Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	75000UZS
Размер	690.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari

Купить

Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy
huquqlari

KIRISH . ................................................................................................................3-6
1-BOB. VOYAGA YETMAGAN BOLALARNING SHAXSIY
NOMULKIY HUQUQ VA MAJBURIYATLARINING HUQUQIY ASOSI
1.1. Bolaning oiladagi huquqiy holati va shaxsiy
huquqlari . ....................................................
1.2. Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va uning huquqiy
asoslari. ........................................................
2-BOB. OTA-ONA HAMDA BOLALARNING MULKIY HUQUQ VA
M AJBURIYATLARI
2.1. Bolaga nisbatan Ota-ona huquq va majburiyatlarining
tengligi . ................................
2.2. Ota-ona hamda bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlari
2.3.Voyaga yetmagan bo lalarni farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga olish
qonunchiligi.
XULOSA……………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ..
……………………

Kirish
Mavzuning dolzarbligi .Prezidentimiz I . Karimov о‘zbek oilasining о‘ziga
xos xususiyatlarini e’tirof etib shunday deydi: «Oila-jamiyatning negizi. Bizning
davlatimizni ham katta bir oila deb tushunishimiz mumkin va lozim. Bunda о‘zaro
hurmat va qattiq tartib bо‘lmasa, oilaning barcha a’zolari о‘z burchlarini ado
etmasa, bir-biriga nisbatan ezgulik bilan mehr-oqibat kо‘rsatmasa, yaxshi va
munosib tarzda yashash mumkin emas. Oila turmush va vijdon qonunlari asosiga
quriladi, о‘zining kо‘p asrlik mustahkam va ma’naviy tayanchlariga ega bо‘ladi,
oilada demokratik negizlarga asos solinadi, odamlarning talab-ehtiyojlari va
qadriyatlari shakllanadi. О‘zbeklarning aksariyati о‘zining farovonligi tо‘g‘risida
emas, balki oilasining qarindosh-urug‘lari va yaqin odamlarining qо‘shnilarning
omon-esonligi tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilishi birinchi о‘ringa qо‘yadi. Bu esa eng
oliy darajada ma’naviy qadriyat, inson qalbining gavharidir 1
.
О‘zbek oilasidagi bolajonlik, farzandlar tomonidan ota-onalarni hurmat
qilishligi, oilalarni asosan kо‘p sonli bо‘lib, ularda turli avlod vakillarini birga
yashashligi va birga xо‘jalik yuritishlari, mehnatsevarlik, sahiy va mehmondо‘stlik
yaxshi xususiyatlar saqlanib qolinmoqda.
Oilaning jamiyat oldidagi asosiy vazifalaridan biri-farzand kо‘rish va
tarbiyalash g‘oyat muhimdir. S tatistik ma’lumotlarga qaraganda aholi soni ma’lum
muayyan kо‘rsatkichda bо‘lib turishi uchun har 100 oilaga 260 ta bola tо‘g‘ri
kelishi kerak. Aniqrog‘i, 100 oiladan 60 tasi 3 tadan 40 tasida 2 tadan bola bо‘lishi
lozim. Demografik olimlar hisoblariga kо‘ra, agar har bir oila bittadan farzand
kо‘rsa, sakkizinchi avlodga kelib, ya’ni 200 yildan keyin bu xalq millat tariqasida
yо‘q bо‘lib ketishi mumkin ekan.
1 I.Karimov. О ‘zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. –T.: О ‘zbekiston, 1993 yil, 47-b.

О‘zbekiston dunyoda aholisining soni juda tez kо‘payib borayotgan
mamlakatlar qatoriga kiradi.
О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 65-moddasini 2-qismi va Oila
kodeksini 4-moddasini 1-qismiga binoan Oila, onalik, otalik va bolalik davlat
himoyasida.
Oilaning davlat muhofazasida ekanligi Respublikamiz Prezidentining
farmonlarida о‘z aksini topmoqda. Prezidentning birinchi farmoni 1990 yil 3
mayda qabul qilingan bо‘lib, «Kо‘p bolali onalarga nafaqa miqdorini kо‘paytirish
tо‘g‘risida» deb nomlangan .
Hozirgi davrda oila da bolalarning nomulkiy va mulkiy huquqlarini о‘rganish
va ilmiy tadqiq qilish lozim. Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va
uning huquqiy asoslari ,Bolaga nisbatan Ota-ona huquq va majburiyatlarining
tengligi Voyaga yetmagan bo lalarni farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga
olish qonunchiligini о‘rganish dolzarbdir. Fikrimizcha, oilaning о‘ziga xos
xususiyatlarini ayniqsa oilaparvarlik, serfarzandlik, farzandlar tomonidan ota-
onalarni hurmat qilishlik, oila a’zolari о‘rtasidagi inoqlikka katta e’tibor berish
lozim.
Muammoning o`rganilganlik darajasi. Mavzu ko`plab tadqiqotchilar
tomonidan o`rganilib kelinmoqda. Jumladan Nechayeva A.M.,Raxmanov A.R.,
Bezborodov A.G., Raxmanov A.R., Otaxo`jayev F.M., SH.R.Yuldashevalar bu
mavzuga oid ilmiy tadqiqotlar olib borganlar.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi va vazifalar i:
 Bolaning oiladagi huquqiy holati va shaxsiy huquqlarini о‘rganish;
 Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va uning huquqiy
asoslarini kо‘rsatib berish;
 Bolaga nisbatan Ota-ona huquq va majburiyatlarining tengligi ni qonuniy
asoslarini kо‘rsatib berish;
 Ota-ona hamda bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlarini qonunlar
asosida asoslash;

 Ota-ona va bolalar o`rtasidagi huquqiy munosabatlarni qonuniy tartibga
solish jarayonini o`rganish.
 Voyaga yetmagan bo lalarni Farzandlikka olish va Vasiylik va homiyliklikni
milliy va xalqaro hujjatlar bo`yicha o`rganish.
 O`rganilgan muammo yuzasidan tegishli takliflar berishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati. О‘zbekistonda
voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlariga oid munosabatlarini
o`rganish, Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va uning huquqiy
asoslarini, bolaga nisbatan Ota-ona huquq va majburiyatlarining tengligini qonuniy
asoslarini, Ota-ona va bolalar o`rtasidagi huquqiy munosabatlarni qonuniy tartibga
solish jarayonini o`rganishga ko`maklashadi.
Yuqorida tilga olingin mavzuni o`rganish yuridik yo`nalishidagi va noyuridik
yo`nalishdagi Oliy o`quv yurtlarining Oila huquqi darslarida, ushbu mavzu
bo`yicha tashkil qilingan maxsus kurslarda, hamda yuridik yo`nalishdagi
kollejlarning talabalarini o`qitishda qo`l kelishi mumkin .
Metodologik asosi. Bitiruv malakaviy ishni o`rganishda xalqaro huquqning
umum e'tirof etilgan qoidalari, Xalqaro Raktlar Prezident asarlari, farmonlari va
farmoyishlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari hamda
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Oila kodeksi va ular asosida qabul
qilingan normativ aktlar va me'yoriy hujjatlar asosida yozildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Voyaga yetmaganlarning“
shaxsiy nomulkiy huquqlari” uning paydo bo`lishi, Bolaning oiladagi huquqiy
holati va shaxsiy huquqlarini о‘rganish, Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy
huquqlari va uning huquqiy asoslarini, bolaga nisbatan Ota-ona huquq va
majburiyatlarining tengligini , Ota-ona va bolalar o`rtasidagi huquqiy
munosabatlarni qonuniy tartibga solish jarayonini, voyaga yetmagan bo lalarni
Farzandlikka olish va Vasiylik va homiyliklikni milliy va xalqaro hujjatlar
bо‘yicha o`rganilib, taxlil etildi hamda tegishli takliflar berildi.

Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi. Tadqiqot mavzusi “Voyaga
yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari deb nomlanib, u kirish, ikkita bob,”
besh paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.

BIRINCHI BOB. VOYAGA YETMAGAN BOLALARNING
SHAXSIY NOMULKIY HUQUQ VA MAJBURIYATLARI
1.1. Bolaning oiladagi huquqiy holati va shaxsiy huquqlari.
Insoniyat tarixini ma lumot berishicha, bolalar oilada tug ilganlar va’ ‘
yashaganlar va tarbiyani birinchi navbatda ota-onalaridan va boshqa oila
a zolaridan olganlar.
’ Jamoat tarbiyasini q о ‘ni-q о ‘shnilardan, mahalla aholisi va
qarindosh-urug‘lardan olganlar.
1917 yil davlat t о ‘ntarishidan s о ‘ng Rossiyada shuningdek, Turkistonda
«bolalarning Oliy vasiysi» deb oila tarbiyasini о ‘rniga birinchi b о ‘lib «jamoat
tarbiyasi» e’lon qilindi.
Shuning uchun oilada bola tarbiyasi muammolari yetarli vujudga kelmadi.
Shu bilan birga ota-onasiz qolgan bolalarni jamoat muassasalariga joylashtirish
masalasi juda muhim masala b о ‘lib qoldi.
Bolalarga b о ‘lgan munosabatni boshqacha talqin etish k о ‘proq Yevropa
davlatlarida paydo b о ‘ldi va ular о ‘z ifodasini 1989 yil 20 noyabrda Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 44-sessiyasida qabul qilingan «Bola
huquqlari t о ‘g‘risidagi Konvensiya» 1
da о ‘z ifodasini topdi.
О ‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi 1992 yil 9 dekabrida «Bola
huquqlari t о ‘g‘risidagi Konvensiya»ga q о ‘shilish haqida qaror qabul qildi.
Bu qarorda bolalar alohida g‘amx о ‘rlik va himoya huquqiga ega ekanligi
e’tirof etildi.
Shunga ham alohida e’tibor berish kerakki, Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Nizomida e’lon qilingan tamoyillarga muvofiq jamiyatning barcha
a’zolarini qadr-qimmatini, teng va daxlsiz huquqlarini e’tirof etish inson
erkinliklarini ta’minlashning asosi ekanligini e’tiborga olinganligi ham qayd
etilgan. Bunday tarixiy va siyosiy ahamiyatga ega b о ‘lgan Konvensiyaga
q о ‘shilish О ‘zbekiston Respublikasining Mustaqillikka erishganligining
sharofatidir.
О ‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi 46-moddasida belgilangan
xotin-qizlar va erkaklar teng huquqliligi, oilani jamiyat va davlat muhofazasida

b о ‘lishi t о ‘g‘risida davlat g‘amx о ‘rligi Respublikaning Fuqarolik, Oila, Mehnat va
Jinoyat kodekslarida, Sog‘liqni saqlash, Davlat pensiya ta’minoti t о ‘g‘risidagi
qonunlarda о ‘z ifodasini topgan. О ‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida
xotin-qizlarning mehnat qilish, uning uchun haq olish, dam olish kabi huquqiy
munosabatlarini amalga oshirishdagi keng imtiyozlari berilishi bilan birga ularni
hayotga tatbiq qilinishi ham kafolatlangan.
Bolalar deyilganda amaldagi kodekslarda quyidagi iboralar ishlatiladi:
«bola», «g о ‘dak», «emizadigan bola», «kichik yoshdagi bola», « о ‘spirin» (14
yoshdan 18 yoshgacha), «voyaga yetmagan bolalar» (18 yoshga t о ‘lmagan).
Sharqda bolalar tarbiyasida oila tarbiyasi, ota-onalar tarbiyasi birinchi
b о ‘lib turgan.
Bolalarning jamiyatdagi о ‘rni va holati ota-onasining maqomi bilan
belgilangan. Jamoat tarbiyasi bu ikkinchi о ‘rinda b о ‘lgan.
Voyaga yetmagan bolalar deyilganda о ‘n sakkiz yoshga t о ‘lmagan bolalar
tushuniladi. Amaldagi qonunlar bilan belgilangan Bolalarning huquqlari ularni
tug‘ilishi bilan vujudga keladi. Ularning muomala layoqati Fuqarolik kodeksini 22-
moddasi va Oila kodeksini tegishli moddalari bilan belgilanadi.
Fuqaroning о ‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega b о ‘lish va
ularni amalga oshirish о ‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni
bajarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yetgach, ya’ni о ‘n sakkiz yoshga
t о ‘lgach t о ‘la hajmda vujudga keladi.
Bolalar huquqi deyilganda Oila kodeksi Birlashgan Millatlar
Tashkilotining «Bola huquqlari t о ‘g‘risidagi Konvensiyasida» ifodalangan
terminlardan foydalangan. Qonunchilikda foydalanilgan «bolalarning shaxsiy
huquqlari» yig‘ilgan xarakterga ega b о ‘lib har xil mazmunni ifodalaydigan bir xil
b о ‘lmagan maqsadlarni nazarda tutadi. Voyaga yetmaganlarning shaxsiy huquqlari
birinchi darajadagi va mustaqil quyidagi shaxsiy huquqlarga b о ‘lish mumkin:
oilada yashash va tarbiyalanish huquqi; ota-onasi va boshqa qarindoshlari bilan
k о ‘rishish huquqi; о ‘zini himoya qilishga b о ‘lgan huquqi; о ‘z fikrini erkin ifoda
eutish huquqi; ism, ota ismi va familiya olish huquqi.

Sanab о ‘tilgan huquqlarni har biri bolaga davlat tomonidan berilgan b о ‘lib,
oilada tarbiyalanishi, о ‘zini himoya qilish mumkin. Oila kodeksi bu huquqlarni 11-
bobda belgilab, davlat о ‘z navbatida birinchidan, ularni ahamiyatini k о ‘rsatadi,
ikkinchidan ularni amalga oshirishligini kafolatlaydi. Ammo shuni bilmoq kerakki
voyaga yetmaganlarning har qanday shaxsiy huquqlari о ‘z mazmuniga ega b о ‘lib
kodeksning tegishli moddalarida aniq ifodalangan.
Oila kodeksining 65-moddasida belgilangan bolani yashash va
tarbiyalanish huquqi avvalo bola о ‘z ota-onasi bilan birga yashashligi mumkin
ekanligini anglatadi.
Fuqarolik kodeksining 21-moddasiga binoan о ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan
voyaga yetmaganlarning (kichik yoshdagi bolalarning) yoki vasiylikda b о ‘lgan
fuqarolarning qonuniy vakillari ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari
yashaydigan joy voyaga yetmaganlar yoki vasiylikda b о ‘lgan fuqarolarning
yashash joyi hisoblanadi. Tabiiy, ulardan katta b о ‘lgan yoshdagi voyaga yetmagan
bolalar ham ular bilan yashaydilar.
Bolaning oilada yashash va tarbiyalanish huquqi о ‘z ota-onasini bilish
huquqi bilan mustahkam bog‘liqdir. Bu haqda «Bola huquqlari t о ‘g‘risidagi
Konvensiya»ni 7-moddasida t о ‘g‘ridan-t о ‘g‘ri belgilanadi. Haqiqatda biroq
q о ‘shimcha sharti bilan «agar bu mumkin b о ‘lsa» bunday holat voyaga yetmagan
bolaning huquqi sud tartibida otalik belgilanayotgan vaqtda nazarga olinadi.
Oila kodeksi 66-moddasining birinchi qismiga binoan bola otasi, onasi,
bobosi, buvisi, aka-ukalari, opa-singillari va boshqa qarindoshlari bilan k о ‘rishish
huquqiga ota-onasining nikohdan ajralish, nikohning haqiqiy emas deb topilishi
yoki ota-onaning boshqa-boshqa yashashi bunga ta’sir etmaydi.
Ota va ona alohida yashayotgan b о ‘lsalar u holda bola ularning har biri
bilan k о ‘rishish huquqiga ega.
Ota-ona turli davlatlarda yashayotgan b о ‘lsalar ham bola ular bilan
k о ‘rishish huquqiga ega.
Oila kodeksi 66-moddasining 3-qismida favqulodda vaziyatlarda tushib
qolgan bolani uchrashish huquqini amalga oshirish muammosi masalasiga alohida

t о ‘xtab о ‘tiladi. Oila kodeksi ularga qarab turish, qamoqqa olish, hibsga olish,
davlat mussasasida b о ‘lish va boshqa hollarni nazarda tutadi. Bu sanab о ‘tilgan
hollar mutloq b о ‘lib hisoblanmaydi. Har qanday holatda ham bu favqulotdagi
holatlar voyaga yetmaganni tashqi dunyodan, oiladan, ota-onadan, yaqin
qarindoshlardan ajratilganligi bilan bog‘liqdir. Ular bilan uchrashish unga berilgan
bu huquq nafaqat о ‘z mazmuni b о ‘yicha insonparvarlik shu bilan birga tarbiyalash,
zarur hollarda esa qayta tarbiyalashga xizmat qiladi.
О ‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-ijroiya kodeksining 37-moddasi voyaga
yetmagan mahkumlarga yaqin qarindoshlari bilan har oyda bir marta muddati uch
soatgacha b о ‘lgan qisqa muddatli uchrashuv imkoniyatini beradi.
Oila kodeksining 67-moddasiga binoan bola о ‘z huquqi va qonuniy
manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega.
Bolaning huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uning ota-onasi
(ularning о ‘rnini bosuvchi shaxslar), amaldagi qonunda nazarda tutilgan hollarda
esa vasiylik va homiylik organi, prokuror va sud tomonidan amalga oshiriladi.
Voyaga yetmagan bola qonunga muvofiq t о ‘la muomala layoqatiga ega
deb e’tirof etilsa, u о ‘z huquqi va majburiyatlarini, shu jumladan himoyaga b о ‘lgan
huquqini mustaqil amalga oshirishga haqlidir.
Bolani himoyaga b о ‘lgan huquqini belgilab, Oila kodeksi yanada kengroq
yangilikni olib kirdi.
Endilikda voyaga yetmagan bola ota-ona (ularning о ‘rnini bosuvchi
shaxslar) tomonidan qilinadigan suiiste’molliklardan himoyalanish huquqiga ega.
Ma’lumki, har qanday fuqaroning huquqi shu bilan birga voyaga yetmagan
bolalarning huquqi sud tartibida himoya qilinadi.
Oila kodeksining 68-moddasi bolaning о ‘z fikrini ifoda etish huquqini
belgilaydi; bu huquqni harakat doirasini aniqlaydi; qanday holatlarda voyaga
yetmaganlarning fikri hisobga olinadi.
Oila kodeksining 69-moddasiga binoan, bola ism, ota ismi va familiya
olish huquqiga ega.

Bolaga ism ota-onaning kelishuviga binoan, ota ismi esa otasining ismiga
k о ‘ra beriladi.
Bolaning familiyasi ota-onaning familiyasiga qarab belgilanadi. Ota-ona
turli familiyalarda b о ‘lsalar ota-onaning kelishuviga binoan bolaga otasining yoki
onasining familiyasi beriladi. Ota-onaning xohishiga k о ‘ra, bolaga ota yoki ona
tomonidan milliy an’analarga k о ‘ra boboning ismi b о ‘yicha familiya berilishi
mumkin. Ota-ona о ‘rtasida bolaning ismi va (yoki) familiyasi b о ‘yicha kelishuv
b о ‘lmaganda, kelib chiqqan nizo vasiylik va homiylik organi tomonidan hal etiladi.
1.2.Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va uning
huquqiy asoslari
Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari ilgari amalda bо‘lgan
qonunlarda о‘zining ifodasini topmagan edi. Endilikda ular Oila kodeksini 90-
moddasida о ‘zining tegishli о ‘rniga ega b о ‘ldi. Bu holat yana bir bor bolaga
nisbatan unga huquqni subyekti sifatida keng huquqlar belgilanganligini anglatadi.
Amaldagi qonun voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlarini
t о ‘plovchi tushuncha xarakteriga ega ekanligini inobatga olib ularni har biriga
alohida e’tibor beradi.
Oila kodeksining 90-moddasiga binoan voyaga yetmagan bolalar о ‘z ota-
onasidan va boshqa shaxslardan qonunda nazarda tutilgan miqdorda va tartibda
ta’minot olish huquqiga ega. Voyaga yetmagan bolalar ta’minoti uchun olingan
mablag‘, pensiya, aliment uning otasi yoki onasi tasarrufida b о ‘lib, bolaning
ta’minoti, tarbiyasi va ta’lim olishi uchun sarflanishi kerak.
Voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkini tasarruf etishga doir vakolatlar
amalga oshirilayotganda fuqarolik qonun hujjatlarida belgilangan qoidalar
q о ‘llaniladi.
Bulardan tashqari bolalar quyidagi mulk huquqiga ega: sovg‘a tariqasida
olingan mulkka. Bu an’anaviy va juda k о ‘p tarqalgan mulk olishlikni usuli b о ‘lib
hisoblanadi. Bunday mulk nafaqat qarindoshlardan shuningdek boshqa jismoniy
shaxslar hatto yuridik shaxslardan ham olingan mulk b о ‘lishi mumkin.

Fuqarolik kodeksi tomonidan belgilangan meros tartibida olingan mulklar.
U qonun yoki vasiyatnoma tartibida olinishidan qat’i nazar, ulardan olingan
daromadlar.
Fuqarolik kodeksining 29-moddasiga binoan, о ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan
voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bolalar) uchun bitimlarni, ushbu moddaning
ikkinchi qismida k о ‘rsatilganlardan tashqari, ularning nomidan faqat ota-onasi,
farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari tuzishlari mumkin.
Olti yoshdan о ‘n t о ‘rt yoshgacha b о ‘lgan kichik yoshdagi bolalar
quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqlidirlar: mayda maishiy
bitimlar; tekin manfaat k о ‘rishga qaratilgan, notarial tasdiqlanishi yoki davlat
r о ‘yxatidan о ‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlar; qonuniy vakil yoki uning
roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish
uchun berilgan mablag‘larni tasarruf etish borasidagi bitimlar.
Kichik yoshdagi bolaning bitimlari b о ‘yicha, shu jumladan о ‘zi mustaqil
tuzgan bitimlar b о ‘yicha uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki vasiysi,
agar ular majburiyatning buzilishida о ‘zlarining ayblari y о ‘qligini isbotlay
olmasalar, mulkiy javobgar b о ‘ladilar. Ushbu shaxslar qonunga muvofiq kichik
yoshdagi bolalar yetkazgan zarar uchun ham javobgar b о ‘ladilar.
О ‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasini 45-moddasiga binoan
voyaga yetmaganlar, mehnatga layoqatsizlar va yolg‘iz keksalarning huquqlari
davlat himoyasidadir.
Har bir shaxsga shu bilan birga voyaga yetmagan bolalarni о ‘z huquq va
erkinliklarini himoya qilishga k о ‘maklashadi. Shu bilan birga quyidagini nazarga
olish lozimki, voyaga yetmagan bolalar о ‘zlarini jismoniy, ruhiy va ijtimoiy
rivojlanishiga k о ‘ra hamma vaqt ham u yoki boshqa hayotiy vaziyatni t о ‘g‘ri
baholay olmaydilar.
Shuning uchun Oila kodeksi 67-moddasining 2-qismiga binoan, bolaning
huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uning ota-onasi (ularning о ‘rnini
boquvchi shaxslar) amalga oshiradilar.

IKKINCHI BOB. OTA-ONA VA BOLALARNING MULKIY
HUQUQ VA MAJBURIYATLARI
2 . 1 . Bolaga nisbatan Ota-ona ning huquq va majburiyatlari tengligi
Oila kodeksining 71-moddasi ota-onaning о ‘z bolalariga nisbatan teng
huquq va majburiyatlarga ega ekanligini belgilaydi (ota-onalik huquqlari).
Ota-onalik huquqlari bolalarning kelib chiqishlariga asoslanib, tegishli
qonun bilan belgilangan tartibda bola tug‘ilganligi FHDYO organida yozilishiga
asoslanadi.
Agar ota-onalar bolalari bilan birga yashasalar u holda qoida asosida ota-
onalarining huquqlarini amalga oshirish masalalari er-xotinlarining ikkalasi bilan
hal qilinadi (masalan, bolani о ‘qish joyini tanlash va boshqalar).
Har bir ota-ona farzandini bevosita bolalariga ism berish uni tarbiyalash,
unga ta lim-tarbiya berish, shuningdek ularning shaxsiy hamda mulkiy’
huquqlarini himoya qilishda teng huquq va majburiyatlarga egadirlar.
Oila kodeksi birinchi marotaba ota-onalik huquqlarini voyaga yetmagan
ota-onalarga berilishini belgilaydi. Unda boshqa yangiliklar t о ‘g‘risida s о ‘z
yuritilib, ota-onalarning huquqiy maqomini yuqori k о ‘tarib ularning о ‘z bolalariga
nisbatan huquq va majburiyatlarini aniqladi.
Voyaga yetmagan ota-ona о ‘z bolasi bilan birga yashash va uning
tarbiyasida ishtirok etish huquqiga ega.
О ‘zaro nikohda b о ‘lmagan voyaga yetmagan ota-ona ulardan bola
tug‘ilganda hamda ularning onaligi va (yoki) otaligi belgilanganda о ‘n olti yoshga
t о ‘lishlari bilan ota-onalik huquqlarini mustaqil ravishda amalga oshirishga
haqlidirlar. Voyaga yetmagan ota-ona bilan birgalikda tarbiyalash uchun bolaga
vasiy tayinlanishi mumkin. Bolaning vasiysi bilan voyaga yetmagan ota-ona
о ‘rtasida kelib chiqadigan kelishmovchiliklar vasiylik va homiylik organi
tomonidan hal etiladi.
Voyaga yetmagan ota-ona о ‘z otaligi va onaligini umumiy asoslarda e’tirof
etish yoki unga e’tiroz bildirish huquqiga ega.

Oila kodeksini 73-moddasi ota-onalarni о ‘z bolalarini tarbiyalash
huquqlarini belgilaydi. Shu bilan birga ushbu moddada о ‘z bolalarini tarbiyalash
majburiyati ham aniqlangan.
Shunday qilib, ota-onalik huquqlari biry о ‘la bolalarni tarbiyalash
majburiyati ham b о ‘lib hisoblanadi.
Bu haqda Konstitusiyaning 64-moddasida shunday deyiladi: ota-onalar о ‘z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
Ota-ona о ‘z bolalarini tarbiyalash huquqiga ega va tarbiyalashi shart. ota-
ona о ‘z bolalarining tarbiyasi va kamoloti uchun javobgardir. Ular о ‘z bolalarining
sog‘ligi, jismoniy, ruhiy, ma’naviy va axloqiy kamoloti haqida g‘amx о ‘rlik
qilishlari lozim.
Ota-ona о ‘z bolalarini tarbiyalashda boshqa barcha shaxslarga nisbatan
ustunlik huquqiga ega.
Ota-ona bolalarining qonun hujjatlarida belgilangan zarur darajada ta lim’
olishini ta minlashi kerak.
’
Oila kodeksining 74-moddasi ota-onalarga bolalarning huquq va
manfaatlarini himoya qilishni ularni zimmasiga yuklaydi.
Ota-onalar о ‘z bolalarining qonuniy vakillaridir. Ularning har biri shundan
foydalanadi.
Ota-ona о ‘z bolalarining vakillari b о ‘lganligi uchun har qanday jismoniy
va yuridik shaxslar bilan b о ‘lgan munosabatlarda, shu jumladan sudda alohida
vakolatsiz ularning huquq va manfaatlarini himoya qiladilar. Buning uchun
bolaning tug‘ilganligi t о ‘g‘risidagi guvohnoma yoki pasortini k о ‘rsatishi yetarli,
chunki bundan bolaning huquqiy otasi yoki onasi ekanligi bilinib turadi.
Nikohsiz tug‘ilgan bolaning huquqini himoya qilish, qoida asosada ona
tomonidan amalga oshiriladi. Bunday bolani huquqini himoya qilish amaldagi
otaga agar ota о ‘z otaligini о ‘z xohishi bilan tan olsa yoki otalik sud tartibida
belgilangan b о ‘lsa unga yuklatiladi.
Bolaning yoshi kattalashib borgan sari fuqarolik muomala layoqati ham
kengayib boradi. Shuning uchun masalan, Fuqarolik kodeksini 27, 29-moddalarida

о ‘n t о ‘rt yoshdan о ‘n sakkiz yoshgacha b о ‘lgan, shuningdek о ‘n t о ‘rt yoshga
t о ‘lmagan voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bolalar)ni muomala layoqatini
aniq belgilab beradi.
Bularni hisobga olib о ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan voyaga yetmaganlar uchun
fuqarolik-huquqiy bitimlarni (FKning 28-moddasi 2-qismida k о ‘rsatilgan hollardan
tashqari ular nomidan faqat ularni ota-onalar, ya’ni о ‘z bolalarining qonuniy vakili
sifatida qatnashadilar.
О ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan voyaga yetmaganlarning fuqarolik huquq va
majburiyatlarini belgilash, о ‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlari
haqiqiy emas deb topiladi. Biroq agar bitim Kichik yoshdagi bolalar manfaatini
k о ‘zlab tuzilgan b о ‘lsa, uni ota-onasi, farzandlikka olganlari yoki vasiyning talabi
b о ‘yicha u sud y о ‘li bilan haqiqiy deb topiladi. 14 yoshga t о ‘lgan bolalar uchun
fuqarolik-huquqiy munosabatlarda ota-onalar о ‘z bolalarining homiylari sifatida
qatnashadilar (FKning 32-moddasiga qarang).
Voyaga yetmagan bolani о ‘n sakkiz yoshga t о ‘lishi yoki uni nikoh tuzishi
va boshqa hollarda voyaga yetganni t о ‘la muomalaga ega b о ‘lishi alohida qarorsiz
voyaga yetmagan ustidan b о ‘lgan homiylikni tugatadi.
Ota-onalik huquqini amalga oshirish . О ‘z bolalariga nisbatan (Oila
kodeksining 75-78-moddalariga qarang) ota-onalarga keng huquqlarni berib
umumiy qoida b о ‘yicha davlat ularni amalga oshirish jarayoniga aralashmaydi.
Biroq bunda davlat о ‘z shartlarini q о ‘yadi. Asosiy e tibor ota-onalik huquqi’
bolalar manfaatlariga zid tarzda amalga oshirilishi mumkin emas (Oila kodeksini
75-moddasining 1-bandi).
Amaldagi qonunchilikka asosan ota-onalik huquqini amalga oshirishda
ota-ona bolalarning jismoniy va ruhiy sog ligiga, axloqiy kamolotiga zarar
‘
yetkazmasliklari lozim. Bolalarni tarbiyalash usullarini mensimaslik, shafqatsizlik,
q о ‘pollik, insoniy qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlardan, bolalarni haqoratlash
yoki ularga tayziq о ‘tkazishdan holi b о ‘lishlarini ta’kidlaydi.
Agar ota-onalar о ‘zlarining ota-onalik huquqlarini bolalarning huquq va
manfaatlariga qarshi qaratib amalga oshirsalar buning uchun ularning javobgarligi

qonun tomonidan belgilangan tar g‘ tibda vujudga keladi. Javobgarlik fuqarolik-
huquqiy, jinoiy, ma’muriy b о ‘lishligi mumkin. Bunda aniq ota-onaning о ‘z
bolasiga nisbatan qanday huquqni buzganligiga ya’ni jinoiy noj о ‘ya ish va boshqa
turdagi huquq buzilishiga bog‘liq b о ‘ladi.
Ota yoki ona tomonidan voyaga yetmagan bolani tilamchilikka, spirtli
ichimliklar iste’mol qilishga, giyohvandlik yoki psixotrop hisoblanmagan, lekin
kishining aql-idrokiga ta’sir qiladigan vosita va moddalarni iste’mol etishga jalb
qilish, shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo q о ‘llanilganidan sodir etilgan
b о ‘lsa jinoiy oqibatni keltirib chiqaradi (Jinoyat kodeksi 127-moddasining 1-
bandi).
Ota-onalarning javobgarligi oila qonunchiligi normalari asosida ham
vujudga kelishligi mumkin. Ma’lum shartlarni mavjud b о ‘lishligi ota-onani ota-
onalik huquqidan mahrum etishi uchun asos b о ‘lishligi mumkin (Oila kodeksini
79-moddasiga qarang).
Oila kodeksining 75-moddasi 4-bandiga muvofiq, bolalarning ta’lim-
tarbiyasiga taalluqli barcha masalalar bolalar manfaatidan kelib chiqadi va ularning
fikrini hisobga olgan holda ota-ona tomonidan о ‘zaro kelishuv asosida hal etiladi.
Agar ota-ona о ‘rtasida kelishmovchiliklar mavjud b о ‘lsa, ular (ulardan biri) bu
kelishmovchiliklarni hal qilish uchun vasiylik va homiylik organiga yoki sudga
murojaat qilishga haqlidir.
Ota-onalik huquqlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun bolalar
о ‘zlarini ota-onalari yoki ulardan biri bilan yashashliklari maqsadga muvofiq. Agar
ota-onalar alohida yashasalar bolaning yashash joyi ota-onalarni kelishuvi bilan hal
qilinadi. Agar ota-onalar о ‘rtasida kelishuv b о ‘lmasa u holda nizo bolalar
manfaatlaridan kelib chiqib, ularning fikrini hisobga olgan holda hal etiladi. Bunda
sud, bolaning ota-onadan, aka-uka, opa-singillaridan qaysi biriga bog‘lanib
qolganligini, bolaning yoshini, ota-onasining axloqiy va boshqa shaxsiy
fazilatlarini, ota-onaning har biri bilan bola о ‘rtasidagi munosabatlarni, bolani
tarbiyalash va uning kamoloti uchun shart-sharoitlar (ota-onasining mashg ulot‘

turi, ish tartibi, moddiy hamda oilaviy ahvoli va boshqalar) yaratish imkoniyatini
hisobga oladi.
Oila kodeksini 76-moddasida boladan alohida yashayotgan ota (ona)ning
ota-onalik huquqini amalga oshirish asosiy tamoyillari mustahkamlangan. Boladan
alohida yashayotgan ota (ona) bola bilan k о ‘rishishi, uning tarbiyasida ishtirok
etish va ta’lim olish masalasini hal etishda qatnashish huquqiga ega.
Bunda bola bilan yashayotgan ota (ona) bolaning ona (ota)si bilan
k о ‘rishishga, agar bunday k о ‘rishish bolaning jismoniy va ruhiy holatiga, axloqiy
kamolotiga zarar keltirmasa, qarshilik qilmasligi kerak.
Ota (ona) tomonidan k о ‘rishishlikni baholash albatta mezoni har qil
b о ‘lishi mumkin. Biroq har qanday holatda ham bolaning huquq va manfaatlari
ishonchli himoya qilinishi lozim. Alohida yashayotgan bolaning k о ‘rishishligi
bolaga jiddiy ta’sir etib shundan s о ‘ng asabiylashib, jirtaki q о ‘pol b о ‘lish hollari
ham kam emas. Shu asosda ruhiy kasallik rivojlanish hollari b о ‘lishi mumkin.
Ota-ona boladan alohida yashaydigan ota (ona)ning ota-onalik huquqlarini
amalga oshirish tartibi t о ‘g‘risida yozma ravishda kelishuv tuzishga haqlidir. Agar
ota-ona kelisha olmasalar, nizo ota-ona (yoki ulardan biri)ning talabiga binoan sud
tomonidan vasiylik va homiylik organi ishtirokida hal qilinadi.
Bolaning ota-onani bittasi bilan alohida yashashligi sud majlisidan holi,
о ‘qituvchisi, sinf rahbari ishtirokida bolaga savol berish orqali aniqlanadi.
Amaliyot shuni k о ‘rsatmoqdaki 10 yoshdan oshgan bolani xohishini
olmasdan sudning chiqargan hal qiluv qarorini bajarish murakkab. Masalan,
A.Petrova N.Sidorovaga da’vo bilan murojaat etib, nikohdan ajrashgandan s о ‘ng
10 va 11 yoshdagi bolalarini uni tarbiyasiga olib о ‘ziga olib berishni s о ‘raydi.
Da’vo qanoatlantiriladi. Biroq bu hal qiluv qarorini bajarish imkoni b о ‘lmadi,
chunki bolalar otasidan ketishlikni xohlamadilar 1 . Shuning uchun bolalar otasida
qoldiriladi.
Oila kodeksining 79-moddasiga binoan, ota-ona о ‘zlarining ota-onalik
majburiyatlarini bajarmasalar u holda ular ota-onalik huquqidan mahrum etiladilar.
Ota-onalik huquqidan mahrum etishlik s о ‘nggi chora b о ‘lib hisoblanadi. Ota-

onalik huquqidan mahrum qilish ularga ta’sir qiladigan hamma chora-tadbirlar
tegishli natija bermaganidan s о ‘ng q о ‘llaniladi.
Oila kodeksini 79-moddasida sanab о ‘tilgan ota-onalik huquqidan mahrum
qilish asoslari yangi oila qonunchiligida ularning doirasi yanada kengaydi.
Ota-ona (ulardan biri) quyidagi hollarda: ota-onalik majburiyatlarini
bajarishdan bosh tortsa, shu jumladan aliment t о ‘lashdan b о ‘yin tovlasa; uzrsiz
sabablarga k о ‘ra о ‘z bolasini tug‘riqxona yoki boshqa davolash muassasasi va
shunga о ‘xshash boshqa muassasalardan olishdan bosh tortsa; ota-onalik huquqini
suiiste’mol qilsa, bolalarga nisbatan shafqatsiz muomalada b о ‘lsa, jumladan
jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy ta’sir k о ‘rsatsa; muttasil ichkilikbozlik yoki
giyohvandlikka mubtalo b о ‘lgan b о ‘lsa , о ‘z bolalarining hayoti va sog‘lig‘iga
yoxud eri (xotini)ning hayoti yoki sog‘lig‘iga qarshi qasddan jinoyat sodir qilgan
b о ‘lsa, ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi mumkin.
Amaldagi Oila kodeksining 80-moddasi ota-onalik huquqidan mahrum
qilish tartibini belgilaydi.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish sud tartibida amalga oshiriladi.
Respublika sudlari tomonidan 2000 yilda 330 ta fuqarolik ishlari k о ‘rilgan
b о ‘lib, shulardan 310 tasi b о ‘yicha hal qiluv qaror qabul qilingan, 20 tasi b о ‘yicha
sud ajrimlari bilan ishlar harakatdan tugatilgan... k о ‘rilgan ishlarning 97,2 foizida
prokuror, 95,7 foizida vasiylik va homiylik organi ishtirok etgan 2
.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish tо‘g‘risidagi ishlar ota (ona)ning
(ularning о‘rnini bosuvchi shaxslarning) prokurorning, shuningdek voyaga
yetmagan bolalarning huquqlarini himoya qilish majburiyati yuklatilgan organ
yoki muassasalarning (vasiylik va homiylik organi, voyaga yetmaganlar ishlari
bilan shug‘ullanuvchi komissiyalar, yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan
mahrum bо‘lgan bolalar muassasalari hamda boshqa muassasalarining) da’vosiga
binoan kо‘riladi.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish tо‘g‘risidagi ishlarni kо‘rib chiqishda
bolaning ta’minoti uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilingan ota-onadan
(ularning biridan) aliment undirish masalasini hal qiladi.

О‘zbekiston Respublikasi Bosh Prokuraturasi umumlashtirish jarayonida
qonun talabiga zid ravishda ota-onalik huquqidan mahrum qilingan shaxslardan
aliment undirish masalasi hal etilmay qolishi, voyaga yetmagan bolalarning
huquqlarini himoya qilmaslik hollari ham aniqlandi.
Jumladan, Toshkent shahar M.Ulug bek tuman sudi tomonidan tuman‘
prokurori da vosi bilan javobgar A.Shkilevichning bir nafar farzandiga otalik
’
huquqidan mahrum qilish haqida 2000 yilda hal qiluv qarori qabul qilinganda,
javobgardan aliment undirish masalasi hal etilmagan.
Shuningdek, Toshkent viloyati Oxangaron shahar sudi tomonidan 2000 yil
8 noyabrda shahar prokurorining javobgar L.Brandelesga nisbatan onalik
huquqidan mahrum qilish haqidagi da vo arizasi qanoatlantirilgan, ammo
’
javobgardan aliment undirish masalasi hal etilmagan.
Shu kabi javobgarlardan bolalar ta minoti uchun aliment undirmaslik
’
holatini Surxondaryo viloyati Termiz tuman sudi tomonidan 2000 yil 30 dekabrda
kо‘rilgan da’vogar Termiz tuman prokurori javobgar I.Gaybullayevaga nisbatan
onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi fuqarolik ishida ham kо‘rish mumkin 3 2 .
Agar sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi ishlarni kо‘rishda
ota-ona (ulardan biri)ning harakatida jinoyat alomatlari mavjudligini aniqlasa, bu
haqda prokurorga xabar berishi lozim.
Sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi sudning hal qiluv qarori
qonuniy kuchga kirgandan keyin uch kun ichida ushbu qarorning kо‘chirmasini
bolaning tug‘ilganligi davlat tomonidan rо‘yxatga olingan fuqarolik holati
dalolatnomalarini qayd etish organiga yuborishi shart.
2. 2 . Ota-ona va bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlari va
bolalarning alohida hamda umumiy mol-mulki .
Ilgari amalda bо‘lgan О‘zbekiston SSRning Nikoh va oila kodeksida (1969
yil 1 oktabr) bolalarning mulkiy huquqlari tо‘g‘ risida tegishli normalar yо‘q edi.
2 Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратурасининг 2001 йил 1- ярим иш режасининг 4 бўлим 4- бандига
асосан мамлакат миқёсида ота - оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини .... умумлаштириш материаллари
2001 йил 2 май . - Т ., 1- бет .

Bolalarning mulkka bо‘lgan hu quqlarini himoya qilishda ayrim murakkab
qiyinchiliklarni vujud ga kelardi. Faqat yangi Oila kodeksini qabul qilinishi bilan
bu muammo oila qonunchiligida о‘zining ijobiy yechimini topdi.
Ota-ona hamda bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlari amaldagi Oila
kodeksining 13-bobi, 90-95-moddalari bilan tartibga solinadi. Bu qoidalar oila
qonunchiligida yangilik bо‘lib hisoblanadi.
Oila kodeksining 90-moddasiga binoan ota-ona hayotligida bolalar
ularning mol-mulkiga nisbatan mulkdor bо‘lish huquqiga ega emas.
Ota-ona ham voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkiga nisbatan mulkdor
bо‘lish huquqiga ega emas.
Ota-ona va bolalarning ular о‘rtasidagi umumiy mol-mulkka bо‘lgan mulk
huquqi О‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 18-bobi 216-227-
moddalari bilan tartibga solinadi.
Avvalgi kodeksda umumiy ikki xil: hissalarga bо‘linadigan (hissalik mulk)
yoki hissalarga bо‘linmaydigan (birgalikdagi mulk) deb ajratilgan edi (128-
moddasining 2-qismi). Yangi kodeksda bunday ajratish saqlab qolindi. Lekin
«hissa» - «ulush» degan atama bilan almashtirildi.
Umumiy mulk tushunchasi faqat atamani о‘zgartirish bilan cheklanmadi,
mulk egalarining tarkibiy qismi, uning vujudga kelish asoslari, unga nisbatan
egalik qilish, undan foydalanish, uni tasarruf qilish huquqlarini belgilashga
qaratilgan yangi qoidalar bilan tо‘ldirildi.
Voyaga yetmagan bolalar о‘z ota-onasidan va boshqa shaxslardan qonunda
nazarda tutilgan miqdorda va tartibda ta’minot olish huquqiga ega. Voyaga
yetmagan bolalar ta’minoti uchun olingan mablag‘, pensiya, nafaqa uning otasi
yoki onasi tasarrufida bо‘lib, bolaning ta’minoti, tarbiyasi va ta’lim olish uchun
sarflanishi kerak.
Voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkini tasarruf etishga doir vakolatlar
amalga oshirilayotganda fuqarolik qonun hujjatlarida belgilangan qoidalar
qо‘llaniladi.

Voyaga yetmagan bolalar о‘z ish haqi, stipendiyasi va boshqa
daromadlarini tasarruf etish, fan, adabiyot, san’at bobidagi asarlari, ixtirolari yoxud
о‘z intellektual faoliyati samaralarini, shuningdek, qonun bilan qо‘riqlanadigan
boshqa mualliflik huquqini amalga oshirish, qonunga muvofiq kredit
muassasalariga omonatlar qо‘yish va ularni tasarruf etish hamda qonunda
belgilangan (FKning 29-moddasi 2-qismi) mayda maishiy bitimalarni tuzishni
mustaqil amalga oshirishlari mumkin [ 4
.
Oila kodeksini 91-moddasiga binoan, ota-ona va bolalarning alohida-
alohida mulki bо‘lishi mumkin va birga yashab turganda ular bir-birlarining
roziligi bilan bunday mulkka egalik qilishlari va undan foydalanishlari mumkin.
Bolalar mulkdorlik huquqiga ega. Bu holat bolaga b о ‘lgan e’tibor uni
huquqining mustaqil subyekti ekanligini anglatadi.
Voyaga yetmagan bolalarning mulkka b о ‘lgan huquqlari yig‘ma
xarakterga ega b о ‘lgan huquqlar b о ‘lib, ularni har biriga Oila kodeksida alohida
e’tibor beriladi. Bularni ichida birinchi navbatda har bir voyaga yetmagan bolalar
о ‘z ota-onasidan va boshqa shaxslardan qonunda nazarda tutilgan miqdorda va
tartibda ta’minot olish huquqiga ega ekanligi yotadi. О ‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasi 64-moddasiga binoan, ota-onalar о ‘z farzandlarini voyaga
yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
Bunday huquqlarni berilishi bolalarni muhim hayotiy ehtiyoji (oziq-ovqat,
kiyim-kechak, turar joy va boshqalar) birinchi navbatda ot-onalari, oilasi yoki uni
о ‘rnini bosuvchi oila a’zolari tomonidan bajariladi.
Oilada bolalarga ta’minot berishlikni bir qancha manbalari mavjud. Ularga
voyaga yetmagan bolalarni normal hayotiy ehtiyojini qondirish uchun ota-onasini,
farzandlikka oluvchilarga ish haqini ma’lum qismini qaratishi; ularga tegishli
b о ‘lgan alimentlar, agar ota-onalar (ulardan biri) uni moddiy ta’minotidan xabar
olmasa; qonun y о ‘li bilan bolalarga tegishli b о ‘lgan pensiyalar, har xil nafaqalar
undiriladi.

Voyaga yetmagan bolalar ta’minoti uchun olingan mablag‘, pensiya,
nafaqa uning otasi yoki onasi tasarrufida b о ‘lib, bolaning ta’minoti, tarbiyasi va
ta’lim olishi uchun sarflanishi kerak.
Quyidagi asoslar bolalarning mol-mulkka huquqlarini kelib chiqishga asos
b о ‘lishligi mumkin : mayda maishiy bitimlar tuzish, kichik tadbirkorlik yuritish;
hadya shartnomasini tuzish; ish haqidan; stipendiyasidan; fan, san’at va adabiyot
b о ‘yicha q о ‘lga kiritilgan yutuqlari va ixtiro yaratgan b о ‘lsa, undan foydalanishdan
tushgan daromaddan; merosdan; banklarga q о ‘yilgan omonatlardan mol-mulk
orttirish mumkin.
Voyaga yetmagan bolalar о ‘zlariga tegishli b о ‘lgan mol-mulkni о ‘zlari
tasarruf qilolmasliklari mumkin. Bunday hollarda ularga ota-onalari va boshqa
qonuniy vakillari yordam beradilar. Demak, ota-onalar oilada bolalarini mulkdorlik
his-tuyg‘usi asosida tarbiyalashlari lozim. mulkdor о ‘z mol-mulkidan
foydalanayotganda boshqalarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga putur
yetkazmasligi, о ‘zining ustunlik mavqeini suiiste’mol qilmasligi, fuqaroning
hayoti va sog‘lig‘iga, atrof-tabiiy muhatga zarar yetkazmasligi kerak.
Amaldagi Oila kodeksini 92-moddasiga binoan, ota-ona va о ‘n t о ‘rt
yoshga t о ‘lgan voyaga yetmagan bolalar о ‘rtasida qonunda belgilangan tartibda
umumiy mulk huquqi vujudga kelishi mumkin.
Ota-ona va voyaga yetmagan bolalar umumiy mol-mulkni vujudga
keltirish t о ‘g‘orisida kelishuv tuzishlari mumkin.
Ota-ona va voyaga yetmagan bolalarning umumiy mol-mulkka egalik
qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi fuqarolik qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Oilada ota-ona va bolalarning birga yashaganligi turmush tarzi tufayli ular
о ‘rtasida umumiy mulk b о ‘lishligi mumkin.
Umumiy mulk huquqi faqat о ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lgan voyaga yetmagan
bolalar bilan ota-onalari о ‘rtasida tuzilgan bitim yoki kelishuv asosida vujudga
keladi.

Umumiy mulk b о ‘yicha bolalar va ota-onalar о ‘rtasida vujudga kelishi
mumkin b о ‘lgan munosabatlar Fuqarolik kodeksining 216-227-moddalarida
nazarda tutilgan qoidalar asosida tartibga solinadi.
Olti yoshdan о ‘n t о ‘rt yoshgacha b о ‘lgan kichik yoshdagi bolalar
quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqlidirlar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2) tekin manfaat k о ‘rishga qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat
r о ‘yxatidan о ‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlar;
О ‘n t о ‘rt yoshdan о ‘n sakkiz yoshgacha b о ‘lgan voyaga yetmaganlar ota-
onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarning roziligisiz quyidagilarni mustaqil
ravishda amalga oshirishga haqli:
1) о ‘z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2) fan, adabiyot va san’at asarining, ixtironing yoxud о ‘z intellektual
faoliyatining qonun bilan q о ‘riqlanadigan boshqa natijasi muallifi huquqini amalga
oshirish;
3) qonunga muvofiq, kredit muassasalariga omonatlar q о ‘yish va ularni
tasarruf etish;
ota-ona bilan bolalar о ‘rtasidagi mol-mulk mulkdorlardan har birining
mulkiy huquqiga k о ‘ra, ularning lushi aniqlanib q о ‘yilgan b о ‘lishi yoki bunday
ulushlar aniqlanmay q о ‘yilgan b о ‘lishi mumkin.
О ‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 36-moddasiga asosan, har
bir shaxs mulkdor b о ‘lish huquqiga ega. Shaxsning mulkdorlik huquqi
cheklanmaydi, unga mutloq huquq sifatida beriladi. Bu huquq shaxsning yoshi
bilan cheklanmaydi. K о ‘pchilik qatori voyaga yetmagan bolalar ham xususiy mulk
egasi b о ‘lishlari mumkin.
Mamlakatimizda barcha fuqarolarga amaldagi qonunlar bilan man
etilmagan har qanday shartnomalarni tuzish huquqi berilgan. Ota-onalar ham о ‘z
bolalari bilan shunday shartnomalar tuzishlari mumkin. Hayotda ota-onalar bilan
bolalar о ‘rtasida k о ‘pincha hadya shartnomasi tuziladi.

Bola о ‘ziga tegishli b о ‘lgan mulkdan olgan daromadiga ham mulkdor
b о ‘lishi mumkin.
О ‘n olti yoshga t о ‘lgan voyaga yetmagan bolalar mehnat shartnomasi
b о ‘yicha ishlab yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilar yoxud homiysining
roziligida tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanib xususiy mulk orttirishlari
mumkin.
Bola xususiylashtirish tufayli olgan uyga, kvartiraga (ularni qismiga)
xususiy mulkdor b о ‘lishi mumkin. Xususiylashtirish tufayli berilgan uylar nafaqat
voyaga yetgan bolalarga shuningdek, oila a’zolari hisoblangan 14 yoshdan 18
yoshga t о ‘lmagan voyaga yetmagan bolalarga ham о ‘tishi mumkin. Agar uyda
faqat voyaga yetmagan bolalar yashasalar u holda vasiylik va homiylik organlari
ularni bolalarni nomiga hujjatlashtirib berishga yordam beradilar.
Voyaga yetmagan bolalarning kundalik ehtiyojlarini qondirishga xizmat
qiladigan shaxsiy foydalanishdagi buyumlari, kiyim-bosh, poyabzal, ishlab
chiqarish qurol va aslahalari, о ‘quv anjomlar va boshqalar ularning xususiy mulki
hisoblanadi.
Fuqarolik qonunchiligi bolalarga о‘z mulkidan mustaqil ra vishda tasarruf
etish huquqini beradi. Bolalarning bu imkoniyatla ri ularning yoshiga ham
Fuqarolik kodeksining tegishli moddalari bilan belgilanadi.
Hozirgi vaqtda ayrim voyaga yetmagan bolalar muruvvat uylarida
istiqomat vaqtlarida ularning nomlariga jamg‘arma banklariga pul mablag‘lari
qо‘yish an’anaga aylanib bormoqda. Ularning bu mablag‘larini muhofaza qilish,
ularni boshqarish va tasarruf etish masalalari vasiylik va homiylik organlari
tomonidan hal qilinishi lozim.
Voyaga yetmagan bolalar nomiga ota-onalari va boshqa shaxslar
tomonidan qо‘yilgan mablag‘larni boshqarish va tasarruf etish Fuqarolik kodeksi
qoidalari asosida amalga oshiriladi.
Voyaga yetmagan bolalar nomiga qо‘yilgan pul mablag‘lari, bolalar о‘n
tо‘rt yoshga kirgunga qadar ularning ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari
tomonidan tasarruf etilishi mumkin. Ular о‘n tо‘rt yoshga tо‘lgandan keyin esa,

faqat о‘zlari tomonidan ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillarning roziligi bilan
tasarruf etilishi mumkin.
Kichik yoshdagi bolalar (14 yoshga tо‘lmagan voyaga yetmaganlar) olti
yoshdan о‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lganlar: mayda maishiy bitimlar tuzish, tekin
manfaat kо‘rishga qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat rо‘yxatidan
о‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlarni tuzishlari mumkin.
Mayda maishiy bitimlar tushunchasi aniq bо‘lmasligi ham mumkin, chunki
ularning har gal ayniqsa bizning davrimizda ashyoni qadri va uning bahosi tez
о‘zgarib turmoqda. Sо‘zsiz har bir oilada bolani moddiy ta’minlash darajasi
о‘zgarishi tufayli uni qondirish ham о‘zgarib bormoqda. Uni belgilashda ota-
onaning madaniyati, oila pedagogikasi va ularni maqsadi oxirgi о‘rinda turmaydi.
Shuning uchun kundalik hayotda mayda maishiy bitimlar tushunchasi kam
uchramoqda.
Ota-ona va voyaga yetmagan bolalar о ‘rtasida kelib chiqqan mulkiy
nizolar sud tomonidan umumiy asoslarda hal qilinadi.
О ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan kichik yoshdagi voyaga yetmagn bolalar о ‘z
huquqlarini sudda himoya qila olmaydilar. Ularning ota-onalari esa, nizo
munosabati bilan ishda taraf sifatida ishtirok etganliklari tufayli, voyaga yetmagan
bolalarning qonuniy vakili sifatida ishtirok eta olmaydilar. Shuning uchun, kichik
yoshdagi bolalarning mulkiy huquqlarini himoya qilish vasiylik va homiylik
organlari tomonidan qonuniy vakil sifatida amalga oshiriladi.
Muomalaga layoqatsiz fuqaro shaxsini, uning qonuniy huquq va
manfaatlarini himoya qilish uchun, shuningdek qonunda nazarda tutilgan hollarda
mulkiy huquqlarini qо‘riqlash uchun vasiylik va homiylik belgilanadi.
Vasiylik shundan iboratki, bunda muomalaga layoqatsiz shaxs – о‘n tо‘rt
yoshga tо‘lmagan fuqarolar, ruhiy kasal va aqli zaiflar nomidan vasiy sifatida
harakat qiladi hamda о‘zining harakatlari bilan vasiylikka olingan shaxs uchun
huquq va majburiyatlar tug‘diradi.
Homiylikda homiylar qisman muomala layoqatiga ega bо‘lgan shaxslarga
(о‘n tо‘rt yoshdan о‘n sakkiz yoshgacha bо‘lgan fuqarolarga) о‘z huquqlarini

amalga oshirish, majburiyatlarni bajarishda yordam kо‘rsatadilar, shuningdek
ularni uchinchi shaxslarning ba’zan bо‘lishi mumkin bо‘lgan yomon niyatli
harakatlaridan saqlaydilar. Homiylik ba’zi hollarda jismoniy kamchiliklari bо‘lgan,
masalan, kо‘zi ojiz (kо‘rlik), mayiblik sababli о‘z huquqlarini о‘zlari amalga
oshira olmaydigan va himoya qila olmaydigan tо‘la muomala layoqatiga ega
bо‘lgan shaxslarga nisbatan ham belgilanadi. Bunday shaxslarga nisbatan
homiylikning vazifasi huquqlar olish yoki ularni amalga oshirish bilan bog‘liq turli
harakatlarni ular uchun bajarishdan iborat.
Bolaning ota-onasi olti oydan ortiq muddatda bо‘lmagan hollarda, agar
bolaning manfatlari uchun zarur bо‘lsa, ularga nisbatan ham vasiylik va homiylik
belgilanadi 1 .
Mahalliy organlar vasiylik va homiylik organlari b о ‘la oladi. Ular voyaga
yetmaganlarga nisbatan vasiylik harakatlarini amalga oshirishni yosh bolalarga
nisbatan xalq ta’lim b о ‘limlariga, ruhiy kasal va aqli zaiflarga nisbatan sog‘liqni
saqlash b о ‘limlariga, vasiylikka olinuvchilarning boshqa toifalariga nisbatan esa
ijtimoiy ta’minot b о ‘limlariga yuklaydilar. Vasiylik va homiylik qishloq joylarida
fuqarolik yig‘inlari tomonidan belgilanadi.
О ‘zbekiston Respublikasidan tashqarida yashaydigan, ota-onasining
qaramog‘idan mahrum b о ‘lgan О ‘zbekiston Respublikasining voyaga yetmagan
fuqarolariga va sog‘lig‘i tufayli о ‘z huquqini mustaqil ravishda amalga oshira
olmaydigan, о ‘z majburiyatlarini bajara olmaydigan О ‘zbekiston Respublikasining
voyaga yetmagan fuqarolariga vasiylik va homiylik faoliyatini amalga oshirish
О ‘zbekiston Respublikasining konsullik idoralari zimmasiga yuklanadi. Agar
vasiylikka olinuvchining mulki u turgan joyda b о ‘lmasa, ikki vasiy: biri – uning
о ‘ziga nisbatan, ikkinchisi – vasiylikka olingan shaxsning mulkiga nisbatan
tayinlanishi mumkin.
Ota-onalar vasiylik va homiylik vazifalariga alohida tayinlanmay, vasiylik
va homiylik qonun b о ‘yicha bajaradilar. Ota-onalari b о ‘lmagan taqdirda yoki ular
amalda bu vazifani birorta sabab, masalan, qamoqda yoki shifoxonada b о ‘lishi
tufayli bajara olmasalar yoki ota-onalik huquqidan mahrum b о ‘lgan b о ‘lsalar,

vasiylik va homiylik organlari vasiy va homiyni, birinchi navbatda, vasiylikka
olinuvchiga yoki homiy tayinlanayotganga yaqin shaxslardan biriga tayinlaydi.
Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslar, sud
tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilinganlar yoki ota-onalik huquqi
cheklanganlar sobiq farzandlikka oluvchilarning farzandlikka olganligi Oila
kodeksining 169-moddasiga muvofiq bekor qilingan shaxslar (ya’ni, о ‘z
zimmalaridagi majburiyatlarni bajarishdan b о ‘yin tovlayotgan yoki ularni lozim
darajada bajarmayotgan, ota-onalik huquqini suiiste’mol qilayotgan, farzandlikka
olinganlarga nisbatan, shafqatsizlik bilan muomalada b о ‘layotgan, muttasil
ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo b о ‘lgan shaxslar) qonun bilan
zimmalariga yuklangan majburiyatlarni lozim darajada bajarmaganliklari yoki о ‘z
huquqlarini suiiste’mol qilganliklari uchun vasiylik (homiylik) vazifalaridan
chetlatilgan shaxslar, ruhiy yoki narkologik muassasalarda r о ‘yxatda turganlar,
qasddan sodir etgan jinoyati uchun ilgari hukm qilingan shaxslar vasiy va homiy
qilib tayinlanishi mumkin emas 1
.
Vasiy va homiyning asosiy vazifasi vasiylikka olinuvchining shaxsi va
mulki yuzasidan g‘amxо‘rlik qilishdan, vasiylikka olinuvchining manfaatlarini
qо‘riqlashdan iborat. Binobarin, vasiylikka oluvchi о‘ziga ishonilgan mulkdan о‘zi
uchun hech qanday foyda olmasligi lozim. U vasiylikka olingan shaxsni asrash va
uning mulkini idora etish xarajatinigina undirishga haqli. Umumiy qoida b о ‘yicha
vasiylik va homiylik vazifalari bepul bajariladi. Vasiy va homiy о ‘z vasiyligi yoki
homiyligidagi shaxsga ta’minot berishga majbur emas. Vasiy va homiyning о ‘z
vasiyligi yoki homiyligidagi shaxsning ta’minoti uchun qilgan xarajatlari qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda ushbu shaxsning mablag‘i hisobidan qoplanadi, bu
mablag‘ yetarli b о ‘lmagan taqdirda esa, uning ta’minoti uchun vasiylik va
homiylik organlari nafaqa tayinlashi mumkin.
Vasiy vasiylikka olingan shaxs tomonidan bitimlar tuzishga haqli, lekin
vasiylikka olinuvchining mulkiy ahvoliga yomon ta sir etadigan bitimlar tuzishda’
vasiylik organlarining roziliklari bilan ish qilish lozim. Notarial guvohlantirishni
talab qiladigan shartnomalar tuzish, vasiylikka olingan shaxsga qarashli mulkiy

huquqlardan voz kechish, mulkni taqsimlash va shu kabi harakatlar uchun vasiylik
organlarining roziligi zarur. Yosh bolalarga qarashli imoratlarni sotish uchun
vasiylik organlaridan maxsus ruxsat olinishi kerak.
Vasiy vasiylikka olingan shaxsning о ‘zi bilan va uning nomidan о ‘zining
yaqin kishilari bilan bitimlar tuza olmaydi, chunki bunda vasiylikka olinuvchining
manfaatlariga zarar keltirib, о ‘ziga yaqin kishilarning manfaatlariga ustunlik berish
havfi bor.
Vasiy voyaga yetmaganlarning tarbiyalanishlari, sog‘liklari haqida
g‘amx о ‘rlik qilishga va ular bilan birga turishga majbur. Ruhiy kasallarning
vasiylari esa, ularni davolash va sog‘liklariga muvofiq sharoitda asrash tadbirlarini
ta’minlashlari lozim.
Homiylar g‘amx о ‘rlik qilish uchun о ‘zlariga ishonilgan shaxslarga,
ularning huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlarida yordam k о ‘rsatadilar,
ularni uchinchi shaxslarning yomon niyatli harakatlaridan saqlaydilar. Bitim tuzish
uchun vasiylik va homiylik organlarining roziliklari talab qilinmagan hollarda,
bitimlar tuzishga rozilik bera oladilar.
Vasiylar va homiylar о ‘z himoyalaridagi shaxslarning huquq va
manfaatlarini har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda
ham maxsus vakolatlarsiz himoya qila oladilar (FK, 32-modda).
Vasiylik va homiylik bilan bog‘liq b о ‘lgan munosabatlarga oid asosiy
qoidalar Oila kodeksi hamda vasiylik va homiylik organlari t о ‘g‘risidagi Nizom
bilan tartibga solinadi.
Umumiy qoida b о ‘yicha, fuqarolar 18 yoshga t о ‘lib, t о ‘liq muomala
layoqatiga ega b о ‘lgach, xususiy tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga haqli. Biroq
FKning 28-moddasiga asosan 16 yoshga t о ‘lgan voyaga yetmagan shaxs mehnat
shartnomasi b о ‘yicha ishlayotgan b о ‘lsa, yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari
yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
b о ‘lsa, u t о ‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxsni t о ‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish
(emansipatsiya) ota-onaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi

bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiq yoxud bunday rozilik
b о ‘lmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka
oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmaganning majburiyatlari
b о ‘yicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar
b о ‘yicha, tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq majburiyatlar b о ‘yicha javobgar
b о ‘lmaydilar. Emansipatsiya qilingan voyaga yetmagan tadbirkorga nisbatan
FKning 27-moddasi 1-2-bandi q о ‘llanilmaydi.
Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish
О ‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 38-moddasiga va
Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalariga[137] asosan, quyidagi
fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerak:
1. Tug‘ilish.
2. О ‘lim.
3. Nikoh tuzilganligi.
4. Nikohdan ajralish.
Farzandlikka olish, otalikni belgilash, familiya, ism va ota ismini
о ‘zgartirish, jinsning о ‘zgartirilishi kabi faktlar yuqorida sanab о ‘tilgan fuqarolik
holati hujjatlariga tegishli о ‘zgartirishlar kiritish y о ‘li bilan ifodalanadi.
Fuqaroning shaxsiy hayotdagi hamda uning jamiyatdagi huquqiy holati
(fuqarolik holati) uchun, uning fuqarolik huquqi va oila huquqining subyekti
sifatida tanilishi uchun ahamiyatli hisoblangan yuqoridagi faktlar davlatning
tegishli organlari tomonidan r о ‘yxatga olinadi (qayd qilinadi).
Fuqaroning tug‘ilish faktini r о ‘yxatga olish mazkur fuqaroga nisbatan
fuqarolik huquq layoqatining vujudga kelganligini va bolaning ma’lum ota-onadan
tug‘ilganligini belgilash uchun zarur. Fuqaroning faqat ma’lum yoshga t о ‘lgandan
s о ‘ng muomala layoqatiga ega b о ‘lganligi sababli tug‘ilish faktini olish mazkur
fuqaroga FHDYO b о ‘limi fuqarolik muomala layoqatining vujudga kelganligini
belgilash uchun ham ahamiyatlidir. Bolaning tug‘ilishi t о ‘g‘risidagi ariza FHDYO
organiga bir oylik muddat ichida bolaning ota-onasi yoki ulardan biri tomonidan,
alohida hollarda esa, q о ‘shnilari, qarindoshlari, tibbiyot muassasalari ma’muriyati,

ichki ishlar yoki vasiylik va homiylik organlari tomonidan berilishi mumkin.
Tug‘ilish t о ‘g‘risidagi ariza bola о ‘lik tug‘ilgan taqdirda ham berilishi shart. О ‘lik
tug‘ilgan bola tug‘ilgandan keyin 24 soat ichida FHDYO idorasida qayd etilishi
kerak.
Farzandlikka olish fakti shahar (tuman) hokimligi tomonidan chiqarilgan
qarorga binoan r о ‘yxatdan о ‘tkaziladi. Farzandlikka olinuvchining nasabi va ota
ismi sifatida farzandlikka oluvchining nasabi va ismi k о ‘rsatilishida yoki
farzandlikka oluvchi er va xotin bolaning ota-onalari sifatida yozilishida bolaning
tug‘ilishi t о ‘g‘risida yozilgan ma’lumotlarga tegishlicha о ‘zgartirishlar kiritiladi.
Farzandlikka olishning bekor qilinishi ham shahar (tuman) hokimliklari qarori
bilan rasmiylashtiriladi va FHDYO idorasida qayd etiladi.
Fuqarolar familiya, ism va ota ismlarini о ‘zgartirish t о ‘g‘risida 16 yoshga
t о ‘lganlaridan s о ‘ng FHDYO idoralariga murojaat qilishlari mumkin. Fuqaroning
ishi tergovda yoki u sudlangan b о ‘lsa, shuningdek davlat hokimiyati idoralari
norozilik bildirsa, FHDYO idoralarida nasab va ismlarning о ‘zgartirilishiga y о ‘l
q о ‘yilmaydi va bu sud tomonidan hal etiladi.
Otalikni belgilash nikohda b о ‘lmagan ota-onadan tug‘ilgan bolaga otalikni
belgilash ota va onasi (agar otasi voyaga yetmagan b о ‘lsa, unda uning ota-onasi
yoki qonuniy vakili) tomonidan berilgan birgalikdagi ariza asosida FHDYO
organida amalga oshiriladi. Otalikni belgilashda ota-onaning shaxsan ishtiroki
talab etiladi. 10 yoshga t о ‘lgan bolaga nisbatan otalik uning roziligi bilan
belgilanadi.
FHDYO organi otalikni belgilash haqidagi ariza asosida tug‘ilganlik
haqidagi dalolatnoma yozuviga tegishli о ‘zgartirishlar kiritadi.
Agar otalik belgilangan shaxs nikoh tuzgan b о ‘lsa, u holda FHDYO organi
nikoh tuzilganligi va bolalarining tug‘ilganligi haqidagi dalolatnoma yozuvlariga
tegishli о ‘zgartirishlar kiritadi, shuningdek otalikning belgilanganligi haqida
ma’lumotnoma beradi.
Fuqaroning tug‘ilishi, nikohga kirishi, nikohning bekor qilinishi,
farzandlikka olinishi, familiya ism va ota ismining о ‘zgartirilishi, fuqaroning

о ‘limi faktlarini qayd etish О ‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi hamda
О ‘zbekiston Respublikasi shahar va tuman hokimliklari fuqarolik holatlari
dalolatnomalarini yozish b о ‘limlariga hamda о ‘zini о ‘zi boshqarish idoralarida
fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalariga muvofiq
rasmiylashtiriladi.
Ota-ona hamda bolalarning aliment huquqi va majburiyatlari aliment
majburiyatlarini birinchi toifasiga kiradi. Ota-onalar va bolalar boshqa
qarindoshlari bо‘lish bо‘lmasliklaridan qat’iy nazar bir-birlariga moddiy ta’minot
berishga majburlar.
Ota-onalarni voyaga yetmaganlarga aliment tо‘lash majburiyatni asosi
bо‘lib, ota-onalar va bolalar о‘rtasidagi qon-qarindoshlik va voyaga yetmagan
bolalarni mavjud bо‘lishligi. Ishlashligi yoki ishla masligidan qat’iy nazar 18
yoshga tо‘lmagan bolalar voyaga yetmagan bo la bо‘lib hisoblanadilar.
Oila kodeksini 96-moddasiga binoan ota-ona voyaga yetmagan bo lalariga
ta’minot berishi shart.
Voyaga yetmagan bolalariga ta’minot berish majburiyatini ix tiyoriy ravishda
bajarmagan ota (ona) dan sudning hal qiluv qarori ga asosan aliment undiriladi.
Voyaga yetmagan bolalarga aliment t о ‘lash haqida ota-ona о ‘rtasi da
kelishuv b о ‘lmaganda yoki aliment ixtiyoriy ravishda t о ‘lanmaganda va ota-
onadan biortasi ham aliment undirish t о ‘g‘risida sudga da’vo ariza bilan murojaat
qilmagan hollarda, vasiylik va homiylik or ganlari voyaga yetmagan bolaning
ta’minoti uchun ota yoki onadan qo nunda belgilangan miqdorda aliment undirish
t о ‘g‘risida da’vo q о ‘zg‘atishga haqlidir 5 [122]
.
Agar voyaga yetmagan bolalariga ta’minot berish hamda haqida ota-ona
о ‘rtasida kelishuv b о ‘lmasa, ularning ta’minoti uchun ali ment sud tomonidan ota-
onaning har oydagi ish haqi va (yoki) boshqa daromadining bir bola uchun t о ‘rtdan
bir qismi; ikki bola uchun uchdan bir qismi; uch va undan ortiq bola uchun yarmisi
miqdorida undi riladi. Bu t о ‘lovlarning miqdori taraflarning moddiy yoki oilaviy
ahvolini va boshqa e’tiborga loyiq holatlarni hisobga olgan holda sud tomonidan
kamaytirilishi yoki k о ‘paytirilishi mumkin. Har bir bola uchun undiriladigan

aliment miqdori qonun hujjatlari bilan belgilangan eng kam ish haqini uchdan bir
qismidan kam b о ‘lmasligi kerak (Oila kodeksining 99-moddasi).
Bolalarning ta’minoti uchun aliment undirish . Amaldagi О‘zbekiston
Respublikasining Konstitusiyasi 64-moddasiga muvofiq ota-onalar о‘z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga mujburdirlar.
Amaldagi qonunda voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxs larni
moddiy ta’minlashdan bо‘yin tovlash uchun jinoiy javobgar lik belgilangan.
О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 122-moddasiga binoan, moddiy
yordamga muhtoj bо‘lgan voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsi shaxsni
moddiy ta’minlashdan bо‘yin tovlash, ya’ni ularni moddiy jihatdan ta’minlash
uchun sudning har qiluv qarori ga binoan undirilishi lozim bо‘lgan mablag‘ni jami
bо‘lib uch oydan ortiq muddat mobaynida tо‘lamaslik, - eng kam oylik ish
haqining ellik barobarigacha miqdorda earima yoki uch yilgacha ahloq tuzatish
ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi.
Ota-ona voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz yordamga muhtoj bolala riga
nisbatan tegishli majburiyatlari Oila kodeksining 100-mod dasida belgilab
qо‘yilgan.
Voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bolalariga aliment
tо‘lash ota-onaning majburiyatidir. Tо‘lanadigan aliment miqdori taraflarning
moddiy va oilaviy ahvolini hisobga olib qat’iy summada belgilanadi. bunday
aliment oyma-oy tо‘lanadi.
Amaldagi qonunda voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muh toj
bolalariga aliment tо‘lashdan bosh tortgan ota-onaning javob garligi belgilangan.
Oila kodeksining 109-moddasiga binoan, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli
bolalar mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj о‘z ota-onasiga ta’minot berishlari
va ular tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilishlari shart.
Qonun bilan mustahkamlangan, mehnatga layoqatli voyaga yetgan
bolalarning о‘z ota-onalariga g‘amxо‘rlik qilish majburiyati, birin chi navbatda,
bolalarning ma’naviy burchi va vazifasi hisoblanadi. Mamalakatimizda о‘zbek

xalqida ota-onalarga g‘amxо‘rlik qilish bo lalarni muqaddas burchi hisoblanadi. bu
majburiyatni bolalar о‘z xohishlari bilan bajarib kelmoqdalar.
Moddiy yordamga muhtoj mehnatga layoqatsiz ota-ona foydasiga aliment
undirilishi vaqtida ota-onaning ham, bolalarning ham moddiy, oilaviy sharoitlari,
shuningdek taraflarning e’tiborga loyiq barcha holatlari hisobga olinishi lozim.
Yordamga muhtoj mehnatga layoqatsiz ota-onaga aliment tо‘lash
tо‘g‘risidagi da’vo oiladagi barcha mehnatga layoqatli voyaga yetgan bo lalarga
nisbatan qо‘zg‘atilishi mumkin.
Oila kodeksining 111-moddasiga binoan, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli
bolalar ota-onasining kasalligiga va boshqa uzrli sabab larga kо‘ra qilinadigan
qо‘shimcha harajatlarda ishtirok etishlari shart. Bu qoida qonunchilikda
yangilikdir. Har bir voyaga yetgan bola ning zimmasiga yuklatiladigan qо‘shimcha
harajatlarni qoplash sum masini belgilashda ularning moddiy sharoitlari hisobga
olinadi.
2.3.Voyaga yetmagan bo lalarni farzandlikka va bolalarni oilaga
tarbiyaga olish qonunchiligi.
Farzandlikka olish munosabatlarini tartib ga soluvchi huquqiy normalar ota-
onasi bо‘lmagan yoki har xil sabab larga kо‘ra ular tarbiyasidan mahrum bо‘lib
qolgan bolalarga oilaviy tarbiyani ta’minlab, bolalar huquq va manfaatlarini
qо‘riqlashga qaratilingandir.
Farzandlikka olish huquqiy dalolatnoma bо‘lib, bunga asosan farzandlikka
oluvchilar bilan farzandlikka olinuvchilar о‘rtasida ota-onalar bilan bolalar
о‘rtasidagi kabi huquqiy munosabatlarni vujudga keltirishini ilmiy-nazariy ochib
berishdan iborat.
Mazkur bobda: farzandlikka olish tushunchasi, uning huquqiy belgilari,
farzandlikka oluvchilarga qо‘yiladigan talabalar, far zandlikka olishni sir saqlsha,
farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish masalalari yoritiladi.
Farzandlikka olish Oila kodeksining 20-bobi, 151-172-mod dalari
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-son

qarori bilan tasdiqlangan «Voyaga yetmagan bo lalarni farzandlikka va bolalarga
oilaga tarbiyaga olish (patronat) tо‘g‘risida Nizom» bilan tartibga solinadi.
Farzandlikka olish tufayli bolalar yangi ota-onalarga va boshqa qarindosh-
urug‘larga ega bо‘lib о‘zlarining ota-onalari va qarindosh-urug‘lari bilan huquqiy
munosabatni tugallaydi.
Farzandlikka olish bu huquqiy munosabatni vujudga keltiruv chi va bekor
qiluvchi akt bо‘lib hisoblanadi.
Oila kodeksini 151-moddasini 1-qismiga binoan, farzandlik ka olishga faqat
voyaga yetmagan bolalarga nisbatan va ularning man faatlarinigina qо‘llab yо‘l
qо‘yiladi.
О‘zining belgilangan maqsadi bо‘yicha farzandlikka olish ins tituti juda
insonparvar institutdir. U о‘z ota-onalaridan mahrum bо‘lgan yoki ayrim
sabablarga kо‘ra ota-ona tarbiyasini olaolmaydigan bolalarga normal oilaviy
tarbiyani ta’minlashga qaratilgandir. Farzandlikka olish tufayli ota-onasini
yо‘qotgan bola boshqa oila ga joylashtirilib, unga oilaviy tarbiya beriladi.
Farzandlikka olinuvchilar farzandlikka oliuvchilar tufayli hamma masalalarda ota-
onasini о‘rnini bosadigan shaxslarga ega bо‘ladilar.
Farzandlikka olish tufayli bolalari bо‘lmagan shaxslar otalik va onalikdan
iborat bо‘lgan tabiiy ehtiyojlarini qondiradilar. Farzandlikka olish ayniqsa Ikkinchi
jahon urushi yillarida juda kо‘p tarqalgan bо‘lib, fuqarolar ota-onasidan yetim
qolgan bolalarni о‘z bag‘rilariga olib ularga nisbatan mehribonlik qiladilar.
О‘zbekistondagi kо‘pgina bolalarni о‘z bag‘riga olib tarbiyalagan oilalar
juda kо‘p. Jumladan, rus, о‘zbek, qozoq, qirg‘iz, yahudiy, tatar, moldavan va
boshqa millatlarning 14 bolasini о‘z bag‘riga olib, ularni bir-biriga dо‘st,
mehribon, aka-ukadek qilib о‘stirgan oddiy temirchi Shomahmud Shomaxmudov
va uning rafiqasi Bahri Akramo vaning vatanparvarligi juda yuksakdir. Vatan va
xalq oldidagi bu olijanob ishlari uchun ular davlat tomonidan yuksak rag‘batlanti -
rildi. Toshkent shahri Xalqlar dо‘stligi maydonida ularga haykal о‘rnatildi. Bunday
mehribon ota-onalar jamiyatimizning fahridir 1
.

Farzandlikka olish - bu о‘zganing farzandini о‘z farzandiga tenglashtirib
olishdir. Farzandlikka oluvchilar bilan farzandlik ka olinganlar о‘rtasida tuqqan
ota-ona bilan bolalar о‘rtasidagi ka bi huquqiy munosabatlar vujudga keladi.
Farzandlikka olish farzandlikka oluvchi (va uning qarindoshlari) hamda
farzandlikka olinganlar (va ularning bо‘lg‘usi avlodla ri) о‘rtasida qonunda ota-ona
va bolalarga nisbatan belgilangan qo nun hujjatlarida maxsus kо‘rsatilgan yoki
kо‘rsatilmaganligidan qat’iy nazar, barcha shaxsiy va mulkiy huquq hamda
majburiyatlarni vujudga keltiradi.
Farzandlikka olish juda qadimiy huquqiy institut bо‘lib, ho zirgi zamon
huquq tizimida о‘z ifodasini topgan, ota-ona vasiyli gidan mahrum bо‘lgan
bolalarni oilaga joylashtirishdan iborat.
Farzandlikka olish shartlari deyilganda, farzandlikka olish uchun qonun
bilan belgilangan shaxslarning roziliklari tushunila di. Ular doirasiga quyidagilar
kiradi: a) bolaning ota-onasi yoki ularning о‘rnini bosadigan shaxslarning roziligi,
b) о‘n yoshga tо‘lgan bolani о‘zining roziligi; v) agar er-xotindan bittasi
tomonidan farzandlikka olinayotgan bо‘lsa farzandlikka olayotganni eri yoki xo -
tini.
Bu shartlarni mohiyati nimalardan iborat. Bu shartlar mazmu nini
nimalarning anglatadi.
Oila kodeksini 159-moddasiga binoan, bolani farzandlikka olish uchun
farzandlikka olinayotgan bola ota-onasining roziligi talab etiladi.
Ota-onaning bolaning farzandlikka olinishiga roziligi yozma shaklda bayon
etilishi kerak.
Oila qonuniga k о ‘ra quyidagi hollarda ota-onaning roziligi siz farzandlikka
olishga y о ‘l q о ‘yiladi;
Ota-onaning kimligi noma’lum b о ‘lsa;
Ota-ona ota-onalik huquqidan mahrum qilingan b о ‘lsa;
Ota-ona muomalaga layoqatsiz, bedarak y о ‘qolgan deb topilgan yoki vafot
etgan deb e’lon qilingan b о ‘lsa;

Ota-ona bir yildan ortiq muddat davomida bolalar yoki davo lash
muassasalaridagi bolalardan uzrli sabablarsiz xabar olmagan b о ‘lsa.
Farzandlikka olishni navbatdagi sharti b о ‘lib, о ‘n yoshga t о ‘lgan bolani
farzandlikka olish uchun uning roziligi talab qilinadi.
Farzandlikka olish uchun bolaning roziligi vasiylik va ho miylik organi
tomonidan aniqlanadi 1
Farzandlikka olishda bolani farzandlikka olishga b о ‘lgan mu nosabatini
aniqlash muhim ahamiyatga ega b о ‘lib uni huquq va manfa atlarini q о ‘riqlashga
qaratilingan.
10 yoshga t о ‘lish bilan bola b о ‘layotgan ishga о ‘z erkini ongli ra vishda izhor
qilishligi mumkin. Bu maqsadlarni nazarda tutib va siylik va homiylik organlari
tushunarli asosda farzandlikka olishni mohiyatini va undan kelib chiqadigan
huquqiy oqibatlarni: bola va farzandlikka oluvchilar о ‘rtasidagi huquqiy
munosabatlar, ularning qarindoshlari, ota-onalari (aka-ukalari, pa-singillari va
bobo-buvilari) о ‘rtasidagi munosabatlarni tugallanishi); familiya, ota ismini, ota-
onalar t о ‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlarni о ‘zgarti rishdan iborat.
Farzandlikka oluvchini shaxsiyati t о ‘g‘risida bola shaxsan xa bardor
b о ‘lishligi kerak.
Oila kodeksini 156-moddasiga muvofiq agar bola farzandlikka
oluvchilarning oilasida tarbiyalanayotgan b о ‘lsa va ularni о ‘z ota-onasi deb e’tirof
etsa, farzandlikka olish farzandlikka olinayot gan bolaning roziligisiz amalga
oshirilishi mumkin.
Bu qoida bolani kutilmagan his-tuyg‘u va ruhiy ta’sirlardan xoli qilib,
farzandlikka olinayotganni tug‘ishgan о ‘g‘il (qiz) sifati da о ‘sayotganligiga ta’sir
etadi.
Agar bola er-xotinning har ikkalasi tomonidan farzandlikka olinmayotgan
b о ‘lsa, bunga xotin (er)ning roziligi talab etiladi 1 . K о ‘pincha amaliyotda er-xotin -
larni ikkalovlari tomonidan bolalar farzandlikka olinadi.
О ‘zbekiston Respublikasida farzandlikka olish ma’muriy tar tibda
belgilanadi. Farzandlikka olish bolani farzandlikka olishni xohlagan shaxslarning

arizasiga va vasiylik va homiylik organ lari tavsiyasiga k о ‘ra tuman, shahar hokimi
qarori bilan amalga oshi riladi.
Oila kodeksini 163-moddasiga binoan tuman, shahar hokimi ning
farzandlikka olishni rad etganligi ustidan farzandlikka olish haqidagi ariza bergan
shaxs sud tartibida shikoyat qilishi mumkin.
Farzandlikka olishni istovchi shaxslar quyidagi hujjatlarni taqdim etadilar:
Farzandlikka oluvchilarning ismi, familiyasi, otasining is mi, yashash joyi,
nikohda qachondan berib turganligi, ularning birga yoki alohida yashashi, agar
farzandlari b о ‘lsa ularning soni va yoshlari farzandlikka olinadigan bolaning
familiyasi, ismi, otasiing ismi, yoshi va jinsi k о ‘rsatilgan arizasi;
Shaxsini tasdiqlovchi hujjat;
Nikoh tuzilganligi (nikohdan ajralganlik) haqidagi guvohnomaning nusxasi;
Oila a’zolari k о ‘rsatilgan qoida turar joydan ma’lumotnoma;
Ish joyidan ish haqi k о ‘rsatilgan ma’lumotnoma;
Farzandlikka olishni istovchi shaxsning sog‘lig‘i t о ‘g‘risida tabbiy maslahat
komissiyasining xulosasi, psixiatriya, narkologiya muassasalari, teri-tanosil
kasalliklari dispanverining ma’lu motnomasi.
Farzandlikka olish t о ‘g‘risidagi tuman, shahar hokimining qa rori
chiqarilganidan keyin о ‘n kun ichida fuqarolik holati dalolat nomalarini qayd etish
organlari farzandlikka olinayotganlarning tug‘ilishi qayd etilgan daftarga zarur
о ‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
Farzandlikka oluvchilar bolaning tug‘ilganligi t о ‘g‘risidagi yozuvlar
daftariga uning ota-onasi deb yozilishi kerak. Zarur hollar da bolaning familiyasi,
ismi, otasining ismigina emas, balki tu g‘ilgan sanasi ham bir yildan ortiq
b о ‘lmagan farq bilan о ‘zgarti riladi.
Oila kodeksining 168-moddasida farzandlikka olishni haqiqiy emas deb
topishga asos b о ‘ladigan holatlarning tugallangan r о ‘yxati berilgan.
Farzandlikka olish quyidagi hollarda haqiqiy emas deb topi ladi, agar:
Farzandlikka olish qalbaki hujjatlar asosida rasmiylashti rilgan b о ‘lsa;
Farzandlikka olish soxta b о ‘lsa;

Voyaga yetgan shaxs farzandlikka olingan b о ‘lsa;
Farzandlikka oluvchi Oila kodeksining 152-moddasiga muvo fiq
farzandlikka olish huquqiga ega b о ‘lmagan b о ‘lsa;
Meyoriy hujjatda farzandlikka olishni istovchi shaxslar to monidan taqdim
qilinishi lozim b о ‘lgan hujjatlar r о ‘yxati beril gan. Shu r о ‘yxatda k о ‘rsatilgan
hujjatlardan birining farzandlikka oluvchi tomonidan qalbakilashtirilganligi
aniqlanishining о ‘zi belgilangan tartibda farzandlikka olishni haqiqiy emas deb to -
pishni s о ‘rab sudga murojaat qilishga asos b о ‘ladi.
Farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish masalasini ishning barcha
holatlarini hisobga olgan va bola manfaatlaridan kelib chiqqan holda sud hal
qiladi 1
Oila kodeksining 169-moddasida farzandlikka olishni bekor qilish asoslari
beriladi.
Farzandlikka olishni bekor qilishni asosiy asoslari quyida gilardan iborat:
Farzandlikka oluvchilar о‘z zimmalariga yuklatilgan majburi yatlarini
bajarishdan bо‘yin tovlayotgan yoki ularni lozim darajada bajarmayotgan
bо‘lsalar;
Ota-onalik huquqini suiiste’mol qilayotgan bо‘lsalar;
Farzandlikka olinuvchilarga nisbatan shafqatsizlik bilan muomalada
bо‘lsalar;
Muttasil ichkilikbozlikka yoki giyohvandlikka mubtalo bо‘lgan bо‘lsalar
bekor qilinishi lozim.
Farzandlikka olinuvchining hulq-atvori farzandlikka oluvchi larning sha’ni
va qadr-qimmatiga putur yetkazayotgan, ularning hayoti va sog‘lig‘iga xavf
solayotgan bо‘lsa, farzandlikka olinuvchi voyaga yet ganidankeyin farzandlikka
olish bekor qilinishiga yо‘l qо‘yiladi.
Sud boshqa asoslarga kо‘ra ham bolaning manfaatlaridan kelib chiqib, uning
fikrini hisobga olgan holda farzandlikka olishni bekor qilishga haqlidir.
Farzandlikka olishni bekor qilish biryо‘li huquqni bekor qi lish va huquqni
tiklovchi yuridik fakt bо‘lib hisoblanadi.

Farzandlikka olishni bekor qilishda farzandlikka olishdagi butun huquqiy
oqibatlarni kelajak vaqt uchun tugallatadi. Agar bu bolalar manfaatiga mos kelsa
bir vaqtda uning huquqiy aloqilari ota-onalari va boshqa qon-qarindoshlari bilan
ham tiklanadi.
Farzandlikka olishni bekor qilish faqat sud tartibida amalga oshiriladi.
Farzandlikka olishni bekor qilishni mezoni bо‘lib shu bekor qilishlik bolalar
manfaatiga qaratilishi bilan belgilanadi.
Umumiy qoida bо‘yicha farzandlikka olishni bekor qilish bola tо‘la
muomala layoqatiga tо‘lishiga qadar sodir bо‘ladi. Bu esa ularni muomala
layoqatiga tо‘lishi bilan ota-onalarni huquq va majburiyat larining tugallanishi bilan
bog‘liq bо‘lib farzandlikka olishni bekor qilish uchun ham zaruriyat qolmaydi.
Farzandlikka olishni bekor qilish farzandlikka olinganni farzandlikka
oliuvchilarni va farzandlikka olinganlarni ota-onalarini roziligi mavjud bо‘lganida
yо‘l qо‘yilishi mumkin.
Agar farzandlikka olinuvchini ota-onasi ota-onalik huquqidan mahrum
etilgan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilgan bо‘lsalar ularni roziligini
olmasdan farzandlikka olishlik bekor qilinadi.
Agar farzandlikka olish farzandlikka olinuvchilarni ota-onalarini roziligisiz
yoki majburlash yо‘li bilan olingan bо‘lsa bolalarni ota-onalari farzandlikka
olishni bekor qilishlikni ta lab etishlari mumkin.
Odatda kо‘pincha farzandlikka notinch bо‘lgan oilalardan bola lar beriladi.
Kо‘pincha farzandlikka olish bekor qilinganda bola vaqtincha vasiylik va homiylik
organlariga topshiriladi.
Farzandlikka olish bekor qilinganda sud farzandlikka olgan dan bola
manfaati uchun aliment undiriladi. Bu masalani hal qi lishda sud birinchi navbatda
bola manfaatlarini hisobga oladi. Agar bolani holati aliment olishlikni talab etsa u
holda farzand likka oluvchidan aliment undiriladi. Aliment undirishlik о ‘zining
huquqiy tabiati b о ‘yicha javobgarlik chorasi b о ‘lmasdan balki uning birdan bir
maqsada bolaning ta’minotidir. Agar bola manfaati aliment undirishlikni talab etsa
u holda farzandlikka oliuvchidan aliment undiriladi.

Agar bola о ‘zining ota-onasiga qaytarilsa, agar bola ishlasa yoki tadbirkorlik
faoliyati bilan shug‘ullanib о ‘zini о ‘zi ta’minlasa u holda aliment undirilmaydi.
Farzandlikka olish bekor qilinganda bola farzandlikka olin ganda unga
berilgan yangi ism, familiya va ota ismini о ‘zgartirgan oy-kunlar va bolani
tug‘ilgan joyi. Agar bolani manfaati talab etsa u holda sud bolani ismi, familiyasi
va ota ismini saqlab qolish huquqiga ega. Bu holat bolani tug‘ilgan joyi va oy
kuniga ham tegishlidir. Bolani familiyasi va ota ismini saqlab qolish t о ‘g‘risi dagi
farzandlikka oluvchini fikri ahamiyatga ega emas. 10 yoshga t о ‘lgan bolani ismi,
familiyasi va ota ismini о ‘zgartirish uni rozi ligisiz mumkin emas. Bu masala
b о ‘yicha qonunda t о ‘g‘ri k о ‘rsatilgan b о ‘lmasa ham bu holat uni t о ‘g‘ilish joyiga
ham tegishlidir.
Oila kodeksini 170-moddasiga k о ‘ra farzandlikka olishni bekor qilishni talab
qilishni talab etish huquqiga ega b о ‘lganlar doi rasiga farzandlikka olinganning ota-
onasi, prokuror, vasiylik va homiylik organlari, voyaga yetmaganlar ishi bilan
shug‘ullanuvchi ko missiyalar, shuningdek о ‘n olti yoshga t о ‘lgan farzandlikka
olingan bola kiradi.
Farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish va farzandlikka olishni bekor
qilish sud tartibida amalga oshiriladi.
Sud tomonidan farzandlikka olish haqiqiy emas deb topilgan da yoki
farzandlikka olish bekor qilinganda farzandlikka olish bekor qilinganda
farzandlikka olinuvchi bola bilan farzandlikka oluvchilarning (farzandlikka
oluvchilarning qarindoshlari) о ‘zaro huquq va majburiyatlari tugatiladi hamda bola
bilan uning ota-onasi (ota-onaning qarindoshlari) о ‘rtasidagi huquq va majburiyat -
lar tiklanadi.
Voyaga yetmaganlarga Vasiylik va homiylik. Hayotda baxtsiz tasodif va har
xil sabablar tufayli ota-ona tarbiyasidan va uni ta’minotidan mahrum bо‘lgan
voyaga yetmagan bolalarni oilaviy tarbiyaga yaqin bо‘lgan tarbiyani
ta’minlaydigan vositalardan biri vasiylik va homiylikdir. Va siylik va homiylikning
asosiy maqsadi ota-ona qaramog‘idan mah rum bо‘lgan bolalarni oilaga
joylashtirish shakllaridan biri ekan ligini ilmiynazariy va amaliy ochib berishdir.

Mazkur bobda: Vasiylik va homiylikni belgilovchi organlar, vasiylik va
homiylik vazifalarini amalga oshirish, vasiy va ho miyning huquq hamda
majburiyatlari kabi masalalr atroflicha ochib beriladi.
Vasiylik va homiylik masalalari fuqarolik va oila qonunla rining tegishli
moddalari bilan tartibga solinadi. Vasiylik va homiylik masalalariga Oila
kodeksida va meyoriy hujjat «Ni zom»da keng о‘rin berilgan.
Oila kodeksini 175-moddasiga binoan vasiylik va homiylik vazifalarini
amalga oshirish о‘n sakkiz yoshga tо‘lmagan shaxslarga nisbatan - xalq ta’limi
bо‘limlariga, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati
cheklangan deb topilgan shaxslar nis batan - sog‘liqni saqlash bо‘limlariga,
sog‘ligining yomonligi sababli homiy tayinlanishiga muhtoj muomalaga layoqatli
shaxslarga nisba tan Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bо‘limlariga yuk -
latiladi.
Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-sonli qa rori bilan
tasdiqlangan «О‘zbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik tо‘g‘risida
Nizom»ning 4-bandiga kо‘ra, vasiylik va homiy lik vazifalarini amalga oshirish
mahalliy hokimiyat organlarining qaysi bо‘limlari tomonidan amalga oshirilishi
kо‘rsatilgan. Qonun bu masalani hal qilishda vasiy yoki homiy tayinlashning
maqsad va vazifalaridan kelib chiqadi.
Vasiylik va homiylik Oila kodeksining XXI bobi, 179-199-moddalari,
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-sonli
qarori bilan tasdiqlangan «О‘zbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik
tо‘g‘risida Nizom» bilan huquqiy tartibga solinadi.
Oila kodeksini 173-moddasiga binoan vasiylik va hmoiylik ota-onasining
qaramog‘idan mahrum bо‘lgan bolalarga ta’minot berish, ularni tarbiyalash va
ularga ta’lim berish, shuningdek bunday bolalarning shaxsiy hamda mulkiy huquq
va manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi.
Vasiylik 14 yoshga tо‘lmagan bolalarga va sud tomonidan muoma laga
layoqatsiz deb topilgan shaxslarga nisbatan quyidagi hollarda belgilanadi:
Ota-onasi vafot etgan b о ‘lsa;

Ota-onasi sud qarori bilan ota-onalik huquqidan mahrum etil ganida yoki
ularning ota-onalik huquqi cheklanganda;
Ota-onasi kasal b о ‘lganda;
Ota-onasi sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topilgan da;
Ota-onasi 6 oydan ortiq muddat bо‘lmagan hollarda, agar bu bo lalarning
manfaatlari uchun zarur bо‘lsa;
Ota-onasi bedarak yо‘qolganda;
Ota-onasi bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfa atlarini himoya
qilishdan bо‘yin tovlaganda, shu jumladan ota-ona tarbiya, davolash muassasalari,
aholini ijtimoiy himoyalash muassa salari va shunga о‘xshash muassasalardan
bolasini olishdan bosh tort ganda, shuningdek boshqa zarur hollarda.
Amaldagi qonunlarga muvofiq vasiylik va homiylik vasiy va homiy
tayinlashga muhtoj bо‘lgan shaxs yashayotgan joyda belgilanadi. Yashash joyi
deyilganda voyaga yetgan shaxsning doimiy rо‘yxatdan о‘tgan turar joyi
tushuniladi. Voyaga yetmaganlarning yashash joyi ularning ota-onalari
yashaydigan joy hisoblanadi.
Vasiylik va homiylik tuman yoki shahar hokimining qarori bi lan belgilanadi.
Hokimning vasiy yoki homiy tayinlash tо‘g‘risidagi qarori О‘zbekiston
Respublikasining butun hududida haqiqiy hisoblanib, barcha yuridik hamda
jismoniy shaxslar tomonidan bajarilishi majburiydir.
Amaldagi Oila kodeksini 176-moddasida vasiylik va homiylik
belgilanadigan shaxslar kо‘rsatilgan. Ilgari amalda bо‘lgan Nikoh va oila
kodeksining 169-moddasida vasiylik о‘n besh yoshga tо‘lmagan bolalarga nisbatan
belgilanishi nazarda tutilgan bо‘lsa, yangi Oila kodeksiga kо‘ra о‘n tо‘rt yoshga
tо‘lmagan voyaga yetmaganlarga nisbatan belgilanadi.
Vasiy о‘zining vasiyligida shaxsning nafaqat mulkiy, balki shaxsiy
nomulkiy huquq va manfaatlarini ham himoya qiladi.
О‘n tо‘rt yoshdan о‘n sakkiz yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlarga nis -
batan homiy tayinlanadi.

Fuqarolik kodeksini 32-moddasiga binoan vasiylik va homiy lik muomalaga
layoqatsiz yoki muomalaga tо‘liq layoqati bо‘lmagan fuqarolarning huquq va
manfaatlarini himoya qilish uchun belgila nadi. Voyaga yetmaganlarga vasiylik va
homiylik ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar va homiylarning
bunga tegishli huquq va burchlari qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Vasiylar va homiylar о ‘z himoyalaridagi shaxsning huquq va manfaatlarini
har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jum ladan sudlarda ham maxsus
vakolatsiz himoya qiladilar.
Voyaga yetmagan bolalarga vasiy va hmoiy belgilanganda uning oldiga
q о ‘yilgan maqsad ularga oilaviy tarbiyani ta’minlash, ular bolalar bilan bir oilada
yashashlari lozim.
Vasiylik yoki homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini boshqa rish vasiylik va
homiylik organlarining tavsiyasiga asosan mol-mulk joylashgan hududda
о ‘rnatiladi.
Vasiylik va homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini boshqa rish, ularga
tegishli mol-mulkni boshqalarga о ‘tkazish, vasiylik va homiylikdagi shaxslarga
tegishli pul va boshqa qimmatli b о ‘yumlar ni saqlash, mol-mulkni boshqarish va
saqlash bilan bog‘liq b о ‘lgan boshqa harakatlarni bajarish tartibi va shartlari,
shuningdek va siylik va homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini boshqarish va
saqlash b о ‘yicha vasiy va homiylarning hisobot berish tartibi qonun hujjatlari bilan
belgilanadi.
Vasiy va homiy о ‘z vasiyligi yoki homiyligidagi shaxsga ta’mi not berishga
majbur emas.
Vasiylik va homiylik ota-onasining qaramog‘idan mahrum b о ‘lgan bolalarni
ta’minlash, ularni tarbiyalash va ularga ta’lim berish, shuningdek, ularning shaxsiy
va mulkiy huquqlari va manfa atlarini himoyalash maqsadida belgilanadi.
Vasiy 14 yoshga t о ‘lmagan bolalarga va sud tomonidan muomalaga
layoqatsiz deb topilgan shaxslarga, homiylik esa 14 yoshdan 18 yoshgacha b о ‘lgan
voyaga yetmaganlarga va sud tomonidan muomala layoqati cheklan gan shaxslarga
nisbatan quyidagi hollarda belgilanadi:

Ota-onasi vafot etgan b о ‘lsa;
Ota-onasi sud qarori bilan ota-onalik huquqidan mahrum etil ganida yoki
ularning ota-onalik huquqi cheklanganda;
Ota-onasi kasal b о ‘lganda;
Ota-onasi sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topilgan da;
Ota-onasi 6 oyodan ortiq muddat b о ‘lmagan hollarda, agar bu bo lalarning
manfaatlari uchun zarur b о ‘lsa;
Ota-onasi bedarak y о ‘qolganda;
Ota-onasi bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfa atlarini himoya
qilishdan b о ‘yin tovlaganda, shu jumladan, ota-ona tarbiya, davolash muassasalari,
aholini ijtimoiy himoyalash muassa salari va shunga о ‘xshash muassasalardan
bolasini olishdan bosh tort ganda, shuningdek boshqa zarur hollarda.
Muomala layoqati fuqarolarning о‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlarini
olish, amalga oshirish, о‘zlari uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va
ularni bajarish layoqatidir (FKning 22-moddasi). Muomala layoqatini yuridik
harakatlar qilish, ya’ni qonun bо‘yicha ma’lum huquqiy oqibatlar qilish layoqati
deb ham ta’riflash mumkin (masalan, shartnomalar tuzish, yetkazilgan zararni
tо‘lash va hokazolar).
Muomala layoqatining huquq layoqatidan farqi shuki, barcha fuqarolar ham
muomala layoqatiga ega bо‘lavermaydilar. Muomala layoqatiga ega bо‘lishning
sharti shundan iboratki, muomala layoqatiga ega bо‘lgan fuqarolar aqli rasolik
bilan о‘z harakatlarining oqibatlarini tushunib harakat qiladilar. Ma’lumki, yangi
tug‘ilgan bola tо‘liq huquq layoqatiga ega bо‘lsa ham, о‘z harakatlari bilan bironta
huquq va majburiyat olmaydi. Ongli harakatlar qilish layoqati faqat ma’lum
yoshga yetgandan keyingina boshlanadi. Binobarin, fuqarolik muomala
layoqatining fuqaro tо‘la hajmda voyaga yetish bilan vujudga kelishini kо‘rsatadi.
Voyaga yetish 18 yoshga tо‘lish bilan boshlanadi. Bu yoshga yetish bilan kishi
fuqarolik huquqiy munosabatlarda, jumladan. Mulkiy munosabat-larda tо‘la
qatnashuvchigina bо‘lib qolmay, siyosiy huquqlar bilan birga boshqa fuqarolik
huquqlari va majburiyatlarini ham oladi.

Qonun voyaga yetish yoshini belgilash bilan bir qatorda, voyaga yetgunga
qadar qonuniy asosda nikohdan о‘tgan fuqaro nikohdan о‘tgan vaqtdan e’tiboran
tо‘la hajmda muomala layoqatiga ega bо‘lishi belgilaydi (FKning 22-moddasi).
Voyaga yetgan fuqarolar teng darajada muomalaga layoqatli hisoblanadilar.
Fuqarolarning muomala layoqati faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va
tartibdagina cheklanishi mumkin. Fuqaroning muomala layoqatini cheklashga
qaratilgan bitimlar о‘z-о‘zidan haqiqiy emas (FKning 23-moddasi).
Tо‘la muomala layoqati yuqorida kо‘rsatilganidek, о‘n sakkiz yoshga yetgan
fuqarolarga berilgani sababli bu yoshga tо‘lmagan shaxslarning huquqiy holatini
belgilashda ular ikkiga bо‘linib, ya’ni о‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan voyaga
yetmagan va о‘n tо‘rt yoshdan о‘n sakkiz yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmagan
shaxslar muomala layoqati о‘ziga xosligi bilan ajralib turadi.
О‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bola-lar)
tо‘la ravishda muomalaga layoqatsiz hisoblanadilar.
Olti yoshdan о‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan bolalar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2) tekin manfaat kо‘rishga qaratilgan, notarial guvohlanti-rish yoki davlat
rо‘yxatidan о‘tkazishni talab qilmaydigan bitim-lar;
3) qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomo-nidan
muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun berilgan mab-lag‘larni tasarruf
etish borasidagi bitimlarni amalga oshirishga haqlidirlar (FKning 29-moddasi).
N.Ashurovaning fikricha, kichik yoshdagi bolalar mustaqil tuza oladigan
mayda maishiy bitim deganda, bola yoki uning oila a’zo-larining odatdagi, xar
kungi ehtiyojini qondirishga qaratilgan va yuqori bо‘lmagan bahodagi bitim
tushuniladi. Bitimning mayda maishiy bitim ekanligini belgilovchi ikki shart
mavjud bо‘lishi talab etiladi. Birinchisi, odatdagi, har kungi ehtiyojlarni
qondirishga qaratilganligi va ikkinchisi, yuqori bо‘lmagan bahoda bо‘lishi talab
etiladi 6 [34]
.
О‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlar uchun bitimlarni ularning
nomidan ota-onalari, farzandlikka oluvchilar yoki vasiylari tuzadilar.

Birovga yetkazilgan zararlari uchun ham kichik yoshdagi bolalar javobgar
bо‘lmaydilar. Ular uchun ota-onalari yoki boshqa nazorat-chilari javobgardir. О‘n
tо‘rt yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlarning banklarga omonat qо‘yish va
ularni tasarruf qilish huquqlari qonun bilan belgilanadi.
О‘n tо‘rt yoshdan о‘n sakkiz yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlar
(о‘smirlar) qisman muomalaga layoqatli bо‘lib, qonuniy vakillari (ota-onalari,
farzandlikka oluvchilari yoki homiylari)ning roziligi bо‘lgan taqdirda о‘z
harakatlari bilan huquq va majburiyatlar olishlari mumkin.
О‘smirlar bitimlarni ota-onalari, farzandlikka oluvchilar yoki homiylarining
roziligi bilan tuzadilar. Ammo ular mustaqil ravishda о‘zlarining ish haqlari yoki
stipendiyalarini tasarruf qilishga, о‘z asarlari, ixtirolariga bо‘lgan mualliflik hamda
ixtirochilik huquqlarini, о‘z kashfiyotlariga bо‘lgan huquqlarini amalga oshirishga,
kredit muassasalariga mablag‘lar qо‘yish va ularni tasarruf etishga, shuningdek,
mayda maishiy bitimlarni tuzishga haqlidirlar. Ular 16 yoshdan kooperativlarga
a’zo bо‘lib kirishlari mumkin.
Yetarli asoslar mavjud bо‘lganida sud qonuniy vakillari yoxud vasiylik va
homiylik organining iltimosnomasiga kо‘ra о‘smirning о‘z ish haqi yoki
stipendiyasini mustaqil tasarruf qilish huquqini cheklashi yoki bu huquqdan
mahrum etishi mumkin (FKning 27-moddasi 8-bandi).
О‘smirlar boshqa shaxslarga yetkazilgan zararlari uchun FK bilan
belgilangan tartibda javobgar bо‘ladilar.
Ruhiy kasallar va aqli zaiflar tо‘la hajmda muomalaga layoqatsiz
hisoblanadilar. Ongli harakatlar qilish va о‘z harakatlarining yuridik oqibatlarini
hisobga olish layoqati (muomala layoqati)ga, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi
sababli ega bо‘lmagan fuqaro - muomala layoqatiga ega emas deb tanilishi
mumkin. Har qanday ruhiy kasallik yoki aqli zaiflik fuqaroni ongli harakatlar
qilish va fuqarolik muomalasida qatnashish layoqatidan mahrum qilmaydi. Ruhiy
holat buzilishi faktining о‘zigina kishini muomalaga layoqatsiz deb topishga asos
bо‘lmaydi. FKda kо‘rsatilishicha, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli о‘z
harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni idora qila olmaydigan

fuqaro sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilishi mumkin, shu munosabat
bilan unga nisbatan vasiylik belgilanadi (FKning 30-moddasi). Ta’kidlash joizki,
yuqoridagi asoslarga kо‘ra fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish uchun
fuqaro 18 yoshga tо‘lgan bо‘lishi zarur.
Fuqaroning muomalaga layoqatsiz deb topilishiga sabab bо‘lgan asoslar
bekor bо‘lsa, sud uni muomalaga layoqatli deb topadi va belgilangan vasiylikni
bekor qiladi (FKning 30-moddasi). Qonun ba’zi hollarda voyaga yetgan
fuqarolarning muomala layoqatini cheklash hollarini nazarda tutadi, chunonchi,
FKning 31-moddasida kо‘rsatilishicha, spirtli ichimliklarni yoki giyohvandlik
vositalarini suiiste’mol qilish natijasida о‘z oilasini og‘ir moddiy ahvolga solib
qо‘yayotgan fuqaroning muomalaga layoqati FPKda belgilangan tartibda sud
tomonidan cheklab qо‘ylishi mumkin. Lekin, bularni u mayda maishiy bitimlarni
istisno qilganda, bitimlarni homiyning roziligisiz tasarruf eta olmaydi.
Agar fuqaro spirtli ichimlik yoki narkotik moddalarni sui-iste’mol qilishni
tashlasa, sud uning muomalaga layoqati cheklan-ganligini bekor qiladi. Sud
qaroriga asosan unga nisbatan belgilangan homiylik ham bekor qilinadi.
Umumiy qoida bо‘yicha fuqarolar 18 yoshga tо‘lib, tо‘liq muomala
layoqatiga ega bо‘lgach, xususiy tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga haqli. Biroq,
FKning 28-moddasiga asosan 16 yoshga tо‘lgan voyaga yetmagan shaxs mehnat
shartnomasi bо‘yicha ishlayotgan bо‘lsa, yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari
yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
bо‘lsa, u tо‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxsni tо‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish
(emansipatsiya) ota-onaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi
bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiq yoxud, bunday rozilik
bо‘lmagan taqdirda, sud-ning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka
oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmaganning majburiyatlari
bо‘yicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar
bо‘yicha, tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq majburiyatlar bо‘yicha javobgar

bо‘lmaydilar. Emansipatsiya qilingan voyaga yetmagan tadbirkorga nisbatan
FKning 27-moddasi 1-2-bandi qо‘llanilmaydi.
Xususiy tadbirkorlik faoliyat bilan shug‘ullanmoqchi bо‘lgan fuqaro tuman
(shahar) hokimligiga zarur hujjatlar taqdim etgan holda ariza bilan murojaat qiladi.
Agar tadbirkor maxsus ruxsatnoma talab etiladigan faoliyat turi bilan shug‘ullanish
istagini bildirsa, tegishli organlarning xulosasini ham taqdim etishi lozim. Yuridik
shaxs bо‘lmasdan о‘z faoliyatini amalga oshiruvchi xususiy tadbirkor sifatida
rо‘yxatdan о‘tkazilgan jismoniy shaxsga u albatta davlat rо‘yxatidan
о‘tkazilganligi tо‘g‘risida guvohnoma beriladi va tegishli hududiy soliq organida
qayd etiladi. Shu paytdan boshlab fuqaro tadbirkorlik faoliyati bilan
shug‘ullanishga haqli. Uning faoliyatiga nisbatan FKning tijorat tashkilotlari
bо‘lgan yuridik shaxslar faoliyatini tartibga soluvchi qoidalari qо‘llaniladi. Davlat
rо‘yxatidan о‘tmasdan turib xususiy tadbirkorlik bilan shug‘ullanganlik uchun
qonunlarda tegishli javobgarlik mavjud.
Fuqaroning doimiy turar joyi fuqarolik huquqi uchun muayyan ahamiyatga
egadir. Fuqaroning doimiy yoki asosan yashab turgan joyi uning yashash joyi
hisoblanadi, deb kо‘rsatiladi. О‘n tо‘rt yoshga tо‘lgan voyaga yetmaganlarning
(kichik yoshdagi bolalarning) yoki vasiylikda bо‘lgan fuqarolarning qonuniy
vakillari, ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari yashaydigan joy
voyaga yetmaganlar yoki vasiylikda bо‘lgan fuqarolarning yashash joyi
hisoblanadi (FKning 21-moddasi).
Bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat), Oila kodeksining 22-bobi, 194-
200-moddalari, О‘zbekiston Respub likasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12-
apreldagi 171-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Voyaga yetmagan bolalarni
farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) tо‘g‘risidagi Nizo mi»ni
ikkinchi bо‘limi bilan huquqiy tartibga solinishini, Oila kodeksini 194-moddasiga
binoan ota-ona qaramog‘idan mahrum bо‘lgan voyaga yetmagan bolalar, shu
jumladan tarbiya va davolash muassasala rida, shuningdek aholini ijtimoiy
himoyalash muassasalaridagi bo lalar oilaga tarbiyaga berilishini ilmiy-nazariy
ochib berishdir.

Mazkur bobda: Bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) tu shunchasi va
tartibi, bolalarni oilaga tarbiyaga olish tо‘g‘risidagi kelishuv va uning mazuni,
oilaga tarbiyaga olingan bolalarning huquqlari, tutingan ota-onalarning huquq va
majburiyatlari masa lalari ochib beriladi.
Bolalarni oilaga tarbiyaga olish ixtiyoriy bо‘lib, u vasiylik va homiylik
organlari bilan bolani olish istagini bildirgan shaxs lar о‘rtasida tuzilgan maxsus
shartnoma asosida amalga oshiriladi.
О ‘n yoshga t о ‘lgan bolalarni ularning roziligi bilan oilaga tar biyaga berish
mumkin.
Bolani oilaga tarbiyaga berish shartnomasi vasiylik va homiy lik organi va
tutingan ota va ona bilan tuziladi.
Bolaning oilaga tarbiyaga olish ularga oilada oilaviy tarbiyani olish uchun
imkoniyat berib, qonun unga s о ‘zsiz afzallik beradi.
Vasiylik va homiylik organi bolalarni tarbiyaga olishni is tovchilarning
oilaviy sharoiti, moddiy ta’minoti ahvolini о ‘rga nib chiqadi va ularni hisobga
oladi.
Oilaga bolani tarbiyaga olish shartnoma asosida amalga oshiri ladi.
Shartnoma esa vasiylik va homiylik organlari va bolani oila ga olmoqchi b о ‘lgan
tutingan ota-onalar (er-xotinlar, alohida fuqa rolar b о ‘lishi mumkin).
Oilaga bolalarni tarbiyaga olish uchun shartnomada k о ‘rsatilgan voyaga
yetmagan bolalar b о ‘lishligi lozim. Vasiy (homiy)lar tutingan ota-onalardan farq
qilib vasiylik va homiylik organlari bilan shartnoma munosabatlarida b о ‘ladilar.
Oilaga bolalarni tarbiyaga olish odatiy bolalar uyidan farq qilib unda
bolalarning kam sonligi bilan farq qiladi. Bu esa unda jamoat tarbiyasidan farq
qilib oilaviy tarbiyani ta’minlaydi. Bu esa ota-onalar uchun bolalar bilan bevosita
munosabatda b о ‘lishligi uchun imkon yaratadi. Qonun bilan bolalarni oilada eng
kam soni k о ‘rsatilmagan. Shuning uchun uni soni bir boladan iborat b о ‘lishi
mumkin. Qoida b о ‘yicha bolalarni soni 8 boladan oshmasligi kerak.
Oilaga bolani tarbiyalash uchun olish vasiylikdan farq qilib, tutingan ota-
onalar vasiylik va homiylik organlari bilan shartno ma munosabatlarida b о ‘lib

о ‘zlarini majburiyatlarini bajarmagan liklari uchun haq oladilar. Bolalar va tutingan
onalar о ‘rtasida va siylikka olinganlar va vasiy va homiylarga nisbatan yaqinroq
mu nosabatlarda b о ‘ladilar.
Oila kodeksini 195-moddasiga binoan bolalarni oilaga tar biyaga olish
tо‘g‘risidagi kelishuv vasiylik va homiylik organlari bilan tutingan ota-ona
о‘rtasida tuziladi.
Bolalarni oilaga tarbiyaga olish tо‘g‘risidagi kelishuvda bola larni
ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish, tarbiyaga olgan tutingan ota-
onaning huquq va majburiyatlari, vasiylik va homiy lik organlarining bolalarni
tarbiyaga olgan oilaga nisbatan maj buriyatlari, shuningdek bunday kelishuvni
bekor qilish asoslari va oqibatlari kо‘rsatiladi.
Bolalarni oilaga tarbiyaga olayotgan tutingan ota-onalar albat ta voyaga
yetgan va muomalaga layoqatli bо‘lishlari kerak. Oilaga bola olayotgan ota-
onalarga ota-onalik huquqi ularni nikohda bо‘lgan shu ningdek yolg‘iz fuqarolarga
beriladi. Farzandlikka oluvchilarni shaxsiyatidan nimani talab etilsa, tutingan ota-
onalar shaxsiyatidan ham shularni talab etadi. Ota-onalik huquqidan mahrum
etilganlar yoki ota-onalik huquqlari cheklanganlar; vasiylik va homiylik maj -
buriyatidan ozod etilganlar; ilgari farzandlikka olib ayblari far zandlikka olishdan
chetlatilganlar; sog‘liqlari tufayli bolalarga tarbiya beraolmaydiganlar; tutingan
ota-ona b о ‘laolmaydilar. Tu tingan ota-onalar bilan vasiylik va homiylik organlari
shartnoma tuzish vaqtida ularni ma’naviy qiyofalari, moddiy-maishiy sharoit lari,
yoshi va boshqa sharoitlarini hisobga oladi.
Bolalar yoshlaridan qat’iy nazar shartnoma tuzish vaqtida ishtirok
etmaydilar. Tutingan oilalarga ota-onalik homiyligidan mahrum etilgan bolalar
qabul qilinadi. Agar aka-ukalar, opa-sin gillar bir oilada tarbiyalangan b о ‘lsalar
ularni ajratish maqsadga muvofiq emas. Faqat bolalarni manfaati talab etsa
shundagina unga y о ‘l q о ‘yilishi mumkin. K о ‘pincha bunday aka-uka, opa-
singillarni ajratishlik ularni biri kasal b о ‘lib bola qabul qilib olayotgan oi laga xavf
tug‘dirsa.

Shartnomada k о ‘rsatiladigan majburiyatlardan biri vasiylik va homiylik
organlari bilan tutingan ota-onalar о ‘rtasidagi bolani oilaga olish muddati,
tarbiyalash, ta’lim berish va ularni moddiy ta’minlash shuningdek, vasiylik va
homiylik organini bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) oldidagi majburiyati.
Bolalarni oilaga tarbiyaga berishda vasiylik va homiylik or ganlari ularni bir
y о ‘li kiyim-bosh va poyabzal bilan ta’minlay dilar.
Vasiylik va homiylik organlari bolani oilaga tarbiyaga olgan tutingan ota-
onaga qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda har oyda nafaqa t о ‘lab turadi.
Kelishuv muddatidan oldin quyidagi sabablar b о ‘lganda tutin gan ota-
onaning tashabbusi bilan bekor qilinishi mumkin:
Kasalligi;
Oilaviy yoki mulkiy mavqeining о ‘zgarishi;
Bolalar bilan о ‘zaro bir-birini tushunmaslik va boshqalar.
Vasiylik va homiylik organining tashabbusi bilan yoki bola lar ota-onalarga
qaytarilgan yoxud ular farzandlikka olinganda muddatidan oldin bekor qilinishi
mumkin.
Oila kodeksini 197-moddasiga muvofiq oilaga tarbiyaga olin gan bolalar
quyidagi huquqlarga ega:
О‘zlariga tegishli bо‘lgan aliment shuningdek, pensiya, nafaqa va boshqa
ijtimoiy tо‘lovlarni olish;
Uy-joyga bо‘lgan mulk huquqi yoki uy joylardan foydalanish;
Qolgan hujjatlariga muvofiq uy-joy olish huquqlarini saq lab qoladilar.
Oilaga tarbiyaga berilgan bolalar о‘z huquq va manfaatlarini himoya qilish,
ota-onasi va qarindoshlari bilan kо‘rishish huquqiga ham egadirlar.
Bolaning manfaatiga dahldor har qanday masala oilada hal qi linayotganida
bola о‘z fikrini bildirishga haqli.
Ushbu moddada oilaga tarbiyaga beriladigan bolalar (patronat r о ‘yxati
berilgan. Bular birinchi navbatda ota-ona homiyligidagi butunlay mahrum b о ‘lgan
yoki muddati belgilanmagan uzoq muddatli bolalardir.

Bolalarni oilaga tarbiyaga olgan ota-onalar о ‘rtasidagi nizolar
vasiylik va homiylik organlari, zarur holatlarda esa sud tomoni dan k о ‘riladi.
Oila kodeksini 200-moddasiga binoan vasiylik va homiylik organlari oilaga
tarbiyaga berilgan bolalarning turmush sharoitla rini va ularning arbiyalanishini
kuzatib boradilar. Oia kodeksni 198-moddasiga binoan, voyaga yetgan har ikki
jinsdagi shaxslar tutingan ota-ona bо‘lishlari mumkin.
Quyidagi shaxslar tutingan ota-ona b о ‘laolmaydilar:
Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati chek langan
deb topilgan shaxslar;
Sud tomonidan ota-onalik huquqidan mahrum qilingan yoki ota-onalik
huquqi cheklangan shaxslar;
Qonun bilan о ‘z zimmasiga yuklatilgan majburiyatni lozim da rajada
bajarmaganligi uchun vasiylik yoki homiylik vazifalarini bajarishdan
chetlashtirilgan shaxslar;
Farzandlikka bola olgan lekin keyinchalik о ‘z zimmalariga yuk latilgan
majburiyatlarni bajarishdan b о ‘yin tovlagan yoki ularni lozim darajada
bajarmaganligi uchun sud tomonidan farzandlikka olish bekor qilingan shaxslar;
Qasddan qilgan jinoyatlari uchun ilgari hukm qilingan shaxs lar;
Sog‘ligining holatiga k о ‘ra bolani tarbiyalash majburiyatini bajara
olmaydigan shaxslar.
Amaldagi oila qonunchiligiga muvofiq, tutingan ota-onalarni tanlash
vasiylik va homiylik organlari tomonidan amalga oshiri ladi.
Tutingan ota-ona tarbiyaga olingan bolaga nisbatan vasiylik huquq va
majburiyatlariga egadir.
Ushbu moddada tutingan ota-ona oilasiga tarbiyaga olingan bo laning
qonuniy vakili hisoblani, unga nisbatan vasiylik huquq va majburiyatlariga egadir.
Tutingan ota-ona oilaga tarbiyaga olingan bolaning huquq va majburiyatlarini har
qanday jismoniy va yuri dik shaxslar bilan b о ‘lgan munosabatlarda, shu jumladan
sudda alohida vakolatsiz himoya qiladi 1

X U L O S A
Insoniyat tarixini ma’lumot berishicha, bolalar oilada tug‘ilganlar va
yashaganlar va tarbiyani birinchi navbatda ota-onalaridan va boshqa oila
a’zolaridan olganlar. Jamoat tarbiyasini qо‘ni-qо‘shnilardan, mahalla aholisi va
qarindosh-urug‘lardan olganlar.
Jamiyatda bolaning bolalik huquqini anglash va qaror topishi uzoq jarayonni
ichiga olgan kurashlar hosilasidir.
Har qalay qancha og‘rinishlar, qancha qiyinchiliklar bilan bо‘lmasin,
bolalarning bola bо‘lish huquqi rasman tan olina borildi. Bu jihatdan BMTning
1959 yili qabul qilgan “Bola huquqlari deklaratsiyasi” ayricha qimmatga ega
bо‘ldi. Shu dekloratsiyada ilk bor “Insoniyat о‘zida mavjud bо‘lgan eng yaxshi
narsalarning barchasini bolalarga berishga majbur” deya e’lon qilindi, bolalarni
tarbiyalashda jamiyatning burchi uqtirilgan edi. BMT Bosh Assambleyasi shu
hujjatdagi qoidalarni yanada rivojlantirib 1989 yilning 20 noyabrida “Bola
huquqlari tо‘g‘risida konvensiya”ni qabul qildi. Konvensiyada dunyodagi barcha

bolalar irqi, tanasining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki ijtimoiy qarashlari,
millati, etnik kelib chiqishi, mulkiy holati, sog‘ligi ahvoli, ota-onasi
qaramog‘idami yoki vasiy qaramog‘idaligidan qat’iy nazar teng huquqqa ega
bо‘lib, ularni shu xususiyatlariga kо‘ra kamsitish mumkin emasligi asoslangan.
Har biri bolaga davlat tomonidan berilgan bо‘lib, oilada tarbiyalanishi, о‘zini
himoya qilish mumkin. Oila kodeksi bu huquqlarni 11-bobda belgilab, davlat о‘z
navbatida birinchidan, ularni ahamiyatini kо‘rsatadi, ikkinchidan ularni amalga
oshirishligini kafolatlaydi.
1.Oila kodeksining 65-moddasida belgilangan bolani yashash va
tarbiyalanish huquqi avvalo bola о‘z ota-onasi bilan birga yashashligi mumkin
ekanligini anglatadi.
2.Bolaning oilada yashash va tarbiyalanish huquqi о‘z ota-onasini bilish
huquqi bilan mustahkam bog‘liqdir. Bu haqda «Bola huquqlari tо‘g‘risidagi
Konvensiya»ni 7-moddasida tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri belgilanadi. Haqiqatda biroq
qо‘shimcha sharti bilan «agar bu mumkin bо‘lsa» bunday holat voyaga yetmagan
bolaning huquqi sud tartibida otalik belgilanayotgan vaqtda nazarga olinadi.
3.Oila kodeksi 66-moddasining birinchi qismiga binoan bola otasi, onasi,
bobosi, buvisi, aka-ukalari, opa-singillari va boshqa qarindoshlari bilan kо‘rishish
huquqiga ota-onasining nikohdan ajralish, nikohning haqiqiy emas deb topilishi
yoki ota-onaning boshqa-boshqa yashashi bunga ta’sir etmaydi.
4.Ota va ona alohida yashayotgan bо‘lsalar u holda bola ularning har biri
bilan kо‘rishish huquqiga ega. Ota-ona turli davlatlarda yashayotgan bо‘lsalar ham
bola ular bilan kо‘rishish huquqiga ega.
5.Bolaning huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uning ota-onasi
(ularning о‘rnini bosuvchi shaxslar), amaldagi qonunda nazarda tutilgan hollarda
esa vasiylik va homiylik organi, prokuror va sud tomonidan amalga oshiriladi.
6.Voyaga yetmagan bola qonunga muvofiq tо‘la muomala layoqatiga ega
deb e’tirof etilsa, u о‘z huquqi va majburiyatlarini, shu jumladan himoyaga bо‘lgan
huquqini mustaqil amalga oshirishga haqlidir.Endilikda voyaga yetmagan bola ota-

ona (ularning о‘rnini bosuvchi shaxslar) tomonidan qilinadigan
suiiste’molliklardan himoyalanish huquqiga ega.
8.Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari ilgari amalda bо‘lgan
qonunlarda о‘zining ifodasini topmagan edi. Endilikda ular Oila kodeksini 90-
moddasida о‘zining tegishli о‘rniga ega bо‘ldi. Voyaga yetmagan bolalar о‘z ota-
onasidan va boshqa shaxslardan qonunda nazarda tutilgan miqdorda va tartibda
ta’minot olish huquqiga ega. Voyaga yetmagan bolalar ta’minoti uchun olingan
mablag‘, pensiya, aliment uning otasi yoki onasi tasarrufida bо‘lib, bolaning
ta’minoti, tarbiyasi va ta’lim olishi uchun.
T A K L I F L A R
1.О‘zbekiston Respublikasida Oila masalalarini о‘rganuvchi
faqatgina «Respublika Oila ilmiy-amaliy Markazi» faoliyat kо‘rsatayapti Darvoqe,
AQShda oila masalalarini о‘rganuvchi institutlarning о‘zigina yigirmadan ziyod
ekan bizda bularning sonini oshirisa maqsadga muvofiq bо‘lar edi.
2.Hayotda farzandlikka olingan bolaning chet elga olib ketilishi hollari hamon
uchrab turibdi. Bunday holda bolaning O`zbekiston Respublikasi Oila kodeksining
tegishli moddalariga binoan farzandlikka olinganligini isbotlovchi aniq dalillar
talab qilinishi lozim.
3.Aliment to`lash to`g`risidagi kelishuv, sun'iy bolaning vujudga kelishi tufayli
otalik va onalikni belgilash masalalariga alohida e'tibor berish kerak.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RASMIY MATERIALLAR VA HUJJATLAR
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-T.:O`zbekiston, 2010
2.. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga sharh. T., «O`zbekiston», 1995.
3. O`zbekiston Respublikasining Oila kodeksi. T., «Adolat», 1998.
4. O`zbekiston Respublikasining Oila kodeksiga sharhlar. T., «Adolat», 2000.
5. Fuqarolik holatlarini qayd etish tartibi to`g`risida Yo`riqnoma. T., «Adolat»,
1995.
6. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalari. T., «Adolat», 1999.
7.O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. T., «Adolat», 1996.
8. Inson huquqlari to`g`risida xalqaro bill. T., «Adolat», 1992.
9. Xotin-qizlar va bolalarning huquqlariga oid qonun kafolatlari: Ommabop
yuridik ma'lumotnoma. T., «O`zbekis-ton», 2000.
10.Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi.-T.: “Adolat”, 1999.
11. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. T., «Adolat», 1998.
12. O`zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. T., «Adolat», 1999.

13.O`zbekiston Respublikasi Konsullik ustavi. G`G`Xalq so`zi. 1996 yil 10
sentabr. 2-bet.
14. O`zbekiston Respublikasi "Tashqi iqtisodiy faoliyat to`g`risida"gi Qonun
(Yangi tahlil) 26.05.2000 yildagi O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi. Toshkent, 2000 yil, 266-bet.
15. O`zbekiston Respublikasining "Kontsessiyalar to`g`risida"gi Qonuni,
30.08.1995 yil O`zbekiston Respublikasi Yangi qonunlari. 11-son, Toshkent,
"Adolat", 1996 yil, 116-bet.
16. O`zbekiston Respublikasining "Nodavlat va notijorat tashkilotlari to`g`risida"gi
Qonuni. 14.04.1999 yil. O`zbekistonning Yangi qonunlari. 12-son. T., "Adolat",
1999 yil, 388-bet.
17. O`zbekiston Respublikasi "Sug`urta to`g`risida"gi Qonuni. O`zbekistonning
Yangi qonunlari, 8-son. T.: "Adolat", 1994 y. 386-bet.
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI I.A.KARIMOV .
1. I.A.Karimov. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-tom. T.,
«O`zbekiston», 1996, 14-15, 49-betlar.
2. I.A.Karimov. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-tom. T., «O`zbekiston»,
1996, 294-bet.
3. I.A.Karimov. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Z-tom. T., «O`zbekiston»,
1996, 278-bet.
4. I.A.Karimov. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo`lidan. 6-tom. T.,
«O`zbekiston», 1998, 401-bet.
5. I.A.Karimov. Biz kelajagimizni o`z qo`limiz bilan quramiz. 7-tom. T.,
«O`zbekiston», 1999, 255-bet.
6. I.A.Karimov. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard
maqsadimiz. 8-tom. T., «O`zbekiston», 2000, 331-bet.
7. I.A.Karimov. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. 9-tom. T.,
«O`zbekiston», 2001, 133-134, 148-149, 202-203-betlar.

8. I.A.Karimov. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. 10-tom. T.,
«O`zbekiston», 2002, 30, 152-betlar.
9. I.A.Karimov. Biz tanlagan yo`l – demokratik taraqqiyot va ma'rifiy dunyo bilan
hamkorlik yo`li. 11-tom. T., «O`zbekiston», 2003, 258-bet.
11.Karimov I.A.Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch.Toshket.2008.
12.Karimov I.A.Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir.Toshkent, 2009.
13.Karimov I.Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqiroz O`zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo`llari va choralari.Toshkent, 2009.
14.Karimov I.A.Asosiy maqsadimiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
faravonligini yanada yuksaltirishdir..Toshkent, 2010.
15.I.A.Karimov Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Xalq so`zi.2010yil 13 noyabr.
ILMIY VA ILMIY-OMMABOP KITOBLAR, RISOLALAR, MAQOLALAR
1. F.Otaxo`jayev. Nikoh va uning huquqiy tartibga solinishi. T., «O`zbe k iston»,
1995.
2. F.Otaxo`ja yev . Konstitutsiya va oila. TDYui, 2002.
3. Rizouddin Ibn Faxruddin. Oila. T., «Mehnat», 1991.
4. «Ayol-oila-huquq» davra suhbati materiallari. T., 1998.
5. A.Munavvarov. Oila pedagogikasi. T., «O`qituvchi», 1994.
6. A.Ibrohimov. Millat ovozi. T., «Sharq», 2002.
7. B.Tornau. Osobe n nosti musulmanskogo prava. Sankt-Pe ter burg, 1892.
8. V.Bartold. Istoriya kulturnoy jizni Turkestana, 1. 1927.
9. Sh.Shoraxmetov. O`zbekiston Respublikasining Fuqaro-lik protsessual
huquqi. T., «Adolat», 2002.
10. Yuridik entsiklopediY. U.Tojixonov tahriri ostida. T., «Sharq», 2002.
11. Rahmonqulov H.R. O`zbekistonda xalqaro xususiy huquqning ahamiyati va
vazifalari. G`G`Davlat va huquq. T.: №2, 2000 yil, 3-be t .

12. Masalan, O`zbekiston Respublikasi va Ukraina o`rtasida Fuqarolik va oilaviy
ishlar bo`yicha huquqiy yordam hamda huquqiy munosabatlar to`g`risida
shartnoma (1998 yil 19 fevral) Yuridicheskaya informatsionnaya sistema
PRAVO. Me j dunarodno ye pravo. 2000 y. 1 apre l dagi ve r siyasi.
13. Skaridov A.S. Mejdunarodnoye chastnoye pravo: Uchebnoye posobiye-SPb:
Izd-vo Mixaylova V.A. Izdatelstvo "Poligus", 1998, 9-bob.
WEB RESURSLAR
1.www.superbaza.ru
2.www.search.uz/uzbekistan/constitution/constitutionlaw_one.php
3.http://search.j5.ru/tov/osnovi-konstitutsionnogo-prava-rf-uchebnoe-posobie
4.http://2004.press-service.uz/rus/documents/documents.htm
5.http://2004.press-service.uz/rus/konstitutsiya/konstitutsiY.htm
6. www://UzA
7. www: Jahon AA
1
2
.
Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратурасининг 2001 йил 1-ярим иш режасининг 4 бўлим 4-
бандига асосан мамлакат миқёсида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини....
умумлаштириш материаллари 2001 йил 2 май. -Т., 1-бет.
3
Унинг Бош прокуратураси 2001 йил 1-ярим иш режасининг 4 бўлим 4-бандига асосан мамлакат миқёсида
ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини... умумлаштириш материаллари 2001 йил 2 май. -Т., 5-бет.
4
Ўзбекистон Республикасининг Оила кодексига шарҳлар. -Т., "Адолат", 2000. 183-бет.
5
6

Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari

Купить