Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 148.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

Валюта рискини бошқаришда замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиш

Купить
БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШ Мавзу : Валюта рискини бошқаришда замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиш Режа: Кириш 1 -БОБ. Валюта риски ва уни бошқаришнинг назарий асослари. 1.1. Валюта риски ва уни бошқариш хусусидаги илмий-назарий карашлар. 1.2. Валюта рискини бошқариш бўйича хориж тажрибаси 2- БОБ. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида валюта рискини бошқаришнинг замонавий ҳолати 2.1. Тижорат банклари валюта операциялари ва уларнинг риск даражаси 2.2. Муддатли валюта битимлари бозоридаги операцияларнинг амалдаги ҳолати З- БОБ. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларининг валюта рискини бошқариш амалиётини такомиллаштириш истиқболлари 3.1. Тижорат банкларининг валюта рискини бошкариш амалиётини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган муаммолар 3.2. Тижорат банкларининг валюта рискини бошқариш амалиётини такомиллаштириш истиқболлари Хулоса Фойдаланилган адабиётлар рўйхати Узбекистон Респу борасида муаммоларнинг мавжудлиги ва уларни ҳал этишга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсияларни ишлаб чиқишнинг зарурлиги ушбу битирув малакавий иши мавзусининг долзарблигини белгилайди. Бу борадаги долзарб муаммолар сифатида куйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин: 1. Жорий валюта бозорининг ликвидлилик даражасининг паст эканлиги туфайли конверсион операциялар орқали банкларнинг очиқ валюта позицияси ҳажмини қисқартириш имкониятининг чекланганлиги. 2. Республикамизда муддатли валюта битимлари бозори ривожланмаган. 2012 йилнинг якуни бўйича, мамлакат валюта бозорида амалга оширилаётган конверсион операцияларнинг 90 фоиздан ортиқ қисми Республика валюта биржасида амалга оширилмокда. Бу эса, муддатли валюта битимлари бозорининг ривожланмаганлигидан далолат беради. Муаммонинг ўрганилганлик этилган 1 . Тадқиқотнинг мақсади бўлиб, Узбекистан Республикаси тижорат банкларининг валюта рискини бошқариш амалиётини такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқиш ҳисобланади. Тадқиқот вазифалари: - банклар фаолиятидаги валюта рискини бошкаришнинг назарий асосларини; - хорижий банкларнинг валюта рискини бошқариш соҳасидаги тажрибасини ўрганиш ва унинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш; - тижорат банкларининг валюта рискини бошқаришнинг амалдаги ҳолатини таҳлил қилиш; Республикаси тижорат банкларининг валюта рискини бошкариш амалиётини такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқиш Тадқиқотнинг объекти бўлиб, республикамиз йирик тижорат банкларининг валюта операциялари ҳисобланади. Тадқиқотнинг предметини валюта операцияларини амалга 2. Миллий валюта бозори иштирокчиларининг конверсион операциялар жараенида юзага келадиган трансакцион чиқимлари миқдорини камайтириш мақсадида сўмни еврога ва бошқа етакчи валюталарга конвертация қилиш операцияларининг ҳажмини ошириш лозим. 3. Муддатли валюта битимлари бозорини ривожлантириш мақсадида, биринчидан, жорий валюта бозорининг ликвидлилигини ошириш лозим. Жорий валюта бозорининг ликвидлилигини ошириш республикамизда муддатли валюта бозорини тўлақонли шакллантиришнинг дастлабки зарурий шартларидан бири бўлибгина қолмасдан, уни ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан бири этиб белгиланиши лозим. 5 1 -боб. Валюта риски ва уни бошқаришнинг назарий асослари. 1.1. Валюта риски ва уни бошқариш хусусидаги илмий-назарий карашлар. Иқтисодий адабиётда банкларнинг валюта рискларини бошкариш хусусида хилма-хил назарий қарашлар мавжуд. Л.Красавина ўзининг илмий ишларида валюта позициясини бошқариш валюта рискидан қочишнинг энг оптимал усули деб ҳисоблайди. Унинг фикрига кўра, валюта позицияларини тижорат банклари филиалларида ҳам ҳисоблаш зарур. Бунинг сабаби сифатида айрим филиалларда валюта операциялари ҳажмининг катта эканлиги туфайли валюта риски даражасининг юқори эканлиги кўрсатилган. Узбекистонлик иқтисодчи олимлардан А.Вахабов, Т.Бобакулов, Н.Жумаевларнинг илмий ишларида тижорат банклари валюта позицияларини бошкаришнинг айрим назарий ва амалий жиҳатлари ўз ифодасини топган 2 . Масала нисбатан амалдаги 5 фоизли лимитни 10% қилиб белгиланганлигини кўрсатиш мумкин. Республикамиз тижорат банкларининг битта валютадаги очиқ валюта позициясига нисбатан 5 % даражасида лимитнинг белгиланиши натижасида айрим банкларда АКШ 1 доллари бўйича 5 фоизли лимитга риоя қилинмаслик ҳолатлари юзага келди. Т.Бобакулов ўзининг "Миллий валютанинг барқарорлигини таъминлаш: муаммолар ва ечимлар" мавзусидаги монографиясида тижорат банкларининг очиқ валюта позицияларини Марказий банкнинг валюта сиёсати доирасида тартибга солишни такомиллаштириш масаласини тадқиқ қилган. Унинг фикрига кура, Марказий банк тижорат банкларининг очиқ валюта позицияларининг миқдорини кунлик назорат қилиб туриши зарур. Т.Бобакуловнинг фикрига кўра, тижорат банкларининг очиқ валюта позицияларига нисбатан белгилан томонидан хорижий валютада берилган кредитлар конверсия қилинмаган ҳолатда очиқ валюта позициясининг микдорини ўзгаришига олиб келмайди, чунки активдаги валюта счётларидаги сумма бир счётдан бошқасига ўтади. 7 Ссудаларнинг таснифий белгилари ва муддати ўтган фоизларнинг мавжудлиги банкнинг очиқ валюта позициясини аниқлаш нуқтаи-назаридан ҳеч қандай аҳамиятга эга эмас. Бунинг сабаби шундаки, кредитларнинг таснифий белгилари кредит рискининг даражасини кўрсатади, валюта рискининг эса даражасини кўрсата олмайди . И. Носкова тижорат банкларининг очиқ валюта позициялари микдорини қисқартиришда ҳисобли форварддан фойдаланишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайди. Унинг фикрига кўра, ҳисобли форвард шартномалари ҳақиқатда валюта-алмашув операцияларини амалга оширишни кўзда тутмайди. Чунки шартнома туз оралигида юзага келадиган талаб ва мажбуриятлар суммасини банкнинг очиқ валюта позициясига киритмаса ҳам бўлади. Спот 4 Носкова И.Я. Валютные и финансовые операции. - М.:ЮНИТИ, 1998. - С.45. 5 Носкова И.Я. Валютные и финансовые операции. - М.:ЮНИТИ, 1998. - С.46 - 47. 6 Банковское дело. Учебник. Под ред. Лаврушина О.И. - М.: Финансы и статистика, 1998. - С. 475. 8 операцияларини амалга ошириш муддати жуда қисқа бўлсада, улар тижорат банкининг очиқ валюта позициясига кучли таъсир кўрсатади. Дарсликда бунинг сабаблари сифатида қуйидагилар кўрсатилган: - спот операцияларининг 90 фоиздан ортиқ қисми эркин сузиш режимига эга бўлган валюталарда амалга оширилади; - спот операцияларининг ҳажми жуда катта бўлиб, унинг бир кун лик ҳажми 2 трлн. АҚШ долларидан ошади. Шунингдек, ушбу дарсликда операци нисбатан белгиланган лимитни вақтинчалик ҳаракатдан тўхтатиш масаласи етарлича ўрганилмаган. Тараққий этган мамлакатларда очиқ валюта позицияларини қисқартиришнинг мавжуд олти усулидан ҳам фойдаланилади (хорижий валюталарда депозитлар қабул қилиш, хорижий валюталарда 9 кредитлар бериш, хорижий валюталарда ёзилган қимматли қоғозларни сотиб олиш, хорижий валюталарда ёзилган қимматли қоғозларни сотиш, хорижий валюталарни сотиш, хорижий валюталарни сотиб олиш усуллари). Шунинг учун ҳам ғарб иқтисодий адабиётида очиқ валюта позициялари ҳажмини қисқартиришнинг олтита усулидан фойдаланиш амалиётини такомиллаштириш масалалари уз ифодасини топган. П. Самуэльсон фикрича, валюта бозори - бу турли мамлакатларнинг валюталари савдоси ўтказиладиган бозор, айнан шу ерда валюталарнинг алмашув курси аниклан 7 Самуэльсон П.А., Нордхаус В.Д. Экономика: Пер с англ. - М.: "БИНОМ", "Лаборатория Базовых Знаний",1997.-705 с. 8 Наговицин А.Г. Валютная политика. - М.: "Экзамен", 2000. - 512 с. 9 Красавина Л.Н. Международные валютно-кредитные и финансовые отношения: 2-е изд., перераб. и допол.-М.: Финансы и статистика, 2002. -608 с. 10 Л.Н. Федякина фикрича, валюта бозори - чет эл валюталари бозори бўлиб, унда ҳукумат муассасалари, марказий банк ва бошқа банклар, фирмалар, жамғармалар ва алоҳида шахслар чет эл валютасида ифодаланган молиявий активларни олди-сотди қилиш орқали бир мамлакат валютасини бошқа мамлакат валютасига айирбошлайдилар 1 . Юқоридаги қарашларда валюта бозори тушунчасига нисбатан умумийлик, шунингдек, бир ёқламалик кўзга ташланади. Хусусан, рус иқтисодчи олим кўрсатади. Йирик миқдордаги жорий операциялар профицита, ўз навбатида, иеннинг қадрини муттасил ошишига сабаб бўлди. 1971 йилдан бошлаб 25 йил мобайнида иеннинг АҚШ долларига нисбатан алмашув курси 360 иендан қарийб 100 иенгача ревальвацияланди. Иен қадрининг мунтазам ошиши кузатилсада, яқин йилларгача жорий операциялар ижобий қолдиғида ўсиш 10 Федякина Л.Н. Международные финансы. - СПб.: Питер, 2005. - 127 с. 11 кузатилди. Бу эса Япониянинг рақобатбардош экспорт саноатининг янги авлодини ишлаб чиқаришга юқори даражада мосланувчанлиги билан изоҳланади. Ҳозирги кунда машина, усқуналар ва компьютерларнинг Япония умумий экспортидаги салмоғи 60 фоиздан кўпроқни ташкил этади. XX аср 60-йилларининг иккинчи ярми ва 70-йилларнинг бошларида Европа ва Америка мамлакатларида валюта-молиявий инқирозларга жавобан инфратузилмавий бозор институтларидан бири сифатида валюта биржаларини ташкил этиш давлат томонидан тартибга солиш ва назорат тизимининг асосий элементларидан бирига айланди. Валюта биржаларида жорий экспорт-импорт операциялари, шунингдек, капиталлар ҳаракати билан боғлиқ операциялар бўйича хорижий валютанинг олди-сотдиси амалга оширилгани боис, инқироз ва мамлакатдаги молиявий бекарорлик шароитида вал Шуниси эътиборга моликки, Бреттон-Вудс келишувининг имзоланиши ва Халқаро валюта фондининг ташкил топиши валюта захиралари категорияларининг пайдо бўлишига, кейинчалик эса, эркин сузиш курсига эга бўлган валюталар бозорининг вужудга келишига сабаб бўлди. Шунингдек, Европа валюта иттифоқи ва европа валюта ҳамжамияти фондининг ташкил топиши жаҳон валюта тизимининг икки қутбли тизимга айланишига замин яратди. Валюта битимлари муддати жиҳатидан валюта бозори спот (жорий) ва муддатли валюта бозорига ажратилади. Спот бозорида томонлар хорижий валютани зудлик билан етказиб бериш бўйича битим тузадилар. Бунда спот битами у тузилган кундан кейин икки банк иши куни мобайнида ҳисобкитоблар амалга оширилишини назарда тутади. Муддатли валюта бозори ундаги битимларнинг (валюта деривативлари) муайян баҳ бўйича хизматлар кўламини оширди. Таҳлиллар кўрсатишича, дунёнинг етакчи биржаларининг бешдан уч қисми (60%) (CBOT-Chicago Board of Trade, CME-Chicago Mercantile Exchange, EURONEXT) листингида базавий активи валюта ҳисобланган муддатли битимлар мавжуд. Шундай қилиб, валюта бозоридаги таркибий ва сифат ўзгаришларига мос равишда, валютавий биржа инструментлари билан боғлиқ битимларнинг ҳажмида ўсиш кузатилган. Бир катор мамлакатларда (Хитой, Филиппин, Коста-Рика) валюта биржалари тажрибалари шуни кўрсатдики, валюта биржалари, биринчидан, валюта бозори давлат томонидан етарлича қаттиқ назорат қилинадиган шароитда ўта зарур; иккинчидан, банклараро валюта бозори билан ҳеч қачон келишилган ҳолда фаолият юритмайди; учинчидан, миллий иқтисодиёт ривожланишини рағбатлантириш ва барқарорлаштириш учу 16 муваффақ бўлган. Ҳосила қимматли қоғозлари савдоси бўйича биржалар ўзларининг GLOBEX федерациясини тузган бўлиб, унинг таркибига Чикаго товар биржаси (СМЕ), Сингапур биржаси ва француз биржаси (MATIF) киради. Шунингдек, молиявий бозорлар интеграциялашувининг замонавий босқичида, айниқса, Европада биржаларнинг қўшилиш ва бирлашув жараёнларининг кучайганлигини ҳам қайд этиш ўринлидир. Бунинг ёрқин мисоли, Euronext биржаси ҳисобланади. У ўзида Франция, Нидерландия, Белгия ва Португалия бозорларини бирлаштиради. Бундай бирлашувлар, ўз навбатида, алоҳида қимматли қоғозларга қўйилмалар билан боғлиқ риск даражасини пасайтириш мақсадида турли ҳосила инструментларини муомалага киритиш имкониятини беради. Фикримизча, валюта биржаларининг интеграциялашуви ва пировардида жаҳон валюта биржасини ташкил иштирокчиларга унификациялашган "умумжаҳон" қоидаларини ишлаб чиқилиши, жаҳон валюта биржаси ягона инфратузилмасининг таркиб топиши асос бўлиб хизмат қилади. Бундан ташқари, валюта бозоридаги спекуляция операциялари ҳажмини сол иқл ар орқали чеқлаш бўйича ҳам илмий-назарий қарашлар мавжуд. 1972 йилда Ж.Тобин томонидан валюта курсининг кескин тебранишига барҳам бериш мақсадида валютавий спот битимларига халқаро даражада унификациялашган солиқ солиш амалиётини жорий қилиш таклиф қилинган. Бундан кузланган мақсад, маҳаллий ва халқаро валюта бозорларида конверсион операцияларни тақозо этувчи спот битимларининг таннархини ошириш билан спекулянтлар фаолиятига нисбатан салбий таъсирни юзага келтириш ҳисобланади. Чунки спот битимлари ҳажмига нисбатан Тобин солиғини қўлланилиши, спекулянтла 16 товарлар бозорида вужудга қелиши эътироф этилди. Товарлар экспортининг ошиши миллий валютага бўлган талабнинг ошишига, импорт ҳажмидаги ўсиш эса, миллий валютага бўлган талабнинг пасайишига олиб қелади. Шунга мувофиқ тарзда, савдо балансининг ижобий қолдиғига эришган давлатларда миллий валюта кадрининг ортиши, салбий қолдиққа эга бўлган давлатларда эса, аксинча, валюта қадрининг пасайиши қузатилиши лозим. Бу ёндашувнинг танқидга учраши сабабларидан бири валюта операциялари ҳажмининг товар ва хизматлар бозорига нисбатан сезиларли даражада юқорилиги ҳисобланади. Эътироф этиш жоизки, Россия рубли алмашув курсининг Россиянинг энг йирик ташки савдо ҳамкорлари миллий валюталарининг номинал алмашув курсига нисбатан ошиш тенденцияси сақланиб турибди. Россия Марказий банкининг амалдаги методоло Украина, Хитой, Италия, Голландия ва АҚШ киради. Россиянинг 17 умумий ташки савдо айланмасида уларнинг умумий улуши 2005 йилда 0,2 фоизни, 2006 йилда эса, 51,3 фоизни ташкил қилади 11 . Россиянинг асосий еттита савдо ҳамкорларининг валюталарига нисбатан реал курс индексининг динамикаси рублнинг хорижий валюталарга нисбатан умумий кўрсаткичидан юқоридир. Таҳлил қилинган мазкур давр мобайнида рублнинг реал самарали алмашув курси 26,7 фоизга, Россиянинг еттита асосий савдо ҳамкорларининг валюталарига нисбатан эса - 32,4 фоизга ошган. Демак, реал самарали курсга кўра, Россияда ишлаб чиқарилган товарлар мазкур мамлакатларникига нисбатан ўзининг нарх сиёсати нуқтаи-назаридан рақобатбардошлигини сезиларли даражада йўқотган. www . cbr . ru 1 1 сайти ва Россия Федерацияси Давлат статистика кўмитаси расмий бюллетенлари маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланди. 18 2-боб. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида валюта рискини бошқаришнинг замонавий ҳолати 2.1. Тижорат банклари валюта операциялари ва уларнинг риск даражаси Узбекистон Республикаси тижорат банклари томоидан амалга оширилаётган валюта операцияларининг 90 фоиздан ортиқ қисми жорий валюта операцияларига тўғри келади. Узбекистон Республикасининг "Валютани тартибга солиш тўғрисида" ги қонунига мувофиқ, жорий валюта операцияларига куйидагилар киради: *ташқи савдо, бошқа жорий фаолият олиб борилиши, шу жумладан хизматлар кўрсатилиши муносабати билан, шунингдек одатдаги қисқа муддатли банк ва кредит механизмлари ишлаши муносабати билан тўланиши зарур барча тўловлар; *фоизлар ва бошқа даромадлар кўринишида, шу жумладан банк омонатлари, кредитлар ҳамда лизинг бўйича олинадиган фоизлар *нотариал ва тергов ҳаракатлари билан боғлиқ тўловлар, шунингдек бундай ҳаракатларни амалга ошириш ва ишларни судларда кўриш муносабати билан давлат божи тўлаш; *суд, арбитражнинг қарорлари асосида пул маблағлари тўлаш; *халқаро конференцияларда, спорт ва маданий тадбирларда, кўргазмалар ва ярмаркаларда иштирок этганлик учун тўловлар; *дафн қилиш билан боғлиқ тўловлар; *муаллифлик ҳақини тўлаш, патент божларини тўлаш; *халқаро нотижорат ташкилотларига бадаллар. 2.1-жадвал Ўзбекистон Республикаси АТИБ "Ипотекабанк"нинг спот Операциялари ¹² Спот операцияларининг самарадорлик 31.12.2010 й. 31.12.2011 й. 31.12.2012 й. 2012 йилда 2010 йилга нисбатан ўзгариши Спот операцияларидан олинган фойда 16001 13091 19775 123,5 % Спот операцияларидан кўрилган зарар 3148 2080 5499 160,9% Спот опера 12 АТИБ "Ипотекабанк"нинг баланс маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланди. Шунингдек, жадвал маълумотларидан кўринадики, 2010 йилда Ипотека банкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари микдорининг банк фоизсиз харажатларининг умумий ҳажмидаги салмоғи 1,1 фоизли пунктга ошган. Бу эса, салбий ҳолат ҳисобланади ва банкнинг очиқ валюта позицияларини ўз вақтида қисқартира олмаганлиги билан изоҳланади. Агар спот операцияларидан олинган даромадларнинг мутлоқ сўммаси кўрсаткичи таҳлил қилинган давр мобайнида ўсиш тенденциясига эга бўлса, бу ҳолат спот операцияларининг даромадлилиги нуқтаи-назаридан ижобий ҳолат ҳисобланади. Қуйидаги жадвал маълумотлари орқали OAT "Агробанк" нинг спот операциялари ва у нинг риск даражасига баҳо берамиз. 2.2-жадвал Ўзбекистон Республикаси 2.2-жадвал маълумотларидан кўринадики, таҳлил қилинган давр 13 ОАТ "Агробанк"нинг баланс маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланди. 25 мобайнида Агробанкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари микдори юқори даражада камайган. Бу эса, ижобий ҳолат ҳисобланади ва банкни очиқ валюта позицияларини яхши бошқараётганлигидан далолат беради. Шунингдек, 2012 йилда Агробанк фоизсиз харажатларининг умумий ҳажмида спот операцияларидан кўрилган зарарлар салмоғининг юқори суръатда пасайганлиги ҳам ижобий ҳолат ҳисобланади. Тижорат банкларининг оборот кассасидаги нақд хорижий валюталарнинг қолдиғи ва банкнинг хорижий банклардаги "Ностро" вакиллик ҳисоб рақамларининг қолдиғининг ўзгариши валюта риски билан боғлиқ бўлган молиявий йўқотишларга таъсир қилувчи муҳим омиллардан саналади. Узбекистон Республикаси иқтисодиётини ривожлантиришнинг замонавий босқичида миллий валюта бозорида олди-сотди объекти вазифасини АҚШ доллари бажар қисми республика валюта биржасида амалга оширилади, бу эса, Марказий банкка хорижий валюталарга бўлган талабнинг ўзгаришини доимий тарзда самарали мониторинг қилиш имконини беради. Олтинни халқаро олтин бозорларида (асосан Лондон ва Цюрих бозорларида) қулай бозор баҳоларида сотиш малакали мутахассисларнинг мавжуд бўлишини тақозо этади, мабодо, республикамиз Марказий банкида бундай кадрларнинг, яъни олтин савдоси билан шугулланувчи кадрларнинг етишмаслиги муаммоси мавжуд бўлса, у ҳолда Голд своп операцияларини халқаро ҳисоб-китоблар банки орқали амалга ошириш мумкин. Ҳалқаро ҳисоб-китоблар банки марказий банкларга валюталар ва олтиндаги захираларни своп шарти бўйича жойлаштириш, депозит-ссуда операцияларини амалга оширишда амалий ёрдам кўрсатади. Узбекистан Республикаси Марказий банки томон 23 чекловларнинг меъёрий даражаси билан Ғарбий Европа мамлакатларида қўлланилаётган чекловларнинг меъёрий даражаларида яқинлик мавжуд. Миллий валюта курсининг истеъмол товарларининг баҳосига нисбатан юзага келиши мумкин бўлган салбий таъсирига барҳам бериш марказий банкларнинг валюта сиёсатида муҳим ўрин эгаллайди. Бунинг боиси шундаки, инфляция ва валюта курси ўртасида узвий алоқадорлик мавжуд. Одатда, миллий валюта курсининг пасайиши келгусида инфляциянинг ўсишига олиб келади. Инфляцион тазйиқ фоиз ставкаларининг ўсиши билан сусайиши мумкин, аммо фоиз ставкаларининг ошиши инвестицион ва истеъмолчи талабининг пасайишига олиб келиши мумкин. Агар миллий валютанинг қадрсизланиши хўжалик юритувчи субъектларнинг инвестиция портфелининг ўзгариши натижаси бўлса, у ҳолда, бундай қадрсизланиш юқор 24 2003-2007 йилларда сўмнинг япон иенига нисбатан қадрсизланиш суръатининг паст бўлганлиги куйидаги сабаблар билан изоҳланади: - сўмнинг АҚШ долларига нисбатан қадрсизланиш суръатининг мазкур давр мобайнида пасайиш суръатига эга бўлганлиги (2005 йилда сўмнинг долларга нисбатан қадрсизланиш суръати 11,5 фоизни ташкил этган бўлса, 2007 йилда ушбу кўрсаткич 4,0 фоизни ташкил қилди); - 2003-2007 йиллар мобайнида иеннинг АҚШ долларига нисбатан курсининг барқарор бўлганлиги (2005 йил декабр ойи сўнггида 1 АҚШ доллари 118,64 иенни ташкил қилган бўлса, 2007 йилнинг 27 декабр ҳолатига ушбу кўрсаткич 114,64 иенни ташкил қилди). 2005 йилда сўм АҚШ долларига нисбатан 11,5 фоизга кадрсизланди. Бу эса, хорижий валюталарда олинган халқаро инвестицион кредитларни тўлаш билан боғлиқ бўлган мажбуриятлар ми 25 доллари 103,94 иенга тенг бўлган бўлса, декабр ойида бу кўрсаткич 118,64 иенни ташкил қилди 18 . 2005 йилнинг якуни бўйича сўм номинал алмашув курсининг Россия рублига нисбатан қадрсизланиши 8,6 фоизни ташкил қилди. Бу эса, 2005 йилда АҚШ доллари курсининг рублга нисбатан 3,7 фоизга ошганлиги билан изоҳланади. Бунинг асосий сабаби нефтни экспорт қилиш натижасида АҚШ долларида олинган тушумлар суммасининг ўсиш суръатига эга бўл ган л иги д ир. Етакчи хорижий валюталар номинал алмашув курсларига маълум даврий оралиқларда кескин тебранишлар хос бўлиб, у аввало, мазкур валюталарнинг эркин сузиш режимига эга эканлиги билан изоҳланади. Эркин сузиш режимида эса, Марказий банк - эмитент валюта курсининг маълум ҳолати учун жавоб бермайди. Бунинг устига, халкаро валюта бозорларидаги спот операци 26 ҳажмида хомашё ресурслари экспортидан олинган тушумларнинг салмоғи 43,2 фоизни ташкил қилди . Шу сабабли, товарларнинг рақобатбардошлик даражаси импорт товарлар билан рақобатлашадиган товарларни ишлаб чиқарувчи хўжалик субъектлари учун муҳимдир. 2001 йилнинг январ ойидан 2003 йилнинг январ ойигача бўлган даврда Россия рублининг АҚШ долларига нисбатан номинал алмашув курси пасайиш тенденциясига эга бўлган. Ушбу тенденциянинг юзага келиши, асосан, инфляция даражасининг юқорилиги ва мамлакатнинг ташқи қарзини қайтариш бўйича амалга оширилаётган тўловлар микдорининг катта эканлиги билан изоҳланади. Россияда 2001 йилда инфляциянинг йиллик даражаси 21,5 фоизни, ташқи қарз бўйича тўловларнинг ҳақиқатдаги миқцори ЯИМга нисбатан ,8 фоизни ташкил этди. 2004 йилдан бошлаб олтин-валюта захираларин 19 "Бюллетень банковской статистики Центрального банка России" маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланди. 27 шундаки, 2005 йилда сўмнинг АҚШ долларига нисбатан реал алмашув курсининг ревальвация даражаси билан еврога нисбатан ревальвация даражаси ўртасидаги фарқ сезиларли даражада қисқарди. Чунончи, 2005 йилда сўмнинг АҚШ долларига нисбатан реал алмашув курсининг ревальвация даражаси 0,13 фоизни, еврога нисбатан реал алмашув курсининг ревальвация даражаси эса 0,91 фоизни ташкил қилди . Хорижий давлатларда валюталарнинг реал алмашув курслари динамикасига хос бўлган тенденцияларни баҳолаш мақсадида бир қатор мамлакатларнинг тажрибаларини ўрганамиз. Масалан, Россия Федерациясида сўнгги йилларда миллий валюта - рубл реал самарали курсининг ошиши кузатилмоқдаки, бунинг натижасид 20 Экономика Узбекистана. Информационно-аналитический обзор. - Ташкент: ЮСАИД: ЦСЭИ, 2006. - С. 38. 28 2.2. Муддатли валюта битимлари бозоридаги операцияларнинг амалдаги ҳолати Ўзбекистон Республикасининг муддатли валюта битимлари бозорида фақатгина форвард валюта операциялари мавжуд. Валюта опционлари ва валюта фьючерслари билан амалга ошириладиган валюта операциялари мавжуд эмас. Форвард валюта битимлари тижорат банклари билан ташки савдо шартномасига эга бўлган хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида тузилмокда. Қуйидаги жадвал маълумотлари орқали тижорат банклари ва хўжаик юритувчи субъектлар ўртаасида амалга оширилаётган форвард валюта операцияларининг амалдаги ҳолатига баҳо берамиз. 2.3-жадвал Ўзбекистон Республикаси ТИФ Миллий банки ниш форвард операциялари 23 , фоизда 22 «Бюллетень банковской статистики Центрального банка России» нашрининг маълумотлари (М.:Прайм-ТАСС, 2006) маълумотлари асосида муаллиф томонидан умумлаштирилди. 23 ТИФ Миллий банкининг баланс маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланди. 29 2.3-жадвал маълумотларидан кўринадики, 2010-2012 йиллардла ТИФ Миллий банки томонидан тузилган форвард шартномаларининг умумий қийматида АҚШ долларини сотиб олиш бўйича тузилган форвард шартномаларининг салмоғи юқори бўлган. Бу эса, халқаро кредитларни кайтарилиши муносабати билан Миллий банкда катта микдорда доллардаги қисқа валюта позициясининг юзага келганлиги билан изоҳланади. Миллий банк форвард шартномалари орқали АҚШ долларидаги қисқа валюта позициясини қисқартиришга мажбур бўлмокда. Шунингдек, таҳлил қилинган давр моабйнида Миллий банк т ва т06-«Ҳосилавий инструментлар билан тузилган битимлари бўйича хорижий валюталарда кўрилган зарарлар» ҳисобрақамида ҳисобга олинади. 30 Мамлакатимиз тижорат банкларининг валюта риски билан боғлиқ бўлган эҳтимолий йўқотишлар сўммаси 22802-«Форвард шартномаси бўйича ревальвация натижасида амалга ошмаган зарарлар» ҳисоб рақамида, 22806«Опционлар бўйича ревальвация натижасида амалга ошмаган зарарлар», 22810-«Фьючерслар бўйича ревальвация натижасида амалга ошмаган зарарлар», 22811-«Своплар бўйича ревальвация натижасида амалга ошмаган зарарлар» ҳисоб рақамларида ҳисобга олинади. 2010-2012 йилларда республикамизнинг йирик тижорат банкларида форвард валюта шартномалари сўммасининг юқори суръатларда ўсиши кузатилган. Форвард операцияларининг ҳар иккала шакли бўйича деярли бир хил ўсиш суръатларига устама ҳисобланади ва бунда форвард курси спот курсидан юқори бўлади. Аксинча, битим валютасидаги кредитларнинг фоиз ставкаси баҳоловчи валютадаги депозитларнинг фоиз ставкасидан катта бўлса олинган натижа дисконт ҳисобланади, бунда форвард курси спот курсидан паст бўлади. Форвард операциялари валюта захираларини валюта рискидан ҳимоя қилиш мақсадида қўлланилади. 31 Форвард операциялари дастлаб экспортёрларнинг сотилган товарлар учун кутилаётган экспорт тушумини валюта рискидан ҳимоя қилиш мақсадида юзага келди. Кейинчалик тижорат банклари ўртасидаги муносабатларда ҳам форвард операцияларидан фойдаланиш кучайди. Шуниси характерлики, форвард операцияларидан спекулятив мақсадларда ҳам фойдаланиш мумкин. Чунки, биринчидан, форвард операцияларини амалга ошириш учун валюта маблағларининг мавжуд молиявий ва савдо билан боғлиқ рисклардан халос этади, шунингдек,уларнинг молиявий баркарорлигини таъминлайди; иккинчидан, спекуляция капиталнинг кириб келишини рағбатлантириш ҳисобига муддатли ва спот бозорининг ликвидлилигини оширишга имкон беради; 32 учинчидан, муддатли валюта бозорида фойда оилш учун катта миқдордаги молиявий маблағларнинг бўлиши талаб этилмайди. 2008 йилнинг 3 августидан бошлаб Марказий банк Бошқарувининг 2008 йил 28 июндаги 15/1-сонли қарори билан тасдиқланган "Ўзбекистон Республикаси банклари томонидан валютавий своп операцияларини амалга ошириш тартиби тўғрисида"ги Низомнинг кучга кириши Марказий банк ва тижорат банклари учун валютавий своп операциялари оркали валюта позициясини тартибга солиш имконини юзага келтирди. Мазкур Низомга мувофиқ, Марказий банк в пайтда, тижорат банкларининг валюта биржасида муддатли валюта инструментлари билан савдо қилиш имконияти сақланиб қолади. Шунингдек, Марказий банк Узбекистан ҳукуматига, унинг хорижий инвестициялар ва халқаро кредитлар бўйича берган кафилликлари бўйича мажбуриятларини бажаришда, Голд своп операциялари оркали амалий ёрдам кўрсатиши мумкин. Яъни, Марказий банк ҳукуматнинг хорижий валютадаги тўловлари учун зарур бўлган микдордаги тушумни олиш имконини берадиган микдордаги олтинни спот шарти бўйича сотади. 33 Хорижий валютада олинган тушумни эса Ҳукуматга беради. Ундан кейин эса, Марказий банк билан Ҳукумат ўртасида тузилган тўлов шартномасининг муддатидан келиб чиққан ҳолда, Марказий банк хорижий банк билан форвард валюта шартномасини тузади. Форвард шартномасининг муддати тугаши билан Узбеки 34 З-боб. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларининг валюта рискини бошқариш амалиётини такомиллаштириш истиқболлари 3.1. Тижорат банкларининг валюта рискини бошкариш амалиётини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган муаммолар Битирув малакавий ишини ёзиш жараёнида Тижорат банкларининг валюта рискини бошкариш амалиётини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган бир канча муаммоларлар мавжуд. Жумладан Республикамизда конверсион операцияларнинг 94 фоизга яқин қисмини сўмни АҚШ долларига конвертация қилиш операцияларининг ҳиссасига тўгри келаётганлиги конверсион жараёнларда иштирок этаётган хўжалик юритувчи субъектларнинг трансацион чиқимлари микдорининг ошишига олиб келмокда. Бунинг сабаби шундаки, ҳар қандай хорижий валютани сўмга сотиб олиш учун олдин субъектнинг сўмдаги маблағлари долларга конв Муддатли валюта бозорининг ривожланмаганлиги 2011 йилнинг 1 январ ҳолатидаги маълумотларга кўра, Узбекистан Республикаси ички валюта бозорида амалга оширилаётган конверсион операцияларнинг 90 фоиздан ортиқ қисми Республика Валюта Биржасида амалга оширилмокда. Бу эса, муддатли валюта бозорининг ривожланмаганлигидан далолат беради. Муддатли валюта бозориининг ривожланиши нафакат жорий спот бозорининг ликвидлилиги ва ундаги айланманинг юкорилигига, балки мамлакат валютавий қонунчилигида мазкур бозор амал қилишининг ҳуқуқий асослари қай даражада батафсил ва мустаҳкам акс эттирилганлигига ҳам боғлиқ. Узбекистан Республикаси "Валютани тартибга солиш тўгрисидаги" Қонунининг (янги таҳрири 2003 йил 11 декабрда қабул қилинди) 9-моддасига 35 мувофиқ чет эл валютаси билан боғлиқ бўлган ҳосила эканлиги ва кўрилаётган зарарлари микдорининг сезиларли даражада юқори эканлиги. 2010-2012 йилларда Ипотека банкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари микдорининг юқори суръатда ўсганлиги салбий ҳолат ҳисобланади ва банкнинг молиявий ҳолатига нисбатан салбий таъсирни юзага келтиради. Аммо унинг спот операцияларидан олган фойдаси микдорини 2012 йилда 2010 йилга нисбатан юқори суръатда ўсганлиги ижобий ҳолат ҳисобланади. 2012 йилда Ипотекабанкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари микдорининг банк фоизсиз харажатларининг умумий ҳажмидаги салмоги 1,1 фоизли пунктга ошган. Бу эса, салбий ҳолат ҳисобланади ва банкнинг очиқ валюта позицияларини ўз вақтида қисқартира олмаганлиги билан изоҳланади. Агробанкда спот операцияларидан олинган даромадларнинг микдори 2012 йилда 2010 йилга нисбатан Таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, ТИФ Миллий банкида 2010-2012 йилларда валюта риски билан боғлиқ бўлган молиявий йўқотишларнинг асосий қисми спот операцияларидан кўрилган зарарларнинг ҳиссасига тўғри келди. Бу эса, фикримизча, спот операциялари республикамиз тижорат банклари валюта операцияларининг асосий тури ҳисобланади, уларнинг жами валюта операциялари ҳажмидаги салмоғи 90 фоиздан ошади, мамлакатимизда муддатли валюта операциялари бозори ҳозирги даврда шаклланиш босқичида, шу сабабли, тижорат банкларининг муддатли валюта операцияларининг ривожланиш даражаси паст. 3.2. Тижорат банкларининг валюта рискини бошқариш амалиётини такомиллаштириш истиқболлари Битирув малакавий ишини амалга ошириш жараёнида республикамиз тижорат банкларининг валюта рискини бошкариш амалиётини такомиллаштиришг йўналишларидан бири этиб белгиланиши лозим. Республикамиз жорий валюта бозори ликвидлилигини ошириш учун Узбекистан Республикаси Марказий банки валютавий своп ва голд-своп операцияларидан фаол фойдаланиши лозим. Чунки жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида банк тизими ликвидлилигини таъминлаш биринчи галда ҳал этилиши лозим бўлган масалага айланади. Зеро мазкур инқирознинг асосий сабабларидан бири - бу банклар ликвидлилигини, яъни тўлов қобилиятининг заифлиги билан боғлиқ муаммонинг кескинлашуви, кредит бозоридаги танглик, содда қилиб айтганда, пул маблагларининг етишмаслиги билан изохданади. 24 Шунингдек, ликвидлилик муаммоларини бартараф этиш максадида МДҲ доирасида ҳам аъзо мамлакатлар марказий банкларини миллий валюта алмашув курсининг кескин тебранишларига карши интервенцион фаол 2000 йилнинг май ойида Таиланднинг Чианг Май шаҳрида ASEAN + 3 (Япония, Хитой ва Корея) молия вазирлари учрашувида Шарқий Осиёда амалдаги своп келишувлари имкониятларини янада кенгайтиришга қаратилган минтақавий молиявий механизмни ташкил этишда асос солиниб, у "Чианг Май ташаббуси" (ЧМТ) номини олди. ASEAN +3 молия вазирларининг 2005 йилнинг май ойидаги йигилишида ЧМТнинг самарадорилигини ошириш мақсадида жамоавий қарор кабул қилиш механизмини жорий этиш, своп битими ҳажмини сезиларли даражада ошириш каби чора-тадбирларни амалга ошириш белгилаб олинди. Натижада ASEAN своп келишуви доирасидаги маблаглар суммаси 1 млрд. АҚШ долларидан 2 млрд. АҚШ долларига оширилди. Биргина 2006 йилнинг февраль ойи ҳолатига Хитой, Индонезия, Япония, Корея, Малайзия, Филиппин, Сингапур ва Таиланд ўрт АКШ Федерал заҳира тизими томонидан Бразиля, Корея, Мексика ва Сингапур давлатлари марказий банклари билан ўзаро своп келишувлари йўлга қўйилди. Мазкур своп битимлари бозор муносабатлари қарор топаётган тўрт мамлакатда валюта курсининг барқарорлигини таъминлаш ва ликвидлиликни ошириш мақсадида своп линиялари бўйича 30 млрд. АКД1 доллари микдоридаги маблағларнинг ажратилишини кўзда тутади. 5 Демак, бундан кўринадики, МДҲ давлатлари марказий банклари томонидан ўзаро своп келишувлари механизмининг шакллантирилиши минтақада миллий валюталар алмашув курси барқарорлигини таҳминлашга хизмат қилади. Бу эса минтакада валюта бозорларида баркарорлик ва ликвидлиликни таъминлаш нуқтаи назаридан ижобий ҳолдир. Учинчидан, муддатли валюта битимларининг биржа бозорини ривожлантириш йўлида ҳал қилиниши лози "Узбекистан Республикаси банклари томонидан валютавий своп операцияларини амалга ошириш тартиби тўғрисида"ги Низомга мувофиқ, своп операциялари учун ҳам Т О ҳисоб-китоб кодидан фойдаланиш белгилаб қўйилган бўлса-да, битимда белгиланган муддатда форворт курс бўйича валюта маблағларининг қайта алмашинуви юз бериши учун маблагларни савдо тизимига киритиш талаб этилади. Бу эса своп битимининг иккинчи қисми бўйича мажбуриятларнинг бажарилмаслик риски юқори эканлигидан далолат беради. Бу ҳолат УзР ВБда рискни қоплаш фондига эга бўлган Клиринг марказини ташкил этиш заруратини оширади. Чунончи клиринг маркази биржа савдолари якунлари бўйича юзага келадиган мажбуриятлар ва талабларни мувофиқлаштириш, уларнинг ўз вақтида ва тўлиқ бажарилишини таъминлашда муҳим ўрин тутади. Бундан ташқари, Уз контрагентлар - Клиринг ташкилотлари тижорат банки шаклида ташкил қилинган. Бу борада Россия биржа валюта бозори амалиёти, хусусан, Москва банклараро валюта биржаси тажрибаларини изчил ўрганиш ўрганиш ва умумлаштириш уларни миллий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда республикамиз биржа валюта бозори амалиётида қўллаш нуқтаи назаридан амалий аҳамият касб этади. Москва банклараро валюта биржаси (МБВБ) гуруҳининг таркибида бўлган Миллий клиринг маркази (МКМ) тижорат банки мақомига эга, яъни Марказий банкнинг лицензиясини олган. Миллий клиринг маркази биржа валюта бозорида тузиладиган барча битимларнинг доимий иштирокчиси ҳисобланади. Бошқачароқ айтганда, савдо тизимида барча битимлар МКМ оркали тузилади. Савдо иштирокчилари томонидан буюртмалар МБВБ савдо тизимига киритилади. Савдо тизими, ўз н тўғри келади. Айни пайтда, бу муаммо Россия биржа валюта бозори амалиётида қўшимча сессия ўтказиш орқали ҳал этилмоқда. Бу сессияда МКМнинг мажбуриятини бажармаган томон олдидаги талабини Марказий банк сотиб олади, яъни мажбурият Марказий банк томонидан қопланади. Мажбуриятини бажармаган томон эса Марказий банкка савдо тизимида тузилган битим бўйича тўловларни, албатта, пенялар билан бирга ўтказиши лозим. Лекин Марказий банк МКМ мажбуриятини бажаришининг бирдан-бир манбаи эмас, балки мажбуриятларнинг бажарилмаслик риски МКМнинг рискни қоплаш фонди, шунингдек, унинг бошка банклар кердит линиялари, Марказий банк кредит аукционидан фойдаланиб жалб қилган маблағлари ҳисобидан ҳам бартараф этилиши мумкин. Шунингдек, валютавий своп операциялари чет эл валютасини харид қилиш ва сотиш бўйича сесси 43 операциялари бўйича очиқ валюта позицияларини қисқартириш зарур; иккинчидан, импорт шартномалари бўйича тўлов мажбурияти бўлган корхоналар билан тузиладиган форвард шартномалари суммасини ошириш лозим; → Тижорат банкларининг валюта операцияларини амалга ошириш жараёнида юзага келадиган валюта рисклари даражасини пасайтириш мақсадида банкларнинг очиқ валюта позицияларини тартибга солишни такомиллаштириш лозим. Республикамиз банкларининг хорижий валюталарда депозитлар қабул қилиш имкониятининг чекланганлиги, тижорат банкларида хорижий валюталарда эмиссия қилинган қимматли қоғозларнинг мавжуд эмаслиги каби муаммоларнинг мавжудлигидан келиб чиққан ҳолда, банкларнинг очиқ валюта позициясини қисқартириш мақсадида валютавий своп ва ҳисобли форвард операцияларидан фойдаланиш мақсадга мувофикди 44 Хулоса Битирув малакавий иши ёзиш жараёнида қуйидаги хулосаларни шакллантирдик: 1. Валюта бозори хусусидаги хориж ва узбек иқтисодчи олимларининг қарашларига таянган ҳолда, валюта бозорини, фикримизча, чет эл валютаси (шунингдек, хорижий валютадаги тўлов ҳужжатлари ва қимматли қоғозлар) билан олди-сотди, кредит-депозит ва инвестицион операцияларни амалга оширишда юзага келадиган иқтисодий ва ташкилий муносабатлар мажмуи сифатида талқин қилиш мақсадга мувофикдир. 2. 2010-2012 йилларда Ипотека банкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари микдорининг юқори суръатда усганлиги унинг молиявий ҳолатига нисбатан салбий таъсирни юзага келтиради. Аммо Ипотека банкнинг спот операцияларидан олган фойдаси микдорини 2012 йилда 2010 йилга нисбатан юқори суръатда усганлиги ижобий ҳолат ҳисобланади. 3. Агробанкда спот операцияларидан олинган даромадларнинг микдорини 2012 йилда 2010 йилга нисбатан сезиларли даражада камайганлиги унинг молиявий ҳолатига нисбатан салбий таъсирни юзага келтиради. Лекин таҳлил қилинган давр мобайнида Агробанкнинг спот операцияларидан кўрган зарарлари миқдори юқори даражада камайганлиги ижобий ҳолат ҳисобланади ва банкни очиқ валюта позицияларини яхши бошкараётганлигидан далолат беради. 4. Тижорат банкларининг очиқ валюта позицияларига нисбатан белгиланган чекловларнинг меъёрий даражасини турли давлатларда бирбиридан кескин фарқланмаслигининг сабаби шундаки, тижорат банкларининг очиқ валюта позицияларини тартибга солиш мақсадида ишлаб чиқилган методиканинг муаллифлари бўлиб халқаро Базель қўмитасининг экспертлари ҳисобланади. 5. 2010-2012 йиллардла ТИФ Милл бўйича тузилган форвард шартномаларининг салмоғининг юқори бўлганлиги халқаро кредитларни қайтарилиши муносабати билан Миллий банкда катта микдорда доллардаги қисқа валюта позициясининг юзага келганлиги билан изоҳланади. 6. Узбекистан Республикасида валюта бозорини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган қуйидаги муаммоларнинг мавжудлигини аниқладик: → Республикамизда конверсион операцияларнинг 94 фоизга яқин қисмини сўмни АҚШ долларига конвертация қилиш операцияларининг ҳиссасига тўғри келаётганлиги конверсион жараёнларда иштирок этаётган хўжалик юритувчи субъектларнинг трансацион чиқимлари миқдорининг ошишига олиб келмоқда. Бунинг сабаби шундаки, ҳар қандай хорижий валютани сўмга сотиб олиш учун олдин субъектнинг сўмдаги маблағлари долларга конвертация килиниши ва ундан кейин доллардаги маблағ - ваколатли банклар томонидан ўзаро ёки чет эл банклари билан чекловларсиз, очиқ валюта мавқеи лимити доирасида; - агар шартнома тузиш жорий халқаро операцияларни ўтказиш билан боғлиқ бўлса, банкларнинг мижозлари томонидан ваколатли банклар орқали амалга оширилади. Бундан кўринадики, банклар ўз мижозлари билан муддатли валюта битимлари ҳисобланган ҳосила молиявий инстирументлари бўйича операцияларни жорий халқаро операцияларга доир шартномалар мавжуд бўлган шароитдагина амалга ошириш мумкин. Бу ҳолат банклар ва мижозлар ўртасида хорижий валютани олди-сотди қилишга доир муддатли валюта битимларининг бевосита банкларда амалга оширилишини чеклаб қўяди. → Валюта бозорининг асосий иштирокчилари бўлган тижорат банкларининг валюта операцияларидан оладиган даромадлари даражасининг нисбатан паст эк 3. Республика валюта биржасининг клиринг марказини ташкил этиш лозим. 4. Республикамиз тижорат банкларининг спот операциялари ва муддатли валюта операцияларидан олаётган даромадларининг барқарорлигига эришиш мақсадида, биринчидан, ҳар бир иш кунининг сўнггида спот ва форвард операциялари бўйича очиқ валюта позицияларини қисқартириш зарур; иккинчидан, импорт шартномалари бўйича тўлов мажбурияти бўлган корхоналар билан тузиладиган форвард шартномалари суммасини ошириш лозим; 5. Тижорат банкларининг валюта операцияларини амалга ошириш жараёнида юзага келадиган валюта рисклари даражасини пасайтириш мақсадида банкларнинг очиқ валюта позицияларини тартибга солишни такомиллаштириш лозим. 48 55 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати Узбекистон Республикаси қонунлари 1. Узбекистон Республикасининг "Валютани тартибга солиш тўғрисида" ги (янги таҳрири) Қонуни. Узбекистон Республикаси молиявий қонунлари. I - 3. - Тошкент: Узбекистон, 2004. - Б. 23-47. 2. Узбекистон Республикасининг "Узбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида"ги Қонуни. 1995 йил 21 декабр. Узбекистон банк тизимини ислоҳ қилиш ва эркинлаштириш бўйича қонунчилик ҳужжатлари тўплами. - Тошкент: Узбекистон, 2003. - Б. 7-29. 3. Узбекистон Республикасининг "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги Қонуни. 1996 йил 25 апрел. Узбекистон банк тизимини ислоҳ қилиш ва эркинлаштириш бўйича қонунчилик ҳужжатлари тўплами. Тошкент: Узбекистон, 2003. -Б. 30-46. Узбекистон Республикаси Президентининг фармонлари 49 7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Накд пул маблағларини жалб қилиш ва унга бўлган эҳтиёжни таъминлаш борасидаги қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида»ги Қарори. 2008 йил 27 март №ПҚ-822. 8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Аҳолининг омонатларини жалб қилиш бўйича республика тижорат банклари ўртасида танлов ўтказиш тўғрисида»ги Қарори. 2008 йил 31 октябрь №ПҚ- 991. 9. Узбекистон Республикаси Президентининг «Иқтисодиёт реал сектори корхоналарининг молиявий барқарорлигини янада ошириш чора- тадбирлари тўғрисида»ги Фармони. 2008 йил 18 ноябрь, №ПФ-40т. 10. Узбекистон Республикаси Президентининг «Фукароларнинг Узбекистон Республикаси тижорат банкларидаги омонатларини ҳимоялаш кафолатларини таъминлашга оид кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони. 2008 йил 28 ноябрь, №ПФ-4057. 50 15. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 19 апрелдаги 1325-сонли "Банк пластик карточкаларидан фойдаланган ҳолда ҳисоб-китоб тизимини ривожлантиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида" ги Қарори. 16. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 26 ноябрдаги ПҚ-1438-сонли "2011-2015 йилларда республика молия-банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва барқарорлигини ошириш ҳамда юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари тўғрисида"ги қарори. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари 17. Узбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 4 февралдаги 63-сонли "Пул-кредит кўрсаткичларини тартибга солиш механизмини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги Қарори. Узбекистон банк тизимини ис 51 23. И. А. Каримов. Мамлакатни модернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида. -Т.: Узбекистон, 2008. -368 б. 24. И.А. Каримов. Юксак маънавият - енгилмас куч. -Т.: Маънавият, 2008.-176 6. 25. Каримов И.А. Банк тизими, пул муомаласи, кредит, инвестиция ва молиявий баркарорлик тўғрисида. - Тошкент: Узбекистон, 2005.- 528 б. Махсус адабиёт 26. Баринов Э.А. Рынки: валютные и ценных бумаг. - М.: Экзамен, 2001. -608 с. 27. Бобакулов Т.И. Миллий валютанинг баркарорлигини таъминлаш: муаммолар ва ечимлар. - Тошкент: Fan va texnologiya, 2007. - 184 б. 28. Газибеков Д.Г. Инвестицияларни молиялаштириш масалалари. Тошкент: Молия, 2003. - 332 б. 29. Душаев Б.М. Монетарная политика: - Ташкент: Iqtisod-Moliya, 2005. 120 с. 30. Ершов М.В. Валютно-финансовые механизмы в современном 34. Крашенинников В.М. Валютное регулирование в системе 52 государственного управления экономикой: - М.: Экономика, 2003. - 399 с. 35. Кейнс Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег. Пер. с англ. - М.: Гелиос АРВ, 1999. - 352 с. 36. Милтон Фридмен. Если бы деньги заговорили... . Пер. с англ. - М.: Дело, 1999.-160 с. 37. Милтон Фридмен. Основы монетаризма. - М.: ТЕИС, 2002.-175 с. 38. Маслюков Ю.Д. Распад мировой долларовой системы: ближайшие перспективы. - М.: Н.Е. Чернышова, 2001. -384 с. 39. Моисеев СР. Международные валютно-кредитные отношения. - М.: Дело и сервис, 2003. - 576 с. 40. Муллажанов Ф.М. Узбекистан Республикаси банк тизими. - Тошкент: Узбекистан, 2001. - 296 б. 41. Наговицин А.Г. Валютная политика. / РАН Институт внешнеэкономических исследований. - М.: Экзамен, 2000. 47. Варьяш И.Ю. Управление операционными рисками Центробанка // Банковское дело. - Москва, 2003. - №9. - С. 28-31. 53 48. Гурвич Е. Бюджетная и монетарная политика в условиях нестабильной внешней конъюнктуры // Вопросы экономики. - Москва, 2006. - №3.-С. 7. 49. Джумов A.M. Золотовалютные резервы России // ЭКО. -Новосибирск, 2007. - №7. - С. 167. 0. Ершов М.В. Об использовании рубля в международных расчетах и его конвертируемости // Деньги и кредит. - Москва, 2006. - №6. - С. 37-40. 51. Ерохина Ю.В. Российская экономика и монетарная теория // Бизнес и банки. - Москва, 2007. - №34 (870). - С. 1-4. Интернет сайтлар 52. http://www.review.uz/ т. http://www.uba.uz/ 54. http://www.cbu.uz/ 5. http://www.gov.uz/ 56. http://www.imf.org 57. http://www.bahkir.ru 54
Купить
  • Похожие документы

  • Aktivlar bozorida fundamental qiymatni aniqlash modellari
  • Maqsadli tushumlar, subsidiya va grantlar hisobini yuritish
  • Oʻzbekiston Respublikasida budjet gʻazna ijrosi joriy etilishini faollashtirish
  • O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish
  • Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mazmuni va shakllari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha