitiv tilshunoslik – til va ong o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi; • Antropologi tilshunoslik – tilning madaniyat bilan bog‘liqligini tadqiq etadi; • Tarjima nazariyasi – til orqali aks etgan tafakkur shakllarini boshqa tillarga o‘tkazish masalasi; • Lingvosemiotika – til belgilarining mazmuniy tizimini o‘rganadi. Masalan, kognitiv tilshunoslikda konseptual metafora nazariyasi (Lakoff va Jonson) bevosita tilning inson tajribasi bilan bog‘liqligiga asoslanadi. Bu yondashuv Gumboldtning “til – bu tajriba ifodasi” g‘oyasi bilan uyg‘unlashadi [5, 105]. Bundan tashqari, Gumboldt tilni harakatda bo‘lgan jarayon – energeia sifatida baholagan edi. Bu qarash zamonaviy dinamik lingvistika va funksional grammatika nazariyalarida o‘z ifodasini topgan. Masalan, M. Xollideyning tizimli- 25 funktsional grammatika nazariyasida til har doim kontekstga bog‘langan, harakatdagi ijtimoiy faoliyat sifatida ko‘riladi [11, 77]. Shuningd ek, Gumboldtnin g turli tillarni taqqoslashga asoslangan izlanishlari tipologik tilshunoslik uchun asos bo‘ldi. Bugungi kunda ham u ishlab chiqqan prinsiplar – tillarning ichki shakli, grammatik tuzilmalari va leksik sistemalari asosida taqqoslash – tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etmoqda [4, 91]. Gumboldt nafaqat nazariy tilshunoslikka, balki ta’lim, tarjima, falsafa, madaniyatshunoslik kabi ko‘plab fan sohalariga ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Vilgelm fon Gumboldtning tilga bo‘lgan falsafiy yondashuvi, ayniqsa “til – tafakkur shakllanuvchisidir” degan g‘oyasi, zamonaviy tilshunoslikning ko‘plab yo‘nalishlariga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Uning nazariyalari XX asrda shakllangan ko‘plab tilshunoslik maktablari va yo‘nalishlarining nazariy asoslaridan biriga aylandi. 1. Kognitiv tilshunoslikdagi ta’siri Kognitiv tilshunoslik Gumboldt g‘oyalarining bevosita merosxo‘ri hisoblanadi. Bu soha tilda ifodalanuvchi bilim, kontseptual tuzilmalar va tafakkur jarayonlarini o‘rganadi. Gumboldtning “til tafakkur shaklidir” degan g‘oyasi kognitiv yondashuvning asosiy nuqtasidir. Lakoff va Langacker kabi olimlar til orqali inson dunyoni qanday “kontseptual xaritalashini” o‘rganishadi. Bu Gumboldtning “har bir til dunyoni o‘zicha ko‘radi” degan fikrining zamonaviy ifodasidir [3, 79]. Misol: metaforalarning kognitiv tabiatini o‘rganishda, til ifodasi orqali inson miyasi qanday abstrakt tushunchalarni shakllantirishini tahlil qilish – bu Gumboldt g‘oyalarining bevosita davomidir. 2. Sapir–Whorf gipotezasi va lingvistik relativizm 26 Edvard Sapir va Benjamin Whorf tomonidan ilgari surilgan lingvistik relativizm nazariyasi bevosita Gumboldt g‘oyalariga tayanadi. Ularning fikricha, til inson tafakkurini cheklaydi va yo‘naltiradi. Har bir tilda mavjud bo‘lgan tushunchaviy tizim inson dunyoni qanday ko‘rishini belgilaydi. Gumboldtning “har bir til – bu dunyoni o‘ziga xos tarzda idrok etish vositasi” degan fikri bu gipotezaning poydevoriga aylangan. Masalan, rang tushunchalarining turli tillarda farqli ifodalanishi — tafakkur shakllanishidagi til rolini ko‘rsatadi [2, 121]. 3. Strukturalizm va tipologik tilshunoslikdagi o‘rni F. de Sossyur asos solgan strukturalizm maktabi tilda mavjud bo‘lgan ichki tizim va munosabatlarni tahlil qiladi. Gumboldt ham tillar orasidagi tuzilmaviy farqlarni o‘rganishga harakat qilgan: aglutinativ, flektiv, izolyativ tillarni ajratgan holda, ularning tafakkurga ta’sirini tahlil qilgan. Bu yondashuv XX asrda tipologik tilshunoslikning shakllanishiga asos bo‘ldi. Bugungi kunda ham tilshunoslar Gumboldt ilgari surgan til tiplari asosida tillararo qiyosiy tahlillar olib boradilar [6, 93]. 4. Etnolingvistika va lingvomadaniyatshunoslik Gumboldt tilni milliy ong, xalq ruhi (Volksgeist) bilan bog‘lab o‘rgangan. Bu yondashuv bugungi etnolingvistik a va lingvomada niyatshunosl yo‘nalishlarida davom etmoqda. Til orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy xulqatvori tadqiq qilinadi. Masalan, bir tilga xos iboralar, maqollar, aforizmlar o‘sha xalqning tafakkuriga va dunyoni qanday anglashiga ishora qiladi. Gumboldt fikricha, “Til – xalq ruhining aksidir” [1, 56], bu g‘oya bugungi etnolingvistik tadqiqotlarda muhim mezon hisoblanadi. 5. Psixolingvistika va neurolingvistika sohalaridagi aks-sado 27 Til va tafakkur munosabatini o‘rganuvchi yana bir zamonaviy yo‘nalish – bu psixolingvistikadir. Ushbu soha inson miyasi tilni qanday ishlab chiqarishini va uni qanday idrok etishini o‘rganadi. Gumboldtning tilni “energeia” – ya’ni doimiy yaratuvchan kuch sifatida ko‘rgan g‘oyasi bu sohada chuqur o‘rganilmoqda. Shuningdek, neurolingvistika tilning nevrologik asoslarini o‘rganar ekan, Gumboldt nazariyasidagi tafakkur va til birligi muhim nazariy zamin bo‘lib xizmat qiladi [5, 107]. 6. Gumboldt – bugungi tilshunoslik falsafasining tayanchi Gumboldt g‘oyalari hozirgi tilshunoslik falsafasi, semiotika (belgilar nazariyasi), va hermenevtik yondashuvlar uchun ham nazariy asos bo‘lib qolmoqda. U tilni faqat so‘zlashish vositasi emas, balki insoniyat tafakkurining, ongining, ruhiyatining ifodasi sifatida talqin qilgan. Uning tilga bergan metafizik yondashuvi bugungi post-strukturalistik va fenomenologik qarashlar bilan uyg‘unlashadi. Masalan, Gadamer va Derrida kabi zamonaviy mutafakkirlar ham tilning ontologik mohiyatini Gumboldt nuqtai nazaridan tahlil qiladilar. Vilgelm fon Gumboldtning til haqidagi nazariyalari faqat XIX asr ilmiy muhitidagina emas, balki butun XX–XXI asr zamonaviy tilshunosligida chuqur iz qoldirgan. U o‘z zamonasida tilni faqat grammatik tizim sifatida emas, balki tafakkur va madaniyatni shakllantiruvchi kuch deb tahlil qilgan ilk olimlardan biri bo‘ldi. Aynan shu yondashuv bugungi ko‘plab tilshunoslik yo‘nalishlarining nazariy negiziga aylandi [1, 99]. XX asr boshlarida Edvard Sapir va uning shogirdi Benjamin Li Whorf Gumboldtning "har bir til – bu o‘ziga xos dunyoqarash" degan fikridan ilhomlanib, lingvistik relativizm nazariyasini ishlab chiqdilar. Bu nazariya "Sapir– Whorf gipotezasi" nomi bilan mashhur bo‘lib, til tafakkurga ta’sir qiladi va inson dunyoni qanday ko‘rishini belgilaydi degan g‘oyani ilgari suradi. Ularning tadqiqotlarida 28 tillarning grammatik tuzilmalari va leksik imkoniyatlari o‘z egalarining tafakkur uslubi bilan qanday bog‘liqligi tahlil qilingan [4, 70]. Ferdinand de Sossyur, zamonaviy strukturalistik tilshunoslikning asoschisi, Gumboldtning tilni ijtimoiy hodisa sifatida qarashini davom ettirgan. U tilni ijtimoiy ongda mavjud bo‘lgan belgi tizimi sifatida ko‘rib chiqadi. Sossyur ham tildagi belgi va ma’no munosabatlariga urg‘u berib, Gumboldtning ichki shakl tushunchasiga yaqin g‘oyalarni rivojlantirdi [6, 48]. Zamonaviy kognitiv tilshunoslik yo‘nalishida Gumboldtning til va tafakkur orasidagi o‘zaro bog‘liqlik haqidagi qarashlari ayniqsa dolzarb. Jorj Leykoff va Mark Jonson tomonidan ishlab chiqilgan metafora nazariyasida inson tafakkuri til vositasida tuziladi degan g‘oya Gumboldtning qarashlariga bevosita ulanadi. Ular tilni inson tajribasini tashkil etuvchi konseptual strukturani ifodalovchi vosita sifatida tushuntiradilar [2, 83]. Gumboldtning tillarni tipologik tahlil qilish usuli ham zamonaviy tilshunoslikda mustahkam o‘rin egallagan. Masalan, Jozef Grinberg tomonidan ishlab chiqilgan til tipologiyasi Gumboldtning flektiv, agglutinativ va izolyativ tillar tasnifidan ilhomlangan. Hozirgi tilshunoslikda bu yondashuv tillarni tuzilishiga ko‘ra guruhlashda asosiy metod hisoblanadi [3, 59]. Shuningdek, Noam Chomsky tomonidan ilgari surilgan universal grammatika nazariyasi ham Gumboldt g‘oyalarining zamonaviy talqinidir. Chomsky tilning chuqur tuzilmasi va inson aqlida mavjud bo‘lgan til qobiliyati haqidagi qarashlarini asoslab, Gumboldtning “til – bu inson aqlining ijodiy mahsuli” degan g‘oyasini ilmiy dalillar bilan boyitdi. Chomsky tilning tug‘ma (innat) tabiati borligini ta’kidlab, Gumboldtning "til insoniyat tabiati bilan bog‘liq" degan fikriga yaqinlashadi [5, 67]. Bugungi kunda Gumboldtning qarashlari faqat nazariy emas, balki amaliy tilshunoslik sohalarida ham qo‘llanilmoqda. Xususan, lingvomadaniyatshunoslik, 29 tarjima nazariyasi, sotsiolingvistika, diskurs tahlili kabi yo‘nalishlarda Gumboldtning "til – xalq ruhi" haqidagi konsepsiyasi asos qilib olinmoqda. Xulosa qilib aytganda, Gumboldtning tilga oid qarashlari zamonaviy tilshunoslikning deyarli barcha asosiy yo‘nalishlarida o‘z aksini topgan. U tilni o‘rganishda nafaqat strukturaviy, balki insoniy, madaniy, falsafiy yondashuv zarurligini isbotlab bergan. Bu esa uni nafaqat tilshunos, balki tilshunoslikdagi yondashuvlar tarixining buyuk poydevorchilaridan biriga aylantiradi. Vilgelm fon Gumboldtning lingvistik qarashlari zamonaviy tilshunoslikning bir qancha yo‘nalishlariga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Uning tilni jarayon (energeya), emas natija (ergon) sifatida talqin qilishi, hozirgi interaktiv va diskursiv yondashuvlarning nazariy poydevorini tashkil etadi. Bu fikr bugungi kunda kommunikativ tilshunoslik, pragmalingvistika va nutq faoliyati nazariyalarida asosiy g‘oya sifatida qabul qilingan. Gumboldtning "ichki shakl" konsepsiyasi zamonaviy kognitiv lingvistikada “kontseptual xarita”, “dunyo tasviri” kabi tushunchalar bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, George Lakoff va Mark Johnson kabi olimlar tilda metafora va kontseptlar orqali fikrlash tarzining qanday shakllanishini o‘rganishda Gumboldtcha yondashuvni zamonaviy tarzda davom ettirganlar. Gumboldtning “har bir til – bu milliy ruhning ifodasi” degan g‘oyasi hozirgi etnolingvistika va sotsiolingvistika fanlariga bevosita ta’sir qilgan. Bugungi kunda madaniyat va til o‘zaro bog‘liq holatda o‘rganilmoqda va til madaniy identitetning asosi sifatida talqin qilinmoqda. Bu Gumboldtning tilni milliy tafakkur shakli sifatida ko‘rgan yondashuvining davomidir. Shuningdek, Gumboldtning tillarni tipologik tahlil qilishga uringani, bugungi tipologik tilshunoslik sohasida olib borilayotgan strukturaviy va funksional klassifikatsiyalarning ilk bosqichi sifatida baholanadi. Uning aglutinativ, flektiv va izolyativ tillarga bergan dastlabki tavsiflari keyingi strukturalistlar uchun asosiy turtki bo‘lgan. 30 Gumboldt g‘oyalari ayniqsa psixolingvisti ka sohasida ahamiyatli hisoblanadi. Til va ong o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tushunishga intilgan tadqiqotchilar – xususan, Lev Vygotskiy va Aleksandr Luriy kabi rus olimlari Gumboldtning antropologik-psixologik qarashlarini rivojlantirgan. Bugungi global tilshunoslikda Gumboldt nafaqat tarixiy shaxs, balki metodologik manba sifatida qabul qilinmoqda. Uning qarashlari zamonaviy fanlararo yondashuvlar, masalan, neurolingvistika, sun’iy intellekt va til modellarini yaratishda ham nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Masalan, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlarida tilni faqat sintaktik tahlil qilish emas, balki semantik va pragmatik kontekstda tushunish Gumboldtcha yondashuvga muvofiq keladi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Gumboldt g‘oyalari bugungi tilshunoslikning ko‘plab yo‘nalishlari: kognitiv, sotsiolingvistik, psixolingvistik, tipologik, falsafiy, va madaniy tilshunoslikka asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning “til tafakkur asosi”, “til xalq ruhi” va “til doimiy yaratuvchan kuch” ekanligi haqidagi fikrlari hamon dolzarb va chuqur ilmiy izlanishlarga yo‘l ochmoqda. 31 UMUMIY XULOSA Vilgelm fon Gumboldtning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi nafaqat uning zamonasida, balki bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning tilni tafakkur va madaniyat bilan chambarchas bog‘liq deb qarashi zamonaviy tilshunoslikda fundamental nazariy asos sifatida qabul qilinadi. U tilni nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkurining faol shakllanishi deb baholagan. Kurs ishida Gumboldtning hayoti va ilmiy faoliyati bilan bir qatorda, uning til haqidagi asosiy g‘oyalari ham tahlil qilindi. Ayniqsa, “til – tafakkur” munosabati, ichki shakl konsepsiyasi va tilni energeia sifatida talqin qilishi chuqur o‘rganildi. Bu qarashlar kognitiv tilshunoslik, lingvistik relativizm, madaniyatshunoslik, tarjima nazariyasi kabi sohalarning shakllanishiga zamin yaratdi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Gumboldt g‘oyalari bugungi tilshunoslikning ko‘plab yo‘nalishlari: kognitiv, sotsiolingvistik, psixolingvistik, tipologik, falsafiy, va madaniy tilshunoslikka asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning “til tafakkur asosi”, “til xalq ruhi” va “til doimiy yaratuvchan kuch” ekanligi haqidagi fikrlari hamon dolzarb va chuqur ilmiy izlanishlarga yo‘l ochmoqda. Shuningdek, Gumboldtning g‘oyalari E. Sapir, B. Whorf, M. Xollidey kabi keyingi tilshunos olimlar faoliyatida davom etgani va rivojlanganini ko‘rish mumkin. Bugungi kunda tilni o‘rganishda, uni tafakkur va madaniyat bilan bog‘lash yondashuvi aynan Gumboldt merosidan ildiz oladi. Vilgelm fon Gumboldtning tilshunoslik sohasidagi merosi bugungi kunda ham o‘z ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan, balki aksincha, zamonaviy tilshunoslikning ko‘plab yo‘nalishlari uchun nazariy poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning tilni inson tafakkurining shakllanuvchi va harakatdagi kuchi sifatida talqin qilgan g‘oyalari nafaqat o‘z zamonasida inqilobiy qarash bo‘lgan, balki hozirgi kunda ham turli ilmiy maktablar tomonidan rivojlantirilmoqda. Kurs ishining birinchi bobida Gumboldtning hayoti va ilmiy faoliyati o‘rganildi. Uning tilshunoslikka oid asarlari, Germaniya madaniy hayotidagi o‘rni, ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi haqida so‘z yuritildi. Ayniqsa, uning “Til – 32 tafakkur vositasi emas, balki tafakkurning o‘zidir” degan fikri zamirida yotgan falsafiy yondashuv tilshunoslik tarixida yangicha qarashlarni shakllantirgan. Ikkinchi bobda esa Gumboldtning nazariyalari umumiy tilshunoslikda qanday aks etgani, ularning tafakkur, milliy ong, madaniyat va til o‘rtasidagi murakkab aloqalarni yoritishga qanday asos bo‘lgani ko‘rib chiqildi. Til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiruvchi ichki shakl nazariyasi bugungi kunda kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika va lingvomadaniyatshunoslik kabi yo‘nalishlarda faol qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, Sapir–Whorf gipotezasi va lingvistik relativizm nazariyasining shakllanishida Gumboldt g‘oyalari markaziy rol o‘ynadi. Shuningdek, Gumboldt tilni xalq ruhi, milliy ongning ifodasi sifatida baholagani bugungi etnolingvistika va lingvomadaniyatshunoslikda til orqali xalqning qadriyatlari, dunyoqarashi va madaniy kodlarini o‘rganish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Gumboldtning tilni “energeia” – doimiy yaratuvchan kuch sifatida talqin qilishi hozirgi zamon tilshunosligida tilni statik tizim sifatida emas, balki doimiy dinamik jarayon deb tushunishga sabab bo‘ldi. Bu fikr ayniqsa zamonaviy til o‘zgarishlari, diaxroniya va sinxroniya, tilning funksional uslublari va boshqa jarayonlarni o‘rganishda dolzarbdir. Xulosa qilib aytganda, Gumboldt tilga faqat grammatika va leksika tizimi sifatida emas, balki inson ongining, tafakkurining, madaniyatining faol mahsuli sifatida yondashgan. Uning nazariyalari bugungi fan uchun faqat tarixiy emas, balki amaliy va nazariy nuqtai nazardan ham bebaho boylikdir. Shuning uchun Gumboldtning ilmiy qarashlari har bir zamonaviy tilshunos, psixolog, antropolog va falsafachining ilmiy doirasida alohida o‘rin tutadi. Xulosa qilib aytganda, Gumboldtning ilmiy merosi o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, balki ko‘plab sohalarda asosiy nazariy mezon sifatida xizmat qilmoqda. Shu bois uning qarashlarini o‘rganish, tahlil qilish va zamonaviy fanlar bilan bog‘lash tilshunoslikda dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. 33 Vilgelm fon Gumboldtning ilmiy merosi tilshunoslik fanining shakllanishi va rivojida o‘chmas iz qoldirgan. U tilni nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkuri, madaniyati va ruhiyatining o‘ziga xos shakli deb bilgan. Uning til va tafakkur o‘rtasidagi chuqur falsafiy munosabatni o‘rganishga qaratilgan qarashlari hozirgi zamonaviy tilshunoslikdagi ko‘plab nazariyalar uchun tayanch bo‘lib xizmat qilmoqda. Gumboldtning "til – doimiy harakatdagi ijodiy kuch" degan g‘oyasi tilga statik hodisa emas, balki jarayon sifatida qarashni taqozo qiladi. Bu yondashuv bugungi kunda kommunikativ lingvistika, diskursiv tahlil, interaktiv semantika va sun’iy intellekt tizimlarida tilni qayta ishlash metodlarida keng qo‘llanilmoqda. Shuningdek, Gumboldtning tillar xilma-xilligini qadrlashi va ularni teng huquqli madaniy ifodalar sifatida talqin qilishi, bugungi global til siyosati, ko‘p tillilik, til huquqlari va lingvistik ekologiya masalalariga zamonaviy yondashuvda muhim rol o‘ynaydi. Uning “ichki shakl” konsepsiyasi esa, har bir tilda dunyoni idrok qilishning o‘ziga xos modeli mavjudligini ko‘rsatadi. Bu g‘oya faqat tilshunoslar uchun emas, balki madaniyatshunoslar, psixologlar, tarjimonlar, va sun’iy intellekt sohasida ishlovchilar uchun ham g‘oyat muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, Gumboldtning tilshunoslikka bergan hissasi zamonaviy fan taraqqiyotining ko‘plab yo‘nalishlariga yo‘l ochgan. Uning g‘oyalari bugun ham dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, yangi ilmiy izlanishlarga ilhom baxsh etmoqda. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Abdullayeva, D. Til va tafakkur: kognitiv yondashuvlar. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. 2.Aliev, R. Nemis faylasuflari va ularning ilmiy merosi. Toshkent: Ma’naviyat, 2016. 3.Gumboldt, V. fon. O‘rganilgan tillar va tafakkur nazariyasi. Moskva: Progress, 1985. 4.Gumboldt, V. fon. Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues. Berlin: Dümmler, 1836. 5.G‘afurov, N. Tilshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2014. 6.Karimov, A. Zamonaviy til nazariyalari. Toshkent: Ilm Ziyo, 2020. 7.Komolov, S. Til va tafakkur: tarixiy-falsafiy qarashlar. Samarqand: SamDU, 2022. 8.Saidov, J. Gumboldt: Til, tafakkur va jamiyat. Buxoro: BuxDU, 2017. 9.Safarova, M. Til va tafakkur: tarixiy-nazariy tahlil. Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. 10.Schlesinger, R. Wilhelm von Humboldt and the Human Sciences. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. 11.Shirinov, Q. Tilshunoslikda strukturalizm va uning asoschilari. Buxoro: BuxDU, 2018. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. V. FON GUMBOLDTNING ILMIY MEROSI

1.1. V. Fon Gumboldt hayoti va ilmiy faoliyati

1.2. Gumboldtning til haqidagi qarashlari

II BOB GUMBOLDT NAZARIYALARINING

UMUMIY TILSHUNOSLIKDA O‘RNI

2.1. Gumboldt va til – tafakkur munosabati

2.2. Gumboldt g‘oyalarining zamonaviy tilshunoslikka ta’siri

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить