Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 650.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 23 Сентябрь 2019
Расширение ppt
Раздел Презентации
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

Валюта муносабатлари ва валюта тизими

Купить
Валюта муносабатлари ва валюта Валюта муносабатлари ва валюта тизимитизими 1.1. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ўзбекистон Республикаси Президенти И.Каримовнинг “Барча режа ва дастурларимиз И.Каримовнинг “Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз тараққиётини юксалтириш, Ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади” асаридан келиб чиққан ҳолда қилади” асаридан келиб чиққан ҳолда фаннинг мақсади ва вазифаси.фаннинг мақсади ва вазифаси. 2.2. Валюта муносабатлари тушунчасининг Валюта муносабатлари тушунчасининг мазмуни. мазмуни. 3.3. Валюта муносабатларининг иштирокчилариВалюта муносабатларининг иштирокчилари вава валюта муносабатларининг юзага келишида валюта муносабатларининг юзага келишида халқаро савдонинг роли. хал 1.1. Валюта муносабатлари тушунчасининг мазмуни. Валюта муносабатлари тушунчасининг мазмуни. Хар қандай давлат иқтисодида пул мухим ахамиятни касб этади , жамиятнинг ишлаб чиқариш , тақсимот , муомала ва истеъмол жараёнларини қамраб олади , кенгайтирилган такрор ишлаб чиқариш учун шароит яратиб беради . Пул ва иқтисод ўзаро узвий боғлиқ бўлган элементлардир. Агар жамият иқтисодида муаммолар пайдо бўлса, албатта бундай муаммолар, ўзининг салбий аксини жамиятнинг пул муомаласида топади ВалютаВалюта - жахон бозорида, давлатлар ўртасида пул - жахон бозорида, давлатлар ўртасида пул вазифаларини бажарувчи, давлатларнинг вазифаларини бажарувчи, давлатларнинг миллий пул бирлигидир. Масалан, Америка миллий пул бирлигидир. Масалан, Америка қўшма Штатлари “доллари”, Буюк қўшма Штатлари “доллари”, Буюк Британия “фунт стерлинги”, Канада Британия “фунт стерлинги”, Канада “доллари”, Франция “франки”, Германия “доллари”, Франция “франки”, Германия “маркаси” ва шу кабилар.“маркаси” ва шу кабилар. 2.2. Валюта муносабатлари тушунчасининг мазмуни.Валюта муносабатлари тушунчасининг мазмуни.  Замонавий шароитда валюта Замонавий шароитда валюта жараёнларини тартибга солиш, валюта жараёнларини тартибга солиш, валюта чегараланишларини ва солиқларни чегараланишларини ва солиқларни хисобга олмаган холда, валюта хисобга олмаган холда, валюта курсларини тартибга солиш билан курсларини тартибга солиш билан боғлиқ. Бундай тартибга солишнинг боғлиқ. Бундай тартибга солишнинг амалий инструментлари давлатда амалий инструментлари давлатда унчалик кўп эмас, улар валюта бозори унчалик кўп эмас, улар валюта бозори механизмига тўғридан-тўғри аралашув - механизмига тўғридан-тўғри аралашув - расмий интервенция деб аталмиш ва расмий интервенция деб аталмиш ва пул-кредит муносабатларини тартибга пул-кредит Халқаро валюта Халқаро валюта муносабатларимуносабатлари  .– бу, валютанинг жахон хўжалигида амал .– бу, валютанинг жахон хўжалигида амал қилиши борасида шаклланадиган ва қилиши борасида шаклланадиган ва миллий хўжаликлар фаолияти миллий хўжаликлар фаолияти натижаларининг ўзаро алмашувига хизмат натижаларининг ўзаро алмашувига хизмат кўрсатадиган ижтимоий муносабатлар кўрсатадиган ижтимоий муносабатлар йиғиндисидир. Ёки давлатлар, жахон йиғиндисидир. Ёки давлатлар, жахон валюта бозорининг субъектлари, муайян валюта бозорининг субъектлари, муайян давлатнинг резидент ёки норезидент давлатнинг резидент ёки норезидент шахслари орасида валюталарни сотиш, шахслари орасида валюталарни сотиш, сотиб олиш, мажбуриятларни бажариш ва сотиб олиш, мажбуриятларни бажариш ва бошқа шу каби жараёнларда вуж  Резидент шахслар – бу муайян давлат Резидент шахслар – бу муайян давлат худудида яшаётган ва фаолият худудида яшаётган ва фаолият кўрсатаётган хамда шу давлатнинг кўрсатаётган хамда шу давлатнинг фуқароси бўлган юридик ва жисмоний фуқароси бўлган юридик ва жисмоний шахслардир.шахслардир.  Норезидент шахслар - бу муайян давлат Норезидент шахслар - бу муайян давлат худудида яшаётган ва фаолият кўрсатаётган, худудида яшаётган ва фаолият кўрсатаётган, лекин шу давлатнинг фуқароси бўлмаган лекин шу давлатнинг фуқароси бўлмаган юридик ва жисмоний шахслардир. Масалан, юридик ва жисмоний шахслардир. Масалан, элчихоналар, ваколатхоналар, чет эл фирма ва элчихоналар, ваколатхоналар, чет эл фирма ва компанияларининг филиаллари ва шу кабилар.компанияларининг филиаллари ва шу кабилар.  Масалан, тарихий масштабларга назар соладиган Масалан, тарихий масштабларга назар соладиган бўлсак, улар қуйидагича: 1887 йилда Чор бўлсак, улар қуйидагича: 1887 йилда Чор Россиясининг 1 рубли заминида 0,774234 грамм Россиясининг 1 рубли заминида 0,774234 грамм олтин бор эди ёки 1 рубль 0,774234 грамм олтин олтин бор эди ёки 1 рубль 0,774234 грамм олтин қийматини ифодалар эди. 1922-24 йилларда қийматини ифодалар эди. 1922-24 йилларда Советлар томонидан чиқарилган 1 червонецда Советлар томонидан чиқарилган 1 червонецда 7,74234 грамм олтин бор эди. Буюк Британия фунт 7,74234 грамм олтин бор эди. Буюк Британия фунт стерлинги заминида эса 1821 йилда 7,322365 стерлинги заминида эса 1821 йилда 7,322365 грамм, Германия маркасида 1873 йилда 0,385422 грамм, Германия маркасида 1873 йилда 0,385422 33 .. Валюта муносабатларининг иштирокчилариВалюта муносабатларининг иштирокчилари вава валюта муносабатларининг юзага келишида халқаро валюта муносабатларининг юзага келишида халқаро савдонинг роли.савдонинг роли. Олтин демонетизация сини объектив ва субъектив сабаблари Олтин пуллар замонавий талабларига жавоб бермаслиги Кредит пуллар олтинни сиқиб чиқариши АҚШ ни валюта сиёсати  Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1993 йил 7 майдаги Махкамасининг 1993 йил 7 майдаги 842-XII рақамли қарорига асосан 842-XII рақамли қарорига асосан Ўзбекистон Республикаси худудида Ўзбекистон Республикаси худудида валюта муносабатларини валюта муносабатларини мувофиқлаштирувчи “Валютани мувофиқлаштирувчи “Валютани тартибга солиш” қонуни амал қила тартибга солиш” қонуни амал қила бошлади.бошлади.  1992 йилнинг 19 октябрида 14 1992 йилнинг 19 октябрида 14 рақамли хат билан Ўзбекистон рақамли хат билан Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Республикаси Марказий банки “Ўзбекистон Республикаси Марказий “Ўзбекистон Республикаси Марказий банки муассасаларининг валюта банки муассасаларининг валюта алмаштириш шахобчаси хақидаги алмаштириш шахобчас 44 .. Валюта тизими ва унинг элементлари. Валюта тизими ва унинг элементлари. Пул тизими қийматнинг пул шакли пайдо бўлиши, пул вазифасини ноёб металларга ва сўнг олтинга ўтиши билан вужудга келади. Бунда, пул тизимини ташкил этиш асослари барча мамлакатлар учун умумий бўлган. Бу, биринчи н авбатда, пул металлидан тангаларнинг эркин зарб этилиши, тўсқинликсиз қиймат белгиларининг олтинга ва олтиннинг бир мамлакатдан бошқа мамлакатга эркин харакатини таъминлайди.  Валюта тизими – бу, миллий Валюта тизими – бу, миллий қонунчилик ёки давлатлараро қонунчилик ёки давлатлараро келишувлар билан мустахкамланган келишувлар билан мустахкамланган валюта муносабатларини ташкил валюта муносабатларини ташкил этиш ва мувофиқлаштиришнинг этиш ва мувофиқлаштиришнинг шаклидир.шаклидир. Валюта тизими – бу, хўжалик Валюта тизими – бу, хўжалик алоқаларининг байналминаллашуви алоқаларининг байналминаллашуви асосида тарихан шаклланган, валюта асосида тарихан шаклланган, валюта амали билан боғлиқ иқтисодий амали билан боғлиқ иқтисодий муносабатлар йиғиндисидир.муносабатлар йиғиндисидир.  Валюта тизими – бу, давлатлараро Валюта тизими – бу, давлатлараро шартномалар ва келишувлар билан шартномалар ва келишувлар билан белгиланадиган, халқаро валюта белгиланадиган, халқаро Валюта тизими Миллий валюта тизими Жахон валюта тизими Худудий валюта тизими Миллий валюта тизимининг Миллий валюта тизимининг элементлариэлементлари  миллий валюта ва унинг номи;миллий валюта ва унинг номи; миллий валюта паритетини белгилаш;миллий валюта паритетини белгилаш;  миллий валютанинг конвертация шартлари;миллий валютанинг конвертация шартлари;  миллий валюта курсининг режими;миллий валюта курсининг режими;  халқаро кредит муомала қуролларидан фойдаланишни халқаро кредит муомала қуролларидан фойдаланишни чегаралаш (регламентация);чегаралаш (регламентация);  халқаро захира активлари таркибий қисмлари халқаро захира активлари таркибий қисмлари (компонентлари) ўртасидаги нисбатни аниқлаш;(компонентлари) ўртасидаги нисбатни аниқлаш;  мамлакат халқаро хисоб-китобларини чегаралаш мамлакат халқаро хисоб-китобларини чегаралаш (регламентация);(регламентация)  жахон бозори хўжалиги ривожланиши жахон бозори хўжалиги ривожланиши асосида шаклланган ва давлатлараро асосида шаклланган ва давлатлараро келишувлар билан мустахкамланган келишувлар билан мустахкамланган халқаро валюта муносабатларни халқаро валюта муносабатларни ташкил этиш шаклидир. Жахон валюта ташкил этиш шаклидир. Жахон валюта тизимининг ташкилий асоси бўлиб, тизимининг ташкилий асоси бўлиб, миллий валюта тизими хамда ушбу миллий валюта тизими хамда ушбу тизимга кираётган хар бир мамлакат тизимга кираётган хар бир мамлакат валюта механизмини ташкил этишнинг валюта механизмини ташкил этишнинг давлат-хуқуқий шакли хисобланади. давлат-хуқуқий шакли хисобланади. 5.5. Жахон валюта тизимиЖахон валюта тизими нинг нинг эволюциясиэволюцияси Жахон Жахон валюта тизими элементларивалюта тизими элементлари v  давлатлараро валюта мувофиқлаштирилишини амалга давлатлараро валюта мувофиқлаштирилишини амалга оширувчи халқаро ташкилотлар.оширувчи халқаро ташкилотлар. жахон валюта ва олтин бозорлари режими;жахон валюта ва олтин бозорлари режими; халқаро хисоб-китоблар асосий шаклларини халқаро хисоб-китоблар асосий шаклларини соддалаштириш (унификация);соддалаштириш (унификация);халқаро кредит муомала воситаларидан фойдаланиш халқаро кредит муомала воситаларидан фойдаланиш қоидаларини соддалаштириш (унификация);қоидаларини соддалаштириш (унификация); халқаро валюта ликвидлигини давлатлараро халқаро валюта ликвидлигини давлатлараро мувофиқлаштириш;мувофиқлаштириш; валюта чекланишларини давлатлараро валюта чекланишларини давлатлараро м  Жахон ва худудий валюта тизимлари Жахон ва худудий валюта тизимлари ўзгарувчан шароитларга тез мослаша ўзгарувчан шароитларга тез мослаша оладиган, эгилувчан бўлиши хамда оладиган, эгилувчан бўлиши хамда алохида давлатлар ва жахон алохида давлатлар ва жахон манфаатларида мувозанатни сақлаш манфаатларида мувозанатни сақлаш хусусиятига эга бўлмоғи лозим. хусусиятига эга бўлмоғи лозим. Фақатгина шундай шароитларда Фақатгина шундай шароитларда валюта тизими узоқ муддат давомида валюта тизими узоқ муддат давомида муваффақиятли амал қилиши мумкин.муваффақиятли амал қилиши мумкин.  Худудий валюта тизими – бу, худудий Худудий валюта тизими – бу, худудий бирлашма аъзолари бўлмиш мамлакатларнинг бирлашма аъзолари бўлмиш мамлакатларнинг давлатлараро келишувлар билан давлатлараро келишувлар билан м  Париж валюта тизими Париж валюта тизими 1867 йилда бўлиб 1867 йилда бўлиб ўтган Париж конференциясида ўтган Париж конференциясида давлатлараро келишув сифатида давлатлараро келишув сифатида расмийлаштирилган эди. Бу биринчи расмийлаштирилган эди. Бу биринчи жахон валюта тизими жахон пулининг жахон валюта тизими жахон пулининг ягона шакли сифатида олтинни расмий тан ягона шакли сифатида олтинни расмий тан олган эди.олган эди. XIX асрда халқаро савдонинг ривожланиши XIX асрда халқаро савдонинг ривожланиши билан, кўпчилик давлатлар ўзларида билан, кўпчилик давлатлар ўзларида “олтин стандартини” киритдилар, яъни шу “олтин стандартини” киритдилар, яъни шу даврдан бошлаб мазкур давлатлар даврдан бошлаб мазкур давлатлар валюталарининг курси ва қиймати, шу валюталарининг курси ва қиймати, шу вал  Иккинчи жахон валюта тизими 1922 йилда Иккинчи жахон валюта тизими 1922 йилда Генуя шахрида бўлиб ўтган конференцияда Генуя шахрида бўлиб ўтган конференцияда давлатлараро келишув сифатида юридик давлатлараро келишув сифатида юридик жихатдан шаклланган эди. Мазкур халқаро жихатдан шаклланган эди. Мазкур халқаро конференция арафасида, жахоннинг 30дан конференция арафасида, жахоннинг 30дан зиёд давлатларининг пул тизимлари олтин-зиёд давлатларининг пул тизимлари олтин- девиз стандартига асосланган эди. девиз стандартига асосланган эди. Давлатларнинг миллий кредит пуллари Давлатларнинг миллий кредит пуллари халқаро тўлов ва захира воситалари сифатида халқаро тўлов ва захира воситалари сифатида ишлатила бошланди. Бироқ, биринчи ва ишлатила бошланди. Бироқ, биринчи ва иккинчи жахон урушлари ор  Бреттон-Вудс валюта тизимининг асл Бреттон-Вудс валюта тизимининг асл мохияти қатъий ёки барқарор, мохияти қатъий ёки барқарор, ўзгарувчанлиги сезилмас валюта ўзгарувчанлиги сезилмас валюта курсларини жорий этишдан иборат эди. курсларини жорий этишдан иборат эди. Иккинчи жахон урушидан, хам сиёсий, хам Иккинчи жахон урушидан, хам сиёсий, хам иқтисодий жихатдан нихоятда чарчаб иқтисодий жихатдан нихоятда чарчаб чиққан давлатлар, жахон бозорида чиққан давлатлар, жахон бозорида давлатлараро валюта муносабатларида давлатлараро валюта муносабатларида хукм сураётган тартибсизликка бархам хукм сураётган тартибсизликка бархам бериш мақсадида 1944 йилда АқШнинг бериш мақсадида 1944 йилда АқШнинг Бреттон-Вудс деган шахрида халқаро Бреттон-Вудс деган шахрида халқаро валюта-молия конференциясини вал АА ҚҚ Ш банкноталарининг чет эл мамлакатлардаги Ш банкноталарининг чет эл мамлакатлардаги ўсиш суръатлари динамикаси. (млрд. Аўсиш суръатлари динамикаси. (млрд. А ҚҚ Ш Ш дол.)дол.) ЙилларЙиллар ЎсишЎсиш Дунё иқтисодиДунё иқтисоди АқШ иқтисодиАқШ иқтисоди СуммаСумма %% суммасумма %% 19901990 24,224,2 18,318,3 75,775,7 5,95,9 24,324,3 19911991 20,620,6 15,115,1 73,173,1 5,55,5 26,926,9 19921992 25,525,5 18,118,1 71,271,2 7,37,3 28,828,8 19931993 29,529,5 22,322,3 75,675,6 7,27,2 24,424,4 19941994 32,532,5 23,623,6 72,572,5 8,98,9 27,527,5 19951995 18,318,3 13,613,6 74,574,5 4,74,7 25,525,5    Инқирозга учраган Бреттон-Вудс валюта тизими Инқирозга учраган Бреттон-Вудс валюта тизими ўрнини боса оладиган валюта тизимини тартибга ўрнини боса оладиган валюта тизимини тартибга солишнинг янги тамойиллари 70-йилларда шаклланди. солишнинг янги тамойиллари 70-йилларда шаклланди. Жахонда интеграция жараёнлари кучайди, Жахонда интеграция жараёнлари кучайди, ривожланган давлатлар орасида кучлар нисбати ривожланган давлатлар орасида кучлар нисбати ўзгариб, ривожланиб бораётган давлатлар таъсир ўзгариб, ривожланиб бораётган давлатлар таъсир доираси кенгайиб борди. Валюта жараёнида тўловлар доираси кенгайиб борди. Валюта жараёнида тўловлар номутаносиблиги (несбалансированность) кучайиб, номутаносиблиги (несбалансированность) кучайиб, валюта курсларининг беқарорлиги ва бахолар ўсди. валют 2-мавзу. Валюта курси: мазмуни, аниқлаш 2-мавзу. Валюта курси: мазмуни, аниқлаш тартиби ва унинг барқарорлигини тартиби ва унинг барқарорлигини таъминлаш йўлларитаъминлаш йўллари  1. 1. Иқтисодиётни модернизациялаш Иқтисодиётни модернизациялаш шароитидашароитида валюта курсининг мазмуни ва валюта курсининг мазмуни ва аҳамияти.аҳамияти.  2. 2. Эркин сузиб юрувчи курслар. Қатъий Эркин сузиб юрувчи курслар. Қатъий белгиланган курслар: олтин стандартлар.белгиланган курслар: олтин стандартлар. Бошқариладиган курслар.Бошқариладиган курслар.  3. 3. Валюта курсига таъсир этувчи омиллар. Валюта курсига таъсир этувчи омиллар.  4. 4. Валюта курсини барқарорлаштиришнинг Валюта курсини барқарорлаштиришнинг миқдорийлик назарияси.миқдорийлик назарияси.  5. 5. Ҳукуматнинг валюта бозорига аралашуви ва  Валюта курси пулнинг халқаро Валюта курси пулнинг халқаро харакати жараёнига тааллуқли ва харакати жараёнига тааллуқли ва умумий асосда миллий умумий асосда миллий иқтисоднинг жахон хўжалиги иқтисоднинг жахон хўжалиги билан алоқаларини ифодалайди.билан алоқаларини ифодалайди. Валюта курси – бу, бир валютанинг бошқа Валюта курси – бу, бир валютанинг бошқа бир валютадаги ифодаси ёки бахосидир. бир валютадаги ифодаси ёки бахосидир. Валюта курси – хорижий валютанинг миллий Валюта курси – хорижий валютанинг миллий валютадаги ифодаси. Масалан, Ўзбекистон валютадаги ифодаси. Масалан, Ўзбекистон Республикасида 1 АқШ доллари қ 860 сўм ёки Республикасида 1 АқШ доллари қ 860 сўм ёки Россияда 1 АқШ доллари қ 31,34 рубль.Россияда 1 АқШ доллари қ 31,34 рубль.1.1. Иқтисодиётни модернизациялаш Иқтисоди  Масалан, GBP/USD 1,5550 Масалан, GBP/USD 1,5550  USD/SEK 1,7550, бу ерданUSD/SEK 1,7550, бу ердан  GBP/SEK 2,7290 (1,7550 х GBP/SEK 2,7290 (1,7550 х 1,5550) 1,5550)  Ёки, USD/SEK 1,7550 Ёки, USD/SEK 1,7550  USD/GPY 100, бу ерданUSD/GPY 100, бу ердан  SEK/GPY 56,98 (100 / 1,7550)SEK/GPY 56,98 (100 / 1,7550)  Бундан ташқари, жахон валюта б Бундан ташқари, жахон валюта б  Кросс-курс – бу, икки валюта орасидаги Кросс-курс – бу, икки валюта орасидаги курсни учинчи валюта орқали аниқлаш услуби курсни учинчи валюта орқали аниқлаш услуби натижасида топилган курсдир.натижасида топилган курсдир. 2.2. Эркин сузиб юрувчи курслар. Қатъий белгиланган Эркин сузиб юрувчи курслар. Қатъий белгиланган курслар: олтин стандартлар.курслар: олтин стандартлар. Бошқариладиган курслар.Бошқариладиган курслар. Хар қандай валюта операцияларида сотувч и ва сотиболувчи курслари аниқланади. Котировка услубига қараб улар хар хил бўлиши мумкин.Масалан, тўғри котировкада банклар хорижий валютани паст курсда сотиб оладилар ва юқори курсда сотадилар. Тескари котировкада эса, аксинча , банклар хорижий валютани юқори курсда сотиб оладилар ва паст курсда сотадилар. Валюта курсининг турлари.Валюта курсининг турлари.  5. 5. сотувчи ва сотиб олувчи курси. сотувчи ва сотиб олувчи курси.  1. 1. “спот” курс,“спот” курс, 2. 2. форвард курс,форвард курс,  3. 3. кросс-курс,кросс-курс,  4. 4. “аутрайт” курси, “аутрайт” курси, ““ Спот” курсСпот” курс нақдли (касса) шартнома нақдли (касса) шартнома курсидир. У, “спот” курсидир. У, “спот” шартномалари ижроси пайтида шартномалари ижроси пайтида қайд этиладиган бир мамлакат қайд этиладиган бир мамлакат валютасининг бахосини бошқа валютасининг бахосини бошқа мамлакат валютасидаги мамлакат валютасидаги ифодасидан иборат.ифодасидан иборат. Форвард курсиФорвард курси  муддатли валюта шартномалари муддатли валюта шартномалари курсидир. У, келгусида маълум бир курсидир. У, келгусида маълум бир санага валютани етказиб бериш шарти санага валютани етказиб бериш шарти билан сотиш ёки сотиб олиш бахосидан билан сотиш ёки сотиб олиш бахосидан иборатдир. Бунда, муддатли валюта иборатдир. Бунда, муддатли валюта операциясида курс шартнома тузилиш операциясида курс шартнома тузилиш пайтида қайд этилади, унинг ижроси пайтида қайд этилади, унинг ижроси маълум бир муддат ўтгандан сўнг маълум бир муддат ўтгандан сўнг амалга ошса хам.амалга ошса хам.  Котировка услублари, сотувчи ва сотиб Котировка услублари, сотувчи ва сотиб олувчи курслари.олувчи курслари.  Валюта курслари котировка Валюта курслари котировка услубларига қараб белгиланади. услубларига қараб белгиланади. Котировка тўғри ва тескари бўлиши Котировка тўғри ва тескари бўлиши мумкин.мумкин. ““ Аутрайт” курси – бу, мукофот ва Аутрайт” курси – бу, мукофот ва дисконт услуби орқали аниқланадиган дисконт услуби орқали аниқланадиган муддатли шартнома курсидир.муддатли шартнома курсидир.  Кросс-курс – бу, икки валюта Кросс-курс – бу, икки валюта орасидаги курсни учинчи валюта орасидаги курсни учинчи валюта орқали аниқлаш услуби ёрдамида орқали аниқлаш услуби ёрдамида топилган курсдир.топилган курсдир. 3.3. Валюта курсига таъсир этувчи омилларВалюта курсига таъсир этувчи омиллар  7. Мамлакатнинг тулов қобилияти7. Мамлакатнинг тулов қобилияти 1. Пул бирликларининг сотиб олиш 1. Пул бирликларининг сотиб олиш қобилиятиқобилияти  2. Инфляция суръати2. Инфляция суръати  3. Тулов балансининг ахволи3. Тулов балансининг ахволи  4.Фоиз ставкаларни фарқи4.Фоиз ставкаларни фарқи  5. Валюта бозорларининг фаолияти ва 5. Валюта бозорларининг фаолияти ва чайқов валюта операцияларичайқов валюта операциялари  6. Марказий банкнинг валюта сиёсати6. Марказий банкнинг валюта сиёсати 3-мавзу. Валюта сиёсати в3-мавзу. Валюта сиёсати в а а унинг асосий шакллариунинг асосий шакллари  1. 1. Миллий иқтисодиётниМиллий иқтисодиётни модернизациялаш модернизациялаш шароитидашароитида валюта сиёсати ва унинг асосий валюта сиёсати ва унинг асосий турлари. Валюта сиёсатининг асосий турлари. Валюта сиёсатининг асосий шакллари. шакллари.  2. 2. ДисконтДисконт ,, девиз сиёсати ва уларнинг девиз сиёсати ва уларнинг асосий кўринишлариасосий кўринишлари . . Валютавий Валютавий чеклашларни жорий қилиш масалалари.чеклашларни жорий қилиш масалалари.  3. 3. Халқаро валюта сиёсатидаги асосий Халқаро валюта сиёсатидаги асосий ўзгаришлар. Халқаро регионал миқёсидаги ўзгаришлар. Халқаро регионал миқёсидаги валюта сиёсати.валюта сиёсати.  4. Валюта бозорлари фаолиятига давлат 4. Валюта бозор  Валюта сиёсати хукумат иқтисодий Валюта сиёсати хукумат иқтисодий сиёсатининг таркибий қисмидир. Валюта сиёсатининг таркибий қисмидир. Валюта сиёсати хар доим хукуматнинг иқтисодий сиёсати хар доим хукуматнинг иқтисодий сиёсатининг стратегик мақсадларига мос сиёсатининг стратегик мақсадларига мос бўлиши керак. Давр нуқтаи назаридан валюта бўлиши керак. Давр нуқтаи назаридан валюта сиёсати икки турини ажратиб кўрсатиш сиёсати икки турини ажратиб кўрсатиш мумкин: а) жорий; б) перспектив.мумкин: а) жорий; б) перспектив.Валюта сиёсати - бу халқаро валюта Валюта сиёсати - бу халқаро валюта муносабатлари сохасида амалга муносабатлари сохасида амалга ошириладиган тадбирлар йиғиндисидир.ошириладиган тадбирлар йиғиндисидир.1.1. Миллий иқтисодиётниМиллий иқтисодиётни модернизациялаш шароитида моде Валюта сиёсати Дисконт сиёсати Девиз сиёсати  Дисконт сиёсати бу Марказий банкнинг Дисконт сиёсати бу Марказий банкнинг хисоб ставкасини ўзгартириш йўли билан хисоб ставкасини ўзгартириш йўли билан миллий валюта курсига ва тўлов миллий валюта курсига ва тўлов балансининг холатига таъсир этиш балансининг холатига таъсир этиш сиёсатидир. сиёсатидир.  Хисоб ставкаси Марказий банк томонидан Хисоб ставкаси Марказий банк томонидан тижорат банкларига уларнинг ихтиёридаги тижорат банкларига уларнинг ихтиёридаги тратталарни қайта хисобга олиш йўли тратталарни қайта хисобга олиш йўли билан бериладиган кредитларнинг фоиз билан бериладиган кредитларнинг фоиз ставкасидир. ставкасидир.  Марказий банкнинг хисоб ставкаси - Марказий банкнинг хисоб ставкаси - 0.5%0.5%  Девиз сиёсати деганда, давлат Девиз сиёсати деганда, давлат органларининг чет эл органларининг чет эл валюталарини сотиш ёки сотиб валюталарини сотиш ёки сотиб олиш орқали миллий валюта олиш орқали миллий валюта курсига таъсир этиш сиёсатига курсига таъсир этиш сиёсатига айтилади. Девиз сиёсатининг энг айтилади. Девиз сиёсатининг энг кенг тарқалган шакли бу валюта кенг тарқалган шакли бу валюта интервенцияси хисобланади.интервенцияси хисобланади. Валюта интервенцияси Марказий Валюта интервенцияси Марказий банк томонидан миллий валюта банк томонидан миллий валюта курсига таъсир этиш мақсадида курсига таъсир этиш мақсадида чет эл валютани сотиш ва сотиб чет эл валютани сотиш ва сотиб олиш операцияларидир.олиш операцияларидир. 2.2. ДисконтДисконт ,, девиз сиёсати ва уларнинг асосий девиз сиёсати ва уларнинг асосий кўринишларикўринишлари . . Валютавий чеклашларни жорий қилиш Валютавий чеклашларни жорий қилиш масалалари.масалалари. . Валюта сиёсатининг қуйидаги шакллари қўлланилади: дисконт, девиз сиёсати ва унинг турларидан бири бўлмиш валюта интервенцияси, валюта захираларининг диверсификацияси, валюта чекланишлари, валюталарнинг алмашиниш даражаларини мувофиқлаштириш, валюта курси режими, девальвация, ревальвация. Девиз сиёсати Диверсификация Ревальвация Девальвация Валютавий чеклашлар 3. 3. Халқаро валюта сиёсатидаги асосий ўзгаришлар. Халқаро валюта сиёсатидаги асосий ўзгаришлар. Халқаро регионал миқёсидаги валюта сиёсати.Халқаро регионал миқёсидаги валюта сиёсати. Икки қатламли валюта бозори қатъий белгиланган ва эркин сузувчи курслар режимлари орасидан жой олган валюта сиёсатининг шаклидир. У 1970-йиллар бошида Бельгия, Италия, Францияда давлатларида киритилган. Унинг мохияти валюта бозорининг икки қисмга бўлинишидадир, яъни тижорат операциялари ва хизматлар бўйича расмий курс ишлатилади Девальвация – бу, хорижий валюталар ёки халқаро валюта бирликларига, олтинга нисбатан миллий валюта курсининг пасайишидир. Унинг объектив асоси бўлиб расмий валюта курсининг бозор курсига нисбатан юқорироқ қуйилиши хисобланади. Ревальвация - бу, хорижий валюталар ёки халқаро валюта бирликларига, олтинга нисбатан миллий валюта курсининг кўтарилишидир. 4. Валюта бозорлари фаолиятига давлат 4. Валюта бозорлари фаолиятига давлат аралашувининг зарурлиги ва аҳамияти. Валюта аралашувининг зарурлиги ва аҳамияти. Валюта сиёсатининг асосий йўналишлари.сиёсатининг асосий йўналишлари. Валюта бозорида валюталарга талаб ва таклиф хамда валютакурсларининг бир-бирига нисбати шаклланади. Бозор орқали мувофиқлаштириш қиймат хамда талаб ва таклиф қонунларига бўйсунгандир. Ушбу қонунларнинг валюта бозоридаги рақобатчилик шароитидаги харакати валюта алмашувларининг нисбий эквивалентлиги, халқаро молиявий оқимларнинг товарлар, хизматлар, капиталлар, кредитлар харакати билан боғлиқ жахон хўжалиги эхтиёжларига мослигини таъминлайди. Валюта сиёсатининг йўналишлари ва шакллари мамлакатларнинг валюта-иқтисодий холати, жахон хўжалигининг эволюцияси, жахон аренасидаги кучларнинг жойлашиши билан белгиланади. Турли тарихий босқичларда биринчи қаторда валюта сиёсатининг аниқ вазифалари туради: валюта инқирозини бартараф этиш ва валюта барқарорлигини таъминлаш; валюта чекловлари, валютанинг эркин айирбошланишига ўтиш, валюта Операцияларини эркинлаштириш ва шу кабилар. 4-мавзу. Валюта бозорлари4-мавзу. Валюта бозорлари  1. 1. Валюта бозори тушунчасининг Валюта бозори тушунчасининг мазмуни. мазмуни.  2. 2. Валюта бозорининг Валюта бозорининг субъектлари. субъектлари.  3.3. Валюта бозорининг турлари.Валюта бозорининг турлари.  4.4. Регионал валюта бозорлари. Регионал валюта бозорлари.  5.5. Жаҳон валюта бозорлари.Жаҳон валюта бозорлари. 1. 1. Валюта бозори тушунчасининг мазмуни. Валюта бозори тушунчасининг мазмуни. Замонавий валюта бозори, ялпи жахон хўжалиги миқёсида амал қилувчи, мураккаб ва мунтазам иқтисодий тизим сифатида майдонга чиқади.Валюта бозори, янги шароитларга мослашган холда, тинмай ривожланиб келган. У, хорижий валютадаги векселлар билан савдонинг локал марказларидан тортиб, то бирдан-бир хақиқий халқаро бозор шаклигача бўлган йўлни босиб ўтди.  Бир валютани бошқа бир валютага Бир валютани бошқа бир валютага ўтказиш зарурати шундаки, одатда халқаро ўтказиш зарурати шундаки, одатда халқаро савдо шартномаларини ва капитал билан савдо шартномаларини ва капитал билан операцияларни амалга оширувчи шахслар ўз операцияларни амалга оширувчи шахслар ўз миллий валюталарига эга мустақил миллий валюталарига эга мустақил давлатларда яшайдилар. давлатларда яшайдилар.  Валюта бозори – бу, механизм бўлиб, унинг Валюта бозори – бу, механизм бўлиб, унинг ёрдамида хорижий валюталарнинг олди-ёрдамида хорижий валюталарнинг олди- соттиси билан боғлиқ операциялар амалга соттиси билан боғлиқ операциялар амалга ошади. Хорижий валюталарнинг олди-ошади. Хорижий валюталарнинг олди- соттисига бўлган зарурат халқаро соттисига бўлган зарурат халқаро операция Валюта бозори қуйидаги Валюта бозори қуйидаги функцияларни бажаради:функцияларни бажаради:    -давлат томонидан пул-кредит ва иқтисодий -давлат томонидан пул-кредит ва иқтисодий сиёсатни амалга оширишда бозордан сиёсатни амалга оширишда бозордан фойдаланиш.фойдаланиш. -товарлар, хизматлар ва капиталлар халқаро -товарлар, хизматлар ва капиталлар халқаро муомаласига хизмат кўрсатиш;муомаласига хизмат кўрсатиш;  -иқтисодий, сиёсий ва бошқа омиллар -иқтисодий, сиёсий ва бошқа омиллар таъсирида шаклланадиган талаб ва таклифни таъсирида шаклланадиган талаб ва таклифни баланслаш орқали валюта курсларини аниқлаш;баланслаш орқали валюта курсларини аниқлаш; -валюта рискларидан химояланиш учун -валюта рискларидан химояланиш учун механизмни тақдим этиш;механизмни тақдим этиш; Валюта бозори иштирокчилари Тижорат банклар Ихтисослашган банклар Консорциал ташкилотлар Давлат органлари Марказий банклар2. 2. Валюта бозорининг субъектлари.Валюта бозорининг субъектлари. Бахо масштаби - бу тарихан шаклланган ва Бахо масштаби - бу тарихан шаклланган ва мамлакатнинг миллий пул бирлиги заминида ётган мамлакатнинг миллий пул бирлиги заминида ётган расмий олтин миқдоридир. Бошқача қилиб айтганда расмий олтин миқдоридир. Бошқача қилиб айтганда миллий пул бирлиги қийматини ифодаловчи олтин миллий пул бирлиги қийматини ифодаловчи олтин миқдоридир. Масалан, тарихий масштабларга назар миқдоридир. Масалан, тарихий масштабларга назар соладиган бўлсак, улар қуйидагича: 1887 йилда Чор соладиган бўлсак, улар қуйидагича: 1887 йилда Чор Россиясининг 1 рубли заминида 0,774234 грамм олтин Россиясининг 1 рубли заминида 0,774234 грамм олтин бор эди ёки 1 рубль 0,774234 грамм олтин қийматини бор эди ёки 1 рубль 0,774234 грамм олтин қийматини ифодалар эди. 1922-24 йилларда Совет  Миллий пул бирликлари заминида ётган Миллий пул бирликлари заминида ётган олтин миқдорлари, давлатларнинг олтин миқдорлари, давлатларнинг иқтисодий барқарорлигига қараб ўзгариб иқтисодий барқарорлигига қараб ўзгариб туриши мумкин. Агарда, давлат туриши мумкин. Агарда, давлат иқтисодиётида муаммолар пайдо бўлиб, иқтисодиётида муаммолар пайдо бўлиб, мувозанатсизлик бошланса, унда давлат мувозанатсизлик бошланса, унда давлат миллий пул бирлигининг қадрсизланиш миллий пул бирлигининг қадрсизланиш суръатини пасайтириш мақсадида уни суръатини пасайтириш мақсадида уни “девальвация” қилишга, заминидаги олтин “девальвация” қилишга, заминидаги олтин миқдорини камайтиришга мажбур бўлар эди. миқдорини камайтиришга мажбур бўлар эди. Аксинча бўлганда эса, давлатлар томонидан Аксинча бўлганда эса, давл 3.3. Валюта бозорининг турлари.Валюта бозорининг турлари. Валюта бозори, валюта муносабатларининг субъектлари ва унда Ишлатиладиган валюталарни сонига қараб, миллий, худудий ва жахон валюта бозорларига бўлинади . Бу бозорлар, миллий валюта конвертация қилинмайдиган ва қаттиқ валюта чегарали нишлари мавжуд бўлган пайтда давлат томонидан миллий пул ва валюта тизимини Шакллантириш босқичида шаклланади . Бундай мамлакатларда жахон валюта бозорига фақат ваколатли (“девизли” ёки “валютали”) банклар чиқа олади. Бугунги кунда деярли барча жойларда банклар брокерлар иштирокисиз валюта шартномаларини амалга ошириши мумкин. Валюта бозоридаги операцияларда жамғариш-кассалари, пенсия фондлари ва бошқа шу каби молия-кредит ташкилотларининг иштироки кенгайиб бормоқда. Бундан ташқари валюта бозорига шахсий дилер бўлимларини ва шуъба (дочерний) молия компанияларини очаётган йирик савдо-саноат компаниялари чиқмоқда. 4.4. Регионал валюта бозорлари. Регионал валюта бозорлари. Тарихда бахолар ўсиши ва пасайишининг энг сезиларли даврлари, фундаментал кўрсаткичлар нуқтаи назаридан хеч қандай ўзгариш кутилмаган даврда бошланган. Хамда, ушбу ўзгаришлар фундаментал тахлилчиларга тушунарли бўлган пайтда, янги тенденция ўзининг энг юқори чўққисига етган бўлар эди. 5.5. Жаҳон валюта бозорлари.Жаҳон валюта бозорлари. Жахон валюта бозорининг конъюнктура механизми деганда, одатда ушбу бозорда валюталарга бўлган талаб ва таклифнинг шаклланиш механизми тушунилади. Бозорнинг конъюнктура механизми мураккаб бўлиб, уни ўрганиш молиявий воситачилар учун нихоятда мухимдир. Чунки, бозорда, операциялар ўтказиш жараёнида, қарор қабул қилиш учун молиявий воситачилар маълум бир тахлилий маълумотларга асосланиши керак. 5-мавзу. Валюта операциялари 5-мавзу. Валюта операциялари ва уларнинг турларива уларнинг турлари 1. 1. Валюта операциялари тушунчасининг Валюта операциялари тушунчасининг мазмуни. Валюта операцияларининг мазмуни. Валюта операцияларининг асосий турлари. асосий турлари. 2. 2. Спот операциялари ва спот курслари.Спот операциялари ва спот курслари. Нақд Нақд валютани айирбошлаш операциялари.валютани айирбошлаш операциялари. 3. 3. Муддатли операциялар ва уларнинг Муддатли операциялар ва уларнинг турлари.турлари. 4. 4. Опцион шартномалари ва уларнинг Опцион шартномалари ва уларнинг турлари.турлари. 5. 5. Своп операциялари ва уларнинг Своп операциялари ва уларнинг хусусиятлари.хусусиятлари. 6. 6. Валюта операцияларида хеджирлаш.Валюта операцияларида хеджирлаш. 1.1. Валюта операциялари тушунчасининг мазмуни. Валюта операциялари тушунчасининг мазмуни. Валюта операцияларининг асосий турлари.Валюта операцияларининг асосий турлари. Жахон валюта бозорида амалга ошадиган операцияларнинг барчасини 100% деб олсак, уларнинг 70% дан зиёди спот (spot) номли операцияларга тўғри келади. Валюта операциялари Нақд пулли валюта операциялари Муддатли валюта операциялари  Жахон валюта бозорида амалга ошадиган Жахон валюта бозорида амалга ошадиган операцияларнинг барчасини 100% деб олсак, операцияларнинг барчасини 100% деб олсак, уларнинг 70% дан зиёди спот (spot) номли уларнинг 70% дан зиёди спот (spot) номли операцияларга тўғри келади.операцияларга тўғри келади.  Спот операциялари - бу бир зумда амалга Спот операциялари - бу бир зумда амалга ошадиган валюта операцияси бўлиб, сотувчи ошадиган валюта операцияси бўлиб, сотувчи сотган валютасини сотиб олувчига 2 банк иш сотган валютасини сотиб олувчига 2 банк иш куни давомида, шартнома тузилган кун курси куни давомида, шартнома тузилган кун курси бўйича, етказиши лозим. Замонавий шароитда, бўйича, етказиши лозим. Замонавий шароитда, мазкур валюта операцияларининг амалга мазкур валюта операцияларининг амалга ““ Спот” курсСпот” курс  – – олдиндан келишув ёки шартнома сифатида олдиндан келишув ёки шартнома сифатида расмийлаштирилмаган валюта расмийлаштирилмаган валюта операцияларида қўлланиладиган операцияларида қўлланиладиган (ишлатиладиган) олди-сотти валюта алмашув (ишлатиладиган) олди-сотти валюта алмашув курси.курси.  ““ Спот” курсининг котировкаси хозирги Спот” курсининг котировкаси хозирги дақиқага берилади, валютанинг ўзи эса дақиқага берилади, валютанинг ўзи эса кечи билан 2 банк иш кунидан сўнг кечи билан 2 банк иш кунидан сўнг етказилиб берилади.етказилиб берилади.   Валюта позицияси – дилернинг талаб ва Валюта позицияси – дилернинг талаб ва мажбуриятларини нисбати. У икки қисмдан мажбуриятларини нисбати. У икки қисмдан иборат, яъни “узун” ва “қисқа” позициядан.иборат, яъни “узун” ва “қисқа” позициядан.  ““ Узун” позицияда дилернинг талаблари акс Узун” позицияда дилернинг талаблари акс этади. Талаблар эса, дилер томонидан этади. Талаблар эса, дилер томонидан валюта сотиб олинганда хосил бўлади.валюта сотиб олинганда хосил бўлади.  ““ қисқа” позицияда дилернинг қисқа” позицияда дилернинг мажбуриятлари акс этади. Мажбуриятлар мажбуриятлари акс этади. Мажбуриятлар эса, дилер томонидан валюта сотилганда эса, дилер томонидан валюта сотилганда хосил бўлади.хосил бўлади.  ““ Спот” бозоридаги котировка:Спот” бозоридаги котировка:  Швецияда: 1USD - 2,0000 ёки 2,0005 Швецияда: 1USD - 2,0000 ёки 2,0005 SEKSEK  Сотиб олиш СотишСотиб олиш Сотиш  Нью-Йоркда 1USD - 2,0000 ёки 2,0005 Нью-Йоркда 1USD - 2,0000 ёки 2,0005 SEKSEK  Сотиш Сотиб Сотиш Сотиб олишолиш  Келтирилган мисолда кўриниб турибдики, Келтирилган мисолда кўриниб турибдики, Швецияда тўғри котировка бўлса, Нью-Йоркда Швецияда тўғри котировка бўлса, Нью-Йоркда банклар тескари котировкалар билан банклар тескари котировкалар билан ишлайди.ишлайди. 3. 3. Муддатли операциялар ва уларнинг турлари.Муддатли операциялар ва уларнинг турлари. Муддатли операцияларни амалга оширишнинг ижобий томонларидан бири шундаки, улар манёвр учун катта имконият беради, айниқса форвард операцияси ўзига хос актив ва пассивларга қарши қаратилмаган бўлса. Спот операциялари зудлик билан амалга оширилиши ёки қолдирилиши лозим, оддий форвард контрактлари эса назоратни амалга ошириш ва корректировкаларни қилиш учун вақт қолдирадилар. Реал валюта билан муддатли Реал валюта билан муддатли шартномалар ташқи-иқтисодий шартномалар ташқи-иқтисодий операциялар бўйича тўловларни ва операциялар бўйича тўловларни ва хориждаги капитал қуйилмаларини хориждаги капитал қуйилмаларини суғурталаш хамда арбитраж суғурталаш хамда арбитраж фойдасини олиш мақсадида фойдасини олиш мақсадида тузилади.тузилади. Муддатли валюта операциялари Муддатли валюта операциялари деб, валюталарни келгусида деб, валюталарни келгусида етказиб бериш ва улар бўйича етказиб бериш ва улар бўйича хисоб-китоб қилиш шарти билан, хисоб-китоб қилиш шарти билан, шартнома тузиш куни курси шартнома тузиш куни курси асосида сотиб олиш ёки сотиш асосида сотиб олиш ёки сотиш тушунилади. Улар одатда, валюта тушунилади. Улар одатда, валюта курси ўзгаришидан суғурта курси ў  Банклараро муддатли валюта операциялари Банклараро муддатли валюта операциялари “форвард” операциялари деб аталади. Форвард “форвард” операциялари деб аталади. Форвард операциялари – биржадан ташқари муддатли операциялари – биржадан ташқари муддатли валюта операциялари бўлиб, келишув асосида, валюта операциялари бўлиб, келишув асосида, телефон ёки телекс орқали банклар ва савдо-телефон ёки телекс орқали банклар ва савдо- саноат компаниялари томонидан амалга саноат компаниялари томонидан амалга оширилади. 1984 йилдан бошлаб кредит (молия) оширилади. 1984 йилдан бошлаб кредит (молия) инструментлари билан операциялар – яъни инструментлари билан операциялар – яъни “келгусида етказиб бериш тўғрисида келишув” “келгусида етказиб бериш тўғрисида келишув” (forward rate agreements), ўтказиш амалиё 5. 5. Своп операциялари ва уларнинг Своп операциялари ва уларнинг хусусиятлари.хусусиятлари. банклар ўртасидаги валюта шартномаси банклар ўртасидаги валюта шартномаси бўлиб, бир турдаги ва бир хил хажмдаги бўлиб, бир турдаги ва бир хил хажмдаги валютанинг турли муддатларга олди-сотди валютанинг турли муддатларга олди-сотди операциялари комбинациясидан иборатдир. операциялари комбинациясидан иборатдир. Бир шартнома доирасида валютанинг маълум Бир шартнома доирасида валютанинг маълум бир суммаси муайан муддатга сотиб олинади бир суммаси муайан муддатга сотиб олинади ва ўша захоти нақдли валюта бозорида ва ўша захоти нақдли валюта бозорида сотилади, ёки бунинг тескариси бўлиши сотилади, ёки бунинг тескариси бўлиши мумкин.мумкин.  ““ Ностандарт” тўлов муддатлари деганда, Ностандарт” тўлов муддатлари деганда, битим амалга ошиши аниқ бир кунининг битим амалга ошиши аниқ бир кунининг стандарт форвард тузилмасига киритиб стандарт форвард тузилмасига киритиб бўлмайдиган, барча форвард саналари кўзда бўлмайдиган, барча форвард саналари кўзда тутилади. Агар стандарт форвард хисоб-китоб тутилади. Агар стандарт форвард хисоб-китоб саналари 1, 2, 3 ва шу каби ойларга белгиланса, саналари 1, 2, 3 ва шу каби ойларга белгиланса, мижоз эса котировкани 2,5 ойга олмоқчи бўлса, мижоз эса котировкани 2,5 ойга олмоқчи бўлса, бу дегани мижоз хисоб-китобларни бу дегани мижоз хисоб-китобларни “ностандарт” муддатига курсни ва “ностандарт” муддатига курсни ва “ностандарт” санасини белгилашни “ностандарт” санасини белгилашни сўраётганлиги  Мукофот ёки дисконт миқдори “спот” курсига Мукофот ёки дисконт миқдори “спот” курсига нисбатан барқарорроқдир. Шунинг учун нисбатан барқарорроқдир. Шунинг учун банклараро бозорда муддатли шартнома курси банклараро бозорда муддатли шартнома курси котировка қилинганда фақат мукофот ёки котировка қилинганда фақат мукофот ёки дисконт аниқланади.дисконт аниқланади.  Тўғри котировкада мукофот “спот” курсига Тўғри котировкада мукофот “спот” курсига қўшилади, дисконт эса айрилади. Тескари қўшилади, дисконт эса айрилади. Тескари котировкада эса, дисконт “спот” курсга котировкада эса, дисконт “спот” курсга қўшилади, мукофот эса айрилади.қўшилади, мукофот эса айрилади.  Агарда, форвард шартлари асосида валюта, Агарда, форвард шартлари асосида валюта, “spot” шартларига нисбатан юқорироқ “spot” шар  1.(а) операцияси. Швейцариялик банк мижоздан 1 млн. USD 1.(а) операцияси. Швейцариялик банк мижоздан 1 млн. USD ни олади, 94 кундан сўнг CHFлари эвазига етказиб бериш ни олади, 94 кундан сўнг CHFлари эвазига етказиб бериш шарти билан, аниқланиши керак бўлган курс асосида.шарти билан, аниқланиши керак бўлган курс асосида.  2.(б) операцияси. Банк валюта рискини бартараф этиш учун 2.(б) операцияси. Банк валюта рискини бартараф этиш учун шу захоти USDни CHFларига, Нью Йоркда 1,8210 бозор курси, шу захоти USDни CHFларига, Нью Йоркда 1,8210 бозор курси, “Spot” шартлари асосида сотиб юборади.“Spot” шартлари асосида сотиб юборади.  3.(а) операцияси. Банк, ўз мажбуриятлари бўйича жавоб бера 3.(а) операцияси. Банк, ўз мажбуриятлари бўйича жавоб бера олмаслик рискини олдини олиш мақсадида, тўлов Арбитраж деганда – иқтисодий қулай Арбитраж деганда – иқтисодий қулай шароитларда шартномалар тузиш шароитларда шартномалар тузиш тушунилади. Буни валюта савдосига қиёс тушунилади. Буни валюта савдосига қиёс қилинадиган бўлса, маълум бир вақтда қилинадиган бўлса, маълум бир вақтда молия бозорларида нақдли ва муддатли молия бозорларида нақдли ва муддатли курслар ва фоиз ставкалари орасида курслар ва фоиз ставкалари орасида мавжуд фарқлардан фойдаланиш орқали мавжуд фарқлардан фойдаланиш орқали зарарлардан қочиш ва фойда олишга зарарлардан қочиш ва фойда олишга уриниб кўришдан иборатдир.уриниб кўришдан иборатдир.  Арбитражни ўтказиш учун алохида Арбитражни ўтказиш учун алохида молия бозорларидаги холатни, молия бозорларидаги холатни, операцион харажатлар даражасини операцион харажатлар дара Фьючерс – хосилавий молиявий инструментлар Фьючерс – хосилавий молиявий инструментлар туркумига киради. Фьючерс операциялари, туркумига киради. Фьючерс операциялари, биржадаги муддатли операциялар бўлиб, хом-ашё биржадаги муддатли операциялар бўлиб, хом-ашё товарлари, олтин, валюта, молиявий ва кредит товарлари, олтин, валюта, молиявий ва кредит инструментларини шартнома тузилаётган пайтда инструментларини шартнома тузилаётган пайтда қайд этилган бахода сотиш ёки сотиб олишдан қайд этилган бахода сотиш ёки сотиб олишдан иборат. Бунда, шартномани ижроси келгусида (2-3 иборат. Бунда, шартномани ижроси келгусида (2-3 йил) амалга ошади.йил) амалга ошади. Амалиётда товар фьючерслари, фонд Амалиётда товар фьючерслари, фонд фьючерслари ва валюта фьючерслари фьючерслари ва валюта фьючерслари мавжу  Масала 2. Компания 3 ойдан сўнг кредит Масала 2. Компания 3 ойдан сўнг кредит олиши зарур, ушбу қарзни олиш санаси олиши зарур, ушбу қарзни олиш санаси ғазнахона векселларига бўлган фьючерс ғазнахона векселларига бўлган фьючерс контрактининг келгусидаги хисоб-китоб контрактининг келгусидаги хисоб-китоб санаси билан тўғри келади. Вексель бўйича санаси билан тўғри келади. Вексель бўйича даромад йиллик 13%, қарз қиймати эса йиллик даромад йиллик 13%, қарз қиймати эса йиллик 15% ташкил этади. Агарда, қарз олувчи 15% ташкил этади. Агарда, қарз олувчи бозордаги келгусидаги ўзгаришларни тўғри бозордаги келгусидаги ўзгаришларни тўғри тахмин қила олса ва унинг ўйлашича, фоиз тахмин қила олса ва унинг ўйлашича, фоиз ставкалари 2-3 ойдан сўнг йиллик 17% ва ставкалари 2-3 ойдан сўнг йиллик 17% ва ун 4. 4. Опцион шартномалари ва уларнинг турлари.Опцион шартномалари ва уларнинг турлари. Юқорида кўриб чиқилган мавзулардаги валюта операцияларда биз истиқбол бахоларини хисобга олмаган эдик. Одатда, қўшимчалар сифатидаги мукофот ёки дисконтлар, контрагентларнинг шу соха бўйича қанчалик маълумотга эга эканлигига боғлиқ ва улар шартнома предмети бўлиб хисобланади. Бунинг муносабати билан, бу ерда мухим ахамиятни опционлар билан шартномалар касб этади.  Опцион – лотинча сўз “optio”дан Опцион – лотинча сўз “optio”дан олинган бўлиб, танлов маъносини олинган бўлиб, танлов маъносини беради. Опцион – бу маълум бир беради. Опцион – бу маълум бир активни шартномада қайд этилган активни шартномада қайд этилган бахода, олдиндан келишилган санада бахода, олдиндан келишилган санада ёки келишилган маълум бир давр ёки келишилган маълум бир давр ичида сотиб олиш ёки сотиш хуқуқини ичида сотиб олиш ёки сотиш хуқуқини (сотиб олувчи опциони учун) бошқа (сотиб олувчи опциони учун) бошқа шахсга берилиши хақидаги икки шахсга берилиши хақидаги икки тарафлама шартномадир.тарафлама шартномадир.  Мазкур шартнома бўйича бир брокер Мазкур шартнома бўйича бир брокер (дилер) ёзиб, опционни бошқа брокерга (дилер) ёзиб, опционни бошқа брокерга беради, бошқа брокер  Мисол. Валюта биржасида қуйидаги параметрларга эга Мисол. Валюта биржасида қуйидаги параметрларга эга АқШ долларларини сотиб олишга опцион таклиф АқШ долларларини сотиб олишга опцион таклиф этилмоқда:этилмоқда:  ““ put” (1 АқШ доллари учун сўм)put” (1 АқШ доллари учун сўм)  жорий курс (“спот” курс) 100 сўм/”col” АқШ жорий курс (“спот” курс) 100 сўм/”col” АқШ долларидоллари  суммаси 10000 АқШ долларисуммаси 10000 АқШ доллари  муддати 3 оймуддати 3 ой  опцион курси (“страйк” бахо) 12 сўм-1 АқШ долларигаопцион курси (“страйк” бахо) 12 сўм-1 АқШ долларига  мукофот 1 сўм-1 АқШ долларигамукофот 1 сўм-1 АқШ долларига  стили европачастили европача 6. 6. Валюта операцияларида хеджирлашВалюта операцияларида хеджирлаш .. Валюта бозори иштирокчилари бўлмиш тижорат банклари ва бошқа иштирокчилари орасида валюта курсларининг пасайиши ва кўтарилишига ўйнайдиган дилерлар мавжуд. Бунда, валюта курсининг пасайиши кутилганда, “айиқлар” уни ўша пайтдаги форвард курси бўйича сотиб олувчига, шартномада келишилган муддатга етказиб бериш шарти билан, сотадилар.  Контракт Контракт тузилаётган тузилаётган пайтда, хорижий ва пайтда, хорижий ва миллий миллий валюталарнинг, валюталарнинг, тўлов валютаси тўлов валютаси валюта курсининг валюта курсининг эхтимолли эхтимолли ўзгариши хисобга ўзгариши хисобга олинади. Бошқача олинади. Бошқача қилиб айтганда, қилиб айтганда, валюта рисклари валюта рисклари хисобга олинади.хисобга олинади. 6-мавзу. 6-мавзу. Валюта рисклари ва уларни Валюта рисклари ва уларни бошқариш усулларини эконометрик бошқариш усулларини эконометрик моделлаштиришмоделлаштириш 1. 1. Валюта рискларининг мазмуниВалюта рискларининг мазмуни ва ва турларитурлари .. 2. 2. Валюта рискларини вужудга Валюта рискларини вужудга келтирувчи омилларкелтирувчи омиллар ва уларни ва уларни бошқариш усулларибошқариш усуллари .. 3. 3. Тижорат банкларининг валюта Тижорат банкларининг валюта рискларининг таҳлили. рискларининг таҳлили. 4. 4. Валюта позицияси ва рисклар.Валюта позицияси ва рисклар. 1. 1. Валюта рискларининг мазмуниВалюта рискларининг мазмуни ва турлари ва турлари ..  Халқаро иқтисодий Халқаро иқтисодий муносабатларнинг муносабатларнинг узоқ йиллар узоқ йиллар мобайнидаги мобайнидаги тажрибаси асосида тажрибаси асосида товарлар ва товарлар ва хизматлар, хизматлар, эквивалент эквивалент қийматлар билан қийматлар билан ўзаро ўзаро алмашинишнинг алмашинишнинг ўзаро манфаатли ўзаро манфаатли шакллари шакллари шаклланди.шаклланди.  Валюта таваккалчилиги деганда, кенг Валюта таваккалчилиги деганда, кенг маънода, валюта курсларининг тебраниши маънода, валюта курсларининг тебраниши оқибатида ташқи иқтисодий операциялар оқибатида ташқи иқтисодий операциялар натижаларини ва ташқи иқтисодий натижаларини ва ташқи иқтисодий муносабатлар иштирокчилари бўлмиш муносабатлар иштирокчилари бўлмиш хўжаликлар фаолиятлари натижасининг хўжаликлар фаолиятлари натижасининг ўзгариш эхтимоли тушунилади. Валюта ўзгариш эхтимоли тушунилади. Валюта таваккалчилиги таъсири остига ташқи таваккалчилиги таъсири остига ташқи иқтисодий муносабатларнинг барча иқтисодий муносабатларнинг барча субъектлари тушади: давлат, банклар, савдо ва субъектлари тушади: давлат, банклар, савдо ва саноат компаниялари, бошқа юридик ва саноат компаниялари, бошқа юр  Шартнома тузилиб, Шартнома тузилиб, имзоланганидан сўнг, юқорида баён имзоланганидан сўнг, юқорида баён этилган ўзгартиришларни этилган ўзгартиришларни шартнома шартларига киритиб шартнома шартларига киритиб бўлмайди (агарда, шартнома бўлмайди (агарда, шартнома шартларида бу хусусида валюта шартларида бу хусусида валюта шартлари (оговорка) мавжуд шартлари (оговорка) мавжуд бўлмаса).бўлмаса).  Фикримизча, бахо ўзгариши билан боғлиқ хавф-Фикримизча, бахо ўзгариши билан боғлиқ хавф- хатарга, валюта шартномасининг инфляцион хатарга, валюта шартномасининг инфляцион қадрсизланиш хатари яъни, товар бахоларининг қадрсизланиш хатари яъни, товар бахоларининг ўсиши шаклида ифодаланган валюта ўсиши шаклида ифодаланган валюта қийматларининг товар бахоларига нисбатан қийматларининг товар бахоларига н  Курслар харакатидаги ва валюталарни сотиб Курслар харакатидаги ва валюталарни сотиб олиш қобилиятидаги фарқлар, ташқи олиш қобилиятидаги фарқлар, ташқи иқтисодий шартномалар иштирокчиси бўлган иқтисодий шартномалар иштирокчиси бўлган хар бирининг йўқотишлар ва даромадлар хар бирининг йўқотишлар ва даромадлар балансининг нафақат валюта курсини ёқимли балансининг нафақат валюта курсини ёқимли ёки ёқимсиз харакатига, балки валюталар ёки ёқимсиз харакатига, балки валюталар курслари ўзгаришининг ўзаро нисбати ва курслари ўзгаришининг ўзаро нисбати ва биргаликдаги харакатига боғлиқ. Масалан, биргаликдаги харакатига боғлиқ. Масалан, агарда валюталарнинг ташқи қадрсизланиши агарда валюталарнинг ташқи қадрсизланиши (валюта курсини пасайиши) уни ички бозордаги (валюта курсини пасайиши) уни ички бо Ташқи иқтисодий шартнома иштирокчилари Ташқи иқтисодий шартнома иштирокчилари учун валюта таваккалчилиги пайдо учун валюта таваккалчилиги пайдо бўлишининг қуйидаги шартларини ажратиб бўлишининг қуйидаги шартларини ажратиб кўрсатиш мумкин:кўрсатиш мумкин:  -очиқ валюта -очиқ валюта позициясининг позициясининг мавжудлиги;мавжудлиги;  -шартнома валютаси -шартнома валютаси сифатида хорижий сифатида хорижий валютадан фойдаланиш;валютадан фойдаланиш;  -шартноманинг тузилиши -шартноманинг тузилиши ва у бўйича хисоб-китоб ва у бўйича хисоб-китоб орасида вақт узилиш орасида вақт узилиш даврининг мавжудлиги.даврининг мавжудлиги. Валюта хавф-хатарларининг 2-тури – бу, бевосита Валюта хавф-хатарларининг 2-тури – бу, бевосита ташқи иқтисодий алоқалар билан боғлиқ бўлмаган, ташқи иқтисодий алоқалар билан боғлиқ бўлмаган, балки баланс актив ва пассив моддаларини қайта балки баланс актив ва пассив моддаларини қайта бахолашда пайдо бўладиган ва хорижий валютада бахолашда пайдо бўладиган ва хорижий валютада ифодаланган хатарлар (шу жумладан, хорижий ифодаланган хатарлар (шу жумладан, хорижий валютадаги авуарларнинг ва хорижий филиалларнинг валютадаги авуарларнинг ва хорижий филиалларнинг миллий валютадаги фойдасининг қайта миллий валютадаги фойдасининг қайта бахоланиши)дир. Валюта таваккалчилигининг 2-тури бахоланиши)дир. Валюта таваккалчилигининг 2-тури ўзининг мазмуни ва шакли жихатидан 1-туридан ўзининг мазмуни ва шакл Валюта чекловлари Валюта чекловлари қуйидагиларни назарда тутади:қуйидагиларни назарда тутади: 1) халқаро пул тўловлари ва капитал 1) халқаро пул тўловлари ва капитал ўтказмаларини мувофиқлаштириш, экспорт ўтказмаларини мувофиқлаштириш, экспорт тушуми, фойда, олтин харакати, пул белгилари тушуми, фойда, олтин харакати, пул белгилари ва қимматли қоғозлар репатриацияси;ва қимматли қоғозлар репатриацияси;  2) хорижий валютанинг эркин олди-сотдисини 2) хорижий валютанинг эркин олди-сотдисини тақиқлаш;тақиқлаш; 3) хорижий валюта ва бошқа валюта 3) хорижий валюта ва бошқа валюта қимматликларининг давлат қўлида тўплануви.қимматликларининг давлат қўлида тўплануви.  Шу жумладан, тўлов хужжатлари (чеклар, Шу жумладан, тўлов хужжатлари (чеклар, векселлар, аккредитивлар ва бошқалар), векселлар, аккр  ВВ алюта чекловларнинг қуйидаги алюта чекловларнинг қуйидаги тамойиллари фарқланади:тамойиллари фарқланади:  -марказий ва ваколатли (девизли) банкларда валюта -марказий ва ваколатли (девизли) банкларда валюта операцияларининг марказлашуви;операцияларининг марказлашуви;  -валюта операцияларини лицензиялаш – импортёрлар -валюта операцияларини лицензиялаш – импортёрлар ёки қарздорлар томонидан хорижий валютани сотиб ёки қарздорлар томонидан хорижий валютани сотиб олиш учун валюта назорати органларининг дастлабки олиш учун валюта назорати органларининг дастлабки рухсат талаблари;рухсат талаблари;  -валюта хисоб-варақларининг тўла ёки қисман -валюта хисоб-варақларининг тўла ёки қисман музлатилиши;музлатилиши;  -валюталар айирбошланишини чеклаш. Мувофиқ -валюталар айирбошланишини чеклаш. М 3. 3. Тижорат банкларининг валюта рискларининг Тижорат банкларининг валюта рискларининг таҳлили.таҳлили. Техник тахлил – бу, асосан графиклар ёрдамида, бахоларнинг келгусидаги харакат йўналишини прогнозлаш мақсадида бозор динамикасини ўрганишдир. “Бозор динамикаси” атамаси ўз ичига, техник тахлил ихтиёрида бўлган 3 маълумот манбасини олади, яъни: бахо, хажм ва очиқ манфаат. Графиклар тахлили бўйича мутахассислар, одатда, бахолар ўсиши ёки пасайишини келтириб чиқарган омилларнинг чуқур сабабларигаўз этиборларини қаратмайдилар. Кўп холларда, бахоларнинг ўзгариш тенденцияси эндигина шаклланишининг дастлабки босқичларида, ёки аксинча, қандайдир хал қилувчи босқичларда бундай ўзгаришлар сабаблари хеч кимга маълум бўлмаслиги мумкин. Чекловлар шаклларининг алохида мамлакатлар хамда Чекловлар шаклларининг алохида мамлакатлар хамда ялпи жахон иқтисодининг валюта-иқтисодий холатига ялпи жахон иқтисодининг валюта-иқтисодий холатига боғлиқ холда ушбу таъсири даражаси ва йўналиши боғлиқ холда ушбу таъсири даражаси ва йўналиши турличадир. Айрим холатларда ушбу таъсир бахолар, турличадир. Айрим холатларда ушбу таъсир бахолар, етказиб бериш шартлари ва сотувдан сўнг етказиб бериш шартлари ва сотувдан сўнг кўрсатиладиган хизмат сифати билан бир қаторда, кўрсатиладиган хизмат сифати билан бир қаторда, товарлар рақобатбардошлигида акс этади. Валюта товарлар рақобатбардошлигида акс этади. Валюта чекловларининг оқибати бўлиб расмий валюта курсининг чекловларининг оқибати бўлиб расмий валюта курсининг маълум бир даражада ушлаб турили  Молиявий операциялар бўйича валюта Молиявий операциялар бўйича валюта чекловларининг қарама-қаршилик характери чекловларининг қарама-қаршилик характери шундаки, улар “қайноқ” пулларнинг ихтиёрсиз шундаки, улар “қайноқ” пулларнинг ихтиёрсиз харакати ва капиталнинг “қочиб кетиши”га қандай харакати ва капиталнинг “қочиб кетиши”га қандай таъсир этса, қисқа муддатли капиталлар нормал таъсир этса, қисқа муддатли капиталлар нормал оқимларига хам шундай ўз таъсирини ўтказади.оқимларига хам шундай ўз таъсирини ўтказади.  Хорижга жўнаётган туристлар учун Хорижга жўнаётган туристлар учун миллий валютанинг хорижий валютага миллий валютанинг хорижий валютага алмашувини лимитлаш “қора” валюта алмашувини лимитлаш “қора” валюта бозоридаги чайқов операцияларни бозоридаги чайқов операцияларни рағбатланти 4. 4. Валюта позицияси ва рисклар.Валюта позицияси ва рисклар. Барча давлатлар миллий валюталарининг курси АқШ долларига ёки Буюк Британия фунт стерлингига нисбатан белгиланар эди. Аммо, амалда, яъни ташқи савдо муносабатларида, албатта бирор бир валютанинг бошқа бир валютадаги курсига зарурат туғилиб турар эди. Хар қандай валюта операцияларида сотувчи ва сотиб олувчи курслари аниқланади. Котировка услубига қараб улар хар хил бўлиши мумкин. Масалан, тўғри котировкада банклар хорижий валютани паст курсда сотиб оладилар ва юқори курсда сотадилар. Тескари котировкада эса, аксинча, банклар хорижий валютани юқори курсда сотиб оладилар ва паст курсда сотадилар. 7-мавзу. Тўлов ва ҳисоб-китоб 7-мавзу. Тўлов ва ҳисоб-китоб балансларибаланслари 1. 1. Тўлов баланси ва моҳияти. Тўлов Тўлов баланси ва моҳияти. Тўлов балансининг таркибий тузилиши.балансининг таркибий тузилиши. 2. 2. Жорий операциялар баланси. Капиталлар Жорий операциялар баланси. Капиталлар ҳаракатининг баланси.ҳаракатининг баланси. 3. 3. Тўлов балансига таъсир қилувчи омиллар.Тўлов балансига таъсир қилувчи омиллар. Марказий банклар ва тўлов баланслари Марказий банклар ва тўлов баланслари ўртасидаги боғлиқлик.ўртасидаги боғлиқлик. 4. 4. Ҳисоб-китоб баланси ва унинг таркиби.Ҳисоб-китоб баланси ва унинг таркиби. Ҳисоб-китоб балансининг аҳамияти ва Ҳисоб-китоб балансининг аҳамияти ва унинг тўлов балансидан фарқлантирувчи унинг тўлов балансидан фарқлантирувчи томонлари.томонлари. 1. 1. Тўлов баланси ва моҳияти. Тўлов балансининг Тўлов баланси ва моҳияти. Тўлов балансининг таркибий тузилишитаркибий тузилиши Иқтисодий муносабатлардан ташқари, мамлакатлар ўртасида пул тўловлари ва тушумларини вужудга келтирувчи сиёсий, харбий, маданий ва бошқа муносабатлар хам мавжуд. Мамлакатнинг кўп қиррали халқаро муносабатлари унинг халқаро операциялари баланс хисобварағида ўз аксини топади. Ушбу баланс анъана бўйича тўлов баланси деб аталади.  Тўлов балансиТўлов баланси – бу, халқаро – бу, халқаро операцияларнинг баланс хисоб-варағидир. операцияларнинг баланс хисоб-варағидир. Яъни, бу, мамлакатнинг товарлар, хизматлар, Яъни, бу, мамлакатнинг товарлар, хизматлар, капиталларни олиб кириш ва олиб чиқиш капиталларни олиб кириш ва олиб чиқиш кўрсаткичларининг нисбати шаклидаги кўрсаткичларининг нисбати шаклидаги халқаро-хўжалик алоқалари комплексининг халқаро-хўжалик алоқалари комплексининг қиймат ифодасидир.қиймат ифодасидир.  Халқаро операцияларнинг баланс хисоб-Халқаро операцияларнинг баланс хисоб- варағи, мамлакат ташқи иқтисодий варағи, мамлакат ташқи иқтисодий операцияларининг масштаблари, таркиби ва операцияларининг масштаблари, таркиби ва характерини қиймат жихатидан миқдорий ва характерини қиймат жихатидан миқдорий ва сиф  Тўлов балансининг ахволи, ушбу Тўлов балансининг ахволи, ушбу даврга миллий ва хорижий даврга миллий ва хорижий валютага бўлган талабни белгилаб валютага бўлган талабни белгилаб беради ва валюта курсини беради ва валюта курсини шакллантирувчи омиллардан бири шакллантирувчи омиллардан бири бўлиб хисобланади.бўлиб хисобланади.  Маълум бир давр учун тўлов Маълум бир давр учун тўлов баланси (ой, чорак, йил) ушбу давр баланси (ой, чорак, йил) ушбу давр мобайнида амалга оширилган мобайнида амалга оширилган ташқи иқтисодий шартномалар ташқи иқтисодий шартномалар бўйича статистик кўрсаткичлар бўйича статистик кўрсаткичлар асосида тузилади ва мамлакат асосида тузилади ва мамлакат халқаро иқтисодий халқаро иқтисодий муносабатларида, унинг жахон муносабатларида, унинг жахон хўжалигидаги иштироки х . . Тўлов баланси қуйидаги асосий Тўлов баланси қуйидаги асосий бўлимлардан иборат:бўлимлардан иборат:  -савдо баланси, товарларни олиб кириш ва -савдо баланси, товарларни олиб кириш ва олиб чиқиш орасидаги нисбат;олиб чиқиш орасидаги нисбат;  -хизматлар ва нотижорат тўловлар баланси -хизматлар ва нотижорат тўловлар баланси (“кўзга куринмайдиган” операциялар баланси);(“кўзга куринмайдиган” операциялар баланси); -ўз ичига товарлар, хизматлар ва бир томонлама -ўз ичига товарлар, хизматлар ва бир томонлама ўтказмаларни олган жорий операциялар ўтказмаларни олган жорий операциялар баланси;баланси;  -капиталлар ва кредитлар харакати баланси;-капиталлар ва кредитлар харакати баланси;  -расмий валюта захиралари билан -расмий валюта захиралари билан операциялар.операциялар.  Савдо баланси. Савдо баланси. Ташқи савдо ташқи Ташқи савдо ташқи иқтисодий муносабатларни миллий иқтисодий муносабатларни миллий хўжаликларни жахон хўжалигига боғловчи хўжаликларни жахон хўжалигига боғловчи бирламчи шакл бўлиб тарихан майдонга бирламчи шакл бўлиб тарихан майдонга чиқади. Ташқи савдо ва бошқа халқаро чиқади. Ташқи савдо ва бошқа халқаро иқтисодий муносабатларнинг ривожланиши иқтисодий муносабатларнинг ривожланиши натижасида чуқурлашиб ва такомиллашиб натижасида чуқурлашиб ва такомиллашиб бораётган халқаро мехнат тақсимоти ташқи бораётган халқаро мехнат тақсимоти ташқи савдо туфайли шаклланади.савдо туфайли шаклланади.  Ташқи савдо кўрсаткичлари анъанавий Ташқи савдо кўрсаткичлари анъанавий равишда тўлов балансида мухим ўринни равишда тўлов балансида мухим ўринни эгаллай  Хизматлар балансиХизматлар баланси , ўз ичига транспорт , ўз ичига транспорт юк ташувлари, суғурта, электрон, юк ташувлари, суғурта, электрон, телекосмик, телеграф, почта ва бошқа телекосмик, телеграф, почта ва бошқа алоқа турлари, халқаро туризм, илмий-алоқа турлари, халқаро туризм, илмий- техник ва ишлаб чиқариш тажрибалари техник ва ишлаб чиқариш тажрибалари билан алмашиш, эксперт хизматлари, билан алмашиш, эксперт хизматлари, дипломатик, савдо ва хориждаги бошқа дипломатик, савдо ва хориждаги бошқа хизматлар харажатларини кўтариш, хизматлар харажатларини кўтариш, маълумотларни узатиш, маданий ва маълумотларни узатиш, маданий ва илмий алоқалар, турли воситачилик илмий алоқалар, турли воситачилик йиғимлари, реклама, ярмарка ва бошқа йиғимлари, реклама, ярмарка ва бошқа шу кабилар бўйич  Хорижий ишчилар ва мутахассисларни Хорижий ишчилар ва мутахассисларни вақтинча жалб этадиган ГФР, АқШ, Франция, вақтинча жалб этадиган ГФР, АқШ, Франция, Буюк Британия, Швейцария, ЖАР ва бошқа Буюк Британия, Швейцария, ЖАР ва бошқа мамлакатлар учун эса, аксинча ушбу пул мамлакатлар учун эса, аксинча ушбу пул ўтказмалари тўлов баланси ушбу моддасининг ўтказмалари тўлов баланси ушбу моддасининг камомад манбаси бўлиб хизмат қилади.камомад манбаси бўлиб хизмат қилади.  Юқорида зикр этилган хизматлар бўйича Юқорида зикр этилган хизматлар бўйича операциялар, инвестициялар бўйича даромадлар операциялар, инвестициялар бўйича даромадлар харакати, харбий тусдаги келишувлар ва бир харакати, харбий тусдаги келишувлар ва бир томонлама ўтказмалар, товарлар (сезиларли томонлама ўтказмалар, товарлар (с  Жорий операциялар бўйича тўлов Жорий операциялар бўйича тўлов баланси ўзбаланси ўз ичига савдо баланси ва “кўзга ичига савдо баланси ва “кўзга кўринмас” операцияларни олади. Тўлов кўринмас” операцияларни олади. Тўлов баланси тузилишининг баъзи бир услублари баланси тузилишининг баъзи бир услублари бир томонлама давлат ўтказмаларини бир томонлама давлат ўтказмаларини алохида моддага ажратиб кўрсатади ва уни алохида моддага ажратиб кўрсатади ва уни жорий операциялар сальдосига қўшмайди. жорий операциялар сальдосига қўшмайди. Жорий операциялар деб, ушбу Жорий операциялар деб, ушбу операцияларнинг товарлар ва хизматлар операцияларнинг товарлар ва хизматлар билан жахон савдосини молиявий билан жахон савдосини молиявий ресурсларнинг капитал ва кредитлар ресурсларнинг капитал ва кредитлар шакли Капиталлар ва кредитлар харакати Капиталлар ва кредитлар харакати балансибаланси давлат ва хусусий капиталлар, давлат ва хусусий капиталлар, тақдим этилган ва олинган халқаро тақдим этилган ва олинган халқаро кредитларнинг давлатга олиб кирилиши ва кредитларнинг давлатга олиб кирилиши ва олиб чиқилиши орасидаги нисбатни олиб чиқилиши орасидаги нисбатни ифодалайди. Иқтисодий мазмунига кўра ушбу ифодалайди. Иқтисодий мазмунига кўра ушбу операциялар қуйидаги икки категорияга операциялар қуйидаги икки категорияга бўлинади: тадбиркорлик ва ссуда бўлинади: тадбиркорлик ва ссуда капиталларининг халқаро харакатига.капиталларининг халқаро харакатига.  Тадбиркорлик капитали тўғридан-тўғри Тадбиркорлик капитали тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (хорижда хорижий инвестициялар (хорижда корхоналарни 3. 3. Тўлов балансига таъсир қилувчи омиллар.Тўлов балансига таъсир қилувчи омиллар. Марказий Марказий банклар ва тўлов баланслари ўртасидаги боғлиқлик.банклар ва тўлов баланслари ўртасидаги боғлиқлик. Тўлов баланси холатига бир қатор омиллар таъсир этади. Булар қуйидагилар: а)мамлакатларнинг иқтисодий ва сиёсий тараққиётининг нотекислиги, халқаро рақобат. б)иқтисоднинг циклли тебранишлари. в)давлат хорижий харажатларининг ўсиши г)иқтисоднинг милитаризацияси ва харбий харажатлар д)халқаро молиявий боғлиқликнинг кучайиши е)халқаро савдодаги ўзгаришлар. ж)тўлов балансига валюта-молиявий омилларининг таъсири з)инфляциянинг тўлов балансига салбий таъсири.  Тўлов баланси моддаларини таснифлаш Тўлов баланси моддаларини таснифлаш услублари.услублари. Тўлов балансини тузиш услублари ва Тўлов балансини тузиш услублари ва унинг сальдосини ўлчашни ўрганиш, халқаро хисоб-унинг сальдосини ўлчашни ўрганиш, халқаро хисоб- китоблар кўрсаткичларини тўғри тушунишда катта китоблар кўрсаткичларини тўғри тушунишда катта ахамият касб этади. Иқтисодий адабиётларда, кўп ахамият касб этади. Иқтисодий адабиётларда, кўп холларда, тўлов баланси кўрсаткичлари, уларнинг холларда, тўлов баланси кўрсаткичлари, уларнинг иқтисодий мазмуни изохсиз келтирилади. Бу асосан иқтисодий мазмуни изохсиз келтирилади. Бу асосан тўлов балансининг сальдосига алоқадордир. Масалан, тўлов балансининг сальдосига алоқадордир. Масалан, АқШ тўлов балансининг 1958 ва 1978 йиллардаги АқШ тў  Тўлов баланси тузишнинг мухим масалаларидан Тўлов баланси тузишнинг мухим масалаларидан бири – бу, унинг сальдосини ўлчашдир. Ушбу бири – бу, унинг сальдосини ўлчашдир. Ушбу масала кенг кўламдаги саволларни қамраб олади масала кенг кўламдаги саволларни қамраб олади – алохида халқаро битимлар тўғрисидаги – алохида халқаро битимлар тўғрисидаги маълумотларни аниқлигидан жадвал тузишнинг маълумотларни аниқлигидан жадвал тузишнинг таркибий тузилишигача хамда тўлов баланси таркибий тузилишигача хамда тўлов баланси назарияси ва амалиётининг энг мухим таркибий назарияси ва амалиётининг энг мухим таркибий қисмларидан бири бўлиб хисобланади. Тўлов қисмларидан бири бўлиб хисобланади. Тўлов балансининг камомади ёки актив сальдосининг балансининг камомади ёки актив сальдосининг қабул қилинган аниқлаш 4. 4. Ҳисоб-китоб баланси ва унинг таркиби.Ҳисоб-китоб баланси ва унинг таркиби. Ҳисоб-китоб Ҳисоб-китоб балансининг аҳамияти ва унинг тўлов балансидан балансининг аҳамияти ва унинг тўлов балансидан фарқлантирувчи томонлари.фарқлантирувчи томонлари. Ташқи иқтсодий операциялар, халқаро тўлов муносабатлари нуқтаи назаридан ушбу мамлакатнинг резиденти ёки норезиденти сифатида майдонга чиқувчи, аниқ бир ташкилот, фирма ёки хусусий шахс томонидан амалга оширилади. Замонавий, капиталлар ва ишчи кучи миграцияси, иқтисод жараёнидаги глобаллашув ва трансмиллий корпорацияларнинг кучайиши шароитида ушбу оддийдек туюлган масала, мураккаблашиб боради. Бир қатор операциялар таърифларининг мукаммал эмаслиги ва олинаётган маълумотлардаги хатоликлар шароитида тўлов балансининг кредит ва дебет тарафларидаги якуний кўрсаткичларида маълум бир номутаносиблик кузатилади. Бундай холатга дучор бўлмаслик учун, тўлов баланси жадвалларини тузиш негизига икки тарафлама бухгалтерия ёзуви тамойили қўйилган. Бу дегани, тўлов балансида қайд этиладиган хар қандай операция бўйича, ушбу хужжатга 2 бир-бирига ўхшаш кўрсаткич киритилади 8-мавзу. Халқаро ҳисоб-8-мавзу. Халқаро ҳисоб- китоблар ва уларнинг китоблар ва уларнинг шаклларишакллари 1. 1. Халқаро ҳисоб-китобларни амалга ошириш Халқаро ҳисоб-китобларни амалга ошириш асослариасослари ва тартиби ва тартиби 2. 2. Халқаро ҳисоб-китоб шакллари ва унинг Халқаро ҳисоб-китоб шакллари ва унинг туркумланиши. туркумланиши. 3. 3. Электрон тўлов тизимиЭлектрон тўлов тизими , пул ўтказмалари , пул ўтказмалари ва уларни амалга ошириш техникаси.ва уларни амалга ошириш техникаси. Инкассо ва унинг турлари. Инкассо ва унинг турлари. 4. 4. Аккредитив ва унинг турлари.Аккредитив ва унинг турлари. Аккредитив Аккредитив ҳисоб-китоб шаклида ҳужжатлар ҳисоб-китоб шаклида ҳужжатлар айланиши, афзалликлари ва айланиши, афзалликлари ва камчиликлари.камчиликлари. 1. 1. Халқаро ҳисоб-китобларни амалга ошириш асослариХалқаро ҳисоб-китобларни амалга ошириш асослари ва тартибива тартиби Халқаро хисоб-китоблардаги ўзгартиришларнинг пайдо бўлиши хамда уларнинг янада такомиллашиб бориши товар ишлаб чиқариш ва муомала жараёнининг ривожланиши хамда байналмилаллашуви билан боғлиқдир. Товарларни ишлаб чиқариш ва уларни сотиш даврларининг ўзаро мувофиқ келмаслиги хамда истеъмол бозорларининг узоқлиги туфайли, халқаро муомаладаги қийматлар харакатининг нисбатан мустақил бўлиб қолган шакли халқаро хисоб-китобларда ўз аксини топади. Халқаро хисоб-китоблар – турли мамлакатлар Халқаро хисоб-китоблар – турли мамлакатлар фуқаролари ва юридик шахслари орасида иқтисодий, фуқаролари ва юридик шахслари орасида иқтисодий, сиёсий ва маданий муносабатлар туфайли вужудга сиёсий ва маданий муносабатлар туфайли вужудга келадиган пул талаблари ва мажбуриятлар бўйича келадиган пул талаблари ва мажбуриятлар бўйича тўловларни мувофиқлаштиришдир.тўловларни мувофиқлаштиришдир. [1][1]  Халқаро хисоб-китоблар бир томондан, амалиётда Халқаро хисоб-китоблар бир томондан, амалиётда шаклланган ва халқаро хужжатлар хамда удумлар шаклланган ва халқаро хужжатлар хамда удумлар билан мустахкамланган тўловларни амалга ошириш билан мустахкамланган тўловларни амалга ошириш шартлари ва тартибини, иккинчи томондан, ушбу шартлари ва тартибини, иккинчи т .. Бахо валютаси ва тўлов валютаси танловига Бахо валютаси ва тўлов валютаси танловига (бахо даражаси, кредит бўйича фоиз ставкаси (бахо даражаси, кредит бўйича фоиз ставкаси катта-кичиклигидан фарқли ўлароқ) маълум бир катта-кичиклигидан фарқли ўлароқ) маълум бир даражада битимнинг валюта самарадорлиги даражада битимнинг валюта самарадорлиги боғлиқдир. Экспорт ва импорт шартнома бахолари боғлиқдир. Экспорт ва импорт шартнома бахолари турличадир, хамда улар ушбу шартномаларга турличадир, хамда улар ушбу шартномаларга киритиладиган товарларнинг экспортёрдан киритиладиган товарларнинг экспортёрдан импортёрга етказилиши билан боғлиқ (экспортёр-импортёрга етказилиши билан боғлиқ (экспортёр- мамлакат омборида сақланиши, портгача бўлган мамлакат омборида сақланиши, портгача бўлган йўл ва портдаг Тўлов шартлариТўлов шартлари  – – ташқи иқтисодий битимларнинг мухим ташқи иқтисодий битимларнинг мухим элементидир. Уларнинг ичида қуйидагилар элементидир. Уларнинг ичида қуйидагилар фарқланади: нақдли тўловлар, кредит тақдим фарқланади: нақдли тўловлар, кредит тақдим этилиши билан хисоб-китоблар, нақдли тўлов этилиши билан хисоб-китоблар, нақдли тўлов бўйича опционли кредит (танлов хуқуқи билан).бўйича опционли кредит (танлов хуқуқи билан). Халқаро хисоб-китоблардаги нақдли тўлов Халқаро хисоб-китоблардаги нақдли тўлов тушунчаси экспорт товарлари сотиб олувчига тушунчаси экспорт товарлари сотиб олувчига етказиб берилганидан сўнг уларга пул етказиб берилганидан сўнг уларга пул тўланишини ёки товарлар шартнома тўланишини ёки товарлар шартнома шартларига мувофиқ етказиб берилганлиги шартла Халқаро хисоб-китоб шакллари Хужжатли аккредетив Инкассо Банк утказмаси Очиқ хисобварақ Бунак2. 2. Халқаро ҳисоб-китоб шакллари ва унинг туркумланиши.Халқаро ҳисоб-китоб шакллари ва унинг туркумланиши.  Документар аккредитивлар учун мўлжалланганДокументар аккредитивлар учун мўлжалланган Соддалаштирилган қоидалар ва удумларга мувофиқ Соддалаштирилган қоидалар ва удумларга мувофиқ аккредитиваккредитив – бу, келишувдир, хамда ушбу – бу, келишувдир, хамда ушбу келишувга мувофиқ банк мижознинг илтимосига келишувга мувофиқ банк мижознинг илтимосига кўра, хужжатларга мувофиқ учинчи шахс кўра, хужжатларга мувофиқ учинчи шахс (фойдасига аккредитив очилган бенефициарга) (фойдасига аккредитив очилган бенефициарга) фойдасига тўловни амалга ошириш ёки тўловни, фойдасига тўловни амалга ошириш ёки тўловни, бенефициар томонидан қуйилган тратта акцептини, бенефициар томонидан қуйилган тратта акцептини, ёки хужжатлар негоциациясини (сотиб олинишини) ёки хужжатлар негоциациясини (сотиб олинишини) амалга о Документар аккредитивлар бўйича хисоб-Документар аккредитивлар бўйича хисоб- китобларда қуйидаги тарафлар иштирок этади:китобларда қуйидаги тарафлар иштирок этади:  -импортёр (буйруқ берувчи), у аккредитив очиш -импортёр (буйруқ берувчи), у аккредитив очиш тўғрисида банкга мурожаат этади;тўғрисида банкга мурожаат этади;  -аккредитивни очувчи эмитент-банк;-аккредитивни очувчи эмитент-банк;  -авизо қилувчи банк, ушбу банкка экспортёрга -авизо қилувчи банк, ушбу банкка экспортёрга унинг фойдасига аккредитив очилганлиги тўғрисида унинг фойдасига аккредитив очилганлиги тўғрисида хабар бериш ва аккредитив матнини, унинг хабар бериш ва аккредитив матнини, унинг хаққонийлигини тасдиқлаган холда топшириш хаққонийлигини тасдиқлаган холда топшириш топшириғи берилади;топшириғи берилади;  -фойдасиг 3. 3. Электрон тўлов тизимиЭлектрон тўлов тизими , пул ўтказмалари , пул ўтказмалари ва уларни ва уларни амалга ошириш техникаси.амалга ошириш техникаси. Инкассо ва унинг турлари.Инкассо ва унинг турлари. Контрагентларнинг бир-бирига қарама- қарши бўлган манфаатларини халқаро иқтисодий муносабатларда ўзаро боғлаш ва уларнинг тўлов муносабатларини ташкил этиш, хисоб- китобларнинг турли шаклларидан фойдаланиш орқали амалга оширилади. Инкассо – бу, мижознинг топшириғига асосан банк Инкассо – бу, мижознинг топшириғига асосан банк томонидан импортёрдан унга жўнатилган товарлар ва томонидан импортёрдан унга жўнатилган товарлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўловнинг олиниши хамда кўрсатилган хизматлар учун тўловнинг олиниши хамда ушбу маблағларни экспортёрнинг банкдаги ушбу маблағларни экспортёрнинг банкдаги хисобварағига олган холдаги банк операциясидир. хисобварағига олган холдаги банк операциясидир. Инкассо операциялари инкассо бўйича Инкассо операциялари инкассо бўйича Соддалаштирилган қоидаларга мувофиқ равишда Соддалаштирилган қоидаларга мувофиқ равишда экспортёрдан олинган инструкцияларга асосан банклар экспортёрдан олинган инструкцияларга асосан банклар томонидан амалга оширилади.томонидан амалга оширилади. Инкассо Банкнинг пул ўтказмаси.Банкнинг пул ўтказмаси. У, пул ўтказмасини олувчи У, пул ўтказмасини олувчи шахсга маълум бир суммани тўлашдан иборат бўлган шахсга маълум бир суммани тўлашдан иборат бўлган бир банкнинг бошқа бир банкга топшириғидан бир банкнинг бошқа бир банкга топшириғидан иборатдир. Банклар халқаро хисоб-китобларнинг иборатдир. Банклар халқаро хисоб-китобларнинг кўпгина холатларида ўз мижозларини топшириқлари кўпгина холатларида ўз мижозларини топшириқлари асосида пул ўтказмаларини амалга оширадилар. Ушбу асосида пул ўтказмаларини амалга оширадилар. Ушбу операцияларда қуйидагилар иштирок этади: пул операцияларда қуйидагилар иштирок этади: пул ўтказмасини ўтказувчи қарздор-шахс; ўтказма ўтказмасини ўтказувчи қарздор-шахс; ўтказма тўғрисидаги топшириқни қабул қилган ўтказувчи тўғри Бўнак шаклидаги хисоб-китобларБўнак шаклидаги хисоб-китоблар экспортёр экспортёр учун нихоятда самаралидир, чунки товарлар учун нихоятда самаралидир, чунки товарлар етказиб берилгунга қадар импортёр томонидан етказиб берилгунга қадар импортёр томонидан уларга хақ тўланади (баъзида товарлар ишлаб уларга хақ тўланади (баъзида товарлар ишлаб чиқарилгунга қадар). Агарда импортёр товарларга чиқарилгунга қадар). Агарда импортёр товарларга бўнак шаклида хақ тўласа, унда у экспортёрни бўнак шаклида хақ тўласа, унда у экспортёрни кредитлаган бўлади. Масалан, шартнома кредитлаган бўлади. Масалан, шартнома қийматининг бир қисмига бўлган бўнак тўловлари, қийматининг бир қисмига бўлган бўнак тўловлари, хорижда объектлар қурилиши билан боғлиқ хорижда объектлар қурилиши билан боғлиқ шартномалар шартлариг Очиқ хисоб варақ бўйича хисоб-китоблар.Очиқ хисоб варақ бўйича хисоб-китоблар.  Уларнинг мохияти товарлар олинганидан сўнг Уларнинг мохияти товарлар олинганидан сўнг импортёрнинг экспортёрга бўлган мунтазам импортёрнинг экспортёрга бўлган мунтазам тўловларидадир. Жорий қарздорлик суммасининг тўловларидадир. Жорий қарздорлик суммасининг хисоби савдо бўйича хамкорларнинг китобларида хисоби савдо бўйича хамкорларнинг китобларида юритилади. Халқаро хисоб-китобларнинг ушбу шакли юритилади. Халқаро хисоб-китобларнинг ушбу шакли очиқ хисобварақ бўйича кредит билан боғлиқдир. Очиқ очиқ хисобварақ бўйича кредит билан боғлиқдир. Очиқ хисобварақ бўйича қарздорликни сўндириш билан хисобварақ бўйича қарздорликни сўндириш билан боғлиқ хисоб-китоблар тартиби контрагентлар орасида боғлиқ хисоб-китоблар т Векселлар ва чеклардан фойдаланган Векселлар ва чеклардан фойдаланган холда хисоб-китобларни амалга ошириш.холда хисоб-китобларни амалга ошириш.  Халқаро хисоб-китобларда экспортёр Халқаро хисоб-китобларда экспортёр томонидан импортёрга қарата чиқарилган томонидан импортёрга қарата чиқарилган ўтказиладиган векселлар ишлатилади. Тратта – ўтказиладиган векселлар ишлатилади. Тратта – бу, қонун билан белгиланган шаклда тузилган бу, қонун билан белгиланган шаклда тузилган хамда ўзида кредитор (трассант)нинг қарз хамда ўзида кредитор (трассант)нинг қарз олувчи (трассат)га белгиланган муддатда олувчи (трассат)га белгиланган муддатда маълум бир суммани векселда қайд этилган маълум бир суммани векселда қайд этилган шахс (ремитент)га ёки тақдим этувчига тўлаш шахс (ремитент)га ёки тақдим этувчига т 9-мавзу. Халқаро кредитлар, 9-мавзу. Халқаро кредитлар, халқаро кредитлар бўйича халқаро кредитлар бўйича қарздорлик муаммосиқарздорлик муаммоси  1. 1. «Халқаро кредит» тушунчасининг «Халқаро кредит» тушунчасининг мазмуни. Халқаро кредитнинг мазмуни. Халқаро кредитнинг шакллари.шакллари.  2. 2. Халқаро банк кредити.Халқаро банк кредити. Тижорат Тижорат кредити. кредити.  3. 3. Ташқи ва ички кредитлар.Ташқи ва ички кредитлар. Товарли Товарли ва валютавий кредитлар.ва валютавий кредитлар.  4. Халқаро ҳисоб бирликларидаги 4. Халқаро ҳисоб бирликларидаги халқаро кредитлар. Гаровли ва халқаро кредитлар. Гаровли ва ишончли кредитлар.ишончли кредитлар.  муносабатлар сохасида ссуда Халқаро муносабатлар сохасида ссуда Халқаро кредит деганда, халқаро иқтисодий кредит деганда, халқаро иқтисодий капиталининг харакати тушунилади. капиталининг харакати тушунилади. КредитКредит муносабатларининг муносабатларининг субъектларига корхоналар, банклар, субъектларига корхоналар, банклар, давлат муассасалари, халқаро ва давлат муассасалари, халқаро ва минтақавий валюта ва молия-кредит минтақавий валюта ва молия-кредит ташкилотлари киради. Кредит объекти ташкилотлари киради. Кредит объекти бўлиб эса давлатлараро миқёсда бўлиб эса давлатлараро миқёсда бериладиган кредит хисобланади.бериладиган кредит хисобланади. Халқаро кредитнинг вужудга келиши ва Халқаро кредитнинг вужудга келиши ва амал қилиши жахон миқёсида ишлаб амал қилиши жахон миқёсида ишлаб чи Халқаро кредит тамойиллари Қайтаришлик Муддатлилик Тўловлилик Мақсадлилик Таъминланганлик Фойдаланиш сохаси яъни қарз маблағлари қайси Фойдаланиш сохаси яъни қарз маблағлари қайси ташқи савдо битими учун берилишига қараб ташқи савдо битими учун берилишига қараб халқаро кредит қуйидагича таснифланади:халқаро кредит қуйидагича таснифланади:  Ташқи савдо ва хизматлар билан Ташқи савдо ва хизматлар билан боғлиқ бўлган тижорат кредитлари;боғлиқ бўлган тижорат кредитлари;  Бошқа мақсадлар учун Бошқа мақсадлар учун ишлатиладиган молиявий кредитлар;ишлатиладиган молиявий кредитлар; Товар, иш ва хизматлар хамда капитал Товар, иш ва хизматлар хамда капитал четга чиқариш каби аралаш шаклда четга чиқариш каби аралаш шаклда бериладиган кредитлар. Масалан, бериладиган кредитлар. Масалан, пудрат ишларини амалга ошириш учун пудрат ишларини амалга ошириш учун берилиши мумкин.берилиши мумкин.  Ишонч кредити одатда қарз олувчининг Ишонч кредити одатда қарз олувчининг олинган кредитни аниқ муддатда қайтариш олинган кредитни аниқ муддатда қайтариш мажбурияти асосида берилади. Ушбу мажбурияти асосида берилади. Ушбу кредитнинг хужжати сифатида фақат қарз кредитнинг хужжати сифатида фақат қарз олувчининг имзоси қайд этилган соло-олувчининг имзоси қайд этилган соло- вексел хизмат қилади. Бу кредитнинг вексел хизмат қилади. Бу кредитнинг бошқа шаклларига контокоррент ва бошқа шаклларига контокоррент ва овердрафт киради.овердрафт киради. Кредит бериш техникасига кўра халқаро Кредит бериш техникасига кўра халқаро кредитнинг қуйидаги турлари мавжуд: кредитнинг қуйидаги турлари мавжуд: молиявий (нақд пул) кредитлари, импорт молиявий (нақд пул) кредитлари, импорт қилувчи ёки унинг банки то Тижорат кредити одатда экспорт қилувчи Тижорат кредити одатда экспорт қилувчи фирма томонидан тўловни кечиктириш йўли фирма томонидан тўловни кечиктириш йўли билан товарни импорт қилувчига берилади. билан товарни импорт қилувчига берилади. Шунинг учун уни фирма кредити деб хам Шунинг учун уни фирма кредити деб хам юритишади. Фирма кредитининг муддати юритишади. Фирма кредитининг муддати етказиб берилаётган товарнинг тури, дунё етказиб берилаётган товарнинг тури, дунё бозоридаги конъюнктура шароитлари ва бошқа бозоридаги конъюнктура шароитлари ва бошқа омилларга боғлиқ равишда 2-7 йилни ташкил омилларга боғлиқ равишда 2-7 йилни ташкил этади. Четга машина ва мураккаб жихозларни этади. Четга машина ва мураккаб жихозларни чиқариш хажмининг йилдан – йилга ортиб чиқариш хажмининг йилдан – йилга  Вексел асосида кредитлашда экспорт Вексел асосида кредитлашда экспорт қилувчи товарни сотиш тўғрисида битим қилувчи товарни сотиш тўғрисида битим тузгандан сўнг, импорт қилувчига ўтказма тузгандан сўнг, импорт қилувчига ўтказма вексел (тратта) беради. Импорт қилувчи эса вексел (тратта) беради. Импорт қилувчи эса тижорат хужжатларини олгандан сўнг тижорат хужжатларини олгандан сўнг траттани акцептлайди, яъни унда траттани акцептлайди, яъни унда кўрсатилган муддатда пулни тўлашга кўрсатилган муддатда пулни тўлашга розилик беради.розилик беради.  Очиқ счет бўйича кредитлаш асосида Очиқ счет бўйича кредитлаш асосида экспорт қилувчи ва импорт қилувчи экспорт қилувчи ва импорт қилувчи ўртасида тузилган шартномаўртасида тузилган шартнома  Халқаро кредит манбаларига кўра ички, Халқаро кредит м Тижорат кредити тавсифиТижорат кредити тавсифи Ижобий томонлари: Салбий томонлари: 1. Экспортни кредитлашда давлатнинг тартибга солиш механизмидан холилиги; 2. Тижорат битимларида давлат аралашувининг чекланганлиги; 3. Тижорат битимида иштирок этувчиларнинг кредит қиймати ва бахоси бўйича эркин келишуви; 4. Кредит муддатининг узайтириш мумкинлиги; 1. Экспорт қилувчининг маблағлари ва молиявий холатига боғлиқ бўлган сабабли кредит хажми ва муддатининг чекланганлиги; 2. Кредитнинг бир қисми банк муассасаси томонидан таъминланиши; 3. Истеъмолчининг фақат битта ишлаб чиқарувчи билан боғланиб қолиши; 4. Товар нархининг одатдагидан юқори бўлиши.  Очиқ счет бўйича кредитлаш асосида Очиқ счет бўйича кредитлаш асосида махсулотни экспорт қилувчи ва импорт қилувчи махсулотни экспорт қилувчи ва импорт қилувчи ўртасида тузилган шартнома ётади. Бу хужжатга ўртасида тузилган шартнома ётади. Бу хужжатга кўра, мол етказиб берувчи истеъмолчининг кўра, мол етказиб берувчи истеъмолчининг счётига сотилган ёки жўнатилган товарлар счётига сотилган ёки жўнатилган товарлар қийматини қарз сифатида ёзиб қўяди. Импорт қийматини қарз сифатида ёзиб қўяди. Импорт қилувчи эса ушбу суммани тўлаши лозим бўлади. қилувчи эса ушбу суммани тўлаши лозим бўлади. Бу кредитлаш амалиёти товарлар мунтазам Бу кредитлаш амалиёти товарлар мунтазам етказиб берилиш холатларида қарзни вақти - етказиб берилиш холатларида қарзни вақти - вақти билан узиб туришни назарда тутад Истеъмолчига бериладиган Истеъмолчига бериладиган кредит тавсифи кредит тавсифи Акцептловчи банк Импорт килувчи банк Импорт килувчи Экспорт килувчи банк Экспорт килувчиСсуда капиталининг жахо бозори11 8 2 6 5 3 1 910 12 7 4 4а 3. 3. Ташқи ва ички кредитлар.Ташқи ва ички кредитлар. Товарли ва валютавий Товарли ва валютавий кредитлар.кредитлар. Ташқи савдо операцияларида фойдаланадиган акцептли рамбурсли кредитнинг таъминланганлик даражаси юқори хисобланади. Акцептли-рамбурсли кредитнинг шартлари (лимитли, муддатли, фоиз ставкаси, расмийлаштириш тартиби, фойдаланиш ва қоплаш шартлари) банклар ўртасида олдиндан келишиб олинади. Агар товарлар реализацияси билан боғлиқ бўлмаса, у холда бу молиявий кредит хисобланади.  Акцептловчи банк орқали траттани акцептлаш тўғрисида Акцептловчи банк орқали траттани акцептлаш тўғрисида топшириқ берилади.топшириқ берилади.  Акцептлаш тўғрисида шартнома тузилади.Акцептлаш тўғрисида шартнома тузилади.  Траттани акцептлаш мажбуриятини назарда тутувчи чақириб Траттани акцептлаш мажбуриятини назарда тутувчи чақириб олинмайдгин акцептли аккредетив тақдим этилади.олинмайдгин акцептли аккредетив тақдим этилади.  Товарни жўнатиш амалга оширилади.Товарни жўнатиш амалга оширилади.  тратта хисобга олинади ва тижорат хужжатлари банкка тратта хисобга олинади ва тижорат хужжатлари банкка етказиб берилади.етказиб берилади.  Акцептлаш учун тижорат ва тратта хужжатлари акцептловчи Акцептлаш учун тижорат ва тратта хужжатлари акцептловчи банкка берилади.банкка берилади.  Акцептла - Кредит валютаси- Кредит валютаси  - Тўлов валютаси- Тўлов валютаси  - Кредит суммаси- Кредит суммаси  - Кредит муддати- Кредит муддати  - Кредитдан фойдаланиш ва қайтариш - Кредитдан фойдаланиш ва қайтариш шартларишартлари  - Таъминот қиймати ва тури- Таъминот қиймати ва тури  - Рискларни суғурталаш усуллари- Рискларни суғурталаш усуллариКейинги йилларда халқаро кредитлашнинг замонавий Кейинги йилларда халқаро кредитлашнинг замонавий кўринишларидан бўлган халқаро иқтисодий кўринишларидан бўлган халқаро иқтисодий алоқаларда кенг қўлланилаётган банк амалиётлари – алоқаларда кенг қўлланилаётган банк амалиётлари – лизинг, факторинг, форфейтинг кабиларга эътибор лизинг, факторинг, форфейтинг кабиларга эътибор кучаймоқда.кучаймоқда.  Халқаро кредитнинг жорий унсурларига қуйидагилар Халқ  Кредит валютаси:Кредит валютаси: Халқаро кредит муносабатларида кредит Халқаро кредит муносабатларида кредит берилаётган валюта катта ахамиятга эга бўлиб, бунга берилаётган валюта катта ахамиятга эга бўлиб, бунга инфляция ва валютанинг барқарорлик даражаси билан инфляция ва валютанинг барқарорлик даражаси билан боғлиқ бўлган кредитор риски таъсир этади. Кредит боғлиқ бўлган кредитор риски таъсир этади. Кредит валютасини белгилашда қуйидаги омиллар эътиборга валютасини белгилашда қуйидаги омиллар эътиборга олинади:олинади: 1. 1. Валюта барқарорлигиВалюта барқарорлиги 2. 2. Фоиз ставка даражасиФоиз ставка даражаси 3. 3. Халқаро хисоб-китоб шаклиХалқаро хисоб-китоб шакли 4. 4. Инфляция даражасиИнфляция даражаси 5. 5. Валюта курсиВалюта курси 6. 6. Динамикаси Динамикаси  Халқаро кредит алоқаларида Халқаро кредит алоқаларида фоиз ставкасифоиз ставкаси , , миллий кредит тизимидаги фоиз даражасига миллий кредит тизимидаги фоиз даражасига боғлиқ холда белгиланади. Ссуда фоизига таъсир боғлиқ холда белгиланади. Ссуда фоизига таъсир этувчи омилларнинг халқаро валюта ва молия – этувчи омилларнинг халқаро валюта ва молия – кредит муносабатлари билан боғлиқлиги туфайли кредит муносабатлари билан боғлиқлиги туфайли фоиз ставкаси даражаси миллий ставкалардан фоиз ставкаси даражаси миллий ставкалардан бирмунча фарқ қилади. Жахон бозоридаги бирмунча фарқ қилади. Жахон бозоридаги рақобатчилик натижасида фоиз ставкалари тез – рақобатчилик натижасида фоиз ставкалари тез – тез ўзгариши миллий ва минтақавий тез ўзгариши миллий ва минтақавий иқтисодиётда беқарорлик, инфляц  Реал фоиз ставкасиРеал фоиз ставкаси – бу маълум бир давр учун – бу маълум бир давр учун инфляция суръатлари чегирилган капитал инфляция суръатлари чегирилган капитал ставкадир. Агар инфляциянинг ўсиш суръати ставкадир. Агар инфляциянинг ўсиш суръати фоиз ставкасидан юқори бўлса, реал фоиз фоиз ставкасидан юқори бўлса, реал фоиз ставкаси салбий кўрсаткичга айланади.ставкаси салбий кўрсаткичга айланади. Еврокредитлар учун халқаро фоиз ставкаларидан Еврокредитлар учун халқаро фоиз ставкаларидан фойдаланиш кенг тарқалган. Бунинг учун кўпинча фойдаланиш кенг тарқалган. Бунинг учун кўпинча евровалютада амалга ошириладиган қисқа евровалютада амалга ошириладиган қисқа муддатли банклараро операциялар бўйича муддатли банклараро операциялар бўйича Лондондаги банклараро таклиф ставкаси Лондондаги б Халқаро кафолатлар - товарлар ва капиталлар Халқаро кафолатлар - товарлар ва капиталлар харакатининг узлуксиз ва доимий харакат қилинишини харакатининг узлуксиз ва доимий харакат қилинишини таъминланишига хизмат қилади. Халқаро кафолатлар таъминланишига хизмат қилади. Халқаро кафолатлар импортёрларни сифатсиз товарлар қабул қилишдан, импортёрларни сифатсиз товарлар қабул қилишдан, экспортёрларни эса, товарлар хақини ололмай қолиш экспортёрларни эса, товарлар хақини ололмай қолиш хавф-хатаридан сақлайди.хавф-хатаридан сақлайди. Халқаро кафолатлар халқаро операцияларнинг барча Халқаро кафолатлар халқаро операцияларнинг барча асосий турларида қўлланилади, жумладан,асосий турларида қўлланилади, жумладан, Халқаро Халқаро кредитлар кредитлар бўйича бўйича бериладиган бериладиган кафолатлар;кафол
Купить
  • Похожие документы

  • Aktivlar bozorida fundamental qiymatni aniqlash modellari
  • Maqsadli tushumlar, subsidiya va grantlar hisobini yuritish
  • Oʻzbekiston Respublikasida budjet gʻazna ijrosi joriy etilishini faollashtirish
  • O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish
  • Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mazmuni va shakllari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha