X-XII asrlar o`zbek adabiyoti - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

X-XII asrlar o`zbek adabiyoti

Купить

Mavzu: X-XII asrlar o `zbek adabiyoti Reja: 1 .X - XII asrlar o `zbek adabiyoti haqida. 2.Shu davrda adabiyotshunoslikning rivojlanishi . X-XII asrlar - badiiy adabiyot taraqqiyotida yangi bosqich .

Xalqimiz madaniyati taraqqiyotida X-XII asriar alohida o`rin tutadi. Arablar istilosidan so`ng Movarounnahr deya nomlangan qad i mgi Turonda yashovchi xaiqlar Eron, Kavkaz, Hindiston va boshqa sh arq mamlakatlari bi l an o` rn atilgan madaniy aloqalarini yanada rivojlantirdilar . Bu o`lkada istiqomat qilgan alloma, olimlarning buyuk kash f yotla ri , yirik ilmiy asarlari y aratildiki, ular jahon i l m- fanining kamol topishida muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, Turon zamin i da arx i tektura, tasviriy sa n oat, naqqoshlik, o`y m akorlik kabi madaniy hayot ni ng bir qancha sohalarida jiddiy ijobiy o`zgarishlar yuz berdi. Adabtyot ri vojida , malum jonlanish yuzaga ke l ganligi ko`zga tash l ana boshiadi. VII as rn ing oxiri VIII asr boshla ri da Markaziy Os i yo hududiga arabla rn ing bo

Shuningdek, mahaliiy xalqning ko`p asrlik madaniy yodgorlikla ri yoq etila boshlandi. Beruniyning ma'lumot berishicha, Qutayba Xorazm y ozuvini bilgan va shu voha xalqlari og`zaki badiiy ijod namunala ri ijrosi bi l a n shug`u l langan kishila rn i, oiimlami turli yo'llar bilan ta ziq ostiga o l adi va yo`q qi li b yuboradi. Sh un day qilib, arablar davlat ishla ri da o`z r o’ llari hamda yozuv l arini joriy qila boshiaydilar. Maha l liy yozuvla rn ing qo` zg’ a l ish doirasi qisqaradi. Zardushtiylik diniga e ’t iqod q il gan yerli aholi islom dinini tezda qabul qilmaydi. O ’z e`tiqodiga so di q qoladi Movarou nn ahrda istilochilarga qarshi birin-ketin yirik xalq qo’zg’aloni boshlanadi. 720-722 yillarda Divashtich rahbarligida Samarqand va Panjakentda shunday xalq qo`zg`oloni bo`li

Xalifa Xorun ar-Rashid (786-809) vafotidan so`ng uning ikki o`g`li Ma'mun va Amin ortasida 809 - «13 yillarda o`zaro toj-taxt urish l ari bo`lib o`tadi. Movarounnahrlik zodagonlar Ma'munning xalifa bo`lishiga ko`proq xayrixoh ediiar. Ammo arablarning xoxishiga ko`ra, Amin taxt egasiga aylanadi. Ma'mun esa ukasiga qarshi kurashini davom ettiradi. Bu harakatni Tohir ibn Husayn boshliq Xuroson va Movarounnahr mulkdorlari o`z yordamlari bilan quwatlantirib turishadi. 813 yilda Ma'mun Bag`dodni qo`lga kiritadi va o`zini xalifa deb e’lon qiladi. 812 yilda Tohir ibn Husayn Xuroson va Movarounnahr noibi etib tayiniangan edi. Oradan bir yil vaqt o`tmay, u o`z mamlakatini mustaqil deb e'lon qiladi. Tohir ibn Husaynning ko`p vaqt o`tmay vafot etishi musiaqillikni toia ta'minla

Movoraunnahr aholisi bu dinni dastlab keskin rad etgan bo`lsa ham, doimiy targ`ibot va tashviqotiar natijastda isiom dini qabul qiiinadi. Islomda olamning yaratuvchisi yakka-yu yagona, azaliy va abadiy Ailohdir, degan bosh g`oya hukmrondir. Muhammad alayhis-salom Alloh rasulidir. Qufoni karim islom dinining muqaddas kitobi bo`lib, unda shariatning tavanch ahkomlari asosiy aqida va g`oyalari o`z ifodasmi topean Movarounnahrliklar bu dinni qabul qilibgina qolmay, kevmchalik uning otashin tatg`ibotchisiga ham aylandilar. Ayniqsa. Imom Ismoii ibn al-Buxorivning (810-871) buyuk xizmatlari musulmon olamid^, yuksak ehtiromga sazovordir. Mashhur muhaddis oiim Imom tsmcni Ibn al-Buxoriy Muhammad alayhis-salom hadislan, ya'ni turli munosabat biian aytilgan gapiari, ibrat, ko`rsatma va nasihatlar

X-XII asrlarbadiiy adabiyot taraqqiyoii uchun ham muhim bosqich bo`idi. Bu davrda xalq og`zaki ijodining boy va xilma-xii asariari vujudga keldi. Fors-tojik (dariy) va turkiy adabiy til shakliana boshladi. Bu tillarda ijod qilgan atoqli so`z sao`atkoriarining nomi asriar osha umrboqiylik kasb etgan o`lmas asarlari biian yashab kelmoqda. Somoniylar davrida arab tili o`z hukmronligini birmuncha yo`qotib, mahalliy tillardandariyga o`rnini bo`shatib bergan bo`lsada, Movarounnahr-u Xurosonda yashagan aksariyat shoirlar arab tilida asariar yaratishda davom etdilar. Bu haqda nishopurlik mashhur olim, yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos va tarixchi Abu Mansur as-Saohbiy (961-1038) ning ^Yatimat ad-dahr fi maxosin ahl ai-asr» («Asr ahlining fozillari haqida zamonasining durdonasi*) nomii tazkirasi

Manbalarda qayd etilishicha, uning 34 asari mavjud bo`lgan. As-Saolibiy nomini ko`proq uning «Yatimat ad-dahr> tazkirasi tanitgan. Tazkira to`rt qismdan tarkib topgan bo`lib, uning har bir qismi o`n bobga ajraladi. Malumotlarga ko`ra, asar 995-1000 yillar mobaynida yozib tugatiladi. Keyinroq, taxminan 1020yillarda muallif kitobni ikkinchi marta qaytadan ishlab, unga yana yangi shoirlar haqidagi maMumotlami qo`shgan. Tazkiraning to`rtinchi qismida Somoniylar sulolasi hukmronligi boshlanishidan g’aznaviylar daviati boshlarigacha yashagan shoirlar, turli mamlakatlardan Buxoroga kelib har xil lavozimJarda faoiiyat ko`rsatgan so`z sao`atkorlari haqida ma'lumot beriladi. Mazkur qisrnning dastlabki uch bobi Buxoroning o`zida yashab ijod etgan 48 shoiming hayoti va ijodiga doir qaydlardan ibor

Shunday bo`lishiga qaramay, ulaming ayrimiari fors-tojik tihda so`zlashgan, hatto she'rlar yozgan zuilisonayn adiblar hisobianadi. Arab tilida ijod etgan shoirlardan ayrimlari fors- tojik tilidagi asariami arab tiliga tarjima qiiish bilan shug`ullanganlar. As-Saolibiy tazkirasida Abul Hasan a1- Muammal, Abu-1 Qosim Ismoil ash-Shajariy, Abu Ahmad ibn Abu Bakr al-Kotib, Abu Tayytb Muhammad ibn Hotim Al- Mus'abiy, Abu-1 Husayn Muhammad al-Murodiy singari movarounnahriik tab'ahli haqida nodir ma'lumotlar va uiar asarlaridan namunalar berilgan. «Yattmat ad-dahr»da ma'lumot berilishicha, Abu Tayyib Muhammad ibn Hotim al- Mus'abiy davlatni boshqarish, vaziriikda taniqli, odamlar bilan muomala-munosabatda dilkash, shirinsuxan va fozU inson bo`Igan. As-Saolibiy uning qo`lini

Tazkiranavisning ma'lumotiga ko`ra, amir as-Sa'id Nasr ibn Ahmad son- sanoqstz fazilatlarini nazarda tutib adibni (Mus'abiyni) vazirlik lavozimiga ko`taradi. o`zining suhbatdoshlari qatoriga qo`shadi, biroq ko`p o`tmay vazirlik uning boshiga etadi va AJ-Mus'abiy 938 yili vafot etadi. Abu Tayyib ai-Mus'abiy Rudakiyning yaqin do`stlaridan bo`lib, salohiyatl: zutlisonayn shoir edi. Afsuski, X asrning birinchi yarmida Buxoroda yashagan Al-Mus'abiyning adabiy merosidan namuna sifatida arabtilidagi 13baytivafors-tojiktilidabitilgan 14baytshe'ribrzgachayetib kelgan, xolos. «Yatimat ad-clahr»da keltirilgan Movarounnahr va Xurosonlik shoirlaming she'riari qasida, vasf, hajv, marsiya, masnaviy, g`azal, urjuza janriariga mansubdir, Ko`rinadiki, Movarounnahr va Xurosond

IX-X asrlardan boshlab, Movarounnahr, Xuroson va Eronning katta qismini o`z hududiga birlashtirgan Somoniylar sulolasi hukmronligi davrida fors-tojik tilidagi adabiyot juda keng ko`lamda o`zining taraqqiyot bosqichlarini o`ladi. G’aznaviy va Saljuqiy hukmdoriari turkiy qabilalarga mansub bo`lsalar-da, nafaqat o`z hududlari, balki zabt etgan yerlarida ham somoniylar an'anasini davom ettirib, dariy tiOni davlat tili va adabiy tU sifatida *qabul qildirdilar. Natijada X-XV asrlarda o`rta Yer dengizidan Hindistongacha cho`zilgan katta hududda mushtarak adabiy til bo`igan fors-tojik tilida jahonshumul ahamiyatga molik adabiyot vujudga keldi. Uning ijodkoriari faqatgina forslyzabon shoirlar bo`imay, hind, turkiy xalq vakiUari bu musiitarak adabiyotning yirik namoyandalariga aylandilar. X asrn

Shundan keyin uning hayoti mamlakat poytaxti Buxoro bilan bog`lanadi. Uni saroy xizmatiga jalb etadilar. Ammo qarilik chog`ida shoir quvg`inga uchragan. Rivoyatlarda bayon etiiishicha, Rudakiyning hur fikrliiigi uchun ko`zlariga mil tortganlar. Ayrim rivoyatiarga binoan, u tug`ma ko`rbo`lgan. Bir-birini inkor etuvchi bu qarashlarga rudakiyshunoslikda hamon qatly nuqta qo`yilgan emas. Inson erki, hurlik kuychisi bo`lgan shoirning keyingi hayoti iztiroblar iskanjasida o`tgan. Rudakiy avlodiarga o`zidan ulkan adabiy meros qoldirdi. Biroq uning asarlari davr to`fonlaridan o`tib, bizgacha to`la holida yetib kelmagan. Shoiming g`azal, ruboiy, qasida hamda pand- nasihat yo`nalishidagi dostonlari mavjuddir. Adibning "Qarilikdan shikoyat", "Modari may" («May onasi») qasidalari, Buxo

I qayd etilsa-da, hozircha uning ming misrasigina fanga ma'ium, xolos. Mashhur qomusiy olim Abu Ali ibn Sino tojik xalq to`rtliklari asosida mboiy janrini yozma adabiyotga olib kirgan bo`Isa, nishopurlik shoir Umar Hayyom bu sohada shuhrat qozondi. Buxorolik shoir Daqiqiy qahramonlik dostonlari majmui "Shohnoma"ni yozishga kirishadi. Tuslik Abuiqosim Firdavsiy Daqiqiy boshlagan bu xayrli ishni davom ettirib jahonga mashhur, oimas "Shohnoma"ni vujudga keltirdi. Mazkur ao`anani XI asrda yashab ijod etgan shoir Asadi Tusiy o`zining "Gershaspnoma" asarida takomiilashtirdi. X-XII asrlarda fors-tojik tilida ijod etgan ozarbayjonlik Xoqoniy, Falakiy, Mahastiy va Nizomiy Ganjaviylar badiiy adabiyot taraqqiyotiga 0 'zlarining munosib hissalarini qo`shdiiar. Ayniqsa,

. Mahmud Qoshg"ariyning maiumot berishicha, turii turkiy xalqlarning chatishuvi va aralashuvi natijasida, o`g`iz, chigil, qipchoq lahjalari guruhidagi tillar singari umumiy so`zlashuv vositasi vujudga kela bosliladi. Bunday mo`tadil vaziyat umumiy, mushtarak adabiy tilning shakllanish jarayonini tezlashtirdi. Mazkur hodisaning ro`y berishida qabilalar o`rtasida vujudga kelgan siyosiy-tarixiy, adabiy-ma'naviy va ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar, badiiy adabiyot, jumladan yozma adabiyot taraqqiyotining ta'siri beqiyos kattadir. Mahmud Qoshg`ariyning "Devoni lug`otit turk" asaridagi xalq og`zaki ijodi va yozma adabiyot namunalaridan iboral she'riy parchalar turkiy xalqlaming ota-bobolari badiiy tafakkuri mahsuli boiganidek, Yusuf Xos Hojibning "Qutadg`u bilig", Ahma

Aslida biz mavzu, uslub, tashqi ko`rinishi bir xil, faqat tildagina farqi boigan yagona adabiyotga egamiz. Shuni ham aytish kerakki, shoirlar ko`p holda ikki tilni bilishgan va har ikki tildan birday osonlik bilan foydalanishgan, bir fikming o`zini goh u, goh bu tilda ifoda etishgan". Bu fikrni arab va fors tillarida yaratilgan adabiyot bilan yonma-yon vujudga kclgan turkiy tildagibadiiy so`z san'ati namunalariga nisbatan ham qoilash o`rinlidir. Zero, qardosh xaiqiar adabiyotining tayanch g`oyaviy manbai Qurioni karim. Hadisi sharif boiganidek, "Qutadg`u bilig". "Hibatul-haqoyiq" dostonlarininc ham ma'naviy sarchashmalari ana o`sha nodir kitoblar sanaladi. Xoja Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg`oniy singari mutasawif shoirlar bu ilohiy ne'matlardan yanada ko`p

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar