Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari - Мелиорация - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	16000UZS
Размер	456.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Мелиорация

Продавец

Hojiakbar Turatov

Дата регистрации 08 Апрель 2025

2 Продаж

Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari

Купить

Mundarija
Kirish ……………………………………………………………………… 3
1. Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy
ishtirokchilari ……………………………………………………………… 5
2. Xalqaro kredit, uning mohiyati. Xalqaro kredit munosabatlari………… 10
3. Xalqaro kreditning tamoyillari, shakllari va turlari…………………….. 17
4. O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqaro valyuta-kredit
munosabatlarining o’rni…………………………………………………... 28
5. O’zbekistonning xalqaro valyuta kredit mulosabatlarida rolini oshirish
yo’nalishlari…………………………………………………...................... 40
Xulosa ……………………………………………………………………... 44
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ………………………………….. 46
1

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . O’zbekistonning xalqaro iqtisodiy
maydondagi nufuzi va mavqeyi sezilarli darajada va muntazam oshib bormoqda.
Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti o’zining
ma’no-mazmuni jihatidan oldingi bosqichlardan keskin farq qiladi. Bunda eng asosiy
va muhim jihat – milliy iqtisodiyotlarning tobora integratsiyalashuvi va
globallashuvining kuchayib borishidir. Ayni paytda bu jarayonlar xalqaro miqyosda
moliya, kredit va valuta munosabatlariga o’z ta’sirini ko’rsatmoqda.
Xalqaro valuta-kredit munosabatlari – bozor iqtisodiyotining tarkibiy qismi va
eng murakkab jarayonlaridan biridir. Ko’plab omillar ta’sirida xalqaro valuta- kredit
munosabatlari murakkablashmoqda va hozirgi sharoitda o’zining o’ta beqarorligi
bilan ahamiyatlidir.
Bugungi kunda davlat va xo’jalik yurituvchi subyektlarning tashqi iqtisodiy
aloqalarini pul bozori yoki valuta bozori, undagi valuta operatsiyalarining rivojisiz
tasavvur qilib bo’lmaydi. Shu sababli xorijiy valutalar bilan bog’liq jahon tajribasini
o’rganish O’zbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlarida shakllanayotgan
bozor iqtisodiyoti uchun katta ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro valyuta-kredit munosabatlarinign rivojlanishi o’z navbatida
investitsiyalar hajmining o’sishiga, mamlakatning toboro integratsiyalashuvini
oshishiga olib keladi. Mamlakatimizda ham xalqaro valyuta-kredit munosabatlari
tobora rivojlanib bormoqda.
Bu to’g’risida davlatimiz rahbari Sh.M. Mirziyoyev ham “Xalqimizning
fidokorona mehnati bilan 2022-yil – “Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish
yili”da salmoqli natijalarga erishdik. Barcha sohalardagi ijobiy natijalar qatorida
investitsiyalar hajmi ham sezilarli darajada oshdi.
Ayniqsa, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar 4,2 milliard dollarni tashkil
etib, 018-yilga nisbatan – mana shu raqamga e tiboringizni qaratmoqchiman – 3,1ʼ
milliard dollarga yoki 3,7 barobar o’sdi. Investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi 37 foizga yetdi.
2

Mamlakatimiz ilk bor xalqaro kredit reytingini oldi va jahon moliya bozorida 1
milliard dollarlik obligatsiyalarini muvaffaqiyatli joylashtirdi. Iqtisodiy hamkorlik va
rivojlanish tashkiloti tomonidan O’zbekistonning kreditga doir tavakkalchilik reytingi
oxirgi 10 yilda birinchi marta yaxshilandi” deya ta’kidlaganlar 1
.
Yuqorida bildirilgan fikrlar mazkur kurs ishining dolzarbligini asoslab beradi.
Kurs ishining maqsadi xalqar-valyuta kredit munosabatlarini tartibga solinishini,
uni mamlakatimizda tobor rivojlantirilishi bo’yicha ilmiy-amaliy tavsiya va takliflar
ishlab chiqishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar belgilab olindi:
- xalqaro valyuta-kredit munosabatlari mazmun-mohiyatini, ularning
shakllarini ochib berish;
- xalqaro valyuta-kredit munosabatlari bo’yicha mavjud qarashlarni tadqiq
etish;
- xalqaro kredit tamoyillari, ularning shakllari va turlarini o’rganish;
O’zbekistonda iqtisodiyoti rivojlanishida xalqaro valyuta-kredit
munosabatlarini tutgan o’rnini tahlil qilish;
Kurs ishining obyekti xalqaro valyuta kredit munosabatlari va
O’zbekistonning xalqaro valyuta kredit munosabatlaridagi o’rni hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti mamlakatimizda xalqaro valyuta-kredit
munosabatlarini rivojlantirish bo’yicha amalga oshirilayotgan ishlarni o’z ichiga
oladi.
Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslarini xorijlik yetakchi olimlarning
xalqaro valyuta-kredit munosabatlarini tartibga solinishi, uning zaruriyati va
ahamiyati borasidagi amaliy ishlanmalari, ilmiy maqola va konseptual nazariyalari
tashkil etadi.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu Kurs ishi kirish, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’xati va o’zaro mazmunan bog’langan 5 ta rejadan iborat bo’lib
umumiy hajmda 49 betni tashkil etadi.
3

1
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. 2022 yil 24 yanvar. https://president.uz/oz/lists/view/3324
4

5Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari
Xalqaro valuta munosabatlari – valutaning jahon xo’jaligida amal qilishi
borasida shakllanadigan va milliy xo’jaliklar faoliyati natijalarining o’zaro
almashuviga xizmat ko’rsatadigan ijtimoiy munosabatlar yig’indisidir 2
. Yoki
davlatlar, jahon valuta bozorining subyektlari, muayyan davlatning rezident yoki
norezident shaxslari orasida valutalarni sotish, sotib olish, majburiyatlarni bajarish va
boshqa shu kabi jarayonlarda vujudga keladigan munosabatlardir 3
.
Valuta munosabatlarining paydo bo’lishi, o’zgartirilishi yoki tugatilishining
huquqiy asoslari xalqaro kelishuvlar hamda davlatning ichki qonun va qoidalari
hisoblanadi.
Valuta munosabatlari nisbatan mustaqil munosabatlar bo’lgani holda to’lov
balansi, valuta kursi, hisob-kitob operatsiyalari orqali Jahon iqtisodiyotiga sezilarli
ta’sir ko’rsatadi.
Valuta munosabatlarining holati quyidagilarga bog’liq bo’ladi:
– milliy va jahon iqtisodiyotining rivojlanganlik darajasi;
– siyosiy ahvol;
– jahon bozorida davlatlararo munosabatlar borasidagi muammolar va
ularning rivojlanish tendensiyalari.
Valuta munosabatlarining asosiy ishtirokchilari sifatida xalqaro moliyaviy
tashkilotlar, davlatlar, davlatlarning rezident va norezident shaxslari maydonga
chiqadi.
Rezident shaxslar – bu muayyan davlat hududida yashayotgan va faoliyat
ko’rsatayotgan hamda shu davlatning fuqarosi bo’lgan yuridik va jismoniy
shaxslardir.
Norezident shaxslar – bu muayyan davlat hududida yashayotgan va faoliyat
ko’rsatayotgan, lekin shu davlatning fuqarosi bo’lmagan yuridik va jismoniy
2
Красавина Л.Н.Международные валютно-кредитные и финансовые

6отношения. —М.: «ФиС». 2001 г. С. 1.
3
Платонова И.Н. Валютный рынок и валютное регулирование. -М.: «ФиС».

7shaxslardir. Masalan, elchixonalar, vakolatxonalar, chet el firma va
kompaniyalarining filiallari va shu kabilar.
Shu bilan birga, bu yerda shuni ta’kidlab o’tmoq lozimki, valuta
munosabatlarining faol ishtirokchilaridan biri bu – tijorat banklaridir.
Tijorat banklari milliy, hududiy va jahon valuta bozorlarida nafaqat o’z
manfaatlari, balki o’z mijozlari manfaatlarining himoyachisidir. Jahonning yirik
tijorat banklari o’z mijozlarining topshiriqlarini yaxshi bajarish, ularning moliyaviy
manfaatlarini himoya qilish va o’z tijorat maqsadlari uchun jahon moliya bozorining
yirik markazlarida o’z filiallarini ochgan.
Tijorat banklarida va mijozlarida turli sabablarga ko’ra hamda turli
maqsadlarda xorijiy valutaga ehtiyoj paydo bo’ladi. Masalan, agar tijorat bankining
mijozi eksportyor bo’lsa, u xorijiy valutada tushum oladi va valuta kursining
tebranishi oqibatidagi risklarni hisobga olgan holda, unda shu xorijiy valutada
olingan tushumni himoyalash zaruriyati tug’iladi. Shu sababli, u mazkur eksport
tushumini sug’urtalash maqsadida o’z bankiga murojaat etadi. Yoki bank mijozi
importyor bo’lsa, kontragenti bilan tuzgan o’zaro shartnoma shartlariga muvofiq,
belgilangan muddatda eksportyor bilan hisob-kitob qilish uchun unga muayyan
miqdorda xorijiy valuta zarur bo’ladi. Shunga muvofiq, mijoz o’z bankiga xorijiy
valuta sotib olish maqsadida murojaat qiladi.
Yuqoridagilardan tashqari tijorat bankining xorijiy valutaga bo’lgan o’z zaruriy
ehtiyojlari mavjud. Bularga masalan, jahon valuta bozorida oldi-sotdi baholarining
farqi sifatida foyda olish maqsadida xorijiy valutalarni sotib olish va sotish, valuta
kursining tebranishi oqibatida vujudga keladigan valuta risklarining oldini olish
maqsadida xejerlash bilan bog’liq turli valuta operatsiyalarini amalga oshirish kabi
harakatlarni keltirish mumkin.
Har qanday davlatda valuta munosabatlari davlat tomonidan tartibga solinadi.
Bunda tartibga solish turli qonunlar yordamida amalga oshadi. Masalan, O’zbekiston
Respublikasi hududida valuta munosabatlarini tartibga solish maqsadida 1993-yil 7-
mayda «O’zbekiston Respublikasi hududida valuta munosabatlarini tartibga solish
to’g’risida»gi Qonun qabul qilingan. 003-yil

8dekabrda ushbu qonun qayta qabul qilingan. Bundan tashqari, mazkur qonunlar
harakatidan kelib chiqqan holda, tijorat banklari, jismoniy shaxslar va xo’jalik
yurituvchi subyektlarning tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga soluvchi O’zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining qator me’yoriy hujjatlari va yo’riqnomalari
mavjud.
Zamonaviy sharoitda valuta jarayonlarini tartibga solish valuta cheklovlari va
soliqlarni hisobga olmagan holda valuta kurslarini tartibga solish bilan bog’liq.
Bunday tartibga solishning amaliy instrumentlari davlatda unchalik ko’p emas, ular
rasmiy intervensiya deb atalmish valuta bozori mexanizmiga to’g’ridan to’g’ri
aralashuv va pul-kredit munosabatlarini tartibga solishning an’anaviy uslublaridan
iborat.
Valuta jarayonining muvozanatsizligi, valuta kurslarining nazoratsiz
ko’tarilishi va pasayishi iqtisodiyotga tobora kuchayib boruvchi salbiy ta’sir
ko’rsatadi. Jumladan:
– birlamchi ehtiyoj mollari bahosining oshishiga va mehnatkashlar iqtisodiy
ahvolining yomonlashuviga olib keluvchi import qilinayotgan inflyatsiya;
– milliy valuta kursining nisbatan o’sganligi oqibatida mamlakat tashqi
raqobatdoshligining pasayishi;
– valuta zararlari oqibatida banklar va kompaniyalar moliyaviy holatining
muvozanatsizligi;
– rasmiy iqtisodiy siyosat samaradorligining pasayishi va shu kabilar.
Valuta muvozanatsizligini davlat tomonidan cheklash bilan bog’liq harakatlari
amaliyotda qator qiyinchiliklarga duch keladi: barcha iqtisodiy jarayonlar o’zaro
chambarchas bog’liq va hamma vaqt u bilan bog’liq qo’shimcha salbiy oqibatlar
bo’lish ehtimoli mavjud – davlat ma’lum bir jarayonlarni tartibga solgan holda
boshqa jarayonlarga salbiy ta’sir etishi mumkin.
Valuta bozorida davlat vakillari sifatida ko’p hollarda zimmasiga mamlakatda
pul-kredit siyosatini amalga oshirish vazifasi yuklatilgan Markaziy bank maydonga
chiqadi. Markaziy banklar hukumat organlariga valuta operatsiyalari bilan bog’liq
xizmatlarni ko’rsatishi mumkin yoki milliy valutaga bo’lgan talab va taklif balansini

9o’zgartirish maqsadida xorijiy valutalarning oldisotdi operatsiyalari bilan ham
shug’ullanishi mumkin.
Hozirgi sharoitda rasmiy valuta intervensiyasi deganda davlatning valuta
bozoridagi valutaga bo’lgan talab va taklifni hamda kurslar nisbatini o’zgartira
oladigan, bir maqsadga yo’naltirilgan faoliyati tushuniladi. Biroq amaliyotda valuta
intervensiyasi tushunchasi xorijiy valutaning milliy valutaga nisbatan oldi-sotdisi
bilan bog’liq rasmiy shartnomalardan iborat (shu jumladan, davlat tashkilotlariga
xizmat ko’rsatish, Xalqaro Valuta Fondi bilan munosabatlar, valuta zaxiralari
bo’yicha foiz to’lovlari, xorijiy valutada olingan qarzlar va shu kabilar).
Har qanday intervensiyaning hozirgi paytdagi yakuniy maqsadi – valuta
bozorida muvozanatli sharoitni ta’minlash, valuta kurslarining keskin tebranishi
ehtimolini bartaraf qilishdir. O’z navbatida, valuta bozorining barqarorligi
mamlakatning tashqi iqtisodiy faoliyati va yalpi iqtisodiyotining rivojlanishini
ta’minlashi lozim. Har qanday davlat o’z iqtisodiyotining konkret xususiyatlaridan,
tashqi iqtisodiy aloqalarda ishtirok etishi uchun uning ochiqlik darajasidan kelib
chiqqan holda o’z valuta intervensiyasining vazifalarini belgilaydi.
Amaliyot shuni ko’rsatib turibdiki, hozirgi sharoitda davlatlar valuta
bozoridagi o’z faoliyatida qisqa va uzoq muddatli maqsadlarni ko’zlamoqda. Shu
bilan birga, ular tomonidan valuta bozoridagi kursning harakat tendensiyasini
o’zgartirishga urinishlar qilinmoqda. Markaziy bank tomonidan mamlakat valuta
zaxiralari bilan operatsiyalar o’tkazishda ko’plab davlatlarning ehtiyotkorligi ko’zga
tashlanmoqda.
Valuta tizimi – milliy qonunchilik yoki davlatlararo kelishuvlar bilan
mustahkamlangan valuta munosabatlarini tashkil etish va muvofiqlashtirish
shaklidir 4
.
Valuta tizimi – davlatlararo shartnomalar va kelishuvlar bilan belgilanadigan,
xalqaro valuta munosabatlarini tashkil etishning davlat-huquqiy shaklidir 5
.

1
04
Красавина Л.H. Международные валютно-кредитные отношения. -М.: «ФиС».
2001 г. С. 39.
5
Бержанов С.А. Валютная система, валютный рынок и валютные операции. -

1
1Valuta tizimi – xo’jalik aloqalarining baynalmilallashuvi asosida tarixan
shakllangan, valuta amali bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar yig’indisidir.
Valuta tizimini valuta, valuta munosabatlari, valuta munosabatlarini amalga
oshiruvchi va ularni tartibga soluvchi hamda muvofiqlashtiruvchi organlar yig’indisi
sifatida ham tasavvur qilish mumkin.
Valuta tizimining mohiyati, tashkil etilish shakllari va o’rni jamiyat iqtisodiy
tizimi bilan belgilanadi.
Valuta qonunchiligi – mamlakat ichki valuta qiymatliklari bilan, bir mamlakat
tashkilotlari va fuqarolari hamda boshqa mamlakat tashkilotlari va fuqarolari
o’rtasidagi shartnomalarni hamda mamlakat ichkarisidan xorijga va xorijdan
mamlakat ichkarisiga milliy va xorijiy valutalar hamda boshqa valuta qiymatliklarini
olib kirish, olib chiqish, o’tkazish yo’li bilan amalga oshirilishini tartibga soluvchi
qonuniy me’yorlar yig’indisidir.
1-rasm. Valuta tizimining asosiy shakllari 6
Valuta tizimi davlatlararo bitim yoki milliy qonunlarga muvofiq valuta
munosabatlarini tashkil qilish va boshqarish shakllarini o’z ichiga oladi. Valuta
tizimining quyidagi shakllari farqlanadi: milliy, jahon va hududiy valuta tizimlari.
Milliy valuta tizimi mamlakat pul tizimining tarkibiy qismi bo’lib, valuta
munosabatlarining yig’indisi sifatida maydonga chiqmaydi, balki ushbu
munosabatlarning faqat qonunchilik hujjatlari bilan tashkil etilish tartibini belgilaydi.
Valuta munosabatlarini tashkil etishning bunday tartibi, birinchi navbatda, valuta
tizimi elementlarini belgilashni o’z ichiga oladi.Hududiy
valyuta tizimiJahon valyuta
tizimiMilliy valyuta
tizimi Valuta tizimi

12Milliy valuta tizimining qonunchilik asosida belgilanadigan elementlariga
quyidagilar kiradi:
1) milliy valuta va uning nomi;
2) milliy valuta paritetini belgilash;
3) milliy valutaning konvertatsiya shartlari;
4) milliy valuta kursining rejimi;
5) xalqaro kredit muomala vositalaridan foydalanishni chegaralash
(reglamentatsiya);
6) xalqaro zaxira aktivlari tarkibiy qismlari o’rtasidagi nisbatni aniqlash;
7) mamlakat xalqaro hisob-kitoblarini chegaralash (reglamentatsiya);
8) milliy valuta va oltin bozorlari faoliyati rejimi;
9) valuta cheklovlarini o’rnatish tartibi;
10) valuta munosabatlariga xizmat ko’rsatuvchi va ularni muvofiqlashtiruvchi
milliy organlar maqomi.
Yuqorida zikr etilgan elementlar yig’indisi xalqaro valuta-kredit va hisob-
kitob munosabatlarini amalga oshirish uchun davlat tomonidan belgilanadigan valuta
mexanizmidir.
Milliy valuta va uning nomi milliy valuta tizimining asosi hisoblanadi. Milliy
valuta paritetini belgilash.
Valuta pariteti – ikki valuta orasidagi qonuniy asosda belgilangan nisbat.
Monometallizm davrida (oltin yoki kumush) valuta kursining asosi tanga pariteti
hisoblanadi. Tanga pariteti – turli mamlakatlar pul birliklarini o’zidagi metall
sig’imiga ko’ra o’zaro solishtirishdir. Tanga pariteti tushunchasi valuta pariteti
tushunchasi bilan mos keladi.
2. Xalqaro kredit, uning mohiyati. Xalqaro kredit munosabatlari
Xalqaro kredit kapitalizm davrida paydo bo’ldi va kapital yig’ishning birinchi
qulay dastagi bo’ldi. Uning rivojlanishida ishlab chiqarishning milliy ramkalardan
chetga chiqishi, xo’jalik aloqalarining kuchayishi rivojlanishi, xalqaro kapitalning
umumiylashi kreditning ob’ektiv asosi bo’ldi. Xalqaro kreditning o’sish tempi ishlab

13chiqarish va tashqi savdo-sotiq templarini bir necha marta o’sishga ta’sir etadi.
Xalqaro kredit bozor sub’ektlarining daromad, foyda olishiga sharoit yaratib,
iqtisodiy talab qonunida asosiy muhim rolni o’ynaydi. Xalqaro kredit daromad, narx,
pul, valyuta kursi, to’lov balansi va boshqalar kabi iqtisodiy kategoriyalari bilan
bog’liqdir.
Xalqaro kredit - bu ssuda kapitaliing xalqaro miqyosida harakati bo’lib, bu
harakat tovar va valyuta ko’rinishidagi mablag’larni qaytarib berishlik, muddatlilik
va xaq to’lashlik asosida berish bilan bog’liqdir.
Xalqaro kredit munosabatlarida qatnashuvchi sub’ektlar bo’lib, tijorat banklari,
markaziy banklar, davlat organlari, xukumatlar, yirik korporatsiyalar hamda xalqaro
va regional moliya-kredit tashkilotlari hisoblanadilar.
Garchi xalqaro kredit tashqi oborotda tovarlarning, xizmatlarning, kapitalning
harakat qilishni ta’minlasa ham, milliy chagaradan tashqaridagi tovarlarga bo’lgan
munosabatlarda ssuda kapitalining harakati aniklanadicha mustaqildir.
Xalqaro kredit bir davlat, shu davlat banki, huquqiy shaxsi tomonidan ikkinchi
bir davlatga, uning banklariga, boshqa huquqiy shaxslariga muddatlilik va to’lovlilik
asosida beriladigan kredit hisoblanadi. Xalqaro kredit davlat va xalqaro institutlar
ishtirok etgan munosabatlarda pul (valyuta) shaklida, tashqi savdo faoliyatida esa
tovar shaklida bo’lishi mumkin. Xalqaro kredit qo’yidagi xususiyatlari bilan
harakterlanadi (2-rasm):
- qarz oluvchi va qarz beruvchi sifatida davlat, tashkilot va muassasalar,
xuquqiy shaxslar, xalqaro valyuta kredit tashkilotlari qatnashadilar;
- qarzga olingan mablag’lar qarz oluvchi mamlakat tomonidan daromad
keltiruvchi kapital sifatida ishlatiladi;
- qarz beruvchi mamlakatga to’lanadigan ssuda foizining manbasi qarz
oluvchi mamlakat aholisi tomonidan yaratilgan milliy daromad hisoblanadi.
Xalqaro kredit davlat va xalqaro institutlar ishtirok etgan munosabatlarda pul
(valyuta) shaklida, tashqi savdo faoliyatida esa tovar shaklida bo’lishi mumkin.
Shuningdek, xalqaro kredit chet el obligatsiyalari, chet-el korxonalari aksiyalari va

14boshqa qimmatli qog’ozlariga foyda olish maqsadlarida kapital qo’yish shaklida
ham bo’ladi.
2-rasm. Xalqaro kreditning o’ziga xos xususiyatlari 7
Xalqaro kredit xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ssuda kapitalining o’ziga xos
harakatini o’zida ifoda etuvchi quyidagi funksiyalarni bajaradi;
1. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda ehtijning qondirilishini ta’minlash
uchun ssuda kapitallarini mamlakatlararo qayta taqsimlaydi. Xalqaro kreditning
mexanizmi orqali ssuda kapitali foydani ta’minlash maqsadlarida yurgan iqtisodiy
agentlar afzal ko’radigan sohalarga intiladi. Shu bilan birga kredit milliy daromadni
o’rtacha daromadga tenglashtirilga va uning massasini ko’paytirilishiga yordam
beradi.
2. Muomala harajatlarini tejash sohasida xalqaro hisob-kitob yo’li, hamda
naqd pulsiz to’lovlarning rivojlantirilishini va tezlashtirish yo’llari orqali xaqiqiy
pullarni (oltin, tushumlarni) kreditga almashtiradi. Yana naqd valyuta oborotini
xalqaro kredit operatsiyalariga almashtiradi. Xalqaro kreditning bazasida xalqaro
hisob-kitoblarning kredit vositalari, ya’ni veksel, cheklar hamda bank o’tkazmalari, Qarz oluvchi va qarz beruvchi
sifatida davlat, tashkilot va
muassasalar, xuquqiy shaxslar,
xalqaro valyuta kredit tashkilotlari
qatnashadilar
Qarz beruvchi mamlakatga
to’lanadigan ssuda foizining
manbasi qarz oluvchi mamlakat
aholisi tomonidan yaratilgan milliy
daromad hisoblanadi Qarzga olingan mablag’lar qarz
oluvchi mamlakat tomonidan
daromad keltiruvchi kapital sifatida
ishlatiladi

15kapitalining muomala vaqtini tejalishi ishlab chiqarish kapitalining harakat qilish
vaqtini ko’paytiradi va ishlab chiqarish hamda daromadning o’sishini ta’minlaydi.
3. Kapitalning konsentratsiyalashuvini va markazlashuvini tezlashtiradi. Chet
el kreditlarini jalb etish tufayli qo’shimcha qiymatni kapitallashtirish jarayoni
tezlashtiriladi (tezl), individual jamg’arishning chegaralari olib tashlanadi yoki
suriladi, ir mamalkatning tadbirkorlarining kapitallari boshqa mamlakatning
(tadbirkorlarini k) vositalarini ularga qo’shilishi hisobiga ko’paytiriladi. Qadimdan
xalqaro kredit individual korxonalarning aksionerlik jamiyatiga aylantirilishida va
yangi firmalarning yaratilishidan bir omil bo’lib xizmat qiladi.
Kredit ayrim xollarda kapitalning boshqa davlatlarning mehnati va mulki
sifatida eplab sarf qilinishiga imkon beradi. Imtiyozli xalqaro kreditlar yirik
kompaniyalarning va qiyin ahvolda bo’lgan kichik va o’rtacha firmalarning ssud
kapitallarini dunyo bozoriga kirishiga va kapitalning bir joyda to’planishini va
markazlashuvini kuchaytirishga yordam beradi.
Xalqaro kredit funksiyalarining mazmuni bir-biriga teng emas va milliy hamda
dunyo xo’jaligining rivojlanishi bilan almashib turadi. Zamonaviy sharoitlarda
xalqaro kredit iqtisodiyotini boshqarib ko’rish funksiyasini bajaradi va o’zi
boshqarish ob’ekti bo’lib hisoblanadi.
Xalqaro valyuta-kredit tashkilotlaridan olingan kreditlar xususiy tijorat
banklardan olingan kreditlardan (bu kreditlar bo’yicha o’rtacha foiz stavkasi yiliga 7
- 9 % ni tashkil qiladi) arzon tushadi.
Xalqaro kredit aloqalarida foiz stavkasi milliy kredit tizimidagi foiz darajasiga
bog’liq holda belgilanadi. Ssuda foiziga t’sir etuvchi omillarning xalqaro-valyuta va
moliya-kredit munosabatlari bilan bog’liqligi tufayli foiz stavkasining darajasi milliy
stavkalardan birmuncha farq qiladi.
Jahon bozoridagi raqobatchilik natijasida foiz stavkalarining tez-tez o’zgarishi
milliy va mintaqaviy iqtisodiyotda beqarorlik, inflyatsiyaning kuchayishi, valyuta
kursining tebranishi kabilar bilan izohlanadi.
Xalqaro kredit aloqalarida foiz stavkasiga quyidagi omillar ta’sir qiladi:

16 qarz oluvchining mamlakatdagi valyuta, moliya-kredit, iqtisodiy va siyosiy ahvol;
 loyiha riski harakteri;
 kredit manbalari;
 kredit qiymatini tartibga solish bo’yicha xalqaro kelishuvlar;
 foiz stavkasi turlari (suzib yuruvchi, qat’iy va aralash);
 raqobatdagi takliflarning mavjudligi;
 kredit muddati;
 inflyatsiya sur’ati;
 kreditning tijorat operatsiyalariga bog’liqligi;
 jahon va milliy bozorda ssuda kapitalining holati;
 qarz oluvchi va kreditorning maqomi, nufuzi va moliyaviy holati;
 kreditning ta’minot sifati;
 kredit bo’yicha sug’urta qoplamasinining mavjudligi;
 qarz oluvchining olingan kreditdan kelishilgan muddatda foydalanish
majburiyatining mavjudligi;
 tijorat bitimlariga nisbatan kredit kelishuvi tuzilgan vaqt;
 bitim summasi;
 kredit va to’lov valyutasi;
 valyuta kursi dinamikasi va boshqalar.
Xalqaro kredit o’zaro bog’liq funksiyalarining bajarilishda ikki xil rolni
o’ynaydi: ijobiy va salbiy.
Xalqaro kreditni ijobiy roli - takror ishlab chiqarish protsessini to’xtovsiz
ta’minlash va uni kengaytirish yo’li bilan ishlab chiqarish kuchlarini
rivojlantirishning tezlashtirishdan iboratdir. Bunda ularning o’zaro bog’liqligi
namayon bo’ladi. Xalqaro kredit ta’sir ko’rsatuvchi tashqi iqtisodiy aloqalarda va
oxiri hisob-kitobda takror ishlab chiqarishda bog’lovchi qism va uzatma mexanizm
rolini o’ynaydi.
Quyidagi yo’nalishlarda xalqaro kredit takror ishlab chiqarish protsessini
tezlashtirishga yordam beradi.

17Birinchidan, kredit mamlakatning tashqi iqtisodiy faoliyatini raYobatlantiradi.
Shu orqali bozorda kanyukturani quvvati uchun qo’shimcha talab vujudga keladi.
Kredit tashqi savdo-sotiq xalqaro normasi bo’lib qoldi, ayniqsa, uzoq
tayyorlashi davrini, iste’molni va yuqori qiymatni o’zida mujassamlashtirgan tovarlar
uchun bo’ldi. Chet el mamlakatlardagi krxonalarning qurilishi ham import asbob-
uskunalardan, ayniqsa texnikaviy va energiyaviylardan foydalanish uchun haq
to’lashlari ham kredit hisobiga amalga oshirmoqda. Zamonaviy sharoitlarda
kreditlarning kreditor mamlakatlaridan eksportni yetkazib berishi bilan
bog’langanligi qaytadan vujudga kelmoqda. Shu bilan birga, xalqaro kredit kreditor
mamlakatlari firmalarining raqobatbardoshligini oshirishda vositachi bo’lib ham
xizmat qiladi.
Ikkinchidan, xalqaro kredit chet el xususiy investitsiyalarga qulay sharoit
yaratib beradi, negaki kreditor mamlakatlarning investorlariga imtiyoz berish
haqidagi talablari bilan doim bog’lanib turadi;
infrastrukturani yaratish uchun qo’llaniladi kerakli korxonalarning ishlab
turishi uchun, shu hisobdan chet el va qo’shimcha, xalqaro kapital bilan bog’langan
milliy korxonalar, banklarning xolatlarini mustahkamlashga yordam beradi.
Uchinchidan, kredit mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalarga xizmat qiluvchi
xalqaro hisob-kitob va valyuta operatsiyalarning uzluksizligini ta’minlaydi.
To’rtinchidan, kredit tashqi savdo-sotiqda va mamlakatning tashqi iqtisodiy
faoliyatini boshqa ko’rinishlarida iqtisodiy foydali uni amalga oshiradi.
Bozor iqtisodiyotining rivojlanishida xalqaro kreditning salbiy roli uni qarama-
qarshiligining keskinlashuchidan iboratdir. Xalqaro kredit mamlakatlararo ssuda
kapitalini qayta taqsimlab, ishlab chiqarishni ko’paytirish va uning kamayish
davridan sakrab o’tishga yordam qilib, tovarlarning ortiqcha ishlab chiqarilishini
jadallashtiradi.
Xalqaro kredit eng foydali tarmoqlarining rivojlanishini yengillashtirib va chet-
el kapitalini jalb etmaydigan tarmoqlarining rivojlanishini sekinlashtirib, umumiy
takror ishlab chiqarshning nomutanosibligini kuchaytiradi.

18Mamalakatlarning kredit siyosatini jaxon bozorlarida kreditor-
mamlakatlarining holatini mustahkamlash vositasi bo’lib xizmat qiladi.
Birinchidan, xalqaro kredit kreditor mamlakatlarining xolatini kuchaytirib,
qarzdor mamlakatlardan tushgan tushumlarni o’tkazish uchun qo’llaniladi. Shu
vaqtning o’zida yilda bir bo’ladigan to’lovlar, foiz bilan qaytariladigan ssudalar,
jamiyatning sof foydasini kengaytirilishini shiruvchilar, jamg’armani tashkil etish
hisobidan ishlab chiqarishni ta’minlovchilarga va qarzdor mamlakatlarda shu
jamg’armani tashkil etadigan manbalarga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Ikkinchidan, Xalqaro kredit kreditor mamlakatlarining iqtisodiy-siyosiy
rejimlari uchun qarzdor mamlakatlarda qulay ratuvanlikni va
mustahkamlanuvchanlikni tashkil etadi.
Xalqaro kredit moliyalashtirishning manbalaridan biri bo’lib xizmat qiladi. Xalqaro
kredit kapitalning aylanishini hamma bosqichlarida qatnashadi:
- pul kapitalining ishlab chiqarish yo’li bilan import asbob-uskunalariga, xom-
ashyoga, yoqilg’iga aylanishida;
- ishlab chiqarish protsessida tugatilmagan ishlab chiqarish formasini
kreditlashda;
- dunyo bozorida tovarlarning realizatsiyasida qatnashadi.
Xalqaro kreditning manbalari bo’lib, korxonalarning, davlatning pul kapitali,
xususiy sektor yoki banklar tomonidan mobilizatsiya qilingan pul kapitallari xizmat
qilishadi.
Xalqaro kredit ichki davlatlararo ligratsiyasidan farq qilib, shu manbalarning
boshqa mamlakatlarni jalb etilishi hisobidan kengaytiradi. Takror ishlab chiqarishda
xalqaro kreditga ob’ektiv ehtiyoj tug’iladi. Bu quyidagi narsalar bilan bog’liqdir:
1) Xo’jalikda vositalarning aylanishi bilan;
2) ishlab chiqarishning va realizatsiyaning xususiyatlari bilan;
3) tashqi iqtisodiy shartnomalarining muddatini farqlari bilan;
4) ishlab chiqarishning kengaytirish uchun kapital qo’yishning zaruriyligi
bilan.

19Xalqaro kredit deganda, xalqaro iqtisodiy munosabatlar sohasida ssuda
kapitalining harakati tushuniladi. Kredit munosabatlarining sub'ektlariga korxonalar,
banklar, davlat muassasalari, xalqaro va mintaqaviy valyuta va moliya- kredit
tashkilotlari kiradi. Kredit ob'ekti bo’lib esa davlatlararo miqyosda beriladigan kredit
hisoblanadi.
Xalqaro kreditning vujudga kelishi va amal qilishi jahon miqyosida ishlab
chiqarish va ayirboshlashning milliy chegaralardan chiqishi, xo’jalik aloqalarining
baynalminallashuvi, kapitalning markazlashuvi bilan chambarchas bog’liq. Butun
dunyo xo’jalik aloqalarining intensivlashishi va globallashuvi, xalqaro mehnat
taqsimotining chuqurlashishi natijasida xalqaro kredit hajmining keskin oshishiga va
undan foydalanish sohalarini kengayishiga jiddiy ta'sir ko’rsatdi. Keyingi yillarda
xalqaro kreditning ishlab chiqarish va tashqi savdo hajmining ortib borishidan tezroq
o’sishi ham bundan dalolat beradi.
Xalqaro kredit iqtisodiy kategoriya sifatida bozor iqtisodiyoti qonunlariga
muvofiq tarzda hamda foyda, baho, valyuta kursi kabi boshqa kategoriyalar bilan
uzviy bog’liq holda amal qiladi.
Xalqaro kreditning manbalari bo’lib korxonalarning vaqtincha bo’sh turgan pul
mablag’lari, aholi-mablag’lari, davlatning pul jamg’armalari va xalqaro
muassasalarning valyuta mablag’lari xizmat qiladi.
Tovar ishlab chiqarish jarayonida u yoki bu tarmoq, korxona va xo’jaliklarda
valyuta mablag’lariga ehtiyojning yuzaga kelishi xalqaro kreditdan foydalanishni
taqozo etadi. Xalqaro kredit vositasida xalqaro miqyosda tovar, xizmat va kapital
harakatining tashqi muomalasi tezlashadi va kengayadi.
3. Xalqaro kreditning tamoyillari, shakllari va turlari
Xalqaro kreditga bo’lgan talab qaysi usulda va muddatda kim tomonidan
qondirilishiga, shuningdek, qarz oluvchilarga taklif qilinishiga qarab xalqaro kredit
bir necha turlarga bo’linadi.

20Xalqaro davlat krediti ikki tomonlama kelishuv asosida rivojlangan davlatlar
tomonidan rivojlanayotgan davlatlarga tovar yoki valyuta shaklida, foiz to’lash yoki
foiz to’lamaslik sharti bilan, uzoq yoki qisqa muddatga beriladi.
1-jadval
Xalqaro kredit turlari 8
T/r Turkumlash belgilari Xalqaro kredit turlari
1Kreditlash harakteri bo’yicha davlatlararo kreditlar
xususiy kreditlar
firma kreditlari
2 Kreditlash shakli bo’yicha davlat krediti
bank krediti
tijorat krediti
3 Tashqi savdo tizimida tutgan
o’rni bo’yicha eksportni kreditlash
importni kreditlash
4Kreditlash muddati bo’yicha qisqa muddatli (1 yilgacha)
o’rta muddatli (1-5 yilgacha)
uzoq muddatli (5 yildan ortiq)
5Kreditlash ob’ekti bo’yicha tovar krediti
valyuta krediti
6Ta’minlanganlik darajasi bo’yicha tovar-moddiy boyliklar bilan ta’minlangan
kreditlar
hujjatlar bilan ta’minlangan kreditlar
Xalqaro bank kreditlarining:
 bank eksport kreditlari (xorijiy importyorlarga xususiy tijorat banklari, maxsus tashqi
savdo banklari tomonidan beriladigan kredit);
 yevrokredit (yirik tijorat banklari tomonidan yevrovalyuta bozori resurslari hisobidan
yevrovalyutada, ikki yildan o’n yilgacha bo’lgan muddatda, o’zgaruvchi foiz
stavkada kreditlar berish) kabi turlari mavjud (1-jadval).

21Qisqa muddatli xalqaro kreditlarni - xalqaro valyuta fondi, o’rta muddatli kreditlarni -
Jahon rivojlanish va taraqqiyot banki, uzoq muddatli (yigirma yilgacha) kreditlarni -
Yevropa rivojlanish va taraqqiyot banki berishlari mumkin.
Xalqaro kredit umumjahon munosabatlarining maxsus shakli bo’lib, unda
davlatlar, transmilliy korporatsiyalar, xalqaro moliya-kredit tashkilotlari va yirik
banklar ishtirok etadilar.
Xalqaro kreditning mohiyati bir yoki bir necha mamlakatlar, xalqaro moliya-
kredit tashkilotlari tomonidan boshqa mamlakatlarga milliy iqtisodiyotning alohida
tarmoqlarini rivojlantirish va o’zaro xo’jalik aloqalarini kengaytirish uchun tovarlar
yoki pul shaklidagi resurslarni vaqtincha foydalanishga berishdan iboratdir.
Xalqaro kredit o’zaro bog’liq funksiyalarni bajarish orqali ikki yoqlama, ya’ni
ijobiy va salbiy rol o’ynaydi.
Xalqaro kreditning ijobiy roli takror ishlab chiqarish jarayonining
uzluksizligini ta’minlanishi hamda uning kengayishi orqali ishlab chiqarish kuchlari
rivojlanishining tezlashishida o’z aksini topadi. Ushbuda ularning o’zaro aloqasi aks
etadi. Xalqaro kredit tashqi iqtisodiy aloqalarga va pirovard oqibatda takror ishlab
chiqarishga ta’sir etuvchi bog’lovchi bo’g’in hamda uzatkich mexanizmi rolini
o’ynaydi. Ishlab chiqarish o’sishining mahsuli bo’lgani holda xalqaro kredit bir
vaqtning o’zida uning zaruriy sharti va katalizatori bo’lib ham hisoblanadi. U ishlab
chiqarish va muomala jarayonlarining baynalmilallashuvi, jahon bozorining
shakllanishi hamda rivojlanishiga ko’maklashadi va xalqaro mehnat taqsimotini
chuqurlashtiradi. Xalqaro kredit takror ishlab chiqarish jarayonini quyidagi
yo’nalishlar bo’yicha tezlashishiga ko’maklashadi: Mamlakatlarning kredit siyosati
jahon bozorlarida kreditor mamlakat mavqelarini mustahkamlash vositasi bo’lib
xizmat qiladi.
Birinchidan, xalqaro kredit kreditor mamlakatlar mavqelarini o’stirgan holda
olingan foydalarni qarzdor mamlakatlardan o’tkazish uchun ishlatiladi. Shu bilan
birgalikda ssudalarni foizlar bilan qaytimining jamiyat sof daromadining ma’lum bir
hajmidan oshgan yillik to’lovlari qarzdor mamlakatlarda mazkur jamg’armalarning
shakllanish manbalariga salbiy ta’sir etadi.

22Ikkinchidan, xalqaro kredit qarzdor mamlakatlarda kreditor mamlakatlar uchun
qulay bo’lgan iqtisodiy va siyosiy rejimlarning yaratilishi hamda
mustahkamlanishiga ko’maklashadi. Ishlab chiqarish va almashuvning
baynalmilallashuvi, jahon xo’jalik aloqalari yangi shakllarining paydo bo’lishi
xalqaro kreditning turli shakllari rivojlanishiga ob’ktiv asos bo’lib xizmat qiladi.
Xalqaro xususiy kreditlar turli transmilliy korporatsiyalar, firmalar, banklar va
vositachi brokerlik kompaniyalari tomonidan berilishi mumkin.
Ushbu kreditlar ichida yirik korxona va firmalar tomonidan beriladigan
kreditlar salmog’i juda kattadir. Masalan, O’zbekistonda faoliyat ko’rsatayotgan juda
ko’p qo’shma korxonalar xorijiy firmalar va korxonalar tomonidan berilgan kreditlar
yordamida yaratilgan.
Xalqaro davlatlar krediti yoki hukumatlararo kreditlar u yoki bu mamlakat
hukumati kredit muassasalari tomonidan boshqa mamlakatning u bu tarmoqlarini
ustuvor rivojlantirish maqsadida beriladi. Hukumatlararo kreditlar xususiy kreditlarga
nisbatan past foizlarda yoki imtiyozli ravishda yoki umuman foizsiz, ayrim hollarda
beg’araz yordam sifatida ham berilishi mumkin.
Masalan, 2000 yilda Turkiyada ro’y bergan zilzila oqibatlarini tugatish va
iqtisodiyot obektlarini tiklash maqsadida AQSH «Eksimbank»i 50 mlrd. AQSH
dollari miqdorida imtiyozli kredit ajratdi.
O’zbekistonda kasb-hunar ta’limini rivojlantirish maqsadida Janubiy Koreya
hukumati respublikamizga 37 mln. AQSH dollari miqdorida, Yaponiya hukumati
tomonidan ham kreditlar berdi. Bunday kreditlar Yevropa mamlakatlari tomonidan
ham berilmoqda.
Xalqaro va mintaqaviy valyuta-kredit tashkilotlari tomonidan beriladigan
kreditlar odatda, rivojlanayotgan mamlakatlarga Uzoq muddatlarga, imtiyozli
shartlarda, past foizlarda aniq maqsadlarni amalga oshirish uchun beriladi. Bunday
maqsadlar qatoriga makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, milliy valyutani
mustahkamlash, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni chuqurlashtirish,
kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, raqobatchilik muhitini shakllantirish,
kadrlar tayyorlash dasturlari kabilar kiradi.

23Xalqaro va mintakaviy valyuta-kredit tashkilotlari qatoriga Xalqaro valyuta
fondi (XVF), Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB yoki Jahon banki),
Xalqaro moliya korporatsiyasi (XMK), Osiyo taraqqiyot banki (OTB), Yevropa
tiklanish va taraqqiyot banki (YETTB) va boshqalar kiradi.
O’zbekiston Respublikasining yuqoridagi xalqaro va mintaqaviy valyuta-
kredit tashkilotlar bilan xalqaro kredit munosabatlari to’g’risida kelgusi bo’limda
batafsil ma’lumot beriladi.
Hozirgi paytda rivojlanayotgan va muhtoj mamlakatlarga xalqaro kreditdan
tashqari turli jamoat tashkilotlari va fondlar tomonidan beg’araz yordam
ko’rsatilmoqda. Bunday yordam asosan sog’liqni saqlash va ta’lim tizimini
rivojlantirish, ekologik muammolarni bartaraf etish va boshqa maqsadlarda
berilmoqda. Bunday tashkilotlar sifatida Xalqaro «Ekosan» fondi, Xalqaro Qizil
Hoch va Qizil Yarim Oy jamiyatlari, TAKIS dasturi, Germaniyaning K.Adenuer va
A.Gumbolt, AQShning B.Franklin va G.Soros fondlari va boshqalarni ko’rsatish
mumkin.
Xalqaro kreditning tamoyillari. Xalqaro kreditning takror ishlab chiqarish bilan
aloqasi uning tamoyillarida aks etadi:
1) qaytarishliligi: agarda olingan mablag’lar qaytarilmayotgan bo’lsa, unda
ushbu holat kapitalni qaytarmaslik sharti bilan berilishiga, ya’ni moliyalashtirishga
aloqadordir;
2) muddatlilik: kredit kelishuvida belgilangan muddatlarda kredit
qaytarilishini ta’minlaydi;
3) to’lovlilik: qiymat qonuni harakatini aks ettirgan holda kreditning har bir
holatidagi alohida shartlarni amalga oshirish usulidir;
4) moddiy ta’minlanganligi: kredit so’ndirilishining kafolatida o’z aksini
topadi;
5) maqsadli yo’nalishi: ssudaning aniq bir ob’ktlarini belgilanishi.
Xalqaro kreditning tamoyillari uning bozor iqtisodiy qonunlari bilan
aloqalarini ifodalaydi va bozor sub’ktlari hamda davlatning joriy hamda strategik
vazifalariga erishish maqsadida ishlatiladi.

24 Qaytarishlilik
Muddatlilik To’lovlilik
Moddiy ta’minlanganligi
Maqsadli yo’nalishi
3-rasm. Xalqaro kreditning tamoyillari 9
Xalqaro kredit xalqaro iqtisodiy munosabatlar jarayonida valyuta va tovar
resurslarini qaytarishlik, muddatlilik hamda foiz to’lash shartlari asosida taqdim
etilishi bilan bog’liq ssuda kapitalining harakatidir. Kreditorlar va qarz oluvchilar
sifatida xususiy korxona (bank, firma)lar, davlat tashkilotlari, hukumatlar, xalqaro
hamda hududiy valyuta- kredit va moliyaviy tashkilotlar maydonga chiqadi. Xalqaro
kredit kapitalistik ishlab chiqarish usulining dastlabki bosqichlarida vujudga kelgan
va kapitalni dastlabki jamg’arishning richaglaridan biri edi. Ishlab chiqarishning
milliy chegaralardan tashqariga chiqishi, xo’jalik aloqalari baynalmilallashuvining
kuchayishi, kapitalning xalqaro jihatdan ijtimoiylashuvi, ishlab chiqarishning
ixtisoslashuvi va kooperatsiyalashuvi hamda ilmiy-texnik inqilob uning rivojlanishini
ob’ktiv asosi bo’ldi.
Xalqaro lizing – bu ijara operatsiyalarining bir ko’rinishi bo’lib, bunda ijaraga
beruvchining mulkka egalik huquqi saqlanib qoladi. Ijaraga oluvchi vaqti-vaqti bilan
tovardan vaqtincha foydalanganligi uchun haq to’lab turadi. Ëizing jihozlarni maxsus
kredit muassasasining kompaniyasi tomonidan oldindan sotib olishni anglatadi.
Asosan bunday operatsiyalarning ob’ekti sifatida turli xil jihozlar, transport
vositalari, EHM va boshqalar hisoblanadi. Ijara kredit olishning o’ziga xos shakli
bo’lib, eksportyor tovarining tashqi bozordagi harakatini yengillashtiradi. Oddiy
tovar krediti bilan lizing ijara operatsiyalarini o’tkazish shartlarini bir-biriga
9
Tojiyev R.R. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari. Darslik. - T.: TDIU, 2009 y. 35
b. Xalqaro kredit tamoyillari

25yaqinlashtiradi. Ijaraga oluvchi o’z mablag’larini markazlashtirishdan xalos bo’ladi.
Ijara to’lovlari bo’lak-bo’lak shaklida butun ijara davrida to’lab boriladi. Ammo
lizingning maqsadida tovarga egalik huquqini olish emas, balki tovarning iste’mol
xususiyatlaridan foydalanish huquqini olishdir. Xalqaro savdo ijara
operatsiyalarining hajmining oshishi ko’plab moliya mablag’larini jalb etishni taqazo
etadi. Shuning uchun ham ko’pchilik mamlakatlarning yirik tijorat banklari lizing
kompaniyalarini moliyalashtirishda faol ishtirok etadilar. Keyinchalik lizing
kompaniyalari banklar ixtiyoriga o’tadi. Xalqaro kreditning bahosi – bu bank bilan
qarz oluvchi o’rtasidagi shartnoma asosida belgilanadi va bu kreditga oid foizlarni
o’z ichiga oladi. Qisqacha qilib aytadigan bo’lsak, kreditning bahosi bu bank
tomonidan belgilangan uning foiz stavkasi hisoblanadi.
Xalqaro kreditning bahosi ikkiga bo’linadi:
1. Kelishilgan kredit bahosi;
2. Kredit bahosining yashirin elementlari.
Xalqaro kreditning turli shakllarini kredit munosabatlarining ayrim tomonlarini
harakterlovchi bir nechta muhim omillariga ko’ra umumiy asosda quyidagicha
tasniflash mumkin:
- manbalarga ko’ra tashqi savdoni kreditlash hamda moliyalashtirishning
ichki, xorijiy va aralash turlari farqlanadi. Ular o’zaro yaqindan bog’liqdir hamda
eksportyordan importyorgacha bo’lgan tovar harakatining barcha bosqichlariga
xizmat ko’rsatadi. Tovar sotuv jarayoniga qanchalik yaqin bo’lsa, odatda xalqaro
kreditning shartlari qarz oluvchiga shunchalik yoqimli bo’ladi;
- belgilanishiga ko’ra tashqi iqtisodiy bitimning qaysi biri qarz mablag’lari
hisobiga qoplanishiga bog’liq holda quyidagilar farqlanadi:
1) tashqi savdo va xizmatlar bilan bevosita bog’liq tijorat kreditlari;
2) har qanday boshqa maqsadlarga, shu jumladan to’g’ridan-to’g’ri amalga
oshiriladigan kapital qo’yilmalarga, investitsion ob’ktlar qurilishiga, qimmatli
qog’ozlar sotib olishga, tashqi qarzni so’ndirishga, valyuta intervensiyasiga
ishlatiladigan moliyaviy kreditlar;

263) kapital, tovarlar va xizmatlarni chetga olib chiqilishining aralash
shakllariga xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan "oraliq" kreditlar. Masalan, pudrat
ishlari (injiniring)ni amalga oshirish shaklida.
- turlariga ko’ra kreditlar eksportyorlar tomonidan o’z sotib oluvchilariga
tovar shaklida va banklar tomonidan pul shaklida taqdim etiladigan valyuta turlariga
bo’linadi. Ayrim holatlarda valyuta krediti jihozlar yetkazib berish bo’yicha tijorat
bitimi shartlaridan biri bo’lib hisoblanadi va import jihozlar zaminida ob’kt qurilishi
yuzasidan mahalliy harajatlarni kreditlash uchun ishlatiladi;
- qarz valyutasiga ko’ra qarzdor mamlakat yoki kreditor-mamlakat
valyutasida, uchinchi mamlakat valyutasida hamda SDR valyuta savatiga asoslangan
xalqaro hisob valyutasida taqdim etiladigan xalqaro kreditlarga farqlanadi;
- muddatlariga ko’ra xalqaro kreditlar:
1. qisqa muddatli - 1 yilgacha, ayrim holatlarda 18 oygacha (o’ta qisqa
muddatli - 3 oygacha, bir sutkalik va bir haftalik);
2. o’rta muddatli - 1 yildan 5 yilgacha;
3. uzoq muddatli - 5 yildan ziyod muddatlarga beriladigan kredit turlariga
bo’linadi.
Ba’zi mamlakatlarda 7 yilgacha muddatga berilgan kreditlar o’rta muddatli, 7
yildan ortiq muddatga berilgan kreditlar esa uzoq muddatli bo’lib hisoblanadi. Uzoq
muddatli xalqaro kredit odatda asosiy ishlab chiqarish vositalariga investitsiya qilish
uchun mo’ljallangan bo’lib, mashinalar va butlovchi jihozlar eksportining 85 foizi
hajmiga hamda tashqi iqtisodiy munosabatlarning yangi shakllari (yirik ko’lamdagi
loyihalar, ilmiy tekshirish ishlari, yangi texnika joriy etilishi)ga xizmat ko’rsatadi.
- ta’minlanganlik tamoyiliga ko’ra ta’minlangan va blankali kreditlarga
farqlanadi.
Kreditning ta’minoti bo’lib odatda tovarlar, tovarga egalik huquqini beruvchi
va boshqa tijorat hujjatlari, qimmatli qog’ozlar, veksellar, ko’chmas mulk hamda
qimmatliklar xizmat qiladi.
Kredit olish uchun tovar garovi 3 shaklda amalga oshiriladi:

27 qat’iy garov (tovarlarning ma’lum bir massasi bank foydasiga garov qilinadi);
 muomaladagi tovar garovi (ma’lum bir summadagi, tegishli assortimentdagi
tovarning qoldiqi hisobga olinadi);
 qayta ishlovdagi tovar garovi (mazkur mahsulotlarni bankka garovga bergan holda
garovga olingan tovardan mahsulotlar ishlab chiqarish mumkin).
Xalqaro kreditning prinsiplari bozorning iqtisodiy qonunlari bilan uning iqtisodiy
aloqasini aks ettiradi hamda bozor subyektlari va davlatning joriy va strategik
maqsadlariga erishish uchun qo’llaniladi.
Xalqaro kredit ssuda kapitalini xalqaro iqtisodiy munosabatlar doirasida aylanish
xususiyatini aks ettiruvchi quyidagi funksiyalarni bajaradi:
1. Kengaygan ishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirish maqsadida ssuda
kapitalining mamlakatlar o’rtasida taqsimlanishi. Xalqaro kredit mexanizmi orqali
ssuda kapitali foyda olishini ta’minlash maqsadida iqtisodiy agentlar ko’zlagan
sohalarga yo’naltiriladi. Shu orqali kredit milliy foydani o’rtacha foydaga
aylantirishga va uning massasini oshirishga yordam beradi.
2. Xalqaro hisob-kitoblarda asl pullarni (oltin, kumush) kredit pullar bilan
almashishi, shuningdek, naqdsiz to’lovlarning tezlashishi va rivojlanishi, naqd valuta
aylanmasini xalqaro kredit operatsiyalari bilan almashishi muomala xarajatlarini
iqtisod qiladi. Xalqaro kreditlar asosida xalqaro hisob-kitoblarning kredit vositalari
bo’lgan – veksel, chek, shuningdek, bank o’tkazmalari, depozit sertifikatlari va
boshqalar vujudga keldi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ssuda kapitalining
muomala vaqti tejalishi hisobiga kapitalning ishlab chiqarish funksiyasi yordamida
ishlab chiqarishni kengaytirishga va foydani ko’paytirishga erishish mumkin.
3. Kapitalning to’planishi va markazlashuvining tezlashishi. Chet el kreditlarini
jalb qilish hisobiga qo’shimcha qiymatni kapitallashtirish tezlashadi, individual
jamg’arish chegaralari kengayadi, bir mamlakat tadbirkorlarining kapitali boshqa
mamlakat mablag’lari hisobiga ko’payadi. Kredit ma’lum chegaralarda boshqa
mamlakatlarning kapitali, mehnati va mulkiga egalik qilish imkoniyatini beradi.

28Imtiyozli xalqaro kreditlarning yirik kompaniyalarga berilishi hamda mayda va o’rta
firmalarning jahon ssuda kapitallari bozoriga kirish imkoniyatini qisqarishi
kapitalning to’planishiga va markazlashuviga sabab bo’lmoqda.
Xalqaro kredit funksiyalarining mohiyati milliy va jahon xo’jaligining
rivojlanishiga qarab o’zgarib boradi. Zamonaviy sharoitlarda xalqaro kredit
iqtisodiyotni tartibga solish funksiyasini bajaradi hamda o’zi ham tartibga solish
obyekti hisoblanadi.
Xalqaro kreditning turli shakllarini umumiy ko’rinishda, kredit munosabatlarini
tavsiflovchi alohida jihatlari bo’yicha tasniflash mumkin.
Xalqaro kreditni manbalari bo’yicha ichki, tashqi va aralash kreditlashga hamda
tashqi savdoni moliyalashtirishga ajratish mumkin. Ular bir-biri bilan uzviy
bog’langan va tovarning eksportyordan importyorga tomon harakatining barcha
bosqichlariga – eksport tovarini ishlab chiqarish, uning yo’ldagi va omborga tushish
jarayonlariga (shuningdek, chegaradan tashqarida ham), tovarning ishlab chiqarish
jarayonida importyor tomonidan ishlatilishi va iste’mol qilinishiga xizmat qiladi.
Tovar sotish jarayoniga qanchalik yaqin bo’lsa, qarzdorga uning shartlari shunchalik
darajada ma’qul keladi.
Qarz mablag’lari qanday tashqi iqtisodiy bitimda belgilanishiga qarab
quyidagilarga bo’linadi:
– tijorat kreditlari – tashqi savdo va xizmatlar bilan bevosita bog’langan;
– moliyaviy kreditlar – har qanday maqsadlarga ishlatiladigan, shu jumladan
to’g’ri kapital qo’yilmalar, investitsion obyektlarni qurish, qimmatli qog’ozlarni sotib
olish, tashqi qarzni to’lash, valuta intervensiyasini o’tkazishlar;
– oraliq kreditlar – kapital, tovar va xizmatlarni olib chiqarishning aralash
shakllariga xizmat qilish uchun tayinlangan, masalan, pudrat ishlarini bajarish
shaklida bo’lishi mumkin.
Ko’rinishi bo’yicha kreditlar: tovar shaklida – asosan eksportyorlar tomonidan
xaridorlarga beriladigan va valuta shaklida – banklar tomonidan pul shaklida
beriladigan kreditlarga bo’linadi.

29Valutasi bo’yicha xalqaro kredit qarzdor mamlakatning valutasida yoki kreditor
mamlakatning valutasida, shuningdek, valuta savatida hisoblanadigan xalqaro valuta
birligida (SDR, yevro va b.) berilishi mumkin.
Xalqaro kredit manbalariga ko’ra tashqi savdoni ichki, tashqi (chet) va aralash
kreditlash hamda moliyalashtirish bo’yicha farqlanadi.
Xalqaro kreditni ko’rinishi bo’yicha 2 ta asosiy shaklga bo’lib ko’rsatish
mumkin:
1. Xalqaro bank krediti.
2. Xalqaro tijorat krediti.
Xalqaro bank krediti asosan valuta (pul) ko’rinishida bo’ladi. Xalqaro tijorat krediti
esa, odatda, tovar ko’rinishiga ega.
Ana shu 2 ta asosiy kredit shaklidan kelib chiqadigan bir qancha kreditlar
mavjud:
1. Firma (tijorat) krediti – odatda, eksportyor mamlakatning bir firmasi boshqa
mamlakatning importyoriga to’lovni kechiktirish shaklidagi ssuda berishi tushuniladi.
Tashqi savdoda tijorat krediti tovarli operatsiyalarga bog’liq hisob- kitoblarda keng
qo’llaniladi. Tijorat kreditining muddati (odatda, 2-7 yil) turlicha bo’ladi.
2. Vekselli kreditda eksportyor tovarni sotish haqida bitim tuzib, o’tkazma
veksel (tratta)ni importyorga jo’natadi, importyor tijorat hujjatlarini olib akseptlaydi,
ya’ni unda ko’rsatilgan muddatda to’lovni amalga oshirishga rozilik beradi.
3. Ochiq hisobvaraqlar bo’yicha beriladigan kredit. Bu kredit eksportyor va
importyor o’rtasidagi kelishuvga asoslanadi. Eksportyor jo’natilgan har bir tovarlar
qiymatini importyorning hisobiga qarz sifatida qayd qilib boradi. Importyor
shartnomada ko’rsatilgan vaqtda kredit summasini to’lab boradi. Ochiq hisobvaraqlar
bo’yicha beriladigan kreditlar faqatgina doimiy aloqada bo’lgan firmalar
o’rtasidagina amalga oshirilishi mumkin.
Tijorat kreditining yana bir turiga importyorning avans to’lovi (sotib oluvchining
avansi) ni kiritish mumkin. Bunda shartnoma tuzilayotgan paytda mol

30sotib oluvchi, ya’ni importyor tomonidan chet ellik mol yetkazib beruvchiga, odatda,
mashina, asbob-uskunalar (texnologiya) ning qiymatidan 10-15 foizi oldindan to’lab
beriladi.
Xaridor avansi eksportni kreditlashning bir shakli hisoblanadi va shu vaqtning
o’zida importyorning majburiyatini ta’minlovchi vositadir. Chunki importyor o’zi
buyurtma bergan tovarni sotib olishga majbur bo’ladi. Rivojlangan mamlakatlarning
import bilan shug’ullanuvchi firmalari rivojlanayotgan mamlakatlardan farqli
ravishda, xaridor avansidan shu davlatlarning qishloq xo’jalik mahsulotlarini olib
chiqib ketishda foydalanmoqdalar.
O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqaro valyuta-kredit
munosabatlarining o’rni
Bugun O’zbekistondagi ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida o’tkazilayotgan
tub o’zgarishlar o’z taraqqiyotining yangi bosqichiga ko’tariladi. O’zbekiston
iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlarini jahon andozalari darajasidagi yangi texnika
bilan ta’minlash uchun investitsiya mablag’lari ajratayotgan moliya institutlari oldiga
katta vazifalar qo’yilmoqda. Bu vazifani moliyalashning nafaqat an’anaiviy usuli
bank krediti va boshqa kreditlarga, balkim xorijiy valyuta-kredit munosabatlariga
tayangan holda amalga oshirilib kelinmoqda.
O’zbekistonda olib borilayotgan har tomonlama asoslangan xalqaro valyuta-
kredit munosabatlari mamlakatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va investsiya muhitiga ijobiy
ta'sir etishi bilan birga investitsiyalar kiritish ob'ektlarini jozibadorligini ham
oshirmoqda. Bular, o’z navbatida, ishlab chiqarishni modernizatsiya va
diversifikatsiya qilishga barcha moliyalashtirish manbalaridan keladigan
invetitsiyalar hajmini o’sib borishini ta'minlamoqda.
Xususan, 2021 yilda amalga oshirilgan keng ko’lamli islohotlar natijasida
asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi keskin oshib, 2021 yilga nisbatan 133,9 % ni
tashkil etdi.
2021 yil yanvar-dekabr oylarida 189,9 trln. so’m asosiy kapitalga
investitsiyalar o’zlashtirilib, ularning 70,7 % yoki 134,3 trln. so’m jalb etilgan

31mablag’lar hisobidan moliyalashtirilgan bo’lsa, korxona, tashkilot va aholining o’z
mablag’lari hisobidan 29,3 % yoki 55,6 trln. so’m moliyalashtirildi (3-rasm).
Investitsiyalarni moliyalashtirish manbalari bo’yicha, 2021 yilning yanvar-
dekabr oylarida markazlashgan moliyalashtirish manbalari hisobidan
moliyalashtirilgan asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushi o’tgan yilning mos
davridagi ulushiga nibatan 3,1 % punktga kamayib, 26,6 % ni yoki 50686,8 mlrd.
so’mni tashkil etdi.
3-rasm. 2021 yilda O’zbekistonda Respublikasida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi 10
Joriy davrda ham asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning aksariyat qismi
yangi qurilishga yo‘naltirilgan. Yangi qurilishga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi
24,324 mlrd so‘mni tashkil etib, jami o‘zlashtirilgan investitsiyalarning 59 foizini
tashkil etdi. Iqtisodiyotda mavjud ob’ektlarni kengaytirish, rekonstruksiya qilish,
modernizatsiyalash va texnik qayta qurollantirishga yo‘naltirilgan investitsiyalar
9,216 mlrd so‘mni tashkil etdi va Respublikada jami o‘zlashtirilgan
investitsiyalarning 22,3 foizini tashkil etdi.
Qolgan 18,7 foiz, ya’ni 7,688 mlrd so‘m boshqa xarajatlarga yo‘naltirildi 2021-
yil yanvar-dekabr oylarida o’zlashtirilgan to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar
hajmi jadal o’sib, 37171,3 mlrd. so’mni tashkil etdi va 2021- yilning
10
O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo’mitasi Press-relizlari, Toshkent,

32mos davridagi jami asosiy kapitaldagi ulushiga nisbatan 12,2 % punktiga ko’payib,
19,6 % ni tashkil etdi (4-rasm).
4-rasm. Asosiy kapitalga investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari bo’yicha tarkibi, mlrd. so’m 1
O‘zbekistonda yil boshidan buyon 41,239 mlrd so‘m asosiy kapitalga
investitsiyalar o‘zlashtirilib, ularning 53,6 foizi (22,1 trln so‘m) jalb etilgan
mablag‘lar hisobidan moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona, tashkilot va aholining o‘z
mablag‘lari hisobidan 46,4 foizi (19,1 trln so‘m) moliyalashtirildi. Bu haqda
O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi Investitsiyalar va qurilish statistikasi
boshqarmasi xabar qildi .
Asosiy kapitalga investitsiyalarning katta qismi, ya’ni jami investitsiyalarning
32,7 foizi korxona va tashkilotlarning o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan.
Shuningdek, tijorat banklar kreditlari va boshqa qarz mablag‘lari hisobidan 18,8 foiz,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri va boshqa xorijiy investitsiya va kreditlar 12,1 foiz, aholi
mablag‘lari 13,6 foiz, Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi 7,5 foiz, O‘zbekiston
kafolati ostida xorijiy kreditlar 8,8 foiz, Respublika byudjeti 3,4 foiz va Davlat
maqsadli jamg‘armalari 3,1 foiz, Bolalar sportini rivojlantirish jamg‘armasi hisobidan
esa 0,02 foiz asosiy kapitalga investitsiyalar o‘zlashtirildi.
1 1
O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo’mitasi Press-relizlari, Toshkent, 2021 yil, 4 bet

33Asosiy kapitalga investitsiyalar o’sish sur’atlarini moliyalastirish manbalari
bo’yicha eng yuqori ko’rsatkich kafolatlanmagan hamda boshqa xorijiy investitsiya
va kreditlarda kuzatilib, 2021 yilga nisbatan 4,1 marta o’sdi. Shuningdek, to’g’ridan-
to’g’ri xorijiy investitsiyalar hisobidan moliyalashtirilgan ivestitsiyalarda ham yuqori
o’sish sur’atlari – 3,6 martaga o’sish kuzatilib, bu mahsulot taqsimoti kelishuvi
shartlari asosida gaz-kimyo majmuasi qurilishi bilan “Mustaqillikning 25 yilligi”
konlarida qidiruv ishlarini yakunlash va ishlar olib borish, O’zbekiston Respublikasi
investitsiya bloklarida (Kultak-Qamashi, Muborak, Surxon, Ashibuloq va Koskud,
g’arbiy Farg’ona investitsiya bloklari) neft-gaz konlariga ishlov berish va geologik
qidiruv ishlarini amalga oshirish, hududlarda sement ishlab chiqarishini tashkil etish,
to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishni tashkil etish kabi yirik investitsiya
loyihalarining jadal o’zlashtirilgani bilan bog’liq.
Kafolatlanmagan xorijiy kreditlar hisobidan 2021-2021 yillarda
uglevodorodlarni qazib chiqarishni ko’paytirish bo’yicha Dastur doirasidagi
investitsiya loyihalar, basalt toshidan mineral plitalar ishlab chiqarish majmuasini
tashkil etish kabi yirik loyihalar amalga oshirilmoqda.
Hududlar kesimida moliyalashtirish manbalari bo’yicha asosiy kapitalga
investitsiyalar Toshkent shahriga yo’naltirilgan (o’sish sur’ati 142,5%). Shuningdek
investitsiyalarning asosiy hajmi Qashqadaryo va Navoiy viloyatlariga yo’nlatirilgan
(2-jadval).
Hududlar kesimida asosiy kapitalga investitsiyalar o’zlashtirilishi bo’yicha
2022 yilga nisbatan eng yuqori o’sish sur’ati 95,2 % ga o’sib Jizzax viloyatida
kuzatildi. Bu asosan sement zavodi qurilishi bilan bog’liq.
Shuningdek, Sirdaryo viloyatida ham yuqori o’sish surati kuzatilib, 2022 yilga
nisbatan 194,3 % ni tashkil qildi. Bunday natijani Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasida
bosqichma- bosqich energobloklarni modernizatsiya qilish bilan izohlash mumkin.
Xorazm viloyatida asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining 2022 yildagi
hajmiga nisbatan 167,1 % ni tashkil etishi Toshsokin tizimidagi sug’orish magistral
kanallarini qayta tiklash loyihasi bo’yicha amalga oshirilgan ishlar bilan bog’liq.

32 2-jadval
Hududlar kesimida moliyalashtirish manbalari bo’yicha asosiy kapitalga investitsiyalar 12
Jami
asosiy
kapitalga
investitsi
y alar,
mlrd.
so'm shu jumladan, moliyalashtirish manbalari bo’yicha (jamiga nisbatan % da):
Respubli
k a
byudjeti Korxona
va
tashkilotla
r ning o'z
mablag'lar
i Aholinin
g o'z
mablag'la
ri Xorijiy
investitsi
y a va
kreditlar Suv
ta'minoti va
kanalizatsiy
a tizimlarini
rivojlantiris
h
jamg'armasi Jismoniy
tarbiya va
sportni
rivojlantiris
h
jamg'armasi Tiklanish
va
taraqqiyot
jamg'armasi Bank
kreditlari va
boshqa
tashkilotlarnin
g qarz
mablag'lari
O'zbekiston
Respublikasi 189924,3 7,6 20,7 8,6 45,7 0,9 0,02 3,4 13,1
Qoraqalpog'iston
Respublikasi 8434,6 13,9 28,0 10,0 38,1 0,7 3,6 5,7
viloyatlar:
Andijon 8183,7 8,4 22,2 16,9 35,2 1,1 0,1 16,1
Buxoro 9867,0 7,6 12,5 12,9 52,9 1,0 - 0,4 12,7
Jizzax 7919,3 11,0 17,9 6,6 47,0 1,5 - 0,8 15,2
Qashqadaryo 23525,3 3,5 15,8 5,7 71,0 0,7 - 0,0 3,3
Navoiy 17775,3 2,4 9,0 6,4 38,9 0,4 0,03 17,1 25,8
Namangan 12187,0 4,7 24,8 11,2 43,6 0,7 - 3,3 11,7
Samarqand 9798,6 12,0 19,5 15,8 28,6 1,6 - 0,2 22,3
Surxondaryo 12232,4 5,4 10,9 8,2 61,8 1,1 - - 12,6
Sirdaryo 6129,2 9,8 18,2 3,7 46,5 1,4 - 0,4 20,0
Toshkent 16935,1 13,3 24,5 9,5 33,0 2,7 - 6,5 10,5
Farg'ona 9164,2 7,2 22,4 14,1 38,6 0,8 - 0,3 16,6
Xorazm 5566,8 8,7 13,4 18,2 42,2 1,4 0,5 3,6 12,0
Toshkent sh. 41497,9 6,7 30,6 4,2 43,3 0,2 3,2 11,8

352021 yil yanvar-iyunida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning umumiy
hajmi milliy valyutada 1 229,4 mlrd. so’mni (AQSH dollari ekvivalentidagi
hajmi – 15,0 million AQSH dollarini) yoki 2021 yilning mos davriga nisbatan o’sish
surhati 130,5 foizni tashkil qildi.
Moliyalashtirish manbalari va
mulkchilik shakllari bo’yicha
asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalarning taqsimlanishi
(2021 yil yanvar-iyunda) Jami shu jumladan: mulkchilik
shakllari bo’yicha:
davlat nodavlat
Jami investitsiyalar, mlrd. so’m 1 229,4 241,5 987,9
shu jumladan: moliyalashtirishmanbalari bo’yicha:
davlat byudjeti mablag’lari 84,3 75,7 8,6
davlat maqsadli jamg’armalari
mablag’lari 58,7 57,5 1,2
korxonalar va aholi
mablag’lari 690,8 103,2 587,6
chet el investitsiyalari
va kreditlari 120,9 - 120,9
bank kreditlari va boshqa
qarz mablag’lari 274,7 5,1 269,6
Bolalar sportini rivojlantirish
jamg’armasi mablag’lari - - -
Davlat byudjetidan ajratilgan investitsiyalar ijtimoiy sohani va hayotiy ta’minot
tizimini qo’llab quvvatlashga, Jizzax viloyati infrastrukturasini rivojlantirishga
qaratilgan manzilli investitsiya dasturlarini amalga oshirish uchun yo’naltirilgan.
2021 yilning yanvar-iyun holatiga alohida iqtisodiy faoliyat turlari
bo’yicha asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar tarkibi

36
Iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha
asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalar
(mlrd. so’m) Yanvar-iyun
2021 y. Umumiy
hajmga
nisbatan
foizda 20 22 y. Umumiy
hajmga
nisbatan
foizda
Jami 712,2 100,0 1 229,4 100,0
shu jumladan: iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha:
qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi 33,5 4,7 152,7 12,4
tog’–kon sanoati 7,1 1,0 3,1 0,3
ishlab chiqarish sanoati 95,1 13,4 261,3 21,3
elektr, gaz, bug’ bilan ta’minlash
va havoni konditsiyalash 6,6 0,9 52,5 4,3
suv bilan ta’minlash, kanalizatsiya
tizimi, chiqindilarni yig’ish
va utilizatsiya qilish 23,8 3,3 17,3 1,4
qurilish 19,0 2,7 55,8 4,5
ulgurji va chakana savdo, motorli
transport vositalari
va mototsikllarni ta’mirlash 31,1 4,4 29,8 2,4
tashish va saqlash 64,1 9,0 50,8 4,1
yashash va ovqatlanish bo’yicha 11,1 1,6 25,3 2,1

37xizmatlar
axborot va aloqa 18,0 2,5 6,3 0,5
moliyaviy va sug’urta faoliyati 4,2 0,6 5,1 0,4
professional, ilmiy va texnik faoliyat 18,3 2,6 3,5 0,3
Ta’lim 30,5 4,3 20,8 1,7
sog’liqni saqlash va ijtimoiy
xizmatlar ko’rsatish 19,5 2,7 72,4 5,9
Boshqa iqtosodiy faoliyat
turlaridan tashqari:
turar – joy binolari qurilishiga
investitsiyalar 299,9 42,1 400,4 32,6
San’at, ko’ngil ochish va dam olish 9,2 2,7 3,0 0,2
boshqa faoliyat turlari 21,2 1,5 69,3 5,6
Iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha tog’–kon sanoatida – 3,1 mlrd. so’m (jami
invetitsiyalar xajmida 0,3 foiz), ishlab chiqarish sanoatida – 261,3 mlrd. so’m, (21,3
foiz) shundan oziq–ovqat mahsulotlari, ichimliklar va tamaki mahsulotlari 21,4 mlrd.
so’m (1,0 foiz), to’qimachilik mahsulotlari va kiyim – 56,7 mlrd. so’m (4,6 foiz),
kimyo mahsulotlari – 3,4 mlrd. so’m (0,3 foiz), nometall mineral mahsulotlar – 107,1
mlrd. so’m (8,7 foiz), metallurgiya – 1,1 mlrd. so’m (0,1foiz), elektr, gaz, bug’ bilan
ta’minlash va havoni konditsiyalash – 52,5 mlrd. so’m (4,3 foiz), qurilish – 55,8 mlrd.
co’m (4,5 foiz), tashish va saqlash– 50,8 mlrd. so’m (4,1foiz), ulgurji va chakana
savdo, motorli transport vositalari va mototsikllarni tahmirlash – 29,8 mlrd. so’m (2,4
foiz), axborot va aloqa 6,3 mlrd. so’m (0,5 foiz), professional, ilmiy va texnik
faoliyat – 3,5 mlrd. so’m (0,3 foiz), tahlim – 20,8 mlrd. so’m (1,7 foiz), boshqa
iqtisodiy faoliyat turlaridan tashqari: turar joy binolari qurilishiga – 400,4 mlrd.
so’mlik (32,6 foiz) investitsiyalar o’zlashtirildi.

38Asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiyalar
2021 yil yanvar-iyunida asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiya va
kreditlarning umumiy hajmi 120,9 mlrd. so’mni yoki 2021 yilning mos davriga
nisbatan 146,4 foizni tashkil qildi.
Asosiy kapitalga
kiritilgan xorijiy
investitsiya va
kreditlarning tarkibi
(2021 yilning yanvar-
iyunida) Mlrd. so’m Umumiy xajmga nisbatan foizda
davlat kafolati
ostida to’g’ridan-to’g’ri
va boshqalar
Jami asosiy kapitalga
kiritilgan xorijiy
investitsiya va kreditlar 120,9 14,5 106,4
shu jumladan:
davlat - - -
Nodavlat 120,9 14,5 106,4
Hisobot davrida Jizzax viloyati bo’yicha to’g’ridan – to’g’ri xorijiy investitsiya
va kreditlarning, jami xorijiy investitsiya va kreditlardagi nodavlat sektoriga kiritilgan
ulushi 100 foizni tashkil qildi.

39Xorijiy investitsiya va kreditlarning alohida iqtisodiy faoliyat
turlari bo’yicha taqsimlanishi
Xorijiy investitsiya va kreditlarning iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha salmoqli
qismining o’zlashtirilishi Ishlab chiqarish sanoatiga to’g’ri kelib, jami investitsiya
xajmida – 0,008 foizni tashkil qildi va 2021 yilning yanvar-iyuniga nisbatan 35 foizga
o’sgan, mos ravishda axborot va aloqa – 0,0004 foizni (22,8 foizga) tashkil qildi.
Ijtimoiy soha ob'ektlarini qurish
Uy–joy qurilishida 400,4 mlrd. so’mlik investitsiyalar o’zlashtirildi yoki jami
investitsiyalar xajmining 32,6 foizni tashkil qildi.

40 2021 yilning yanvar-iyunida
yangi qurilish va rekonstruktsiya
hisobidan foydalanishga
topshirilgan turar–joy va ijtimoiy
soha ob'ektlari Barcha manbalar hisobidan
Foydalanishga
topshirildi 2021 yil
yanvar-iyuniga
nisbatan foizda
jami shu
jumladan
: qishloq
joylarda jami shu
jumladan
: qishloq
joylarda
Uy–joy, umumiy maydoni
mingkv.m 311,0 214,6 89,7 101,7
undan:
yakka tartibdagi uy–joylar 309,6 213,2 93,8 109,6
yakka tartibdagi uy–joylar
namunaviy loyihalar bo’yicha
shahar va qishloq joylarda 1,4 1,4 8,4 8,4
Umumiy tahlim va maxsus
maktablar, o’quvchilar soni - - - -
Suv tarmoqlari, km 124,9 85,0 93,8 88,0
Gaz tarmoqlari, km 21,1 4,5 84,1 34,4
2021 yil yanvar-iyunida umumiy maydoni 311,0 ming kv.m. bo’lgan 1788
mingta uy (2021 yilning yanvarg’-dekabriga nisbatan 89,7 foiz), shu jumladan qishloq
joylarida 214,6 ming kv.m. bo’lgan 1 178 mingta (101,6 foiz) uy–joy foydalanishga
topshirildi.
Kommunal qurilishda 124,9 km suv tarmoqlari (85,0 km qishloq joylarda) va
21,1 km gaz tarmoqlari (4,5 km qishloq joylarda) ishga tushirilib, mos ravishda 2021
yil yanvar-iyuniga nisbatan 93,8 va 84,1 foizni, qishloq joylarda esa bu ko’rsatkich
suv tarmoqlari 88,0 foizni, gaz armoqlari 34,4 foizni tashkil qildi.
Kasalxonalar, ambulatoriya – poliklinika muassasalari va qishloq vrachlik
punktlari yangi qurilish va kapital rekonstruktsiya hisobiga 801,8 mlrd. so’mlik

41investitsiyalar o’zlashtirildi va bu sog’liqni saqlash sohasida o’zlashtirilgan
investitsiyalarning 6,5 foizini tashkil qildi.
Tahlim jarayonini yanada takomillashtirish bo’yicha amalga oshirilayotgan
chora–tadbirlar doirasida umumtahlim va ixtisoslashtirilgan aktablarni qurish va
kapital rekonstruktsiya hisobiga 208,0 mlrd. so’mlik investitsiyalar o’zlashtirildi yoki
tahlim sohasiga kiritilgan investitsiyalarning 1,7 foizini tashkil qildi.
Suv tarmoqlari qurilishiga 6,0 mlrd. so’m, shundan davlat byudjeti mablag’lari
hisobidan 0,7 mlrd. so’m (umumiy hajmning (11,7 foizi), aholi mablag’lari hisobidan
0,7 mlrd. so’m (11,7 foizi) moliyalashtirishning boshka manbalari xisobidan 4,6 mlrd.
Sum (umumiy hajmning (76,6 foizi), o’zlashtirildi.
Gaz tarmoqlari qurilishiga 0,2 mlrd. so’m, shundan aholi mablag’lari hisobidan
0,2 mlrd. so’m (umumiy hajmning 100,0 foizi) o’zlashtirildi.
Qurilish faoliyati
2021 yil yanvar-iyunida 700,2 mlrd. so’mlik qurilish ishlari bajarilib, o’sish
surhati 2021 yilning yanvar-iyuniga nisbatan 105,7 foizni tashkil etdi.
Mulkchilik shakllari bo’yicha qurilish
ishlari tarkibi yanvar-iyun
2021 y. 2021 y.
Qurilish ishlari, mlrd. so’m 535,7 700,2
shu jumladan:
davlat 43,9 42,3
nodavlat 491,8 657,9
Mulkchilikning nodavlat shaklidagi qurilish tashkilotlari tomonidan 657,9 mlrd.
so’mlik qurilish ishlari bajarilgan bo’lib, jami qurilish ishlari xajmining 94,0 foizini
tashkil qildi.
Hisobot davrida Jizzax viloyati bo’yicha jami qurilish ishlari xajmi 700,2 mlrd.
so’m nodavlat sektorining ulushi 94,0 foizni tashkil qildi.
Qurilish ishlari umumiy hajmining 81,9 foizi yangi qurilish, rekonstruktsiya
qilish, kengaytirish va korxonalarni texnik qayta qurollantirishga, 18,1 foizi esa
kapital, joriy tahmirlashga va boshqa qurilish pudrat ishlariga to’g’ri keldi.

425. O’zbekistonning xalqaro valyuta kredit mulosabatlarida rolini
oshirish yo’nalishlari
Mamlakatimiz iqtisodiyotini tarkibiy o’zgartirishdagi davlat siyosati –
respublikamizning iqtisodiy va siyosiy mustaqilligini ta'minlay oladigan va
xalqimizni farovon yashashi uchun munosib shart-sharoitlar yaratib berishga qodir
bo’lgan batamom yangi xo’jalik majmuasini yaratishga qaratilgan. Ana shu siyosatni
amalga oshirish uchun iqtisodiyotni tarkibiy o’zgartirishlarning asosiy yo’nalishlari
ishlab chiqilgan 20
.
O’zbekistonning jahon iqtisodiyotiga qo’shilishining shart-sharoitlari va
tashqi iqtisodiy faoliyatini amalga oshirish imkoniyatlari Respublika davlat
mustaqilligini qo’lga kiritishi bilan vujudga kela boshladi. Bunday vaziyatda tashqi
iqtisodiy majmuani boshqarishning o’ziga xos tizimini shakllantirish, tashqi
aloqalarni yo’lga qo’yish borasida qoida va tamoyillarni ishlab chiqish,
respublikaning jahon iqtisodiy tizimiga qo’shilish yo’llarini belgilash taqozo etiladi.
Respublika tashqi siyosatini amalga oshirishning asosiy tamoyillari teng huquqlilik
va o’zaro manfaatdorlik negizida qurilsa, uning qoidalari ikki tomonlama va ko’p
tomonlama shartnoma munosabatlarida o’zaro manfaatli aloqalar o’rnatish,
xalqaro iqtisodiy ittifoqlar doirasidagi hamkorlikni chuqurlashtirishga asoslanadi.
O’zbekistonning xalqaro mehnat taqsimoti va jahon xo’jalik aloqalarida
ishtirok etishning asosi ochiq turdagi iqtisodiyotni vujudga keltirishdir. Shu sababli
respublikamiz mustaqillikka erishgandan keyin qisqa davr ichida 80 dan ortiq davlat
bilan diplomatiya munosabatlarini o’rnatdi, dunyoning 20 dan ortiq davlatida
diplomatiya elchixonalarini ochdi, ko’pgina xalqaro tashkilotlar – BMТ iqtisodiy
muassasalari, Jahon banki, Хalqaro bank, Хalqaro valyuta fondi, Хalqaro moliya

43korporatsiyasi, Iqtisodiy taraqqiyotga ko’maklashuvchi tashkilot kabi boshqa xalqaro
moliyaviy-iqtisodiy tashkilotlarga a’zo bo’lib kirdi.
O’zbekistonning jahon xo’jaligiga integratsiyalashuvi jarayonlarining o’ziga
xos xususiyatlari to’g’risida to’xtalib, birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov shunday
degan edi: “Integratsiya haqida gapirar ekanmiz, manfaatlar birikuvining xilma-xil
mexanizmlari va shakllari hamda integratsiya turlari mavjudligiga asoslanamiz.
Bunga sherikchilik va hamkorlik qilishga intilayotgan mamlakatlarning boshlang’ich
shart-sharoitlari turlichaligi sababdir. O’zbekiston bir vaqtning o’zida turli darajalarda
– dunyo miqyosida va mintaqa ko’lamida – integratsiya jarayonlarida qatnashsa-da,
ammo bir muhim qoidaga: bir davlat bilan yaqinlashish hisobiga boshqasidan
uzoqlashmaslikka amal qiladi. Shu sababli O’zbekistonning jahon hamjamiyatidagi
integratsiyalashuvi serqirra jarayondir” 21
.
Bugungi kunda O’zbekistonning jahon xo’jaligiga integratsiyalashuvi ko’p
darajali tizim sifatida amal qilib, uni quyidagi beshta darajaga ajratish mumkin:
 global;
 transkontinental;
 mintaqalararo;
 mintaqaviy;
 mahalliy.
O’zbekistonning global darajada amalga oshiriluvchi strategik integratsion
vazifasi – bu mamlakatdagi barcha xo’jalik sub’ektlarining tashqi bozor bilan o’zaro
aloqasini ta’minlash uchun teng huquqli va milliy manfaatlarga mos keluvchi shart-
sharoitlarni yaratish asosida uning xalqaro valyuta-moliya va savdo mexanizmlariga
bevosita qo’shilishidir. O’zbekistonning BMТ, Yevropada xavfsizlik va hamkorlik
tashkiloti (OBSE), Yevropa hamjamiyati, NAТO, Jahon banki, Хalqaro valyuta fondi,
Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (EKO) kabi tashkilotlar faoliyatidagi faol ishtiroki
uning jahon xo’jaligiga yanada kengroq integratsiyalashuvini ta’minlaydi.

4421
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik

45O’zbekistonning transkontinental darajada amalga oshiriluvchi integratsion
vazifasi – bu xalqaro transosiyo Iqtisodiy xamkorlik tashkiloti (EKO) doirasidagi
o’zaro aloqalarni yanada kuchaytirishdan iborat. Bu tashkilot 1992 yilda tashkil
etilgan bo’lib, o’z ichiga Osiyo qit’asining 10 ta davlati (Тurkiya, Eron, Pokiston,
Afg’oniston, O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Тojikiston, Тurkmaniston va
Ozarbayjon)ni oladi. Uning asosiy maqsadi – xo’jalikning transport,
kommunikatsiyalar, sanoat, qishloq xo’jaligi, savdo, turizm, ishchi kuchi resurslarini
rivojlantirish kabi sohalarida mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yo’lga
qo’yishdan iborat.
O’zbekistonning mintaqalararo darajada yangi mustaqil davlatlar – MDH
mamlakatlari bilan integratsiyaga kirishadi. O’zbekiston birinchilar qatorida MDHni
tashkil etish g’oyasini qo’llab-quvvatladi, uning tashkilotchilari tarkibiga kirdi,
integratsion va kooperatsion aloqalarini mustahkamlash hamda uning Хalqaro
iqtisodiy qo’mita (MEK), Davlatlararo bank (MGB), MDH Statistika qo’mitasi kabi
institutsional tuzilmalarini shakllantirishda faol ishtirok etmoqda.
O’zbekistonning mintaqaviy darajadagi integratsiyasi – bu umumiy tarixga,
yagona madaniy an’analarga, o’xshash turmush tarzi va mentalitetga ega bo’lgan
qardosh xalqlarni birlashtiruvchi Markaziy Osiyo mamlakatlari o’rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash va rivojlantirishdan iborat. Bunday integratsion
aloqaning aniq shakli sifatida 1992 yilning yanvar oyida tashkil etilgan Markaziy
Osiyo mintaqaviy hamkorligi (SARS) tashkil etildi.
Yana bir istiqbolli, kuchli salohiyatga ega bo’lgan mintaqaviy birlashmalardan
biri – Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShOS)dir. Bu tashkilot 2001 yilning 15 iyunida
oltita – O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Тojikiston, Rossiya va Хitoy
mamlakatlari hamkorligida tashkil etildi.
O’zbekistonning Shanxay hamkorlik tashkiloti mamlakatlari bilan iqtisodiy
integratsiyasining kuchayishi ko’p jihatdan mazkur mamlakatlarning milliy
manfaatdorligi bilan belgilanadi. Eng avvalo, O’zbekiston raqobat jihatidan nisbatan
ustunlikka ega bo’lgan ishlab chiqarish sohalari tovarlari – paxta xom ashyosi,

46mashinasozlik, kimyo sanoati, qurilish materiallari sanoati, elektr energetikasi
tovarlarining savdosini kengaytirishi maqsadga muvofiqdir.
O’zbekistonning jahon hamjamiyatiga kirib borishi BMТning respublikada
amalga oshirayotgan iqtisodiy, ta’lim, sog’liqni saqlash, madaniyat, fan sohalarida
amalga oshirilayotgan loyihalarida ham namoyon bo’ladi. Yevropa Ittifoqiga a’zo
bo’lgan mamlakatlar bilan iqtisodiy va savdo sohasidagi hamkorlik, NAТOning
«Тinchlik yo’lidagi sheriklik» dasturida mamlakatimiz ishtiroki uning jahon xo’jaligi
qo’shilishning navbatdagi yo’nalishidir.
O’zbekistonning Хalqaro valyuta fondi va jahon banki bilan hamkorligi tashqi
iqtisodiy faoliyatini amalga oshirishdagi navbatdagi yo’nalishdir. Bu yo’nalishda
ХVF bilan tizimli qayta qurilishlarni mablag’ bilan ta’minlash, tizimli va
makroiqtisodiy siyosat sohasidagi tadbirkorlarni qo’llab-quvvatlash dasturlari
maqullandi.
Jahon bank tashkilotlari – Хalqaro ta’mirlash va rivojlanish banki (ХТRB),
Хalqaro rivojlanish uyushmasi (ХRU), Хalqaro moliya korporatsiyasi (ХMK) va
Investitsiyalarni kafolatlash xalqaro agentligi (IKХA) bilan hamkorlik
O’zbekistonning tashqi iqtisodiy strategiyasini amalga oshirishda muhim rol
o’ynaydi. Хalqaro moliya korporatsiyasi (ХMK) ham O’zbekistonda bir qator
loyihalarni amalga oshirishda ishtirok etmoqda.
O’zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatini amalga oshirishda Yevropa
tiklanish va taraqqiyot banki (YeТТB) alohida rol o’ynaydi.
Shunday qilib, O’zbekistonning jahon hamjamiyatiga qo’shilishida dunyo
mamlakatlari, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar bilan hamkorlik hal qiluvchi o’ringa
ega bo’lib, bu milliy iqtisodiyotning baynalmilallashuvini kuchaytiradi hamda
iqtisodiy taraqqiyotini yuqori bosqichga ko’tarishning asosiy tashqi omillari
hisoblanadi.

47Xulosa
Xalqaro valuta-kredit munosabatlari – bozor iqtisodiyotining tarkibiy qismi va
eng murakkab jarayonlaridan biridir. Ko’plab omillar ta’sirida xalqaro valuta- kredit
munosabatlarimurakkablashmoqda va hozirgi sharoitda o’zining o’ta beqarorligi bilan
ahamiyatlidir.
Pulning jahon xo’jaligida amal qilishi va turli xalqaro iqtisodiy aloqalarga
(tashqi savdo, ishchi kuchi va kapital migratsiyasi, daromadlar, qarzlar va
subsidiyalar oqimi, ilmiy-texnikaviy mahsulotlarni ayirboshlash, turizm va h.k.)
xizmat qilishi bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar xalqaro valyuta-kredit
munosabatlari deb ataladi. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari pulning xalqaro
to’lov munosabatida amal qilish jarayonida vujudga keladi. Valyuta – bu mamlakatlar
pul birligi (masalan, so’m, dollar, funt sterling va h.k.). Har bir milliy bozor o’zining
milliy valyuta tizimiga ega bo’ladi.
Xalqaro valuta munosabatlari – valutaning jahon xo’jaligida amal qilishi
borasida shakllanadigan va milliy xo’jaliklar faoliyati natijalarining o’zaro
almashuviga xizmat ko’rsatadigan ijtimoiy munosabatlar yig’indisidir.
Xalqaro kredit - bu ssuda kapitaliing xalqaro miqyosida harakati bo’lib, bu
harakat tovar va valyuta ko’rinishidagi mablag’larni qaytarib berishlik, muddatlilik va
xaq to’lashlik asosida berish bilan bog’liqdir.
Mamlakatning ishlab chiqarish salohiyati, iqtisodiy rivojlanish darajalari,
moddiy va ma'naviy ishlab chiqarish sifatlari va hajmining o’sishi, ishlab chiqarish
infratuzilmasining tarakqiyoti ko’p jihatdan xalqaro valyuta-kredit munosabatlariga
bog’liq.
Shunigndek, xalqaro valuta-kredit munosabatlari jamiyatda moddiy va
nomoddiy ishlab chiqarish sohalariga maqsadli va asoslangan investitsiyalar jalb
etishni o’zida aks ettiradi. U yoki bu davlatning zamonaviy xalqaro valuta-kredit
munosabatlari iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, qishloq
xo’jaligini ko’tarish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, aholini ish bilan
ta'minlash, fan va texnikani rivojlantirish va shuningdek, ekologik muammolarni hal
etish bilan ajralib turadi.

48O’zbekistonda islohotlarning hozirgi bosqichida Xalqaro valuta-kredit
munosabatlarining bosh maqsadi – iqtisodiyotda tarkibiy o’zgartirishlarni,
modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini amalga oshirish uchun korxonalar va
kompaniyalarning investitsion faolligini yanada kuchaytirish, iqtisodiytoni
raqobatbardoshligini ta’minlash, markazlashmagan investitsiyalarni ko’paytirish,
iqtisodiyotga ko’proq investitsiyalarni jalb qilishdir.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, xalqaro valuta-kredit munosabatlarida
strategik investorlar ko’p miqdordagi mablag’larni birinchi navbatda iqtisodiyoti o’z
ichki imkoniyatlari asosida barqaror va izchil ravishda rivojlanayotgan mamlakatlarga
yo’naltiradi. Aynan shunday mamlakatlardagina qo’yilgan mablag’lar saqlanishiga va
barqaror foyda olishga mo’ljal qilsa bo’ladi. Ichki va xorijiy investorlarni birinchi
navbatda minimal darajadagi soliq imtiyozlari emas, balki biznesdagi keyingi qulay
va maqbul istiqbollar qiziqtiradi. Qolaversa, ular eng avvalo mintaqalarning emas,
balki mamlakatning xatarlilik darajasini hisobga oladi.

49Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: O’zbekiston, 2021 y.
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli
Farmoni. 2021 yil 7 fevral.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. 2022 yil, 24 yanvar.
4. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi
Davlat ilmiy nashriyoti. 04.02.2021. Toshkent.
5. Красавина Л.Н.Международные валютно-кредитные и финансовые
отношения. —М.: «ФиС». 2021 г.
6. Платонова И.Н. Валютный рынок и валютное регулирование. -М.:
«ФиС». 2021 г.
7. Бержанов С.А. Валютная система, валютный рынок и валютные
операции. - Нукус. 2021
8. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari. Kasb-hunar kollejlari uchun o’quv
qo’llanma / Mualliflar: Xudoyberdiev Z.Y., Qahhorov, Z.Y., Umarov Z.A., Sohibov
O.Q. – T.: “IQTISOD – MOLIYA”, 2021.

Kirish………………………………………………………………………	3
1. Valyutamunosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari………………………………………………………………	5
2. Xalqaro kredit, uning mohiyati. Xalqaro kredit munosabatlari…………	10
3. Xalqaro kreditning tamoyillari, shakllari va turlari……………………..	17
4. O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqarovalyuta-kredit munosabatlarining o’rni…………………………………………………...	28
5. O’zbekistonning xalqaro valyuta kreditmulosabatlarida rolini oshirish yo’nalishlari…………………………………………………......................	40
Xulosa……………………………………………………………………...	44
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………..	46

Купить