Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 75000UZS
Размер 690.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari

Купить
Voyaga yetmaganlarning  shaxsiy nomulkiy
huquqlari  KIRISH . ................................................................................................................3-6
1-BOB.   VOYAGA   YETMAGAN   BOLALARNING   SHAXSIY
NOMULKIY HUQUQ VA MAJBURIYATLARINING HUQUQIY ASOSI
1.1. Bolaning   oiladagi   huquqiy   holati   va   shaxsiy
huquqlari . ....................................................
1.2.   Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   va       uning   huquqiy
asoslari. ........................................................
2-BOB.   OTA-ONA   HAMDA   BOLALARNING   MULKIY   HUQUQ   VA
M AJBURIYATLARI
2.1. Bolaga   nisbatan   Ota-ona   huquq   va   majburiyatlarining
tengligi . ................................  
2.2.  Ota-ona hamda bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlari 
2.3.Voyaga   yetmagan   bo lalarni   farzandlikka   va   bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olish
qonunchiligi.
XULOSA……………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ..	
…………………… Kirish
Mavzuning dolzarbligi  .Prezidentimiz I . Karimov о‘zbek oilasining о‘ziga
xos   xususiyatlarini   e’tirof   etib   shunday   deydi:   «Oila-jamiyatning   negizi.   Bizning
davlatimizni ham katta bir oila deb tushunishimiz mumkin va lozim. Bunda о‘zaro
hurmat   va   qattiq   tartib   bо‘lmasa,   oilaning   barcha   a’zolari   о‘z   burchlarini   ado
etmasa,   bir-biriga   nisbatan   ezgulik   bilan   mehr-oqibat   kо‘rsatmasa,   yaxshi   va
munosib tarzda yashash  mumkin emas. Oila turmush va vijdon qonunlari asosiga
quriladi,   о‘zining   kо‘p   asrlik   mustahkam   va   ma’naviy   tayanchlariga   ega   bо‘ladi,
oilada   demokratik   negizlarga   asos   solinadi,   odamlarning   talab-ehtiyojlari   va
qadriyatlari   shakllanadi.   О‘zbeklarning   aksariyati   о‘zining   farovonligi   tо‘g‘risida
emas,   balki   oilasining   qarindosh-urug‘lari   va   yaqin   odamlarining   qо‘shnilarning
omon-esonligi tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilishi birinchi о‘ringa qо‘yadi. Bu esa eng
oliy darajada ma’naviy qadriyat, inson qalbining gavharidir 1
.
О‘zbek   oilasidagi   bolajonlik,   farzandlar   tomonidan   ota-onalarni   hurmat
qilishligi,   oilalarni   asosan   kо‘p   sonli   bо‘lib,   ularda   turli   avlod   vakillarini   birga
yashashligi va birga xо‘jalik yuritishlari, mehnatsevarlik, sahiy va mehmondо‘stlik
yaxshi xususiyatlar saqlanib qolinmoqda.
Oilaning   jamiyat   oldidagi   asosiy   vazifalaridan   biri-farzand   kо‘rish   va
tarbiyalash g‘oyat muhimdir.   S tatistik ma’lumotlarga qaraganda aholi soni ma’lum
muayyan   kо‘rsatkichda   bо‘lib   turishi   uchun   har   100   oilaga   260   ta   bola   tо‘g‘ri
kelishi kerak. Aniqrog‘i, 100 oiladan 60 tasi 3 tadan 40 tasida 2 tadan bola bо‘lishi
lozim.   Demografik   olimlar   hisoblariga   kо‘ra,   agar   har   bir   oila   bittadan   farzand
kо‘rsa, sakkizinchi avlodga kelib, ya’ni 200 yildan keyin bu xalq millat tariqasida
yо‘q bо‘lib ketishi mumkin ekan.
1  I.Karimov.  О ‘zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. –T.:  О ‘zbekiston, 1993 yil, 47-b. О‘zbekiston   dunyoda   aholisining   soni   juda   tez   kо‘payib   borayotgan
mamlakatlar qatoriga kiradi.
О‘zbekiston   Respublikasi   Konstitusiyasi   65-moddasini   2-qismi   va   Oila
kodeksini   4-moddasini   1-qismiga   binoan   Oila,   onalik,   otalik   va   bolalik   davlat
himoyasida.
Oilaning   davlat   muhofazasida   ekanligi   Respublikamiz   Prezidentining
farmonlarida   о‘z   aksini   topmoqda.   Prezidentning   birinchi   farmoni   1990   yil   3
mayda qabul qilingan bо‘lib, «Kо‘p bolali onalarga nafaqa miqdorini kо‘paytirish
tо‘g‘risida» deb nomlangan .
Hozirgi davrda oila da bolalarning nomulkiy va mulkiy huquqlarini о‘rganish
va   ilmiy   tadqiq   qilish   lozim.   Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   va
uning   huquqiy   asoslari   ,Bolaga   nisbatan   Ota-ona   huquq   va   majburiyatlarining
tengligi   Voyaga   yetmagan   bo lalarni   farzandlikka   va   bolalarni   oilaga   tarbiyaga
olish   qonunchiligini   о‘rganish   dolzarbdir.   Fikrimizcha,   oilaning   о‘ziga   xos
xususiyatlarini   ayniqsa   oilaparvarlik,   serfarzandlik,   farzandlar   tomonidan   ota-
onalarni   hurmat   qilishlik,   oila   a’zolari   о‘rtasidagi   inoqlikka   katta   e’tibor   berish
lozim. 
Muammoning   o`rganilganlik   darajasi.   Mavzu   ko`plab   tadqiqotchilar
tomonidan   o`rganilib   kelinmoqda.   Jumladan   Nechayeva   A.M.,Raxmanov   A.R.,
Bezborodov   A.G.,   Raxmanov   A.R.,   Otaxo`jayev   F.M.,   SH.R.Yuldashevalar   bu
mavzuga oid ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. 
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi va vazifalar i:
 Bolaning oiladagi huquqiy holati va shaxsiy huquqlarini о‘rganish;
 Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   va       uning   huquqiy
asoslarini kо‘rsatib berish;
 Bolaga   nisbatan   Ota-ona   huquq   va   majburiyatlarining   tengligi ni   qonuniy
asoslarini kо‘rsatib berish;  
 Ota-ona   hamda   bolalarning   mulkiy   huquq   va   majburiyatlarini   qonunlar
asosida asoslash;  Ota-ona   va   bolalar   o`rtasidagi   huquqiy   munosabatlarni   qonuniy   tartibga
solish jarayonini o`rganish.
 Voyaga yetmagan bo lalarni Farzandlikka olish va Vasiylik va homiyliklikni
milliy va xalqaro hujjatlar bo`yicha o`rganish.
 O`rganilgan muammo yuzasidan tegishli takliflar berishdan iborat.
Bitiruv   malakaviy   ishning   nazariy   va   amaliy   ahamiyati.   О‘zbekistonda
voyaga   yetmaganlarning     shaxsiy   nomulkiy   huquqlariga   oid   munosabatlarini
o`rganish,   Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   va       uning   huquqiy
asoslarini, bolaga nisbatan Ota-ona huquq va majburiyatlarining tengligini qonuniy
asoslarini,  Ota-ona va bolalar o`rtasidagi huquqiy munosabatlarni qonuniy tartibga
solish jarayonini o`rganishga ko`maklashadi.
Yuqorida tilga olingin mavzuni o`rganish yuridik yo`nalishidagi va noyuridik 
yo`nalishdagi Oliy o`quv yurtlarining Oila huquqi darslarida, ushbu mavzu 
bo`yicha tashkil qilingan maxsus kurslarda, hamda yuridik yo`nalishdagi 
kollejlarning talabalarini o`qitishda qo`l kelishi mumkin .
Metodologik   asosi.   Bitiruv   malakaviy   ishni   o`rganishda   xalqaro   huquqning
umum   e'tirof   etilgan   qoidalari,   Xalqaro   Raktlar   Prezident   asarlari,   farmonlari   va
farmoyishlari,   Vazirlar   Mahkamasining   qarorlari   va   farmoyishlari   hamda
O`zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi,   Oila   kodeksi   va   ular   asosida   qabul
qilingan normativ aktlar va me'yoriy hujjatlar asosida yozildi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   ilmiy   yangiligi.   Voyaga   yetmaganlarning“
shaxsiy   nomulkiy   huquqlari”   uning   paydo   bo`lishi,   Bolaning   oiladagi   huquqiy
holati   va   shaxsiy   huquqlarini   о‘rganish,   Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy
huquqlari   va       uning   huquqiy   asoslarini,   bolaga   nisbatan   Ota-ona   huquq   va
majburiyatlarining   tengligini   , Ota-ona   va   bolalar   o`rtasidagi   huquqiy
munosabatlarni   qonuniy   tartibga   solish   jarayonini,   voyaga   yetmagan   bo lalarni
Farzandlikka   olish   va   Vasiylik   va   homiyliklikni   milliy   va   xalqaro   hujjatlar
bо‘yicha  o`rganilib, taxlil etildi hamda tegishli takliflar berildi. Bitiruv   malakaviy   ishning   tuzilishi.   Tadqiqot   mavzusi   “Voyaga
yetmaganlarning  shaxsiy nomulkiy huquqlari   deb nomlanib, u kirish, ikkita bob,”
besh  paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.  BIRINCHI  BOB. VOYAGA YETMAGAN BOLALARNING
SHAXSIY NOMULKIY HUQUQ VA MAJBURIYATLARI
1.1. Bolaning oiladagi huquqiy holati va shaxsiy huquqlari.     
Insoniyat   tarixini   ma lumot   berishicha,   bolalar   oilada   tug ilganlar   va’ ‘
yashaganlar   va   tarbiyani   birinchi   navbatda   ota-onalaridan   va   boshqa   oila
a zolaridan   olganlar.  	
’ Jamoat   tarbiyasini   q о ‘ni-q о ‘shnilardan,   mahalla   aholisi   va
qarindosh-urug‘lardan olganlar.
1917   yil   davlat   t о ‘ntarishidan   s о ‘ng   Rossiyada   shuningdek,   Turkistonda
«bolalarning   Oliy   vasiysi»   deb   oila   tarbiyasini   о ‘rniga   birinchi   b о ‘lib   «jamoat
tarbiyasi» e’lon qilindi.
Shuning uchun oilada bola tarbiyasi muammolari yetarli vujudga kelmadi.
Shu   bilan   birga   ota-onasiz   qolgan   bolalarni   jamoat   muassasalariga   joylashtirish
masalasi juda muhim masala b о ‘lib qoldi.
Bolalarga   b о ‘lgan   munosabatni   boshqacha   talqin   etish   k о ‘proq   Yevropa
davlatlarida   paydo   b о ‘ldi   va   ular   о ‘z   ifodasini   1989   yil   20   noyabrda   Birlashgan
Millatlar   Tashkiloti   Bosh   Assambleyasining   44-sessiyasida   qabul   qilingan   «Bola
huquqlari t о ‘g‘risidagi Konvensiya» 1
 da  о ‘z ifodasini topdi.
О ‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   Kengashi   1992   yil   9   dekabrida   «Bola
huquqlari t о ‘g‘risidagi Konvensiya»ga q о ‘shilish haqida qaror qabul qildi.
Bu  qarorda  bolalar   alohida  g‘amx о ‘rlik va  himoya huquqiga  ega  ekanligi
e’tirof etildi.
Shunga   ham   alohida   e’tibor   berish   kerakki,   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining Nizomida e’lon qilingan tamoyillarga muvofiq jamiyatning barcha
a’zolarini   qadr-qimmatini,   teng   va   daxlsiz   huquqlarini   e’tirof   etish   inson
erkinliklarini   ta’minlashning   asosi   ekanligini   e’tiborga   olinganligi   ham   qayd
etilgan.   Bunday   tarixiy   va   siyosiy   ahamiyatga   ega   b о ‘lgan   Konvensiyaga
q о ‘shilish   О ‘zbekiston   Respublikasining   Mustaqillikka   erishganligining
sharofatidir.
О ‘zbekiston   Respublikasining   Konstitusiyasi   46-moddasida   belgilangan
xotin-qizlar   va   erkaklar   teng   huquqliligi,   oilani   jamiyat   va   davlat   muhofazasida b о ‘lishi t о ‘g‘risida davlat g‘amx о ‘rligi Respublikaning Fuqarolik, Oila, Mehnat va
Jinoyat   kodekslarida,   Sog‘liqni   saqlash,   Davlat   pensiya   ta’minoti   t о ‘g‘risidagi
qonunlarda   о ‘z ifodasini topgan.   О ‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida
xotin-qizlarning   mehnat   qilish,   uning   uchun   haq   olish,   dam   olish   kabi   huquqiy
munosabatlarini   amalga   oshirishdagi   keng   imtiyozlari   berilishi   bilan   birga   ularni
hayotga tatbiq qilinishi ham kafolatlangan.
Bolalar   deyilganda   amaldagi   kodekslarda   quyidagi   iboralar   ishlatiladi:
«bola»,   «g о ‘dak»,   «emizadigan   bola»,   «kichik   yoshdagi   bola»,   « о ‘spirin»   (14
yoshdan 18 yoshgacha), «voyaga yetmagan bolalar» (18 yoshga t о ‘lmagan).
Sharqda   bolalar   tarbiyasida   oila   tarbiyasi,   ota-onalar   tarbiyasi   birinchi
b о ‘lib turgan.
Bolalarning   jamiyatdagi   о ‘rni   va   holati   ota-onasining   maqomi   bilan
belgilangan. Jamoat tarbiyasi bu ikkinchi  о ‘rinda b о ‘lgan.
Voyaga yetmagan bolalar deyilganda   о ‘n sakkiz yoshga t о ‘lmagan bolalar
tushuniladi.   Amaldagi   qonunlar   bilan   belgilangan   Bolalarning   huquqlari   ularni
tug‘ilishi bilan vujudga keladi. Ularning muomala layoqati Fuqarolik kodeksini 22-
moddasi va Oila kodeksini tegishli moddalari bilan belgilanadi.
Fuqaroning   о ‘z   harakatlari   bilan   fuqarolik   huquqlariga   ega   b о ‘lish   va
ularni amalga oshirish   о ‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni
bajarish   layoqati   (muomala   layoqati)   u   voyaga   yetgach,   ya’ni   о ‘n   sakkiz   yoshga
t о ‘lgach t о ‘la hajmda vujudga keladi.
Bolalar   huquqi   deyilganda   Oila   kodeksi   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   «Bola   huquqlari   t о ‘g‘risidagi   Konvensiyasida»   ifodalangan
terminlardan   foydalangan.   Qonunchilikda   foydalanilgan   «bolalarning   shaxsiy
huquqlari» yig‘ilgan xarakterga ega b о ‘lib har xil mazmunni ifodalaydigan bir xil
b о ‘lmagan maqsadlarni nazarda tutadi. Voyaga yetmaganlarning shaxsiy huquqlari
birinchi   darajadagi   va   mustaqil   quyidagi   shaxsiy   huquqlarga   b о ‘lish   mumkin:
oilada   yashash   va   tarbiyalanish   huquqi;   ota-onasi   va   boshqa   qarindoshlari   bilan
k о ‘rishish   huquqi;   о ‘zini   himoya   qilishga   b о ‘lgan   huquqi;   о ‘z   fikrini   erkin   ifoda
eutish huquqi; ism, ota ismi va familiya olish huquqi. Sanab  о ‘tilgan huquqlarni har biri bolaga davlat tomonidan berilgan b о ‘lib,
oilada tarbiyalanishi,  о ‘zini himoya qilish mumkin. Oila kodeksi bu huquqlarni 11-
bobda   belgilab,   davlat   о ‘z   navbatida   birinchidan,   ularni   ahamiyatini   k о ‘rsatadi,
ikkinchidan ularni amalga oshirishligini kafolatlaydi. Ammo shuni bilmoq kerakki
voyaga yetmaganlarning har qanday shaxsiy huquqlari   о ‘z mazmuniga ega b о ‘lib
kodeksning tegishli moddalarida aniq ifodalangan.
Oila   kodeksining   65-moddasida   belgilangan   bolani   yashash   va
tarbiyalanish   huquqi   avvalo   bola   о ‘z   ota-onasi   bilan   birga   yashashligi   mumkin
ekanligini anglatadi.
Fuqarolik   kodeksining   21-moddasiga   binoan   о ‘n   t о ‘rt   yoshga   t о ‘lmagan
voyaga   yetmaganlarning   (kichik   yoshdagi   bolalarning)   yoki   vasiylikda   b о ‘lgan
fuqarolarning qonuniy vakillari ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari
yashaydigan   joy   voyaga   yetmaganlar   yoki   vasiylikda   b о ‘lgan   fuqarolarning
yashash joyi hisoblanadi. Tabiiy, ulardan katta b о ‘lgan yoshdagi voyaga yetmagan
bolalar ham ular bilan yashaydilar.
Bolaning   oilada   yashash   va   tarbiyalanish   huquqi   о ‘z   ota-onasini   bilish
huquqi   bilan   mustahkam   bog‘liqdir.   Bu   haqda   «Bola   huquqlari   t о ‘g‘risidagi
Konvensiya»ni   7-moddasida   t о ‘g‘ridan-t о ‘g‘ri   belgilanadi.   Haqiqatda   biroq
q о ‘shimcha sharti bilan «agar bu mumkin b о ‘lsa» bunday holat voyaga yetmagan
bolaning huquqi sud tartibida otalik belgilanayotgan vaqtda nazarga olinadi.
Oila   kodeksi   66-moddasining   birinchi   qismiga   binoan   bola   otasi,   onasi,
bobosi, buvisi, aka-ukalari, opa-singillari va boshqa qarindoshlari bilan k о ‘rishish
huquqiga   ota-onasining   nikohdan   ajralish,   nikohning   haqiqiy   emas   deb   topilishi
yoki ota-onaning boshqa-boshqa yashashi bunga ta’sir etmaydi.
Ota   va   ona   alohida   yashayotgan   b о ‘lsalar   u   holda   bola   ularning   har   biri
bilan k о ‘rishish huquqiga ega.
Ota-ona   turli   davlatlarda   yashayotgan   b о ‘lsalar   ham   bola   ular   bilan
k о ‘rishish huquqiga ega.
Oila   kodeksi   66-moddasining   3-qismida   favqulodda   vaziyatlarda   tushib
qolgan bolani uchrashish huquqini amalga oshirish muammosi masalasiga alohida t о ‘xtab   о ‘tiladi.   Oila   kodeksi   ularga   qarab   turish,   qamoqqa   olish,   hibsga   olish,
davlat   mussasasida   b о ‘lish   va   boshqa   hollarni   nazarda   tutadi.   Bu   sanab   о ‘tilgan
hollar   mutloq   b о ‘lib   hisoblanmaydi.   Har   qanday   holatda   ham   bu   favqulotdagi
holatlar   voyaga   yetmaganni   tashqi   dunyodan,   oiladan,   ota-onadan,   yaqin
qarindoshlardan ajratilganligi bilan bog‘liqdir. Ular bilan uchrashish unga berilgan
bu huquq nafaqat  о ‘z mazmuni b о ‘yicha insonparvarlik shu bilan birga tarbiyalash,
zarur hollarda esa qayta tarbiyalashga xizmat qiladi.
О ‘zbekiston   Respublikasi   Jinoyat-ijroiya   kodeksining   37-moddasi   voyaga
yetmagan mahkumlarga yaqin qarindoshlari bilan har oyda bir marta muddati uch
soatgacha b о ‘lgan qisqa muddatli uchrashuv imkoniyatini beradi.
Oila   kodeksining   67-moddasiga   binoan   bola   о ‘z   huquqi   va   qonuniy
manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega.
Bolaning   huquqi   va   qonuniy   manfaatlarini   himoya   qilish   uning   ota-onasi
(ularning   о ‘rnini   bosuvchi   shaxslar),   amaldagi   qonunda   nazarda   tutilgan   hollarda
esa vasiylik va homiylik organi, prokuror va sud tomonidan amalga oshiriladi.
Voyaga   yetmagan   bola   qonunga   muvofiq   t о ‘la   muomala   layoqatiga   ega
deb e’tirof etilsa, u  о ‘z huquqi va majburiyatlarini, shu jumladan himoyaga b о ‘lgan
huquqini mustaqil amalga oshirishga haqlidir.
Bolani himoyaga b о ‘lgan huquqini belgilab, Oila kodeksi yanada kengroq
yangilikni olib kirdi.
Endilikda   voyaga   yetmagan   bola   ota-ona   (ularning   о ‘rnini   bosuvchi
shaxslar) tomonidan qilinadigan suiiste’molliklardan himoyalanish huquqiga ega.
Ma’lumki, har qanday fuqaroning huquqi shu bilan birga voyaga yetmagan
bolalarning huquqi sud tartibida himoya qilinadi.
Oila   kodeksining   68-moddasi   bolaning   о ‘z   fikrini   ifoda   etish   huquqini
belgilaydi;   bu   huquqni   harakat   doirasini   aniqlaydi;   qanday   holatlarda   voyaga
yetmaganlarning fikri hisobga olinadi.
Oila   kodeksining   69-moddasiga   binoan,   bola   ism,   ota   ismi   va   familiya
olish huquqiga ega. Bolaga ism ota-onaning kelishuviga binoan, ota ismi esa otasining ismiga
k о ‘ra beriladi.
Bolaning   familiyasi   ota-onaning   familiyasiga   qarab   belgilanadi.   Ota-ona
turli familiyalarda b о ‘lsalar  ota-onaning kelishuviga binoan bolaga otasining yoki
onasining   familiyasi   beriladi.   Ota-onaning   xohishiga   k о ‘ra,   bolaga   ota   yoki   ona
tomonidan   milliy   an’analarga   k о ‘ra   boboning   ismi   b о ‘yicha   familiya   berilishi
mumkin.   Ota-ona   о ‘rtasida   bolaning   ismi   va   (yoki)   familiyasi   b о ‘yicha   kelishuv
b о ‘lmaganda, kelib chiqqan nizo vasiylik va homiylik organi tomonidan hal etiladi.
1.2.Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari va   uning
huquqiy asoslari
Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   ilgari   amalda   bо‘lgan
qonunlarda   о‘zining   ifodasini   topmagan   edi.   Endilikda   ular   Oila   kodeksini   90-
moddasida   о ‘zining   tegishli   о ‘rniga   ega   b о ‘ldi.   Bu   holat   yana   bir   bor   bolaga
nisbatan unga huquqni subyekti sifatida keng huquqlar belgilanganligini anglatadi.
Amaldagi   qonun   voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlarini
t о ‘plovchi   tushuncha   xarakteriga   ega   ekanligini   inobatga   olib   ularni   har   biriga
alohida e’tibor beradi.
Oila kodeksining 90-moddasiga  binoan voyaga yetmagan bolalar   о ‘z ota-
onasidan   va   boshqa   shaxslardan   qonunda   nazarda   tutilgan   miqdorda   va   tartibda
ta’minot   olish   huquqiga   ega.   Voyaga   yetmagan   bolalar   ta’minoti   uchun   olingan
mablag‘,   pensiya,   aliment   uning   otasi   yoki   onasi   tasarrufida   b о ‘lib,   bolaning
ta’minoti, tarbiyasi va ta’lim olishi uchun sarflanishi kerak.
Voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkini tasarruf etishga doir vakolatlar
amalga   oshirilayotganda   fuqarolik   qonun   hujjatlarida   belgilangan   qoidalar
q о ‘llaniladi.
Bulardan   tashqari   bolalar   quyidagi   mulk   huquqiga   ega:   sovg‘a   tariqasida
olingan mulkka. Bu an’anaviy va juda k о ‘p tarqalgan mulk olishlikni usuli b о ‘lib
hisoblanadi.   Bunday   mulk   nafaqat   qarindoshlardan   shuningdek   boshqa   jismoniy
shaxslar hatto yuridik shaxslardan ham olingan mulk b о ‘lishi mumkin. Fuqarolik kodeksi tomonidan belgilangan meros tartibida olingan mulklar.
U   qonun   yoki   vasiyatnoma   tartibida   olinishidan   qat’i   nazar,   ulardan   olingan
daromadlar.
Fuqarolik   kodeksining   29-moddasiga   binoan,   о ‘n   t о ‘rt   yoshga   t о ‘lmagan
voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bolalar) uchun bitimlarni, ushbu moddaning
ikkinchi   qismida   k о ‘rsatilganlardan   tashqari,   ularning   nomidan   faqat   ota-onasi,
farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari tuzishlari mumkin.
Olti   yoshdan   о ‘n   t о ‘rt   yoshgacha   b о ‘lgan   kichik   yoshdagi   bolalar
quyidagilarni   mustaqil   ravishda   amalga   oshirishga   haqlidirlar:   mayda   maishiy
bitimlar;   tekin   manfaat   k о ‘rishga   qaratilgan,   notarial   tasdiqlanishi   yoki   davlat
r о ‘yxatidan   о ‘tkazishni   talab   qilmaydigan   bitimlar;   qonuniy   vakil   yoki   uning
roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish
uchun berilgan mablag‘larni tasarruf etish borasidagi bitimlar.
Kichik   yoshdagi   bolaning   bitimlari   b о ‘yicha,   shu   jumladan   о ‘zi   mustaqil
tuzgan   bitimlar   b о ‘yicha   uning   ota-onasi,   farzandlikka   oluvchilari   yoki   vasiysi,
agar   ular   majburiyatning   buzilishida   о ‘zlarining   ayblari   y о ‘qligini   isbotlay
olmasalar,   mulkiy   javobgar   b о ‘ladilar.   Ushbu   shaxslar   qonunga   muvofiq   kichik
yoshdagi bolalar yetkazgan zarar uchun ham javobgar b о ‘ladilar.
О ‘zbekiston   Respublikasining   Konstitusiyasini   45-moddasiga   binoan
voyaga   yetmaganlar,   mehnatga   layoqatsizlar   va   yolg‘iz   keksalarning   huquqlari
davlat himoyasidadir.
Har  bir  shaxsga   shu  bilan birga  voyaga yetmagan  bolalarni   о ‘z huquq  va
erkinliklarini   himoya   qilishga   k о ‘maklashadi.   Shu   bilan  birga   quyidagini   nazarga
olish   lozimki,   voyaga   yetmagan   bolalar   о ‘zlarini   jismoniy,   ruhiy   va   ijtimoiy
rivojlanishiga   k о ‘ra   hamma   vaqt   ham   u   yoki   boshqa   hayotiy   vaziyatni   t о ‘g‘ri
baholay olmaydilar.
Shuning   uchun   Oila   kodeksi   67-moddasining   2-qismiga   binoan,   bolaning
huquqi   va   qonuniy   manfaatlarini   himoya   qilish   uning   ota-onasi   (ularning   о ‘rnini
boquvchi shaxslar) amalga oshiradilar. IKKINCHI BOB.   OTA-ONA VA BOLALARNING MULKIY
HUQUQ VA MAJBURIYATLARI
2 . 1 .  Bolaga nisbatan   Ota-ona ning  huquq va majburiyatlari tengligi
Oila   kodeksining   71-moddasi   ota-onaning   о ‘z   bolalariga   nisbatan   teng
huquq va majburiyatlarga ega ekanligini belgilaydi (ota-onalik huquqlari).
Ota-onalik   huquqlari   bolalarning   kelib   chiqishlariga   asoslanib,   tegishli
qonun   bilan   belgilangan   tartibda   bola   tug‘ilganligi   FHDYO   organida   yozilishiga
asoslanadi.
Agar ota-onalar bolalari bilan birga yashasalar  u holda qoida asosida  ota-
onalarining   huquqlarini   amalga   oshirish   masalalari   er-xotinlarining   ikkalasi   bilan
hal qilinadi (masalan, bolani  о ‘qish joyini tanlash va boshqalar).
Har   bir   ota-ona   farzandini   bevosita   bolalariga   ism   berish   uni   tarbiyalash,
unga   ta lim-tarbiya   berish,   shuningdek   ularning   shaxsiy   hamda   mulkiy’
huquqlarini himoya qilishda teng huquq va majburiyatlarga egadirlar.
Oila   kodeksi   birinchi   marotaba   ota-onalik   huquqlarini   voyaga   yetmagan
ota-onalarga   berilishini   belgilaydi.   Unda   boshqa   yangiliklar   t о ‘g‘risida   s о ‘z
yuritilib, ota-onalarning huquqiy maqomini yuqori k о ‘tarib ularning  о ‘z bolalariga
nisbatan huquq va majburiyatlarini aniqladi.
Voyaga   yetmagan   ota-ona   о ‘z   bolasi   bilan   birga   yashash   va   uning
tarbiyasida ishtirok etish huquqiga ega.
О ‘zaro   nikohda   b о ‘lmagan   voyaga   yetmagan   ota-ona   ulardan   bola
tug‘ilganda hamda ularning onaligi va (yoki) otaligi belgilanganda   о ‘n olti yoshga
t о ‘lishlari   bilan   ota-onalik   huquqlarini   mustaqil   ravishda   amalga   oshirishga
haqlidirlar.   Voyaga   yetmagan   ota-ona   bilan   birgalikda   tarbiyalash   uchun   bolaga
vasiy   tayinlanishi   mumkin.   Bolaning   vasiysi   bilan   voyaga   yetmagan   ota-ona
о ‘rtasida   kelib   chiqadigan   kelishmovchiliklar   vasiylik   va   homiylik   organi
tomonidan hal etiladi.
Voyaga yetmagan ota-ona  о ‘z otaligi va onaligini umumiy asoslarda e’tirof
etish yoki unga e’tiroz bildirish huquqiga ega. Oila   kodeksini   73-moddasi   ota-onalarni   о ‘z   bolalarini   tarbiyalash
huquqlarini   belgilaydi.   Shu   bilan   birga   ushbu   moddada   о ‘z   bolalarini   tarbiyalash
majburiyati ham aniqlangan.
Shunday   qilib,   ota-onalik   huquqlari   biry о ‘la   bolalarni   tarbiyalash
majburiyati ham b о ‘lib hisoblanadi.
Bu haqda Konstitusiyaning 64-moddasida shunday deyiladi: ota-onalar  о ‘z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
Ota-ona   о ‘z bolalarini tarbiyalash huquqiga ega va tarbiyalashi shart. ota-
ona  о ‘z bolalarining tarbiyasi va kamoloti uchun javobgardir. Ular  о ‘z bolalarining
sog‘ligi,   jismoniy,   ruhiy,   ma’naviy   va   axloqiy   kamoloti   haqida   g‘amx о ‘rlik
qilishlari lozim.
Ota-ona   о ‘z   bolalarini   tarbiyalashda   boshqa   barcha   shaxslarga   nisbatan
ustunlik huquqiga ega.
Ota-ona bolalarining qonun hujjatlarida belgilangan zarur darajada ta lim’
olishini ta minlashi kerak.	
’
Oila   kodeksining   74-moddasi   ota-onalarga   bolalarning   huquq   va
manfaatlarini himoya qilishni ularni zimmasiga yuklaydi.
Ota-onalar  о ‘z bolalarining qonuniy vakillaridir. Ularning har biri shundan
foydalanadi.
Ota-ona   о ‘z   bolalarining   vakillari   b о ‘lganligi   uchun   har   qanday   jismoniy
va   yuridik   shaxslar   bilan   b о ‘lgan   munosabatlarda,   shu   jumladan   sudda   alohida
vakolatsiz   ularning   huquq   va   manfaatlarini   himoya   qiladilar.   Buning   uchun
bolaning   tug‘ilganligi   t о ‘g‘risidagi   guvohnoma   yoki   pasortini   k о ‘rsatishi   yetarli,
chunki bundan bolaning huquqiy otasi yoki onasi ekanligi bilinib turadi.
Nikohsiz   tug‘ilgan   bolaning   huquqini   himoya   qilish,   qoida   asosada   ona
tomonidan   amalga   oshiriladi.   Bunday   bolani   huquqini   himoya   qilish   amaldagi
otaga   agar   ota   о ‘z   otaligini   о ‘z   xohishi   bilan   tan   olsa   yoki   otalik   sud   tartibida
belgilangan b о ‘lsa unga yuklatiladi.
Bolaning   yoshi   kattalashib   borgan   sari   fuqarolik   muomala   layoqati   ham
kengayib boradi. Shuning uchun masalan, Fuqarolik kodeksini 27, 29-moddalarida о ‘n   t о ‘rt   yoshdan   о ‘n   sakkiz   yoshgacha   b о ‘lgan,   shuningdek   о ‘n   t о ‘rt   yoshga
t о ‘lmagan   voyaga   yetmaganlar   (kichik   yoshdagi   bolalar)ni   muomala   layoqatini
aniq belgilab beradi.
Bularni hisobga olib  о ‘n t о ‘rt yoshga t о ‘lmagan voyaga yetmaganlar uchun
fuqarolik-huquqiy bitimlarni (FKning 28-moddasi 2-qismida k о ‘rsatilgan hollardan
tashqari ular nomidan faqat ularni ota-onalar, ya’ni  о ‘z bolalarining qonuniy vakili
sifatida qatnashadilar.
О ‘n   t о ‘rt   yoshga   t о ‘lmagan   voyaga   yetmaganlarning   fuqarolik   huquq   va
majburiyatlarini   belgilash,   о ‘zgartirish   yoki   bekor   qilishga   qaratilgan   harakatlari
haqiqiy   emas   deb   topiladi.   Biroq   agar   bitim   Kichik   yoshdagi   bolalar   manfaatini
k о ‘zlab tuzilgan b о ‘lsa, uni ota-onasi, farzandlikka olganlari yoki vasiyning talabi
b о ‘yicha   u   sud   y о ‘li   bilan   haqiqiy   deb   topiladi.   14   yoshga   t о ‘lgan   bolalar   uchun
fuqarolik-huquqiy   munosabatlarda   ota-onalar   о ‘z   bolalarining   homiylari   sifatida
qatnashadilar (FKning 32-moddasiga qarang).
Voyaga yetmagan bolani   о ‘n sakkiz yoshga t о ‘lishi yoki uni nikoh tuzishi
va boshqa hollarda voyaga yetganni t о ‘la muomalaga ega b о ‘lishi alohida qarorsiz
voyaga yetmagan ustidan b о ‘lgan homiylikni tugatadi.
  Ota-onalik   huquqini   amalga   oshirish . О ‘z   bolalariga   nisbatan   (Oila
kodeksining   75-78-moddalariga   qarang)   ota-onalarga   keng   huquqlarni   berib
umumiy   qoida   b о ‘yicha   davlat   ularni   amalga   oshirish   jarayoniga   aralashmaydi.
Biroq   bunda   davlat   о ‘z   shartlarini   q о ‘yadi.   Asosiy   e tibor   ota-onalik   huquqi’
bolalar   manfaatlariga  zid   tarzda   amalga   oshirilishi   mumkin  emas   (Oila  kodeksini
75-moddasining 1-bandi).
Amaldagi   qonunchilikka   asosan   ota-onalik   huquqini   amalga   oshirishda
ota-ona   bolalarning   jismoniy   va   ruhiy   sog ligiga,   axloqiy   kamolotiga   zarar	
‘
yetkazmasliklari lozim. Bolalarni tarbiyalash usullarini mensimaslik, shafqatsizlik,
q о ‘pollik, insoniy qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlardan, bolalarni haqoratlash
yoki ularga tayziq  о ‘tkazishdan holi b о ‘lishlarini ta’kidlaydi.
Agar   ota-onalar   о ‘zlarining   ota-onalik   huquqlarini   bolalarning   huquq   va
manfaatlariga qarshi qaratib amalga oshirsalar buning uchun ularning javobgarligi qonun   tomonidan   belgilangan   tar g‘ tibda   vujudga   keladi.   Javobgarlik   fuqarolik-
huquqiy,   jinoiy,   ma’muriy   b о ‘lishligi   mumkin.   Bunda   aniq   ota-onaning   о ‘z
bolasiga nisbatan qanday huquqni buzganligiga ya’ni jinoiy noj о ‘ya ish va boshqa
turdagi huquq buzilishiga bog‘liq b о ‘ladi.
Ota   yoki   ona   tomonidan   voyaga   yetmagan   bolani   tilamchilikka,   spirtli
ichimliklar   iste’mol   qilishga,   giyohvandlik   yoki   psixotrop   hisoblanmagan,   lekin
kishining   aql-idrokiga   ta’sir   qiladigan   vosita   va   moddalarni   iste’mol   etishga   jalb
qilish,   shunday   harakatlar   uchun   ma’muriy   jazo   q о ‘llanilganidan   sodir   etilgan
b о ‘lsa   jinoiy   oqibatni   keltirib   chiqaradi   (Jinoyat   kodeksi   127-moddasining   1-
bandi).
Ota-onalarning   javobgarligi   oila   qonunchiligi   normalari   asosida   ham
vujudga   kelishligi   mumkin.   Ma’lum   shartlarni   mavjud   b о ‘lishligi   ota-onani   ota-
onalik   huquqidan   mahrum   etishi   uchun   asos   b о ‘lishligi   mumkin   (Oila   kodeksini
79-moddasiga qarang).
Oila   kodeksining   75-moddasi   4-bandiga   muvofiq,   bolalarning   ta’lim-
tarbiyasiga taalluqli barcha masalalar bolalar manfaatidan kelib chiqadi va ularning
fikrini hisobga olgan holda ota-ona tomonidan   о ‘zaro kelishuv asosida hal etiladi.
Agar   ota-ona   о ‘rtasida   kelishmovchiliklar   mavjud   b о ‘lsa,   ular   (ulardan   biri)   bu
kelishmovchiliklarni   hal   qilish   uchun   vasiylik   va   homiylik   organiga   yoki   sudga
murojaat qilishga haqlidir.
Ota-onalik   huquqlarini   muvaffaqiyatli   amalga   oshirish   uchun   bolalar
о ‘zlarini ota-onalari yoki ulardan biri bilan yashashliklari maqsadga muvofiq. Agar
ota-onalar alohida yashasalar bolaning yashash joyi ota-onalarni kelishuvi bilan hal
qilinadi.   Agar   ota-onalar   о ‘rtasida   kelishuv   b о ‘lmasa   u   holda   nizo   bolalar
manfaatlaridan kelib chiqib, ularning fikrini hisobga olgan holda hal etiladi. Bunda
sud,   bolaning   ota-onadan,   aka-uka,   opa-singillaridan   qaysi   biriga   bog‘lanib
qolganligini,   bolaning   yoshini,   ota-onasining   axloqiy   va   boshqa   shaxsiy
fazilatlarini,   ota-onaning   har   biri   bilan   bola   о ‘rtasidagi   munosabatlarni,   bolani
tarbiyalash   va   uning   kamoloti   uchun   shart-sharoitlar   (ota-onasining   mashg ulot‘ turi, ish  tartibi, moddiy hamda oilaviy ahvoli  va boshqalar)  yaratish imkoniyatini
hisobga oladi.
Oila   kodeksini   76-moddasida   boladan   alohida   yashayotgan   ota   (ona)ning
ota-onalik huquqini amalga oshirish asosiy tamoyillari mustahkamlangan. Boladan
alohida   yashayotgan   ota   (ona)   bola   bilan   k о ‘rishishi,   uning   tarbiyasida   ishtirok
etish va ta’lim olish masalasini hal etishda qatnashish huquqiga ega.
Bunda   bola   bilan   yashayotgan   ota   (ona)   bolaning   ona   (ota)si   bilan
k о ‘rishishga, agar bunday k о ‘rishish bolaning jismoniy va ruhiy holatiga, axloqiy
kamolotiga zarar keltirmasa, qarshilik qilmasligi kerak.
Ota   (ona)   tomonidan   k о ‘rishishlikni   baholash   albatta   mezoni   har   qil
b о ‘lishi   mumkin.   Biroq   har   qanday   holatda   ham   bolaning   huquq   va   manfaatlari
ishonchli   himoya   qilinishi   lozim.   Alohida   yashayotgan   bolaning   k о ‘rishishligi
bolaga   jiddiy   ta’sir   etib   shundan   s о ‘ng   asabiylashib,   jirtaki   q о ‘pol   b о ‘lish   hollari
ham kam emas. Shu asosda ruhiy kasallik rivojlanish hollari b о ‘lishi mumkin.
Ota-ona boladan alohida yashaydigan ota (ona)ning ota-onalik huquqlarini
amalga oshirish tartibi t о ‘g‘risida yozma ravishda kelishuv tuzishga haqlidir. Agar
ota-ona kelisha olmasalar, nizo ota-ona (yoki ulardan biri)ning talabiga binoan sud
tomonidan vasiylik va homiylik organi ishtirokida hal qilinadi.
Bolaning   ota-onani   bittasi   bilan   alohida   yashashligi   sud   majlisidan   holi,
о ‘qituvchisi, sinf rahbari ishtirokida bolaga savol berish orqali aniqlanadi.
Amaliyot   shuni   k о ‘rsatmoqdaki   10   yoshdan   oshgan   bolani   xohishini
olmasdan   sudning   chiqargan   hal   qiluv   qarorini   bajarish   murakkab.   Masalan,
A.Petrova   N.Sidorovaga   da’vo   bilan   murojaat   etib,   nikohdan   ajrashgandan   s о ‘ng
10   va   11   yoshdagi   bolalarini   uni   tarbiyasiga   olib   о ‘ziga   olib   berishni   s о ‘raydi.
Da’vo   qanoatlantiriladi.   Biroq   bu   hal   qiluv   qarorini   bajarish   imkoni   b о ‘lmadi,
chunki   bolalar   otasidan   ketishlikni   xohlamadilar 1 . Shuning   uchun   bolalar   otasida
qoldiriladi.
Oila   kodeksining   79-moddasiga   binoan,   ota-ona   о ‘zlarining   ota-onalik
majburiyatlarini bajarmasalar u holda ular ota-onalik huquqidan mahrum etiladilar.
Ota-onalik   huquqidan   mahrum   etishlik   s о ‘nggi   chora   b о ‘lib   hisoblanadi.   Ota- onalik   huquqidan   mahrum   qilish   ularga   ta’sir   qiladigan   hamma   chora-tadbirlar
tegishli natija bermaganidan s о ‘ng q о ‘llaniladi.
Oila kodeksini 79-moddasida sanab  о ‘tilgan ota-onalik huquqidan mahrum
qilish asoslari yangi oila qonunchiligida ularning doirasi yanada kengaydi.
Ota-ona   (ulardan   biri)   quyidagi   hollarda:   ota-onalik   majburiyatlarini
bajarishdan   bosh   tortsa,   shu   jumladan   aliment   t о ‘lashdan   b о ‘yin   tovlasa;   uzrsiz
sabablarga   k о ‘ra   о ‘z   bolasini   tug‘riqxona   yoki   boshqa   davolash   muassasasi   va
shunga   о ‘xshash boshqa muassasalardan olishdan bosh tortsa; ota-onalik huquqini
suiiste’mol   qilsa,   bolalarga   nisbatan   shafqatsiz   muomalada   b о ‘lsa,   jumladan
jismoniy   kuch   ishlatsa   yoki   ruhiy   ta’sir   k о ‘rsatsa;   muttasil   ichkilikbozlik   yoki
giyohvandlikka   mubtalo   b о ‘lgan   b о ‘lsa ,   о ‘z   bolalarining   hayoti   va   sog‘lig‘iga
yoxud eri (xotini)ning hayoti yoki  sog‘lig‘iga qarshi qasddan  jinoyat sodir  qilgan
b о ‘lsa, ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi mumkin.
Amaldagi   Oila   kodeksining   80-moddasi   ota-onalik   huquqidan   mahrum
qilish tartibini belgilaydi.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish sud tartibida amalga oshiriladi.
Respublika sudlari tomonidan 2000 yilda 330 ta fuqarolik ishlari k о ‘rilgan
b о ‘lib, shulardan 310 tasi b о ‘yicha hal qiluv qaror qabul qilingan, 20 tasi b о ‘yicha
sud ajrimlari bilan ishlar harakatdan tugatilgan... k о ‘rilgan ishlarning 97,2 foizida
prokuror, 95,7 foizida vasiylik va homiylik organi ishtirok etgan 2
.
Ota-onalik   huquqidan   mahrum   qilish   tо‘g‘risidagi   ishlar   ota   (ona)ning
(ularning   о‘rnini   bosuvchi   shaxslarning)   prokurorning,   shuningdek   voyaga
yetmagan   bolalarning   huquqlarini   himoya   qilish   majburiyati   yuklatilgan   organ
yoki   muassasalarning   (vasiylik   va   homiylik   organi,   voyaga   yetmaganlar   ishlari
bilan   shug‘ullanuvchi   komissiyalar,   yetim   bolalar   va   ota-ona   qaramog‘idan
mahrum   bо‘lgan   bolalar   muassasalari   hamda   boshqa   muassasalarining)   da’vosiga
binoan kо‘riladi.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish tо‘g‘risidagi ishlarni kо‘rib chiqishda
bolaning   ta’minoti   uchun   ota-onalik   huquqidan   mahrum   qilingan   ota-onadan
(ularning biridan) aliment undirish masalasini hal qiladi. О‘zbekiston   Respublikasi   Bosh   Prokuraturasi   umumlashtirish   jarayonida
qonun   talabiga   zid   ravishda   ota-onalik   huquqidan   mahrum   qilingan   shaxslardan
aliment   undirish   masalasi   hal   etilmay   qolishi,   voyaga   yetmagan   bolalarning
huquqlarini himoya qilmaslik hollari ham aniqlandi.
Jumladan,   Toshkent   shahar   M.Ulug bek   tuman   sudi   tomonidan   tuman‘
prokurori   da vosi   bilan   javobgar   A.Shkilevichning   bir   nafar   farzandiga   otalik	
’
huquqidan   mahrum   qilish   haqida   2000   yilda   hal   qiluv   qarori   qabul   qilinganda,
javobgardan aliment undirish masalasi hal etilmagan.
Shuningdek, Toshkent viloyati Oxangaron shahar sudi tomonidan 2000 yil
8   noyabrda   shahar   prokurorining   javobgar   L.Brandelesga   nisbatan   onalik
huquqidan   mahrum   qilish   haqidagi   da vo   arizasi   qanoatlantirilgan,   ammo	
’
javobgardan aliment undirish masalasi hal etilmagan.
Shu   kabi   javobgarlardan   bolalar   ta minoti   uchun   aliment   undirmaslik	
’
holatini Surxondaryo viloyati Termiz tuman sudi tomonidan 2000 yil 30 dekabrda
kо‘rilgan   da’vogar   Termiz   tuman   prokurori   javobgar   I.Gaybullayevaga   nisbatan
onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi fuqarolik ishida ham kо‘rish mumkin 3 2 .
Agar sud ota-onalik huquqidan mahrum  qilish haqidagi ishlarni kо‘rishda
ota-ona   (ulardan   biri)ning   harakatida   jinoyat   alomatlari   mavjudligini   aniqlasa,   bu
haqda prokurorga xabar berishi lozim.
Sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi sudning hal qiluv qarori
qonuniy   kuchga   kirgandan   keyin   uch   kun   ichida   ushbu   qarorning   kо‘chirmasini
bolaning   tug‘ilganligi   davlat   tomonidan   rо‘yxatga   olingan   fuqarolik   holati
dalolatnomalarini qayd etish organiga yuborishi shart.
2. 2 . Ota-ona va bolalarning mulkiy  huquq va majburiyatlari  va
bolalarning alohida  hamda  umumiy mol-mulki  .
Ilgari amalda bо‘lgan О‘zbekiston SSRning Nikoh va oila kodeksida (1969
yil 1 oktabr) bolalarning mulkiy huquqlari tо‘g‘ risida tegishli normalar yо‘q edi.
2   Ўзбекистон   Республикаси   Бош   Прокуратурасининг  2001  йил  1- ярим   иш   режасининг  4  бўлим  4- бандига  
асосан   мамлакат   миқёсида   ота - оналик   ҳуқуқидан   маҳрум   қилиш   ишларини ....  умумлаштириш   материаллари  
2001  йил  2  май . - Т ., 1- бет . Bolalarning   mulkka   bо‘lgan   hu quqlarini   himoya   qilishda   ayrim   murakkab
qiyinchiliklarni   vujud ga  kelardi.   Faqat  yangi   Oila  kodeksini   qabul  qilinishi   bilan
bu muammo oila qonunchiligida о‘zining ijobiy yechimini topdi.
Ota-ona hamda bolalarning mulkiy huquq va majburiyatlari amaldagi Oila
kodeksining   13-bobi,   90-95-moddalari   bilan   tartibga   solinadi.   Bu   qoidalar   oila
qonunchiligida yangilik bо‘lib hisoblanadi.
Oila   kodeksining   90-moddasiga   binoan   ota-ona   hayotligida   bolalar
ularning mol-mulkiga nisbatan mulkdor bо‘lish huquqiga ega emas.
Ota-ona ham voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkiga nisbatan mulkdor
bо‘lish huquqiga ega emas.
Ota-ona va bolalarning ular о‘rtasidagi umumiy mol-mulkka bо‘lgan mulk
huquqi   О‘zbekiston   Respublikasining   Fuqarolik   kodeksi   18-bobi   216-227-
moddalari bilan tartibga solinadi.
Avvalgi kodeksda umumiy ikki xil: hissalarga bо‘linadigan (hissalik mulk)
yoki   hissalarga   bо‘linmaydigan   (birgalikdagi   mulk)   deb   ajratilgan   edi   (128-
moddasining   2-qismi).   Yangi   kodeksda   bunday   ajratish   saqlab   qolindi.   Lekin
«hissa» - «ulush» degan atama bilan almashtirildi.
Umumiy   mulk   tushunchasi   faqat   atamani   о‘zgartirish   bilan   cheklanmadi,
mulk   egalarining   tarkibiy   qismi,   uning   vujudga   kelish   asoslari,   unga   nisbatan
egalik   qilish,   undan   foydalanish,   uni   tasarruf   qilish   huquqlarini   belgilashga
qaratilgan yangi qoidalar bilan tо‘ldirildi.
Voyaga yetmagan bolalar о‘z ota-onasidan va boshqa shaxslardan qonunda
nazarda   tutilgan   miqdorda   va   tartibda   ta’minot   olish   huquqiga   ega.   Voyaga
yetmagan   bolalar   ta’minoti   uchun   olingan   mablag‘,   pensiya,   nafaqa   uning   otasi
yoki   onasi   tasarrufida   bо‘lib,   bolaning   ta’minoti,   tarbiyasi   va   ta’lim   olish   uchun
sarflanishi kerak.
Voyaga yetmagan bolalarning mol-mulkini tasarruf etishga doir vakolatlar
amalga   oshirilayotganda   fuqarolik   qonun   hujjatlarida   belgilangan   qoidalar
qо‘llaniladi. Voyaga   yetmagan   bolalar   о‘z   ish   haqi,   stipendiyasi   va   boshqa
daromadlarini tasarruf etish, fan, adabiyot, san’at bobidagi asarlari, ixtirolari yoxud
о‘z   intellektual   faoliyati   samaralarini,   shuningdek,   qonun   bilan   qо‘riqlanadigan
boshqa   mualliflik   huquqini   amalga   oshirish,   qonunga   muvofiq   kredit
muassasalariga   omonatlar   qо‘yish   va   ularni   tasarruf   etish   hamda   qonunda
belgilangan   (FKning   29-moddasi   2-qismi)   mayda   maishiy   bitimalarni   tuzishni
mustaqil amalga oshirishlari mumkin [ 4
.
  Oila   kodeksini   91-moddasiga   binoan,   ota-ona   va   bolalarning   alohida-
alohida   mulki   bо‘lishi   mumkin   va   birga   yashab   turganda   ular   bir-birlarining
roziligi bilan bunday mulkka egalik qilishlari va undan foydalanishlari mumkin.
Bolalar   mulkdorlik   huquqiga   ega.   Bu   holat   bolaga   b о ‘lgan   e’tibor   uni
huquqining mustaqil subyekti ekanligini anglatadi.
Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkka   b о ‘lgan   huquqlari   yig‘ma
xarakterga   ega   b о ‘lgan   huquqlar   b о ‘lib,   ularni   har   biriga   Oila   kodeksida   alohida
e’tibor beriladi. Bularni ichida birinchi navbatda har bir voyaga yetmagan bolalar
о ‘z   ota-onasidan   va   boshqa   shaxslardan   qonunda   nazarda   tutilgan   miqdorda   va
tartibda   ta’minot   olish   huquqiga   ega   ekanligi   yotadi.   О ‘zbekiston   Respublikasi
Konstitusiyasi   64-moddasiga   binoan,   ota-onalar   о ‘z   farzandlarini   voyaga
yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
Bunday huquqlarni berilishi bolalarni muhim hayotiy ehtiyoji (oziq-ovqat,
kiyim-kechak, turar joy va boshqalar) birinchi navbatda ot-onalari, oilasi yoki uni
о ‘rnini bosuvchi oila a’zolari tomonidan bajariladi.
Oilada bolalarga ta’minot berishlikni bir qancha manbalari mavjud. Ularga
voyaga yetmagan bolalarni normal hayotiy ehtiyojini qondirish uchun ota-onasini,
farzandlikka   oluvchilarga   ish   haqini   ma’lum   qismini   qaratishi;   ularga   tegishli
b о ‘lgan   alimentlar,   agar   ota-onalar   (ulardan   biri)   uni   moddiy   ta’minotidan   xabar
olmasa;   qonun   y о ‘li   bilan   bolalarga   tegishli   b о ‘lgan   pensiyalar,   har   xil   nafaqalar
undiriladi. Voyaga   yetmagan   bolalar   ta’minoti   uchun   olingan   mablag‘,   pensiya,
nafaqa   uning   otasi   yoki   onasi   tasarrufida   b о ‘lib,   bolaning   ta’minoti,   tarbiyasi   va
ta’lim olishi uchun sarflanishi kerak.
Quyidagi asoslar bolalarning mol-mulkka huquqlarini kelib chiqishga asos
b о ‘lishligi   mumkin   :   mayda   maishiy   bitimlar   tuzish,   kichik   tadbirkorlik   yuritish;
hadya   shartnomasini   tuzish;   ish   haqidan;   stipendiyasidan;   fan,   san’at   va   adabiyot
b о ‘yicha q о ‘lga kiritilgan yutuqlari va ixtiro yaratgan b о ‘lsa, undan foydalanishdan
tushgan   daromaddan;   merosdan;   banklarga   q о ‘yilgan   omonatlardan   mol-mulk
orttirish mumkin.
Voyaga   yetmagan   bolalar   о ‘zlariga   tegishli   b о ‘lgan   mol-mulkni   о ‘zlari
tasarruf   qilolmasliklari   mumkin.   Bunday   hollarda   ularga   ota-onalari   va   boshqa
qonuniy vakillari yordam beradilar. Demak, ota-onalar oilada bolalarini mulkdorlik
his-tuyg‘usi   asosida   tarbiyalashlari   lozim.   mulkdor   о ‘z   mol-mulkidan
foydalanayotganda   boshqalarning   huquqlari   va   qonuniy   manfaatlariga   putur
yetkazmasligi,   о ‘zining   ustunlik   mavqeini   suiiste’mol   qilmasligi,   fuqaroning
hayoti va sog‘lig‘iga, atrof-tabiiy muhatga zarar yetkazmasligi kerak.
  Amaldagi   Oila   kodeksini   92-moddasiga   binoan,   ota-ona   va   о ‘n   t о ‘rt
yoshga   t о ‘lgan   voyaga   yetmagan   bolalar   о ‘rtasida   qonunda   belgilangan   tartibda
umumiy mulk huquqi vujudga kelishi mumkin.
Ota-ona   va   voyaga   yetmagan   bolalar   umumiy   mol-mulkni   vujudga
keltirish t о ‘g‘orisida kelishuv tuzishlari mumkin.
Ota-ona   va   voyaga   yetmagan   bolalarning   umumiy   mol-mulkka   egalik
qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi fuqarolik qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Oilada ota-ona va bolalarning birga yashaganligi turmush tarzi tufayli ular
о ‘rtasida umumiy mulk b о ‘lishligi mumkin.
Umumiy   mulk   huquqi   faqat   о ‘n   t о ‘rt   yoshga   t о ‘lgan   voyaga   yetmagan
bolalar   bilan   ota-onalari   о ‘rtasida   tuzilgan   bitim   yoki   kelishuv   asosida   vujudga
keladi. Umumiy   mulk   b о ‘yicha   bolalar   va   ota-onalar   о ‘rtasida   vujudga   kelishi
mumkin   b о ‘lgan   munosabatlar   Fuqarolik   kodeksining   216-227-moddalarida
nazarda tutilgan qoidalar asosida tartibga solinadi.
Olti   yoshdan   о ‘n   t о ‘rt   yoshgacha   b о ‘lgan   kichik   yoshdagi   bolalar
quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqlidirlar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2)   tekin   manfaat   k о ‘rishga   qaratilgan,   notarial   tasdiqlashni   yoki   davlat
r о ‘yxatidan  о ‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlar;
О ‘n t о ‘rt yoshdan   о ‘n sakkiz yoshgacha b о ‘lgan voyaga yetmaganlar ota-
onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarning roziligisiz quyidagilarni mustaqil
ravishda amalga oshirishga haqli:
1)  о ‘z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2)   fan,   adabiyot   va   san’at   asarining,   ixtironing   yoxud   о ‘z   intellektual
faoliyatining qonun bilan q о ‘riqlanadigan boshqa natijasi muallifi huquqini amalga
oshirish;
3)   qonunga   muvofiq,   kredit   muassasalariga   omonatlar   q о ‘yish   va   ularni
tasarruf etish;
ota-ona   bilan   bolalar   о ‘rtasidagi   mol-mulk   mulkdorlardan   har   birining
mulkiy   huquqiga   k о ‘ra,   ularning   lushi   aniqlanib   q о ‘yilgan   b о ‘lishi   yoki   bunday
ulushlar aniqlanmay q о ‘yilgan b о ‘lishi mumkin.
  О ‘zbekiston   Respublikasi   Konstitusiyasining   36-moddasiga   asosan,   har
bir   shaxs   mulkdor   b о ‘lish   huquqiga   ega.   Shaxsning   mulkdorlik   huquqi
cheklanmaydi,   unga   mutloq   huquq   sifatida   beriladi.   Bu   huquq   shaxsning   yoshi
bilan cheklanmaydi. K о ‘pchilik qatori voyaga yetmagan bolalar ham xususiy mulk
egasi b о ‘lishlari mumkin.
Mamlakatimizda   barcha   fuqarolarga   amaldagi   qonunlar   bilan   man
etilmagan   har   qanday   shartnomalarni   tuzish   huquqi   berilgan.   Ota-onalar   ham   о ‘z
bolalari   bilan   shunday   shartnomalar   tuzishlari   mumkin.   Hayotda   ota-onalar   bilan
bolalar  о ‘rtasida k о ‘pincha hadya shartnomasi tuziladi. Bola   о ‘ziga   tegishli   b о ‘lgan   mulkdan   olgan   daromadiga   ham   mulkdor
b о ‘lishi mumkin.
О ‘n   olti   yoshga   t о ‘lgan   voyaga   yetmagan   bolalar   mehnat   shartnomasi
b о ‘yicha   ishlab   yoki   ota-onasi,   farzandlikka   oluvchilar   yoxud   homiysining
roziligida   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   shug‘ullanib   xususiy   mulk   orttirishlari
mumkin.
Bola   xususiylashtirish   tufayli   olgan   uyga,   kvartiraga   (ularni   qismiga)
xususiy mulkdor b о ‘lishi mumkin. Xususiylashtirish tufayli berilgan uylar nafaqat
voyaga   yetgan   bolalarga   shuningdek,         oila   a’zolari   hisoblangan   14   yoshdan   18
yoshga   t о ‘lmagan   voyaga   yetmagan   bolalarga   ham   о ‘tishi   mumkin.   Agar   uyda
faqat   voyaga   yetmagan   bolalar   yashasalar   u  holda   vasiylik   va  homiylik   organlari
ularni bolalarni nomiga hujjatlashtirib berishga yordam beradilar.
Voyaga   yetmagan   bolalarning   kundalik   ehtiyojlarini   qondirishga   xizmat
qiladigan   shaxsiy   foydalanishdagi   buyumlari,   kiyim-bosh,   poyabzal,   ishlab
chiqarish qurol va aslahalari,   о ‘quv anjomlar va boshqalar ularning xususiy mulki
hisoblanadi.
  Fuqarolik qonunchiligi bolalarga о‘z mulkidan mustaqil ra vishda tasarruf
etish   huquqini   beradi.   Bolalarning   bu   imkoniyatla   ri   ularning   yoshiga   ham
Fuqarolik kodeksining tegishli moddalari bilan belgilanadi.
Hozirgi   vaqtda   ayrim   voyaga   yetmagan   bolalar   muruvvat   uylarida
istiqomat   vaqtlarida   ularning   nomlariga   jamg‘arma   banklariga   pul   mablag‘lari
qо‘yish   an’anaga   aylanib   bormoqda.   Ularning   bu   mablag‘larini   muhofaza   qilish,
ularni   boshqarish   va   tasarruf   etish   masalalari   vasiylik   va   homiylik   organlari
tomonidan hal qilinishi lozim.
Voyaga   yetmagan   bolalar   nomiga   ota-onalari   va   boshqa   shaxslar
tomonidan   qо‘yilgan   mablag‘larni   boshqarish   va   tasarruf   etish   Fuqarolik   kodeksi
qoidalari asosida amalga oshiriladi.
Voyaga   yetmagan   bolalar   nomiga   qо‘yilgan   pul   mablag‘lari,   bolalar   о‘n
tо‘rt   yoshga   kirgunga   qadar   ularning   ota-onalari   yoki   boshqa   qonuniy   vakillari
tomonidan   tasarruf   etilishi   mumkin.   Ular   о‘n   tо‘rt   yoshga   tо‘lgandan   keyin   esa, faqat о‘zlari tomonidan ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillarning roziligi bilan
tasarruf etilishi mumkin.
Kichik   yoshdagi   bolalar   (14   yoshga   tо‘lmagan   voyaga   yetmaganlar)   olti
yoshdan   о‘n   tо‘rt   yoshgacha   bо‘lganlar:   mayda   maishiy   bitimlar   tuzish,   tekin
manfaat   kо‘rishga   qaratilgan,   notarial   tasdiqlashni   yoki   davlat   rо‘yxatidan
о‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlarni tuzishlari mumkin.
Mayda maishiy bitimlar tushunchasi aniq bо‘lmasligi ham mumkin, chunki
ularning   har   gal   ayniqsa   bizning   davrimizda   ashyoni   qadri   va   uning   bahosi   tez
о‘zgarib   turmoqda.   Sо‘zsiz   har   bir   oilada   bolani   moddiy   ta’minlash   darajasi
о‘zgarishi   tufayli   uni   qondirish   ham   о‘zgarib   bormoqda.   Uni   belgilashda   ota-
onaning madaniyati, oila pedagogikasi va ularni maqsadi oxirgi о‘rinda turmaydi.
Shuning   uchun   kundalik   hayotda   mayda   maishiy   bitimlar   tushunchasi   kam
uchramoqda.
Ota-ona   va   voyaga   yetmagan   bolalar   о ‘rtasida   kelib   chiqqan   mulkiy
nizolar sud tomonidan umumiy asoslarda hal qilinadi.
О ‘n   t о ‘rt   yoshga   t о ‘lmagan   kichik   yoshdagi   voyaga   yetmagn   bolalar   о ‘z
huquqlarini   sudda   himoya   qila   olmaydilar.   Ularning   ota-onalari   esa,   nizo
munosabati bilan ishda taraf sifatida ishtirok etganliklari tufayli, voyaga yetmagan
bolalarning qonuniy vakili sifatida ishtirok eta olmaydilar. Shuning uchun, kichik
yoshdagi   bolalarning   mulkiy   huquqlarini   himoya   qilish   vasiylik   va   homiylik
organlari tomonidan qonuniy vakil sifatida amalga oshiriladi.
Muomalaga   layoqatsiz   fuqaro   shaxsini,   uning   qonuniy   huquq   va
manfaatlarini himoya qilish uchun, shuningdek qonunda nazarda tutilgan hollarda
mulkiy huquqlarini qо‘riqlash uchun vasiylik va homiylik belgilanadi.
Vasiylik shundan  iboratki, bunda  muomalaga  layoqatsiz  shaxs  – о‘n tо‘rt
yoshga   tо‘lmagan   fuqarolar,   ruhiy   kasal   va   aqli   zaiflar   nomidan   vasiy   sifatida
harakat   qiladi   hamda   о‘zining   harakatlari   bilan   vasiylikka   olingan   shaxs   uchun
huquq va majburiyatlar tug‘diradi.
Homiylikda homiylar qisman muomala layoqatiga ega bо‘lgan shaxslarga
(о‘n   tо‘rt   yoshdan   о‘n   sakkiz   yoshgacha   bо‘lgan   fuqarolarga)   о‘z   huquqlarini amalga   oshirish,   majburiyatlarni   bajarishda   yordam   kо‘rsatadilar,   shuningdek
ularni   uchinchi   shaxslarning   ba’zan   bо‘lishi   mumkin   bо‘lgan   yomon   niyatli
harakatlaridan saqlaydilar. Homiylik ba’zi hollarda jismoniy kamchiliklari bо‘lgan,
masalan,   kо‘zi   ojiz   (kо‘rlik),   mayiblik   sababli   о‘z   huquqlarini   о‘zlari   amalga
oshira   olmaydigan   va   himoya   qila   olmaydigan   tо‘la   muomala   layoqatiga   ega
bо‘lgan   shaxslarga   nisbatan   ham   belgilanadi.   Bunday   shaxslarga   nisbatan
homiylikning vazifasi huquqlar olish yoki ularni amalga oshirish bilan bog‘liq turli
harakatlarni ular uchun bajarishdan iborat.
Bolaning   ota-onasi   olti   oydan   ortiq   muddatda   bо‘lmagan   hollarda,   agar
bolaning manfatlari uchun zarur bо‘lsa, ularga nisbatan ham vasiylik va homiylik
belgilanadi 1 .
Mahalliy organlar vasiylik va homiylik organlari b о ‘la oladi. Ular voyaga
yetmaganlarga   nisbatan   vasiylik   harakatlarini   amalga   oshirishni   yosh   bolalarga
nisbatan   xalq   ta’lim   b о ‘limlariga,   ruhiy   kasal   va   aqli   zaiflarga   nisbatan   sog‘liqni
saqlash   b о ‘limlariga,   vasiylikka   olinuvchilarning   boshqa   toifalariga   nisbatan   esa
ijtimoiy ta’minot b о ‘limlariga yuklaydilar. Vasiylik va homiylik qishloq joylarida
fuqarolik yig‘inlari tomonidan belgilanadi.
О ‘zbekiston   Respublikasidan   tashqarida   yashaydigan,   ota-onasining
qaramog‘idan   mahrum   b о ‘lgan   О ‘zbekiston   Respublikasining   voyaga   yetmagan
fuqarolariga   va   sog‘lig‘i   tufayli   о ‘z   huquqini   mustaqil   ravishda   amalga   oshira
olmaydigan,  о ‘z majburiyatlarini bajara olmaydigan  О ‘zbekiston Respublikasining
voyaga   yetmagan   fuqarolariga   vasiylik   va   homiylik   faoliyatini   amalga   oshirish
О ‘zbekiston   Respublikasining   konsullik   idoralari   zimmasiga   yuklanadi.   Agar
vasiylikka   olinuvchining   mulki   u   turgan   joyda   b о ‘lmasa,   ikki   vasiy:   biri   –   uning
о ‘ziga   nisbatan,   ikkinchisi   –   vasiylikka   olingan   shaxsning   mulkiga   nisbatan
tayinlanishi mumkin.
Ota-onalar vasiylik va homiylik vazifalariga alohida tayinlanmay, vasiylik
va homiylik qonun b о ‘yicha bajaradilar. Ota-onalari b о ‘lmagan taqdirda yoki ular
amalda   bu   vazifani   birorta   sabab,   masalan,   qamoqda   yoki   shifoxonada   b о ‘lishi
tufayli   bajara   olmasalar   yoki   ota-onalik   huquqidan   mahrum   b о ‘lgan   b о ‘lsalar, vasiylik   va   homiylik   organlari   vasiy   va   homiyni,   birinchi   navbatda,   vasiylikka
olinuvchiga yoki homiy tayinlanayotganga yaqin shaxslardan biriga tayinlaydi.
Muomalaga   layoqatsiz   yoki   muomala   layoqati   cheklangan   shaxslar,   sud
tomonidan   ota-onalik   huquqlaridan   mahrum   qilinganlar   yoki   ota-onalik   huquqi
cheklanganlar   sobiq   farzandlikka   oluvchilarning   farzandlikka   olganligi   Oila
kodeksining   169-moddasiga   muvofiq   bekor   qilingan   shaxslar   (ya’ni,   о ‘z
zimmalaridagi   majburiyatlarni   bajarishdan   b о ‘yin   tovlayotgan   yoki   ularni   lozim
darajada   bajarmayotgan,   ota-onalik   huquqini   suiiste’mol   qilayotgan,   farzandlikka
olinganlarga   nisbatan,   shafqatsizlik   bilan   muomalada   b о ‘layotgan,   muttasil
ichkilikbozlik   yoki   giyohvandlikka   mubtalo   b о ‘lgan   shaxslar)   qonun   bilan
zimmalariga yuklangan majburiyatlarni lozim darajada bajarmaganliklari yoki   о ‘z
huquqlarini   suiiste’mol   qilganliklari   uchun   vasiylik   (homiylik)   vazifalaridan
chetlatilgan   shaxslar,   ruhiy   yoki   narkologik   muassasalarda   r о ‘yxatda   turganlar,
qasddan  sodir   etgan jinoyati   uchun ilgari  hukm   qilingan shaxslar   vasiy  va homiy
qilib tayinlanishi mumkin emas 1
.
Vasiy   va   homiyning   asosiy   vazifasi   vasiylikka   olinuvchining   shaxsi   va
mulki   yuzasidan   g‘amxо‘rlik   qilishdan,   vasiylikka   olinuvchining   manfaatlarini
qо‘riqlashdan iborat. Binobarin, vasiylikka oluvchi о‘ziga ishonilgan mulkdan о‘zi
uchun hech qanday foyda olmasligi lozim.   U vasiylikka olingan shaxsni asrash va
uning mulkini idora etish xarajatinigina undirishga haqli. Umumiy qoida b о ‘yicha
vasiylik va homiylik vazifalari bepul bajariladi. Vasiy va homiy  о ‘z vasiyligi yoki
homiyligidagi   shaxsga   ta’minot   berishga   majbur   emas.   Vasiy   va   homiyning   о ‘z
vasiyligi   yoki   homiyligidagi   shaxsning   ta’minoti   uchun   qilgan   xarajatlari   qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda ushbu shaxsning mablag‘i hisobidan qoplanadi, bu
mablag‘   yetarli   b о ‘lmagan   taqdirda   esa,   uning   ta’minoti   uchun   vasiylik   va
homiylik organlari nafaqa tayinlashi mumkin.
Vasiy   vasiylikka   olingan   shaxs   tomonidan   bitimlar   tuzishga   haqli,   lekin
vasiylikka olinuvchining mulkiy ahvoliga yomon ta sir etadigan bitimlar tuzishda’
vasiylik   organlarining   roziliklari   bilan   ish   qilish   lozim.   Notarial   guvohlantirishni
talab   qiladigan   shartnomalar   tuzish,   vasiylikka   olingan   shaxsga   qarashli   mulkiy huquqlardan voz kechish, mulkni taqsimlash va shu kabi harakatlar uchun vasiylik
organlarining   roziligi   zarur.   Yosh   bolalarga   qarashli   imoratlarni   sotish   uchun
vasiylik organlaridan maxsus ruxsat olinishi kerak.
Vasiy vasiylikka olingan shaxsning   о ‘zi  bilan va uning nomidan   о ‘zining
yaqin kishilari bilan bitimlar tuza olmaydi, chunki bunda vasiylikka olinuvchining
manfaatlariga zarar keltirib,  о ‘ziga yaqin kishilarning manfaatlariga ustunlik berish
havfi bor.
Vasiy   voyaga   yetmaganlarning   tarbiyalanishlari,   sog‘liklari   haqida
g‘amx о ‘rlik   qilishga   va   ular   bilan   birga   turishga   majbur.   Ruhiy   kasallarning
vasiylari esa, ularni davolash va sog‘liklariga muvofiq sharoitda asrash tadbirlarini
ta’minlashlari lozim.
Homiylar   g‘amx о ‘rlik   qilish   uchun   о ‘zlariga   ishonilgan   shaxslarga,
ularning   huquq   va   majburiyatlarini   amalga   oshirishlarida   yordam   k о ‘rsatadilar,
ularni uchinchi shaxslarning yomon niyatli harakatlaridan saqlaydilar. Bitim tuzish
uchun   vasiylik   va   homiylik   organlarining   roziliklari   talab   qilinmagan   hollarda,
bitimlar tuzishga rozilik bera oladilar.
Vasiylar   va   homiylar   о ‘z   himoyalaridagi   shaxslarning   huquq   va
manfaatlarini   har   qanday   shaxslar   bilan   munosabatlarda,   shu   jumladan,   sudlarda
ham maxsus vakolatlarsiz himoya qila oladilar (FK, 32-modda).
Vasiylik   va   homiylik   bilan   bog‘liq   b о ‘lgan   munosabatlarga   oid   asosiy
qoidalar   Oila   kodeksi   hamda   vasiylik   va   homiylik   organlari   t о ‘g‘risidagi   Nizom
bilan tartibga solinadi.
Umumiy   qoida   b о ‘yicha,   fuqarolar   18   yoshga   t о ‘lib,   t о ‘liq   muomala
layoqatiga   ega   b о ‘lgach,   xususiy   tadbirkorlik   bilan   shug‘ullanishga   haqli.   Biroq
FKning   28-moddasiga   asosan   16   yoshga   t о ‘lgan   voyaga   yetmagan   shaxs   mehnat
shartnomasi   b о ‘yicha   ishlayotgan   b о ‘lsa,   yoki   ota-onasi,   farzandlikka   oluvchilari
yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
b о ‘lsa, u t о ‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga   yetmagan   shaxsni   t о ‘la   muomalaga   layoqatli   deb   e’lon   qilish
(emansipatsiya)   ota-onaning,   farzandlikka   oluvchilarning   yoki   homiyning   roziligi bilan   vasiylik   va   homiylik   organining   qaroriga   muvofiq   yoxud   bunday   rozilik
b о ‘lmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka
oluvchilar   va   homiy   emansipatsiya   qilingan   voyaga   yetmaganning   majburiyatlari
b о ‘yicha,   xususan,   u   yetkazgan   zarar   oqibatida   kelib   chiqqan   majburiyatlar
b о ‘yicha,   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   bog‘liq   majburiyatlar   b о ‘yicha   javobgar
b о ‘lmaydilar.   Emansipatsiya   qilingan   voyaga   yetmagan   tadbirkorga   nisbatan
FKning 27-moddasi 1-2-bandi q о ‘llanilmaydi.
Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish
О ‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodeksining   38-moddasiga   va
Fuqarolik   holati   dalolatnomalarini   qayd   etish   Qoidalariga[137]   asosan,   quyidagi
fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerak:
1. Tug‘ilish.
2.  О ‘lim.
3. Nikoh tuzilganligi.
4. Nikohdan ajralish.
Farzandlikka   olish,   otalikni   belgilash,   familiya,   ism   va   ota   ismini
о ‘zgartirish,   jinsning   о ‘zgartirilishi   kabi   faktlar   yuqorida   sanab   о ‘tilgan   fuqarolik
holati hujjatlariga tegishli  о ‘zgartirishlar kiritish y о ‘li bilan ifodalanadi.
Fuqaroning   shaxsiy   hayotdagi   hamda   uning   jamiyatdagi   huquqiy   holati
(fuqarolik   holati)   uchun,   uning   fuqarolik   huquqi   va   oila   huquqining   subyekti
sifatida   tanilishi   uchun   ahamiyatli   hisoblangan   yuqoridagi   faktlar   davlatning
tegishli organlari tomonidan r о ‘yxatga olinadi (qayd qilinadi).
Fuqaroning   tug‘ilish   faktini   r о ‘yxatga   olish   mazkur   fuqaroga   nisbatan
fuqarolik huquq layoqatining vujudga kelganligini va bolaning ma’lum ota-onadan
tug‘ilganligini belgilash uchun zarur. Fuqaroning faqat ma’lum yoshga t о ‘lgandan
s о ‘ng   muomala   layoqatiga   ega   b о ‘lganligi   sababli   tug‘ilish   faktini   olish   mazkur
fuqaroga   FHDYO   b о ‘limi   fuqarolik   muomala   layoqatining   vujudga   kelganligini
belgilash uchun ham ahamiyatlidir. Bolaning tug‘ilishi t о ‘g‘risidagi ariza FHDYO
organiga bir  oylik muddat ichida bolaning ota-onasi  yoki  ulardan biri tomonidan,
alohida hollarda esa, q о ‘shnilari, qarindoshlari, tibbiyot muassasalari ma’muriyati, ichki   ishlar   yoki   vasiylik   va   homiylik   organlari   tomonidan   berilishi   mumkin.
Tug‘ilish t о ‘g‘risidagi ariza bola   о ‘lik tug‘ilgan taqdirda ham berilishi shart.   О ‘lik
tug‘ilgan   bola   tug‘ilgandan   keyin   24   soat   ichida   FHDYO   idorasida   qayd   etilishi
kerak.
Farzandlikka   olish   fakti   shahar   (tuman)   hokimligi   tomonidan   chiqarilgan
qarorga   binoan   r о ‘yxatdan   о ‘tkaziladi.   Farzandlikka   olinuvchining   nasabi   va   ota
ismi   sifatida   farzandlikka   oluvchining   nasabi   va   ismi   k о ‘rsatilishida   yoki
farzandlikka oluvchi er va xotin bolaning ota-onalari sifatida yozilishida bolaning
tug‘ilishi   t о ‘g‘risida   yozilgan   ma’lumotlarga   tegishlicha   о ‘zgartirishlar   kiritiladi.
Farzandlikka   olishning   bekor   qilinishi   ham   shahar   (tuman)   hokimliklari   qarori
bilan rasmiylashtiriladi va FHDYO idorasida qayd etiladi.
Fuqarolar familiya, ism va ota ismlarini   о ‘zgartirish t о ‘g‘risida 16 yoshga
t о ‘lganlaridan  s о ‘ng  FHDYO  idoralariga murojaat   qilishlari   mumkin. Fuqaroning
ishi   tergovda   yoki   u   sudlangan   b о ‘lsa,   shuningdek   davlat   hokimiyati   idoralari
norozilik   bildirsa,   FHDYO   idoralarida   nasab   va   ismlarning   о ‘zgartirilishiga   y о ‘l
q о ‘yilmaydi va bu sud tomonidan hal etiladi.
Otalikni belgilash nikohda b о ‘lmagan ota-onadan tug‘ilgan bolaga otalikni
belgilash   ota   va   onasi   (agar   otasi   voyaga   yetmagan   b о ‘lsa,   unda   uning   ota-onasi
yoki   qonuniy   vakili)   tomonidan   berilgan   birgalikdagi   ariza   asosida   FHDYO
organida   amalga   oshiriladi.   Otalikni   belgilashda   ota-onaning   shaxsan   ishtiroki
talab   etiladi.   10   yoshga   t о ‘lgan   bolaga   nisbatan   otalik   uning   roziligi   bilan
belgilanadi.
FHDYO   organi   otalikni   belgilash   haqidagi   ariza   asosida   tug‘ilganlik
haqidagi dalolatnoma yozuviga tegishli  о ‘zgartirishlar kiritadi.
Agar otalik belgilangan shaxs nikoh tuzgan b о ‘lsa, u holda FHDYO organi
nikoh   tuzilganligi   va   bolalarining   tug‘ilganligi   haqidagi   dalolatnoma   yozuvlariga
tegishli   о ‘zgartirishlar   kiritadi,   shuningdek   otalikning   belgilanganligi   haqida
ma’lumotnoma beradi.
Fuqaroning   tug‘ilishi,   nikohga   kirishi,   nikohning   bekor   qilinishi,
farzandlikka   olinishi,   familiya   ism   va   ota   ismining   о ‘zgartirilishi,   fuqaroning о ‘limi   faktlarini   qayd   etish   О ‘zbekiston   Respublikasi   Oila   kodeksi   hamda
О ‘zbekiston   Respublikasi   shahar   va   tuman   hokimliklari   fuqarolik   holatlari
dalolatnomalarini   yozish   b о ‘limlariga   hamda   о ‘zini   о ‘zi   boshqarish   idoralarida
fuqarolik   holati   dalolatnomalarini   qayd   etish   Qoidalariga   muvofiq
rasmiylashtiriladi.
Ota-ona   hamda   bolalarning   aliment   huquqi   va   majburiyatlari   aliment
majburiyatlarini   birinchi   toifasiga   kiradi.   Ota-onalar   va   bolalar   boshqa
qarindoshlari   bо‘lish   bо‘lmasliklaridan   qat’iy   nazar   bir-birlariga   moddiy  ta’minot
berishga majburlar.
Ota-onalarni   voyaga   yetmaganlarga   aliment   tо‘lash   majburiyatni   asosi
bо‘lib,   ota-onalar   va   bolalar   о‘rtasidagi   qon-qarindoshlik   va   voyaga   yetmagan
bolalarni   mavjud   bо‘lishligi.   Ishlashligi   yoki   ishla masligidan   qat’iy   nazar   18
yoshga tо‘lmagan bolalar voyaga yetmagan bo la bо‘lib hisoblanadilar.
Oila   kodeksini   96-moddasiga   binoan   ota-ona   voyaga   yetmagan   bo lalariga
ta’minot berishi shart.
Voyaga yetmagan bolalariga ta’minot berish majburiyatini ix tiyoriy ravishda
bajarmagan ota (ona) dan sudning hal qiluv qarori ga asosan aliment undiriladi.
Voyaga   yetmagan   bolalarga   aliment   t о ‘lash   haqida   ota-ona   о ‘rtasi da
kelishuv   b о ‘lmaganda   yoki   aliment   ixtiyoriy   ravishda   t о ‘lanmaganda   va   ota-
onadan biortasi ham aliment undirish t о ‘g‘risida sudga da’vo ariza bilan murojaat
qilmagan   hollarda,   vasiylik   va   homiylik   or ganlari   voyaga   yetmagan   bolaning
ta’minoti   uchun ota  yoki  onadan  qo nunda belgilangan  miqdorda aliment   undirish
t о ‘g‘risida da’vo q о ‘zg‘atishga haqlidir 5 [122]
.
Agar   voyaga   yetmagan   bolalariga   ta’minot   berish   hamda   haqida   ota-ona
о ‘rtasida kelishuv b о ‘lmasa, ularning ta’minoti uchun ali ment sud tomonidan ota-
onaning har oydagi ish haqi va (yoki) boshqa daromadining bir bola uchun t о ‘rtdan
bir qismi; ikki bola uchun uchdan bir qismi; uch va undan ortiq bola uchun yarmisi
miqdorida   undi riladi.   Bu   t о ‘lovlarning   miqdori   taraflarning   moddiy   yoki   oilaviy
ahvolini   va   boshqa   e’tiborga   loyiq  holatlarni   hisobga   olgan   holda   sud   tomonidan
kamaytirilishi   yoki   k о ‘paytirilishi   mumkin.   Har   bir   bola   uchun   undiriladigan aliment miqdori qonun hujjatlari bilan belgilangan eng kam ish haqini uchdan bir
qismidan kam b о ‘lmasligi kerak (Oila kodeksining 99-moddasi).
Bolalarning   ta’minoti   uchun   aliment   undirish . Amaldagi   О‘zbekiston
Respublikasining   Konstitusiyasi   64-moddasiga   muvofiq   ota-onalar   о‘z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga mujburdirlar.
Amaldagi   qonunda   voyaga   yetmagan   yoki   mehnatga   layoqatsiz   shaxs larni
moddiy   ta’minlashdan   bо‘yin   tovlash   uchun   jinoiy   javobgar lik   belgilangan.
О‘zbekiston   Respublikasi   Jinoyat   kodeksining   122-moddasiga   binoan,   moddiy
yordamga   muhtoj   bо‘lgan   voyaga   yetmagan   yoki   mehnatga   layoqatsi   shaxsni
moddiy   ta’minlashdan   bо‘yin   tovlash,   ya’ni   ularni   moddiy   jihatdan   ta’minlash
uchun sudning har qiluv qarori ga binoan undirilishi lozim bо‘lgan mablag‘ni jami
bо‘lib   uch   oydan   ortiq   muddat   mobaynida   tо‘lamaslik,   -   eng   kam   oylik   ish
haqining   ellik   barobarigacha   miqdorda   earima   yoki   uch   yilgacha   ahloq   tuzatish
ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi.
Ota-ona   voyaga   yetgan   mehnatga   layoqatsiz   yordamga   muhtoj   bolala riga
nisbatan   tegishli   majburiyatlari   Oila   kodeksining   100-mod dasida   belgilab
qо‘yilgan.
Voyaga   yetgan   mehnatga   layoqatsiz,   yordamga   muhtoj   bolalariga   aliment
tо‘lash   ota-onaning   majburiyatidir.   Tо‘lanadigan   aliment   miqdori   taraflarning
moddiy   va   oilaviy   ahvolini   hisobga   olib   qat’iy   summada   belgilanadi.   bunday
aliment oyma-oy tо‘lanadi.
Amaldagi   qonunda   voyaga   yetgan   mehnatga   layoqatsiz,   yordamga   muh toj
bolalariga aliment tо‘lashdan bosh tortgan ota-onaning javob garligi belgilangan. 
Oila kodeksining 109-moddasiga binoan, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli
bolalar mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj о‘z ota-onasiga ta’minot berishlari
va ular tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilishlari shart.
Qonun   bilan   mustahkamlangan,   mehnatga   layoqatli   voyaga   yetgan
bolalarning   о‘z   ota-onalariga   g‘amxо‘rlik   qilish   majburiyati,   birin chi   navbatda,
bolalarning   ma’naviy   burchi   va   vazifasi   hisoblanadi.   Mamalakatimizda   о‘zbek xalqida ota-onalarga g‘amxо‘rlik qilish bo lalarni muqaddas burchi hisoblanadi. bu
majburiyatni bolalar о‘z xohishlari bilan bajarib kelmoqdalar.
Moddiy   yordamga   muhtoj   mehnatga   layoqatsiz   ota-ona   foydasiga   aliment
undirilishi   vaqtida   ota-onaning   ham,   bolalarning   ham   moddiy,   oilaviy   sharoitlari,
shuningdek taraflarning e’tiborga loyiq barcha holatlari hisobga olinishi lozim.
Yordamga   muhtoj   mehnatga   layoqatsiz   ota-onaga   aliment   tо‘lash
tо‘g‘risidagi   da’vo   oiladagi   barcha   mehnatga   layoqatli   voyaga   yetgan   bo lalarga
nisbatan qо‘zg‘atilishi mumkin.
Oila kodeksining 111-moddasiga binoan, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli
bolalar   ota-onasining   kasalligiga   va   boshqa   uzrli   sabab larga   kо‘ra   qilinadigan
qо‘shimcha   harajatlarda   ishtirok   etishlari   shart.   Bu   qoida   qonunchilikda
yangilikdir. Har bir voyaga yetgan bola ning zimmasiga yuklatiladigan qо‘shimcha
harajatlarni   qoplash   sum masini   belgilashda   ularning   moddiy   sharoitlari   hisobga
olinadi.
2.3.Voyaga   yetmagan   bo lalarni   farzandlikka   va   bolalarni   oilaga
tarbiyaga olish qonunchiligi.
 Farzandlikka olish munosabatlarini tartib ga soluvchi huquqiy normalar ota-
onasi   bо‘lmagan   yoki   har   xil   sabab larga   kо‘ra   ular   tarbiyasidan   mahrum   bо‘lib
qolgan   bolalarga   oilaviy   tarbiyani   ta’minlab,   bolalar   huquq   va   manfaatlarini
qо‘riqlashga qaratilingandir.
Farzandlikka   olish   huquqiy   dalolatnoma   bо‘lib,   bunga   asosan   farzandlikka
oluvchilar   bilan   farzandlikka   olinuvchilar   о‘rtasida   ota-onalar   bilan   bolalar
о‘rtasidagi   kabi   huquqiy   munosabatlarni   vujudga   keltirishini   ilmiy-nazariy   ochib
berishdan iborat.
Mazkur   bobda:   farzandlikka   olish   tushunchasi,   uning   huquqiy   belgilari,
farzandlikka   oluvchilarga   qо‘yiladigan   talabalar,   far zandlikka   olishni   sir   saqlsha,
farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish masalalari yoritiladi.
Farzandlikka   olish   Oila   kodeksining   20-bobi,   151-172-mod dalari
О‘zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-son qarori   bilan   tasdiqlangan   «Voyaga   yetmagan   bo lalarni   farzandlikka   va   bolalarga
oilaga tarbiyaga olish (patronat) tо‘g‘risida Nizom» bilan tartibga solinadi.
Farzandlikka   olish   tufayli   bolalar   yangi   ota-onalarga   va   boshqa   qarindosh-
urug‘larga ega bо‘lib о‘zlarining ota-onalari  va qarindosh-urug‘lari bilan huquqiy
munosabatni tugallaydi.
Farzandlikka   olish   bu   huquqiy   munosabatni   vujudga   keltiruv chi   va   bekor
qiluvchi akt bо‘lib hisoblanadi.
Oila kodeksini  151-moddasini  1-qismiga binoan, farzandlik ka olishga faqat
voyaga   yetmagan   bolalarga   nisbatan   va   ularning   man faatlarinigina   qо‘llab   yо‘l
qо‘yiladi.
О‘zining   belgilangan   maqsadi   bо‘yicha   farzandlikka   olish   ins tituti   juda
insonparvar   institutdir.   U   о‘z   ota-onalaridan   mahrum   bо‘lgan   yoki   ayrim
sabablarga   kо‘ra   ota-ona   tarbiyasini   olaolmaydigan   bolalarga   normal   oilaviy
tarbiyani   ta’minlashga   qaratilgandir.   Farzandlikka   olish   tufayli   ota-onasini
yо‘qotgan   bola   boshqa   oila ga   joylashtirilib,   unga   oilaviy   tarbiya   beriladi.
Farzandlikka olinuvchilar farzandlikka oliuvchilar tufayli hamma masalalarda ota-
onasini о‘rnini bosadigan shaxslarga ega bо‘ladilar.
Farzandlikka   olish   tufayli   bolalari   bо‘lmagan   shaxslar   otalik   va   onalikdan
iborat bо‘lgan tabiiy ehtiyojlarini qondiradilar. Farzandlikka olish ayniqsa Ikkinchi
jahon   urushi   yillarida   juda   kо‘p   tarqalgan   bо‘lib,   fuqarolar   ota-onasidan   yetim
qolgan bolalarni о‘z bag‘rilariga olib ularga nisbatan mehribonlik qiladilar.
О‘zbekistondagi   kо‘pgina   bolalarni   о‘z   bag‘riga   olib   tarbiyalagan   oilalar
juda   kо‘p.   Jumladan,   rus,   о‘zbek,   qozoq,   qirg‘iz,   yahudiy,   tatar,   moldavan   va
boshqa   millatlarning   14   bolasini   о‘z   bag‘riga   olib,   ularni   bir-biriga   dо‘st,
mehribon,   aka-ukadek   qilib   о‘stirgan   oddiy   temirchi   Shomahmud   Shomaxmudov
va   uning   rafiqasi   Bahri   Akramo vaning   vatanparvarligi   juda   yuksakdir.   Vatan   va
xalq oldidagi bu olijanob ishlari uchun ular davlat tomonidan yuksak rag‘batlanti -
rildi. Toshkent shahri Xalqlar dо‘stligi maydonida ularga haykal о‘rnatildi. Bunday
mehribon ota-onalar jamiyatimizning fahridir 1
. Farzandlikka   olish   -   bu   о‘zganing   farzandini   о‘z   farzandiga   tenglashtirib
olishdir.   Farzandlikka   oluvchilar   bilan   farzandlik ka   olinganlar   о‘rtasida   tuqqan
ota-ona bilan bolalar о‘rtasidagi ka bi huquqiy munosabatlar vujudga keladi.
Farzandlikka   olish   farzandlikka   oluvchi   (va   uning   qarindoshlari)   hamda
farzandlikka olinganlar (va ularning bо‘lg‘usi avlodla ri) о‘rtasida qonunda ota-ona
va   bolalarga   nisbatan   belgilangan   qo nun   hujjatlarida   maxsus   kо‘rsatilgan   yoki
kо‘rsatilmaganligidan   qat’iy   nazar,   barcha   shaxsiy   va   mulkiy   huquq   hamda
majburiyatlarni vujudga keltiradi.
Farzandlikka   olish   juda   qadimiy   huquqiy   institut   bо‘lib,   ho zirgi   zamon
huquq   tizimida   о‘z   ifodasini   topgan,   ota-ona   vasiyli gidan   mahrum   bо‘lgan
bolalarni oilaga joylashtirishdan iborat.
Farzandlikka   olish   shartlari   deyilganda,   farzandlikka   olish   uchun   qonun
bilan   belgilangan   shaxslarning   roziliklari   tushunila di.   Ular   doirasiga   quyidagilar
kiradi: a) bolaning ota-onasi yoki ularning о‘rnini bosadigan shaxslarning roziligi,
b)   о‘n   yoshga   tо‘lgan   bolani   о‘zining   roziligi;   v)   agar   er-xotindan   bittasi
tomonidan   farzandlikka   olinayotgan   bо‘lsa   farzandlikka   olayotganni   eri   yoki   xo -
tini.
Bu   shartlarni   mohiyati   nimalardan   iborat.   Bu   shartlar   mazmu nini
nimalarning anglatadi.
Oila   kodeksini   159-moddasiga   binoan,   bolani   farzandlikka   olish   uchun
farzandlikka olinayotgan bola ota-onasining roziligi talab etiladi.
Ota-onaning bolaning farzandlikka olinishiga roziligi yozma shaklda bayon
etilishi kerak.
Oila   qonuniga   k о ‘ra   quyidagi   hollarda   ota-onaning   roziligi siz   farzandlikka
olishga y о ‘l q о ‘yiladi;
Ota-onaning kimligi noma’lum b о ‘lsa;
Ota-ona ota-onalik huquqidan mahrum qilingan b о ‘lsa;
Ota-ona  muomalaga   layoqatsiz,   bedarak   y о ‘qolgan   deb   topilgan   yoki   vafot
etgan deb e’lon qilingan b о ‘lsa; Ota-ona   bir   yildan   ortiq   muddat   davomida   bolalar   yoki   davo lash
muassasalaridagi bolalardan uzrli sabablarsiz xabar olmagan b о ‘lsa.
Farzandlikka   olishni   navbatdagi   sharti   b о ‘lib,   о ‘n   yoshga   t о ‘lgan   bolani
farzandlikka olish uchun uning roziligi talab qilinadi.
Farzandlikka   olish   uchun   bolaning   roziligi   vasiylik   va   ho miylik   organi
tomonidan aniqlanadi 1  
Farzandlikka   olishda   bolani   farzandlikka   olishga   b о ‘lgan   mu nosabatini
aniqlash   muhim   ahamiyatga   ega   b о ‘lib   uni   huquq   va   manfa atlarini   q о ‘riqlashga
qaratilingan.
10 yoshga t о ‘lish bilan bola b о ‘layotgan ishga  о ‘z erkini ongli ra vishda izhor
qilishligi   mumkin.   Bu   maqsadlarni   nazarda   tutib   va siylik   va   homiylik   organlari
tushunarli   asosda   farzandlikka   olishni   mohiyatini   va   undan   kelib   chiqadigan
huquqiy   oqibatlarni:   bola   va   farzandlikka   oluvchilar   о ‘rtasidagi   huquqiy
munosabatlar,   ularning   qarindoshlari,   ota-onalari   (aka-ukalari,   pa-singillari   va
bobo-buvilari)   о ‘rtasidagi   munosabatlarni   tugallanishi);   familiya,   ota   ismini,   ota-
onalar t о ‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlarni  о ‘zgarti rishdan iborat.
Farzandlikka   oluvchini   shaxsiyati   t о ‘g‘risida   bola   shaxsan   xa bardor
b о ‘lishligi kerak.
Oila   kodeksini   156-moddasiga   muvofiq   agar   bola   farzandlikka
oluvchilarning oilasida tarbiyalanayotgan b о ‘lsa va ularni  о ‘z ota-onasi deb e’tirof
etsa,   farzandlikka   olish   farzandlikka   olinayot gan   bolaning   roziligisiz   amalga
oshirilishi mumkin.
Bu   qoida   bolani   kutilmagan   his-tuyg‘u   va   ruhiy   ta’sirlardan   xoli   qilib,
farzandlikka   olinayotganni   tug‘ishgan   о ‘g‘il   (qiz)   sifati da   о ‘sayotganligiga   ta’sir
etadi.
Agar   bola   er-xotinning   har   ikkalasi   tomonidan   farzandlikka   olinmayotgan
b о ‘lsa, bunga xotin (er)ning roziligi talab etiladi 1 . K о ‘pincha amaliyotda er-xotin -
larni ikkalovlari tomonidan bolalar farzandlikka olinadi.
О ‘zbekiston   Respublikasida   farzandlikka   olish   ma’muriy   tar tibda
belgilanadi.   Farzandlikka   olish   bolani   farzandlikka   olishni   xohlagan   shaxslarning arizasiga va vasiylik va homiylik organ lari tavsiyasiga k о ‘ra tuman, shahar hokimi
qarori bilan amalga oshi riladi. 
Oila   kodeksini   163-moddasiga   binoan   tuman,   shahar   hokimi ning
farzandlikka olishni rad etganligi ustidan farzandlikka olish haqidagi ariza bergan
shaxs sud tartibida shikoyat qilishi mumkin.
Farzandlikka olishni istovchi shaxslar quyidagi hujjatlarni taqdim etadilar:
Farzandlikka   oluvchilarning   ismi,   familiyasi,   otasining   is mi,   yashash   joyi,
nikohda   qachondan   berib   turganligi,   ularning   birga   yoki   alohida   yashashi,   agar
farzandlari   b о ‘lsa   ularning   soni   va   yoshlari   farzandlikka   olinadigan   bolaning
familiyasi, ismi, otasiing ismi, yoshi va jinsi k о ‘rsatilgan arizasi;
Shaxsini tasdiqlovchi hujjat;
Nikoh tuzilganligi (nikohdan ajralganlik) haqidagi guvohnomaning nusxasi;
Oila a’zolari k о ‘rsatilgan qoida turar joydan ma’lumotnoma;
Ish joyidan ish haqi k о ‘rsatilgan ma’lumotnoma;
Farzandlikka olishni istovchi shaxsning sog‘lig‘i t о ‘g‘risida tabbiy maslahat
komissiyasining   xulosasi,   psixiatriya,   narkologiya   muassasalari,   teri-tanosil
kasalliklari dispanverining ma’lu motnomasi.
Farzandlikka   olish   t о ‘g‘risidagi   tuman,   shahar   hokimining   qa rori
chiqarilganidan keyin   о ‘n kun ichida fuqarolik holati dalolat nomalarini qayd etish
organlari   farzandlikka   olinayotganlarning   tug‘ilishi   qayd   etilgan   daftarga   zarur
о ‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
Farzandlikka   oluvchilar   bolaning   tug‘ilganligi   t о ‘g‘risidagi   yozuvlar
daftariga   uning   ota-onasi   deb   yozilishi   kerak.   Zarur   hollar da   bolaning   familiyasi,
ismi,   otasining   ismigina   emas,   balki   tu g‘ilgan   sanasi   ham   bir   yildan   ortiq
b о ‘lmagan farq bilan  о ‘zgarti riladi.
Oila   kodeksining   168-moddasida   farzandlikka   olishni   haqiqiy   emas   deb
topishga asos b о ‘ladigan holatlarning tugallangan r о ‘yxati berilgan.
Farzandlikka olish quyidagi hollarda haqiqiy emas deb topi ladi, agar:
Farzandlikka olish qalbaki hujjatlar asosida rasmiylashti rilgan b о ‘lsa;
Farzandlikka olish soxta b о ‘lsa; Voyaga yetgan shaxs farzandlikka olingan b о ‘lsa;
Farzandlikka   oluvchi   Oila   kodeksining   152-moddasiga   muvo fiq
farzandlikka olish huquqiga ega b о ‘lmagan b о ‘lsa;
Meyoriy   hujjatda   farzandlikka   olishni   istovchi   shaxslar   to monidan   taqdim
qilinishi   lozim   b о ‘lgan   hujjatlar   r о ‘yxati   beril gan.   Shu   r о ‘yxatda   k о ‘rsatilgan
hujjatlardan   birining   farzandlikka   oluvchi   tomonidan   qalbakilashtirilganligi
aniqlanishining  о ‘zi belgilangan tartibda farzandlikka olishni haqiqiy emas deb to -
pishni s о ‘rab sudga murojaat qilishga asos b о ‘ladi.
Farzandlikka   olishni   haqiqiy   emas   deb   topish   masalasini   ishning   barcha
holatlarini   hisobga   olgan   va   bola   manfaatlaridan   kelib   chiqqan   holda   sud   hal
qiladi 1
Oila   kodeksining   169-moddasida   farzandlikka   olishni   bekor   qilish   asoslari
beriladi.
Farzandlikka olishni bekor qilishni asosiy asoslari quyida gilardan iborat:
Farzandlikka   oluvchilar   о‘z   zimmalariga   yuklatilgan   majburi yatlarini
bajarishdan   bо‘yin   tovlayotgan   yoki   ularni   lozim   darajada   bajarmayotgan
bо‘lsalar;
Ota-onalik huquqini suiiste’mol qilayotgan bо‘lsalar;
Farzandlikka   olinuvchilarga   nisbatan   shafqatsizlik   bilan   muomalada
bо‘lsalar;
Muttasil   ichkilikbozlikka   yoki   giyohvandlikka   mubtalo   bо‘lgan   bо‘lsalar
bekor qilinishi lozim.
Farzandlikka   olinuvchining   hulq-atvori   farzandlikka   oluvchi larning   sha’ni
va   qadr-qimmatiga   putur   yetkazayotgan,   ularning   hayoti   va   sog‘lig‘iga   xavf
solayotgan   bо‘lsa,   farzandlikka   olinuvchi   voyaga   yet ganidankeyin   farzandlikka
olish bekor qilinishiga yо‘l qо‘yiladi.
Sud boshqa asoslarga kо‘ra ham bolaning manfaatlaridan kelib chiqib, uning
fikrini hisobga olgan holda farzandlikka olishni bekor qilishga haqlidir.
Farzandlikka   olishni   bekor   qilish   biryо‘li   huquqni   bekor   qi lish   va   huquqni
tiklovchi yuridik fakt bо‘lib hisoblanadi. Farzandlikka   olishni   bekor   qilishda   farzandlikka   olishdagi   butun   huquqiy
oqibatlarni   kelajak   vaqt   uchun   tugallatadi.   Agar   bu  bolalar   manfaatiga   mos   kelsa
bir   vaqtda   uning   huquqiy   aloqilari   ota-onalari   va   boshqa   qon-qarindoshlari   bilan
ham tiklanadi.
Farzandlikka   olishni   bekor   qilish   faqat   sud   tartibida   amalga   oshiriladi.
Farzandlikka   olishni   bekor   qilishni   mezoni   bо‘lib   shu   bekor   qilishlik   bolalar
manfaatiga qaratilishi bilan belgilanadi.
Umumiy   qoida   bо‘yicha   farzandlikka   olishni   bekor   qilish   bola   tо‘la
muomala   layoqatiga   tо‘lishiga   qadar   sodir   bо‘ladi.   Bu   esa   ularni   muomala
layoqatiga tо‘lishi bilan ota-onalarni huquq va majburiyat larining tugallanishi bilan
bog‘liq bо‘lib farzandlikka olishni bekor qilish uchun ham zaruriyat qolmaydi.
Farzandlikka   olishni   bekor   qilish   farzandlikka   olinganni   farzandlikka
oliuvchilarni va farzandlikka olinganlarni ota-onalarini roziligi mavjud bо‘lganida
yо‘l qо‘yilishi mumkin.
Agar   farzandlikka   olinuvchini   ota-onasi   ota-onalik   huquqidan   mahrum
etilgan   yoki   muomalaga   layoqatsiz   deb   topilgan   bо‘lsalar   ularni   roziligini
olmasdan farzandlikka olishlik bekor qilinadi.
Agar   farzandlikka   olish   farzandlikka   olinuvchilarni   ota-onalarini   roziligisiz
yoki   majburlash   yо‘li   bilan   olingan   bо‘lsa   bolalarni   ota-onalari   farzandlikka
olishni bekor qilishlikni ta lab etishlari mumkin.
Odatda   kо‘pincha   farzandlikka   notinch   bо‘lgan   oilalardan   bola lar   beriladi.
Kо‘pincha farzandlikka olish bekor qilinganda bola vaqtincha vasiylik va homiylik
organlariga topshiriladi.
Farzandlikka   olish   bekor   qilinganda   sud   farzandlikka   olgan dan   bola
manfaati uchun aliment undiriladi.   Bu masalani hal qi lishda sud birinchi navbatda
bola manfaatlarini hisobga oladi. Agar bolani holati aliment olishlikni talab etsa u
holda   farzand likka   oluvchidan   aliment   undiriladi.   Aliment   undirishlik   о ‘zining
huquqiy   tabiati   b о ‘yicha   javobgarlik   chorasi   b о ‘lmasdan   balki   uning   birdan   bir
maqsada bolaning ta’minotidir. Agar bola manfaati aliment undirishlikni talab etsa
u holda farzandlikka oliuvchidan aliment undiriladi.  Agar bola  о ‘zining ota-onasiga qaytarilsa, agar bola ishlasa yoki tadbirkorlik
faoliyati bilan shug‘ullanib  о ‘zini  о ‘zi ta’minlasa u holda aliment undirilmaydi.
Farzandlikka   olish   bekor   qilinganda   bola   farzandlikka   olin ganda   unga
berilgan   yangi   ism,   familiya   va   ota   ismini   о ‘zgartirgan   oy-kunlar   va   bolani
tug‘ilgan joyi. Agar bolani manfaati talab etsa u holda sud bolani ismi, familiyasi
va   ota   ismini   saqlab   qolish   huquqiga   ega.   Bu   holat   bolani   tug‘ilgan   joyi   va   oy
kuniga ham tegishlidir. Bolani familiyasi va ota ismini  saqlab qolish t о ‘g‘risi dagi
farzandlikka oluvchini fikri  ahamiyatga ega emas. 10 yoshga  t о ‘lgan bolani ismi,
familiyasi   va   ota   ismini   о ‘zgartirish   uni   rozi ligisiz   mumkin   emas.   Bu   masala
b о ‘yicha qonunda t о ‘g‘ri k о ‘rsatilgan b о ‘lmasa ham bu holat uni t о ‘g‘ilish joyiga
ham tegishlidir.
Oila kodeksini 170-moddasiga k о ‘ra farzandlikka olishni bekor qilishni talab
qilishni talab etish huquqiga ega b о ‘lganlar doi rasiga farzandlikka olinganning ota-
onasi,   prokuror,   vasiylik   va   homiylik   organlari,   voyaga   yetmaganlar   ishi   bilan
shug‘ullanuvchi   ko missiyalar,   shuningdek   о ‘n   olti   yoshga   t о ‘lgan   farzandlikka
olingan bola kiradi.
Farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish va farzandlikka olishni bekor
qilish sud tartibida amalga oshiriladi.
Sud   tomonidan   farzandlikka   olish   haqiqiy   emas   deb   topilgan da   yoki
farzandlikka   olish   bekor   qilinganda   farzandlikka   olish   bekor   qilinganda
farzandlikka   olinuvchi   bola   bilan   farzandlikka   oluvchilarning   (farzandlikka
oluvchilarning qarindoshlari)  о ‘zaro huquq va majburiyatlari tugatiladi hamda bola
bilan uning ota-onasi (ota-onaning qarindoshlari)  о ‘rtasidagi huquq va majburiyat -
lar tiklanadi. 
Voyaga yetmaganlarga  Vasiylik va homiylik.   Hayotda baxtsiz tasodif va har
xil   sabablar   tufayli   ota-ona   tarbiyasidan   va   uni   ta’minotidan   mahrum   bо‘lgan
voyaga   yetmagan   bolalarni   oilaviy   tarbiyaga   yaqin   bо‘lgan   tarbiyani
ta’minlaydigan vositalardan biri vasiylik va homiylikdir. Va siylik va homiylikning
asosiy   maqsadi   ota-ona   qaramog‘idan   mah rum   bо‘lgan   bolalarni   oilaga
joylashtirish shakllaridan biri ekan ligini ilmiynazariy va amaliy ochib berishdir. Mazkur   bobda:   Vasiylik   va   homiylikni   belgilovchi   organlar,   vasiylik   va
homiylik   vazifalarini   amalga   oshirish,   vasiy   va   ho miyning   huquq   hamda
majburiyatlari kabi masalalr atroflicha ochib beriladi.
Vasiylik   va   homiylik   masalalari   fuqarolik   va   oila   qonunla rining   tegishli
moddalari   bilan   tartibga   solinadi.   Vasiylik   va   homiylik   masalalariga   Oila
kodeksida va meyoriy hujjat «Ni zom»da keng о‘rin berilgan.
Oila   kodeksini   175-moddasiga   binoan   vasiylik   va   homiylik   vazifalarini
amalga   oshirish   о‘n   sakkiz   yoshga   tо‘lmagan   shaxslarga   nisbatan   -   xalq   ta’limi
bо‘limlariga,   sud   tomonidan   muomalaga   layoqatsiz   yoki   muomala   layoqati
cheklangan   deb   topilgan   shaxslar   nis batan   -   sog‘liqni   saqlash   bо‘limlariga,
sog‘ligining yomonligi  sababli  homiy tayinlanishiga muhtoj  muomalaga layoqatli
shaxslarga nisba tan Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bо‘limlariga yuk -
latiladi.
Vazirlar   Mahkamasining   1999   yil   12   apreldagi   171-sonli   qa rori   bilan
tasdiqlangan   «О‘zbekiston   Respublikasida   vasiylik   va   homiylik   tо‘g‘risida
Nizom»ning   4-bandiga   kо‘ra,   vasiylik   va   homiy lik   vazifalarini   amalga   oshirish
mahalliy   hokimiyat   organlarining   qaysi   bо‘limlari   tomonidan   amalga   oshirilishi
kо‘rsatilgan.   Qonun   bu   masalani   hal   qilishda   vasiy   yoki   homiy   tayinlashning
maqsad va vazifalaridan kelib chiqadi. 
Vasiylik   va   homiylik   Oila   kodeksining   XXI   bobi,   179-199-moddalari,
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-sonli
qarori   bilan   tasdiqlangan   «О‘zbekiston   Respublikasida   vasiylik   va   homiylik
tо‘g‘risida Nizom» bilan huquqiy tartibga solinadi.
Oila   kodeksini   173-moddasiga   binoan   vasiylik   va   hmoiylik   ota-onasining
qaramog‘idan   mahrum   bо‘lgan   bolalarga   ta’minot   berish,   ularni   tarbiyalash   va
ularga ta’lim berish, shuningdek bunday bolalarning shaxsiy hamda mulkiy huquq
va manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi.
Vasiylik   14   yoshga   tо‘lmagan   bolalarga   va   sud   tomonidan   muoma laga
layoqatsiz deb topilgan shaxslarga nisbatan quyidagi hollarda belgilanadi:
Ota-onasi vafot etgan b о ‘lsa; Ota-onasi   sud   qarori   bilan   ota-onalik   huquqidan   mahrum   etil ganida   yoki
ularning ota-onalik huquqi cheklanganda;
Ota-onasi kasal b о ‘lganda;
Ota-onasi sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topilgan da;
Ota-onasi   6   oydan   ortiq   muddat   bо‘lmagan   hollarda,   agar   bu   bo lalarning
manfaatlari uchun zarur bо‘lsa;
Ota-onasi bedarak yо‘qolganda;
Ota-onasi bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfa atlarini himoya
qilishdan bо‘yin tovlaganda, shu jumladan ota-ona tarbiya, davolash muassasalari,
aholini   ijtimoiy   himoyalash   muassa salari   va   shunga   о‘xshash   muassasalardan
bolasini olishdan bosh tort ganda, shuningdek boshqa zarur hollarda.
Amaldagi   qonunlarga   muvofiq   vasiylik   va   homiylik   vasiy   va   homiy
tayinlashga   muhtoj   bо‘lgan   shaxs   yashayotgan   joyda   belgilanadi.   Yashash   joyi
deyilganda   voyaga   yetgan   shaxsning   doimiy   rо‘yxatdan   о‘tgan   turar   joyi
tushuniladi.   Voyaga   yetmaganlarning   yashash   joyi   ularning   ota-onalari
yashaydigan joy hisoblanadi.
Vasiylik va homiylik tuman yoki shahar hokimining qarori bi lan belgilanadi.
Hokimning   vasiy   yoki   homiy   tayinlash   tо‘g‘risidagi   qarori   О‘zbekiston
Respublikasining   butun   hududida   haqiqiy   hisoblanib,   barcha   yuridik   hamda
jismoniy shaxslar tomonidan bajarilishi majburiydir.
Amaldagi   Oila   kodeksini   176-moddasida   vasiylik   va   homiylik
belgilanadigan   shaxslar   kо‘rsatilgan.   Ilgari   amalda   bо‘lgan   Nikoh   va   oila
kodeksining 169-moddasida vasiylik о‘n besh yoshga tо‘lmagan bolalarga nisbatan
belgilanishi   nazarda   tutilgan   bо‘lsa,   yangi   Oila   kodeksiga   kо‘ra   о‘n   tо‘rt   yoshga
tо‘lmagan voyaga yetmaganlarga nisbatan belgilanadi.
Vasiy   о‘zining   vasiyligida   shaxsning   nafaqat   mulkiy,   balki   shaxsiy
nomulkiy huquq va manfaatlarini ham himoya qiladi.
О‘n tо‘rt yoshdan о‘n sakkiz yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlarga nis -
batan homiy tayinlanadi.  Fuqarolik kodeksini 32-moddasiga binoan vasiylik va homiy lik muomalaga
layoqatsiz   yoki   muomalaga   tо‘liq   layoqati   bо‘lmagan   fuqarolarning   huquq   va
manfaatlarini himoya qilish uchun belgila nadi.   Voyaga yetmaganlarga vasiylik va
homiylik ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar va homiylarning
bunga tegishli huquq va burchlari qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Vasiylar   va homiylar   о ‘z himoyalaridagi  shaxsning   huquq va  manfaatlarini
har   qanday   shaxslar   bilan   munosabatlarda,   shu   jum ladan   sudlarda   ham   maxsus
vakolatsiz himoya qiladilar.
Voyaga   yetmagan   bolalarga   vasiy   va   hmoiy   belgilanganda   uning   oldiga
q о ‘yilgan maqsad ularga oilaviy tarbiyani ta’minlash, ular bolalar bilan bir oilada
yashashlari lozim.
Vasiylik yoki homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini boshqa rish vasiylik va
homiylik   organlarining   tavsiyasiga   asosan   mol-mulk   joylashgan   hududda
о ‘rnatiladi.
Vasiylik   va   homiylikdagi   shaxslarning   mol-mulkini   boshqa rish,   ularga
tegishli   mol-mulkni   boshqalarga   о ‘tkazish,   vasiylik   va   homiylikdagi   shaxslarga
tegishli   pul   va   boshqa   qimmatli   b о ‘yumlar ni   saqlash,   mol-mulkni   boshqarish   va
saqlash   bilan   bog‘liq   b о ‘lgan   boshqa   harakatlarni   bajarish   tartibi   va   shartlari,
shuningdek   va siylik   va   homiylikdagi   shaxslarning   mol-mulkini   boshqarish   va
saqlash b о ‘yicha vasiy va homiylarning hisobot berish tartibi qonun hujjatlari bilan
belgilanadi.
Vasiy va homiy   о ‘z vasiyligi yoki homiyligidagi shaxsga ta’mi not berishga
majbur emas.
Vasiylik va homiylik ota-onasining qaramog‘idan mahrum b о ‘lgan bolalarni
ta’minlash, ularni tarbiyalash va ularga ta’lim berish, shuningdek, ularning shaxsiy
va mulkiy huquqlari va manfa atlarini himoyalash maqsadida belgilanadi.
Vasiy   14   yoshga   t о ‘lmagan   bolalarga   va   sud   tomonidan   muomalaga
layoqatsiz deb topilgan shaxslarga, homiylik esa 14 yoshdan 18 yoshgacha b о ‘lgan
voyaga yetmaganlarga va sud tomonidan muomala layoqati cheklan gan shaxslarga
nisbatan quyidagi hollarda belgilanadi: Ota-onasi vafot etgan b о ‘lsa;
Ota-onasi   sud   qarori   bilan   ota-onalik   huquqidan   mahrum   etil ganida   yoki
ularning ota-onalik huquqi cheklanganda;
Ota-onasi kasal b о ‘lganda;
Ota-onasi sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topilgan da;
Ota-onasi   6   oyodan   ortiq   muddat   b о ‘lmagan   hollarda,   agar   bu   bo lalarning
manfaatlari uchun zarur b о ‘lsa;
Ota-onasi bedarak y о ‘qolganda;
Ota-onasi bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfa atlarini himoya
qilishdan b о ‘yin tovlaganda, shu jumladan, ota-ona tarbiya, davolash muassasalari,
aholini   ijtimoiy   himoyalash   muassa salari   va   shunga   о ‘xshash   muassasalardan
bolasini olishdan bosh tort ganda, shuningdek boshqa zarur hollarda.
Muomala   layoqati   fuqarolarning   о‘z   harakatlari   bilan   fuqarolik   huquqlarini
olish,   amalga   oshirish,   о‘zlari   uchun   fuqarolik   burchlarini   vujudga   keltirish   va
ularni   bajarish   layoqatidir   (FKning   22-moddasi).   Muomala   layoqatini   yuridik
harakatlar   qilish,   ya’ni   qonun   bо‘yicha   ma’lum   huquqiy   oqibatlar   qilish   layoqati
deb   ham   ta’riflash   mumkin   (masalan,   shartnomalar   tuzish,   yetkazilgan   zararni
tо‘lash va hokazolar).
Muomala layoqatining huquq layoqatidan farqi shuki, barcha fuqarolar ham
muomala   layoqatiga   ega   bо‘lavermaydilar.   Muomala   layoqatiga   ega   bо‘lishning
sharti   shundan   iboratki,   muomala   layoqatiga   ega   bо‘lgan   fuqarolar   aqli   rasolik
bilan   о‘z   harakatlarining   oqibatlarini   tushunib   harakat   qiladilar.   Ma’lumki,   yangi
tug‘ilgan bola tо‘liq huquq layoqatiga ega bо‘lsa ham, о‘z harakatlari bilan bironta
huquq   va   majburiyat   olmaydi.   Ongli   harakatlar   qilish   layoqati   faqat   ma’lum
yoshga   yetgandan   keyingina   boshlanadi.   Binobarin,   fuqarolik   muomala
layoqatining fuqaro tо‘la hajmda voyaga yetish bilan vujudga kelishini kо‘rsatadi.
Voyaga   yetish   18   yoshga   tо‘lish   bilan   boshlanadi.   Bu   yoshga   yetish   bilan   kishi
fuqarolik   huquqiy   munosabatlarda,   jumladan.   Mulkiy   munosabat-larda   tо‘la
qatnashuvchigina   bо‘lib   qolmay,   siyosiy   huquqlar   bilan   birga   boshqa   fuqarolik
huquqlari va majburiyatlarini ham oladi. Qonun   voyaga   yetish   yoshini   belgilash   bilan   bir   qatorda,   voyaga   yetgunga
qadar   qonuniy   asosda   nikohdan   о‘tgan   fuqaro   nikohdan   о‘tgan   vaqtdan   e’tiboran
tо‘la hajmda muomala layoqatiga ega bо‘lishi belgilaydi (FKning 22-moddasi).
Voyaga yetgan fuqarolar teng darajada muomalaga layoqatli hisoblanadilar.
Fuqarolarning   muomala   layoqati   faqat   qonunda   nazarda   tutilgan   hollarda   va
tartibdagina   cheklanishi   mumkin.   Fuqaroning   muomala   layoqatini   cheklashga
qaratilgan bitimlar о‘z-о‘zidan haqiqiy emas (FKning 23-moddasi).
Tо‘la muomala layoqati yuqorida kо‘rsatilganidek, о‘n sakkiz yoshga yetgan
fuqarolarga   berilgani   sababli   bu   yoshga   tо‘lmagan   shaxslarning   huquqiy   holatini
belgilashda   ular   ikkiga   bо‘linib,   ya’ni   о‘n   tо‘rt   yoshgacha   bо‘lgan   voyaga
yetmagan   va   о‘n   tо‘rt   yoshdan   о‘n   sakkiz   yoshgacha   bо‘lgan   voyaga   yetmagan
shaxslar muomala layoqati о‘ziga xosligi bilan ajralib turadi.
О‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bola-lar)
tо‘la ravishda muomalaga layoqatsiz hisoblanadilar.
Olti yoshdan о‘n tо‘rt yoshgacha bо‘lgan bolalar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2)   tekin   manfaat   kо‘rishga   qaratilgan,   notarial   guvohlanti-rish   yoki   davlat
rо‘yxatidan о‘tkazishni talab qilmaydigan bitim-lar;
3)   qonuniy   vakil   yoki   uning   roziligi   bilan   uchinchi   shaxs   tomo-nidan
muayyan   maqsad   yoki   erkin   tasarruf   etish   uchun   berilgan   mab-lag‘larni   tasarruf
etish borasidagi bitimlarni amalga oshirishga haqlidirlar (FKning 29-moddasi).
N.Ashurovaning   fikricha,   kichik   yoshdagi   bolalar   mustaqil   tuza   oladigan
mayda   maishiy   bitim   deganda,   bola   yoki   uning   oila   a’zo-larining   odatdagi,   xar
kungi   ehtiyojini   qondirishga   qaratilgan   va   yuqori   bо‘lmagan   bahodagi   bitim
tushuniladi.   Bitimning   mayda   maishiy   bitim   ekanligini   belgilovchi   ikki   shart
mavjud   bо‘lishi   talab   etiladi.   Birinchisi,   odatdagi,   har   kungi   ehtiyojlarni
qondirishga   qaratilganligi   va   ikkinchisi,   yuqori   bо‘lmagan   bahoda   bо‘lishi   talab
etiladi 6 [34]
.
О‘n tо‘rt yoshgacha  bо‘lgan voyaga yetmaganlar uchun bitimlarni  ularning
nomidan ota-onalari, farzandlikka oluvchilar yoki vasiylari tuzadilar. Birovga   yetkazilgan   zararlari   uchun   ham   kichik   yoshdagi   bolalar   javobgar
bо‘lmaydilar. Ular uchun ota-onalari yoki boshqa nazorat-chilari javobgardir. О‘n
tо‘rt   yoshgacha   bо‘lgan   voyaga   yetmaganlarning   banklarga   omonat   qо‘yish   va
ularni tasarruf qilish huquqlari qonun bilan belgilanadi.
О‘n   tо‘rt   yoshdan   о‘n   sakkiz   yoshgacha   bо‘lgan   voyaga   yetmaganlar
(о‘smirlar)   qisman   muomalaga   layoqatli   bо‘lib,   qonuniy   vakillari   (ota-onalari,
farzandlikka   oluvchilari   yoki   homiylari)ning   roziligi   bо‘lgan   taqdirda   о‘z
harakatlari bilan huquq va majburiyatlar olishlari mumkin.
О‘smirlar bitimlarni ota-onalari, farzandlikka oluvchilar yoki homiylarining
roziligi  bilan tuzadilar. Ammo ular mustaqil  ravishda о‘zlarining ish haqlari  yoki
stipendiyalarini tasarruf qilishga, о‘z asarlari, ixtirolariga bо‘lgan mualliflik hamda
ixtirochilik huquqlarini, о‘z kashfiyotlariga bо‘lgan huquqlarini amalga oshirishga,
kredit   muassasalariga   mablag‘lar   qо‘yish   va   ularni   tasarruf   etishga,   shuningdek,
mayda   maishiy   bitimlarni   tuzishga   haqlidirlar.   Ular   16   yoshdan   kooperativlarga
a’zo bо‘lib kirishlari mumkin.
Yetarli   asoslar   mavjud   bо‘lganida   sud   qonuniy   vakillari   yoxud   vasiylik   va
homiylik   organining   iltimosnomasiga   kо‘ra   о‘smirning   о‘z   ish   haqi   yoki
stipendiyasini   mustaqil   tasarruf   qilish   huquqini   cheklashi   yoki   bu   huquqdan
mahrum etishi mumkin (FKning 27-moddasi 8-bandi).
О‘smirlar   boshqa   shaxslarga   yetkazilgan   zararlari   uchun   FK   bilan
belgilangan tartibda javobgar bо‘ladilar.
Ruhiy   kasallar   va   aqli   zaiflar   tо‘la   hajmda   muomalaga   layoqatsiz
hisoblanadilar.   Ongli   harakatlar   qilish   va   о‘z   harakatlarining   yuridik   oqibatlarini
hisobga   olish   layoqati   (muomala   layoqati)ga,   ruhiy   kasalligi   yoki   aqli   zaifligi
sababli   ega   bо‘lmagan   fuqaro   -   muomala   layoqatiga   ega   emas   deb   tanilishi
mumkin.   Har   qanday   ruhiy   kasallik   yoki   aqli   zaiflik   fuqaroni   ongli   harakatlar
qilish va fuqarolik muomalasida qatnashish  layoqatidan mahrum  qilmaydi. Ruhiy
holat buzilishi  faktining о‘zigina kishini  muomalaga layoqatsiz deb topishga asos
bо‘lmaydi.   FKda   kо‘rsatilishicha,   ruhiy   kasalligi   yoki   aqli   zaifligi   sababli   о‘z
harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni idora qila olmaydigan fuqaro sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilishi mumkin, shu munosabat
bilan   unga   nisbatan   vasiylik   belgilanadi   (FKning   30-moddasi).   Ta’kidlash   joizki,
yuqoridagi   asoslarga   kо‘ra   fuqaroni   muomalaga   layoqatsiz   deb   topish   uchun
fuqaro 18 yoshga tо‘lgan bо‘lishi zarur.
Fuqaroning   muomalaga   layoqatsiz   deb   topilishiga   sabab   bо‘lgan   asoslar
bekor   bо‘lsa,   sud   uni   muomalaga   layoqatli   deb   topadi   va   belgilangan   vasiylikni
bekor   qiladi   (FKning   30-moddasi).   Qonun   ba’zi   hollarda   voyaga   yetgan
fuqarolarning   muomala   layoqatini   cheklash   hollarini   nazarda   tutadi,   chunonchi,
FKning   31-moddasida   kо‘rsatilishicha,   spirtli   ichimliklarni   yoki   giyohvandlik
vositalarini   suiiste’mol   qilish   natijasida   о‘z   oilasini   og‘ir   moddiy   ahvolga   solib
qо‘yayotgan   fuqaroning   muomalaga   layoqati   FPKda   belgilangan   tartibda   sud
tomonidan cheklab  qо‘ylishi  mumkin.  Lekin,  bularni   u mayda  maishiy  bitimlarni
istisno qilganda, bitimlarni homiyning roziligisiz tasarruf eta olmaydi.
Agar   fuqaro   spirtli   ichimlik   yoki   narkotik   moddalarni   sui-iste’mol   qilishni
tashlasa,   sud   uning   muomalaga   layoqati   cheklan-ganligini   bekor   qiladi.   Sud
qaroriga asosan unga nisbatan belgilangan homiylik ham bekor qilinadi.
Umumiy   qoida   bо‘yicha   fuqarolar   18   yoshga   tо‘lib,   tо‘liq   muomala
layoqatiga   ega   bо‘lgach,   xususiy   tadbirkorlik   bilan   shug‘ullanishga   haqli.   Biroq,
FKning   28-moddasiga   asosan   16   yoshga   tо‘lgan   voyaga   yetmagan   shaxs   mehnat
shartnomasi   bо‘yicha   ishlayotgan   bо‘lsa,   yoki   ota-onasi,   farzandlikka   oluvchilari
yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
bо‘lsa, u tо‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga   yetmagan   shaxsni   tо‘la   muomalaga   layoqatli   deb   e’lon   qilish
(emansipatsiya)   ota-onaning,   farzandlikka   oluvchilarning   yoki   homiyning   roziligi
bilan   vasiylik   va   homiylik   organining   qaroriga   muvofiq   yoxud,   bunday   rozilik
bо‘lmagan taqdirda, sud-ning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka
oluvchilar   va   homiy   emansipatsiya   qilingan   voyaga   yetmaganning   majburiyatlari
bо‘yicha,   xususan,   u   yetkazgan   zarar   oqibatida   kelib   chiqqan   majburiyatlar
bо‘yicha,   tadbirkorlik   faoliyati   bilan   bog‘liq   majburiyatlar   bо‘yicha   javobgar bо‘lmaydilar.   Emansipatsiya   qilingan   voyaga   yetmagan   tadbirkorga   nisbatan
FKning 27-moddasi 1-2-bandi qо‘llanilmaydi.
Xususiy tadbirkorlik faoliyat  bilan shug‘ullanmoqchi  bо‘lgan fuqaro tuman
(shahar) hokimligiga zarur hujjatlar taqdim etgan holda ariza bilan murojaat qiladi.
Agar tadbirkor maxsus ruxsatnoma talab etiladigan faoliyat turi bilan shug‘ullanish
istagini bildirsa, tegishli organlarning xulosasini ham taqdim etishi lozim. Yuridik
shaxs   bо‘lmasdan   о‘z   faoliyatini   amalga   oshiruvchi   xususiy   tadbirkor   sifatida
rо‘yxatdan   о‘tkazilgan   jismoniy   shaxsga   u   albatta   davlat   rо‘yxatidan
о‘tkazilganligi   tо‘g‘risida   guvohnoma   beriladi   va   tegishli   hududiy   soliq   organida
qayd   etiladi.   Shu   paytdan   boshlab   fuqaro   tadbirkorlik   faoliyati   bilan
shug‘ullanishga   haqli.   Uning   faoliyatiga   nisbatan   FKning   tijorat   tashkilotlari
bо‘lgan yuridik shaxslar faoliyatini tartibga soluvchi qoidalari qо‘llaniladi. Davlat
rо‘yxatidan   о‘tmasdan   turib   xususiy   tadbirkorlik   bilan   shug‘ullanganlik   uchun
qonunlarda tegishli javobgarlik mavjud.
Fuqaroning doimiy turar  joyi  fuqarolik huquqi  uchun muayyan  ahamiyatga
egadir.   Fuqaroning   doimiy   yoki   asosan   yashab   turgan   joyi   uning   yashash   joyi
hisoblanadi,   deb   kо‘rsatiladi.   О‘n   tо‘rt   yoshga   tо‘lgan   voyaga   yetmaganlarning
(kichik   yoshdagi   bolalarning)   yoki   vasiylikda   bо‘lgan   fuqarolarning   qonuniy
vakillari,   ota-onalari,   farzandlikka   oluvchilari   yoki   vasiylari   yashaydigan   joy
voyaga   yetmaganlar   yoki   vasiylikda   bо‘lgan   fuqarolarning   yashash   joyi
hisoblanadi (FKning 21-moddasi).
      Bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat), Oila kodeksining 22-bobi, 194-
200-moddalari,   О‘zbekiston   Respub likasi   Vazirlar   Mahkamasining   1999   yil   12-
apreldagi   171-sonli   qarori   bilan   tasdiqlangan   «Voyaga   yetmagan   bolalarni
farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) tо‘g‘risidagi Nizo mi»ni
ikkinchi bо‘limi bilan huquqiy tartibga solinishini, Oila kodeksini 194-moddasiga
binoan   ota-ona   qaramog‘idan   mahrum   bо‘lgan   voyaga   yetmagan   bolalar,   shu
jumladan   tarbiya   va   davolash   muassasala rida,   shuningdek   aholini   ijtimoiy
himoyalash   muassasalaridagi   bo lalar   oilaga   tarbiyaga   berilishini   ilmiy-nazariy
ochib berishdir. Mazkur   bobda:   Bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olish   (patronat)   tu shunchasi   va
tartibi,   bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olish   tо‘g‘risidagi   kelishuv   va   uning   mazuni,
oilaga   tarbiyaga   olingan   bolalarning   huquqlari,   tutingan   ota-onalarning   huquq   va
majburiyatlari masa lalari ochib beriladi.
Bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olish   ixtiyoriy   bо‘lib,   u   vasiylik   va   homiylik
organlari   bilan   bolani   olish   istagini   bildirgan   shaxs lar   о‘rtasida   tuzilgan   maxsus
shartnoma asosida amalga oshiriladi.
О ‘n   yoshga   t о ‘lgan   bolalarni   ularning  roziligi   bilan   oilaga   tar biyaga   berish
mumkin.
Bolani   oilaga   tarbiyaga   berish   shartnomasi   vasiylik   va   homiy lik   organi   va
tutingan ota va ona bilan tuziladi.
Bolaning   oilaga   tarbiyaga   olish   ularga   oilada   oilaviy   tarbiyani   olish   uchun
imkoniyat berib, qonun unga s о ‘zsiz afzallik beradi.
Vasiylik   va   homiylik   organi   bolalarni   tarbiyaga   olishni   is tovchilarning
oilaviy   sharoiti,   moddiy   ta’minoti   ahvolini   о ‘rga nib   chiqadi   va   ularni   hisobga
oladi.
Oilaga   bolani   tarbiyaga   olish   shartnoma   asosida   amalga   oshiri ladi.
Shartnoma   esa   vasiylik   va   homiylik   organlari   va   bolani   oila ga   olmoqchi   b о ‘lgan
tutingan ota-onalar (er-xotinlar, alohida fuqa rolar b о ‘lishi mumkin).
Oilaga   bolalarni   tarbiyaga   olish   uchun   shartnomada   k о ‘rsatilgan   voyaga
yetmagan   bolalar   b о ‘lishligi   lozim.   Vasiy   (homiy)lar   tutingan   ota-onalardan   farq
qilib vasiylik va homiylik organlari bilan shartnoma munosabatlarida b о ‘ladilar.
Oilaga   bolalarni   tarbiyaga   olish   odatiy   bolalar   uyidan   farq   qilib   unda
bolalarning   kam   sonligi   bilan   farq   qiladi.   Bu   esa   unda   jamoat   tarbiyasidan   farq
qilib oilaviy tarbiyani ta’minlaydi. Bu esa ota-onalar uchun bolalar bilan bevosita
munosabatda   b о ‘lishligi   uchun   imkon   yaratadi.   Qonun   bilan   bolalarni   oilada   eng
kam   soni   k о ‘rsatilmagan.   Shuning   uchun   uni   soni   bir   boladan   iborat   b о ‘lishi
mumkin. Qoida b о ‘yicha bolalarni soni 8 boladan oshmasligi kerak.
Oilaga   bolani   tarbiyalash   uchun   olish   vasiylikdan   farq   qilib,   tutingan   ota-
onalar   vasiylik   va   homiylik   organlari   bilan   shartno ma   munosabatlarida   b о ‘lib о ‘zlarini majburiyatlarini bajarmagan liklari uchun haq oladilar. Bolalar va tutingan
onalar   о ‘rtasida   va siylikka   olinganlar   va   vasiy   va   homiylarga   nisbatan   yaqinroq
mu nosabatlarda b о ‘ladilar.
  Oila   kodeksini   195-moddasiga   binoan   bolalarni   oilaga   tar biyaga   olish
tо‘g‘risidagi   kelishuv   vasiylik   va   homiylik   organlari   bilan   tutingan   ota-ona
о‘rtasida tuziladi.
Bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olish   tо‘g‘risidagi   kelishuvda   bola larni
ta’minlash,   tarbiyalash   va   ularga   ta’lim   berish,   tarbiyaga   olgan   tutingan   ota-
onaning   huquq   va   majburiyatlari,   vasiylik   va   homiy lik   organlarining   bolalarni
tarbiyaga   olgan   oilaga   nisbatan   maj buriyatlari,   shuningdek   bunday   kelishuvni
bekor qilish asoslari va oqibatlari kо‘rsatiladi.
Bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olayotgan   tutingan   ota-onalar   albat ta   voyaga
yetgan   va   muomalaga   layoqatli   bо‘lishlari   kerak.   Oilaga   bola   olayotgan   ota-
onalarga ota-onalik huquqi ularni nikohda bо‘lgan shu ningdek yolg‘iz fuqarolarga
beriladi.   Farzandlikka oluvchilarni shaxsiyatidan  nimani talab etilsa, tutingan ota-
onalar   shaxsiyatidan   ham   shularni   talab   etadi.   Ota-onalik   huquqidan   mahrum
etilganlar   yoki   ota-onalik   huquqlari   cheklanganlar;   vasiylik   va   homiylik   maj -
buriyatidan   ozod   etilganlar;   ilgari   farzandlikka   olib   ayblari   far zandlikka   olishdan
chetlatilganlar;   sog‘liqlari   tufayli   bolalarga   tarbiya   beraolmaydiganlar;   tutingan
ota-ona b о ‘laolmaydilar. Tu tingan ota-onalar bilan vasiylik va homiylik organlari
shartnoma   tuzish   vaqtida   ularni   ma’naviy   qiyofalari,   moddiy-maishiy   sharoit lari,
yoshi va boshqa sharoitlarini hisobga oladi. 
Bolalar   yoshlaridan   qat’iy   nazar   shartnoma   tuzish   vaqtida   ishtirok
etmaydilar.   Tutingan   oilalarga   ota-onalik   homiyligidan   mahrum   etilgan   bolalar
qabul   qilinadi.   Agar   aka-ukalar,   opa-sin gillar   bir   oilada   tarbiyalangan   b о ‘lsalar
ularni   ajratish   maqsadga   muvofiq   emas.   Faqat   bolalarni   manfaati   talab   etsa
shundagina   unga   y о ‘l   q о ‘yilishi   mumkin.   K о ‘pincha   bunday   aka-uka,   opa-
singillarni ajratishlik ularni biri kasal b о ‘lib bola qabul qilib olayotgan oi laga xavf
tug‘dirsa. Shartnomada   k о ‘rsatiladigan   majburiyatlardan   biri   vasiylik   va   homiylik
organlari   bilan   tutingan   ota-onalar   о ‘rtasidagi   bolani   oilaga   olish   muddati,
tarbiyalash,   ta’lim   berish   va   ularni   moddiy   ta’minlash   shuningdek,   vasiylik   va
homiylik organini bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) oldidagi majburiyati.
Bolalarni oilaga tarbiyaga berishda vasiylik va homiylik or ganlari ularni bir
y о ‘li kiyim-bosh va poyabzal bilan ta’minlay dilar. 
Vasiylik   va   homiylik   organlari   bolani   oilaga   tarbiyaga   olgan   tutingan   ota-
onaga qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda har oyda nafaqa t о ‘lab turadi.
Kelishuv   muddatidan   oldin   quyidagi   sabablar   b о ‘lganda   tutin gan   ota-
onaning tashabbusi bilan bekor qilinishi mumkin:
Kasalligi;
Oilaviy yoki mulkiy mavqeining  о ‘zgarishi;
Bolalar bilan  о ‘zaro bir-birini tushunmaslik va boshqalar.
Vasiylik va homiylik organining tashabbusi  bilan yoki  bola lar  ota-onalarga
qaytarilgan   yoxud   ular   farzandlikka   olinganda   muddatidan   oldin   bekor   qilinishi
mumkin.
      Oila   kodeksini   197-moddasiga   muvofiq   oilaga   tarbiyaga   olin gan   bolalar
quyidagi huquqlarga ega:
О‘zlariga   tegishli   bо‘lgan   aliment   shuningdek,   pensiya,   nafaqa   va   boshqa
ijtimoiy tо‘lovlarni olish;
Uy-joyga bо‘lgan mulk huquqi yoki uy joylardan foydalanish;
Qolgan hujjatlariga muvofiq uy-joy olish huquqlarini saq lab qoladilar.
Oilaga tarbiyaga berilgan bolalar о‘z huquq va manfaatlarini himoya qilish,
ota-onasi va qarindoshlari bilan kо‘rishish huquqiga ham egadirlar.
Bolaning   manfaatiga   dahldor   har   qanday  masala   oilada  hal   qi linayotganida
bola о‘z fikrini bildirishga haqli.
Ushbu   moddada   oilaga   tarbiyaga   beriladigan   bolalar   (patronat   r о ‘yxati
berilgan. Bular birinchi navbatda ota-ona homiyligidagi butunlay mahrum b о ‘lgan
yoki muddati belgilanmagan uzoq muddatli bolalardir. Bolalarni   oilaga   tarbiyaga   olgan   ota-onalar   о ‘rtasidagi   nizolar
vasiylik va homiylik organlari, zarur holatlarda esa sud tomoni dan k о ‘riladi.
Oila kodeksini 200-moddasiga binoan vasiylik va homiylik organlari oilaga
tarbiyaga   berilgan   bolalarning   turmush   sharoitla rini   va   ularning   arbiyalanishini
kuzatib   boradilar. Oia   kodeksni   198-moddasiga   binoan,   voyaga   yetgan   har   ikki
jinsdagi shaxslar tutingan ota-ona bо‘lishlari mumkin.
Quyidagi shaxslar tutingan ota-ona b о ‘laolmaydilar:
Sud   tomonidan   muomalaga   layoqatsiz   yoki   muomala   layoqati   chek langan
deb topilgan shaxslar;
Sud   tomonidan   ota-onalik   huquqidan   mahrum   qilingan   yoki   ota-onalik
huquqi cheklangan shaxslar;
Qonun   bilan   о ‘z   zimmasiga   yuklatilgan   majburiyatni   lozim   da rajada
bajarmaganligi   uchun   vasiylik   yoki   homiylik   vazifalarini   bajarishdan
chetlashtirilgan shaxslar;
Farzandlikka   bola   olgan   lekin   keyinchalik   о ‘z   zimmalariga   yuk latilgan
majburiyatlarni   bajarishdan   b о ‘yin   tovlagan   yoki   ularni   lozim   darajada
bajarmaganligi uchun sud tomonidan farzandlikka olish bekor qilingan shaxslar;
Qasddan qilgan jinoyatlari uchun ilgari hukm qilingan shaxs lar;
Sog‘ligining   holatiga   k о ‘ra   bolani   tarbiyalash   majburiyatini   bajara
olmaydigan shaxslar. 
Amaldagi   oila   qonunchiligiga   muvofiq,   tutingan   ota-onalarni   tanlash
vasiylik va homiylik organlari tomonidan amalga oshiri ladi.
Tutingan   ota-ona   tarbiyaga   olingan   bolaga   nisbatan   vasiylik   huquq   va
majburiyatlariga egadir.
Ushbu   moddada   tutingan   ota-ona   oilasiga   tarbiyaga   olingan   bo laning
qonuniy vakili hisoblani, unga nisbatan vasiylik huquq va majburiyatlariga egadir.
Tutingan ota-ona oilaga tarbiyaga olingan bolaning huquq va majburiyatlarini har
qanday jismoniy va yuri dik shaxslar  bilan  b о ‘lgan munosabatlarda,  shu jumladan
sudda alohida vakolatsiz himoya qiladi 1 X U L O S A
Insoniyat   tarixini   ma’lumot   berishicha,   bolalar   oilada   tug‘ilganlar   va
yashaganlar   va   tarbiyani   birinchi   navbatda   ota-onalaridan   va   boshqa   oila
a’zolaridan   olganlar.   Jamoat   tarbiyasini   qо‘ni-qо‘shnilardan,   mahalla   aholisi   va
qarindosh-urug‘lardan olganlar. 
Jamiyatda bolaning bolalik huquqini anglash va qaror topishi  uzoq jarayonni
ichiga olgan kurashlar hosilasidir.
Har   qalay   qancha   og‘rinishlar,   qancha   qiyinchiliklar   bilan   bо‘lmasin,
bolalarning   bola   bо‘lish   huquqi   rasman   tan   olina   borildi.   Bu   jihatdan   BMTning
1959   yili   qabul   qilgan   “Bola   huquqlari   deklaratsiyasi”   ayricha   qimmatga   ega
bо‘ldi.   Shu   dekloratsiyada   ilk   bor   “Insoniyat   о‘zida   mavjud   bо‘lgan   eng   yaxshi
narsalarning   barchasini   bolalarga   berishga   majbur”   deya   e’lon   qilindi,   bolalarni
tarbiyalashda   jamiyatning   burchi   uqtirilgan   edi.   BMT   Bosh   Assambleyasi   shu
hujjatdagi   qoidalarni   yanada   rivojlantirib   1989   yilning   20   noyabrida   “Bola
huquqlari   tо‘g‘risida   konvensiya”ni   qabul   qildi.   Konvensiyada   dunyodagi   barcha bolalar   irqi,   tanasining   rangi,   jinsi,   tili,   dini,   siyosiy   yoki   ijtimoiy   qarashlari,
millati,   etnik   kelib   chiqishi,   mulkiy   holati,   sog‘ligi   ahvoli,   ota-onasi
qaramog‘idami   yoki   vasiy   qaramog‘idaligidan   qat’iy   nazar   teng   huquqqa   ega
bо‘lib,   ularni   shu   xususiyatlariga   kо‘ra   kamsitish   mumkin   emasligi   asoslangan.
Har   biri   bolaga   davlat   tomonidan   berilgan   bо‘lib,   oilada   tarbiyalanishi,   о‘zini
himoya qilish mumkin. Oila kodeksi  bu huquqlarni  11-bobda belgilab, davlat  о‘z
navbatida   birinchidan,   ularni   ahamiyatini   kо‘rsatadi,   ikkinchidan   ularni   amalga
oshirishligini kafolatlaydi. 
1.Oila   kodeksining   65-moddasida   belgilangan   bolani   yashash   va
tarbiyalanish   huquqi   avvalo   bola   о‘z   ota-onasi   bilan   birga   yashashligi   mumkin
ekanligini anglatadi.
2.Bolaning   oilada   yashash   va   tarbiyalanish   huquqi   о‘z   ota-onasini   bilish
huquqi   bilan   mustahkam   bog‘liqdir.   Bu   haqda   «Bola   huquqlari   tо‘g‘risidagi
Konvensiya»ni   7-moddasida   tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri   belgilanadi.   Haqiqatda   biroq
qо‘shimcha sharti bilan «agar bu mumkin bо‘lsa» bunday holat voyaga yetmagan
bolaning huquqi sud tartibida otalik belgilanayotgan vaqtda nazarga olinadi.
3.Oila   kodeksi   66-moddasining   birinchi   qismiga   binoan   bola   otasi,   onasi,
bobosi, buvisi, aka-ukalari, opa-singillari va boshqa qarindoshlari bilan kо‘rishish
huquqiga   ota-onasining   nikohdan   ajralish,   nikohning   haqiqiy   emas   deb   topilishi
yoki ota-onaning boshqa-boshqa yashashi bunga ta’sir etmaydi.
4.Ota   va   ona   alohida   yashayotgan   bо‘lsalar   u   holda   bola   ularning   har   biri
bilan kо‘rishish huquqiga ega. Ota-ona turli davlatlarda yashayotgan bо‘lsalar ham
bola ular bilan kо‘rishish huquqiga ega.
5.Bolaning   huquqi   va   qonuniy   manfaatlarini   himoya   qilish   uning   ota-onasi
(ularning   о‘rnini   bosuvchi   shaxslar),   amaldagi   qonunda   nazarda   tutilgan   hollarda
esa vasiylik va homiylik organi, prokuror va sud tomonidan amalga oshiriladi.
6.Voyaga   yetmagan   bola   qonunga   muvofiq   tо‘la   muomala   layoqatiga   ega
deb e’tirof etilsa, u о‘z huquqi va majburiyatlarini, shu jumladan himoyaga bо‘lgan
huquqini mustaqil amalga oshirishga haqlidir.Endilikda voyaga yetmagan bola ota- ona   (ularning   о‘rnini   bosuvchi   shaxslar)   tomonidan   qilinadigan
suiiste’molliklardan himoyalanish huquqiga ega. 
8.Voyaga   yetmagan   bolalarning   mulkiy   huquqlari   ilgari   amalda   bо‘lgan
qonunlarda   о‘zining   ifodasini   topmagan   edi.   Endilikda   ular   Oila   kodeksini   90-
moddasida о‘zining tegishli о‘rniga ega bо‘ldi. Voyaga yetmagan bolalar о‘z ota-
onasidan   va   boshqa   shaxslardan   qonunda   nazarda   tutilgan   miqdorda   va   tartibda
ta’minot   olish   huquqiga   ega.   Voyaga   yetmagan   bolalar   ta’minoti   uchun   olingan
mablag‘,   pensiya,   aliment   uning   otasi   yoki   onasi   tasarrufida   bо‘lib,   bolaning
ta’minoti, tarbiyasi va ta’lim olishi uchun.
T A K L I F L A R
1.О‘zbekiston   Respublikasida   Oila   masalalarini   о‘rganuvchi
faqatgina «Respublika Oila ilmiy-amaliy Markazi»   faoliyat kо‘rsatayapti   Darvoqe,
AQShda   oila   masalalarini   о‘rganuvchi   institutlarning   о‘zigina   yigirmadan   ziyod
ekan  bizda bularning sonini oshirisa maqsadga muvofiq bо‘lar edi.
2.Hayotda   farzandlikka   olingan   bolaning   chet   elga   olib   ketilishi   hollari   hamon
uchrab turibdi. Bunday holda bolaning O`zbekiston Respublikasi Oila kodeksining
tegishli   moddalariga   binoan   farzandlikka   olinganligini   isbotlovchi   aniq   dalillar
talab qilinishi lozim.
3.Aliment to`lash to`g`risidagi kelishuv, sun'iy bolaning vujudga kelishi tufayli 
otalik va onalikni belgilash masalalariga alohida e'tibor berish kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RASMIY MATERIALLAR VA HUJJATLAR
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-T.:O`zbekiston, 2010
2.. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga sharh. T., «O`zbekiston», 1995.
3. O`zbekiston Respublikasining Oila kodeksi. T., «Adolat», 1998.
4. O`zbekiston Respublikasining Oila kodeksiga sharhlar. T., «Adolat», 2000.
5.   Fuqarolik   holatlarini   qayd   etish   tartibi   to`g`risida   Yo`riqnoma.   T.,   «Adolat»,
1995.
6. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalari. T., «Adolat», 1999.
7.O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. T., «Adolat», 1996.
8. Inson huquqlari to`g`risida xalqaro bill. T., «Adolat», 1992.
9.   Xotin-qizlar   va   bolalarning   huquqlariga   oid   qonun   kafolatlari:   Ommabop
yuridik ma'lumotnoma. T., «O`zbekis-ton», 2000.
10.Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi.-T.: “Adolat”, 1999.
11. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. T., «Adolat», 1998.
12. O`zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. T., «Adolat», 1999. 13.O`zbekiston   Respublikasi   Konsullik   ustavi.   G`G`Xalq   so`zi.   1996   yil   10
sentabr. 2-bet.
14.   O`zbekiston   Respublikasi   "Tashqi   iqtisodiy   faoliyat   to`g`risida"gi   Qonun
(Yangi   tahlil)   26.05.2000   yildagi   O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining
Axborotnomasi. Toshkent, 2000 yil, 266-bet.
15.   O`zbekiston   Respublikasining   "Kontsessiyalar   to`g`risida"gi   Qonuni,
30.08.1995   yil   O`zbekiston   Respublikasi   Yangi   qonunlari.   11-son,   Toshkent,
"Adolat", 1996 yil, 116-bet.
16. O`zbekiston Respublikasining "Nodavlat va notijorat tashkilotlari to`g`risida"gi
Qonuni.   14.04.1999   yil.   O`zbekistonning   Yangi   qonunlari.   12-son.   T.,   "Adolat",
1999 yil, 388-bet.
17.   O`zbekiston   Respublikasi   "Sug`urta   to`g`risida"gi   Qonuni.   O`zbekistonning
Yangi qonunlari, 8-son. T.: "Adolat", 1994 y. 386-bet.
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI I.A.KARIMOV  .
1.   I.A.Karimov.   O`zbekiston:   milliy   istiqlol,   iqtisod,   siyosat,   mafkura.   1-tom.   T.,
«O`zbekiston», 1996, 14-15, 49-betlar.
2.   I.A.Karimov.   Bizdan   ozod   va   obod   Vatan   qolsin.   2-tom.   T.,   «O`zbekiston»,
1996, 294-bet.
3.   I.A.Karimov.   Vatan   sajdagoh   kabi   muqaddasdir.   Z-tom.   T.,   «O`zbekiston»,
1996, 278-bet.
4.   I.A.Karimov.   Xavfsizlik   va   barqaror   taraqqiyot   yo`lidan.   6-tom.   T.,
«O`zbekiston», 1998, 401-bet.
5.   I.A.Karimov.   Biz   kelajagimizni   o`z   qo`limiz   bilan   quramiz.   7-tom.   T.,
«O`zbekiston», 1999, 255-bet.
6.   I.A.Karimov.   Ozod   va   obod   Vatan,   erkin   va   farovon   hayot   -   pirovard
maqsadimiz. 8-tom. T., «O`zbekiston», 2000, 331-bet.
7.   I.A.Karimov.   Vatan   ravnaqi   uchun   har   birimiz   mas'ulmiz.   9-tom.   T.,
«O`zbekiston», 2001, 133-134, 148-149, 202-203-betlar. 8.   I.A.Karimov.   Xavfsizlik   va   tinchlik   uchun   kurashmoq   kerak.   10-tom.   T.,
«O`zbekiston», 2002, 30, 152-betlar.
9. I.A.Karimov. Biz tanlagan yo`l – demokratik taraqqiyot va ma'rifiy dunyo bilan
hamkorlik yo`li. 11-tom. T., «O`zbekiston», 2003, 258-bet.
11.Karimov I.A.Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch.Toshket.2008.
12.Karimov   I.A.Bizning   bosh   maqsadimiz-jamiyatni   demokratlashtirish   va
yangilash mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir.Toshkent, 2009.
13.Karimov   I.Jahon   moliyaviy-iqtisodiy   inqiroz   O`zbekiston   sharoitida   uni
bartaraf etishning yo`llari va choralari.Toshkent, 2009.
14.Karimov   I.A.Asosiy   maqsadimiz   vatanimiz   taraqqiyoti   va   xalqimiz
faravonligini yanada yuksaltirishdir..Toshkent, 2010.
15.I.A.Karimov   Mamlakatimizda   demokratik   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Xalq so`zi.2010yil 13 noyabr.
ILMIY VA ILMIY-OMMABOP KITOBLAR, RISOLALAR, MAQOLALAR
1. F.Otaxo`jayev. Nikoh va uning huquqiy tartibga solinishi.   T., «O`zbe k iston»,
1995.
2. F.Otaxo`ja yev . Konstitutsiya va oila.  TDYui, 2002.
3. Rizouddin Ibn Faxruddin. Oila. T., «Mehnat», 1991.
4. «Ayol-oila-huquq» davra suhbati materiallari. T., 1998.
5. A.Munavvarov. Oila pedagogikasi. T., «O`qituvchi», 1994.
6. A.Ibrohimov. Millat ovozi. T., «Sharq», 2002.
7. B.Tornau. Osobe n nosti musulmanskogo prava.  Sankt-Pe ter burg, 1892.
8. V.Bartold. Istoriya kulturnoy jizni Turkestana, 1. 1927.
9. Sh.Shoraxmetov.   O`zbekiston   Respublikasining   Fuqaro-lik   protsessual
huquqi. T., «Adolat», 2002.
10. Yuridik entsiklopediY. U.Tojixonov tahriri ostida. T., «Sharq», 2002.
11. Rahmonqulov   H.R.   O`zbekistonda   xalqaro   xususiy   huquqning   ahamiyati   va
vazifalari. G`G`Davlat va huquq. T.: №2, 2000 yil, 3-be t . 12. Masalan, O`zbekiston Respublikasi va Ukraina o`rtasida Fuqarolik va oilaviy
ishlar   bo`yicha   huquqiy   yordam   hamda   huquqiy   munosabatlar   to`g`risida
shartnoma   (1998   yil   19   fevral)   Yuridicheskaya   informatsionnaya   sistema
PRAVO. Me j dunarodno ye  pravo. 2000 y. 1 apre l dagi ve r siyasi.
13. Skaridov   A.S.   Mejdunarodnoye   chastnoye   pravo:   Uchebnoye   posobiye-SPb:
Izd-vo Mixaylova V.A. Izdatelstvo "Poligus", 1998, 9-bob.
WEB RESURSLAR
1.www.superbaza.ru
2.www.search.uz/uzbekistan/constitution/constitutionlaw_one.php
3.http://search.j5.ru/tov/osnovi-konstitutsionnogo-prava-rf-uchebnoe-posobie
4.http://2004.press-service.uz/rus/documents/documents.htm
5.http://2004.press-service.uz/rus/konstitutsiya/konstitutsiY.htm
6. www://UzA
7. www:   Jahon AA
1
2
  .
Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратурасининг 2001 йил 1-ярим иш режасининг 4 бўлим 4-
бандига асосан мамлакат миқёсида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини.... 
умумлаштириш материаллари 2001 йил 2 май. -Т., 1-бет.
3
  Унинг Бош прокуратураси 2001 йил 1-ярим иш режасининг 4 бўлим 4-бандига асосан мамлакат миқёсида
ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ишларини... умумлаштириш материаллари 2001 йил 2 май. -Т., 5-бет.
4
 Ўзбекистон Республикасининг Оила кодексига шарҳлар. -Т., "Адолат", 2000. 183-бет.
5
6

Voyaga yetmaganlarning shaxsiy nomulkiy huquqlari

Купить
  • Похожие документы

  • Ўзбекистон ва хорижий мамлакатларда прокуратура органларининг ҳуқуқий фаолияти
  • О`zbekistonda demokratik islohatlarni chuqurlashtirishning ustuvor yо`nalishlari
  • Юридик техника ва қонунлар сифатини ошириш муаммолари
  • Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash
  • Олий ҳарбий билим юртлари курсантларининг офицерлар билан муносабатининг психологик асослари

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha