Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mazmuni va shakllari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	472.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mazmuni va shakllari

Купить

KURS ISHI
MAVZU: XALQARO IQTISODIY INTEGRATSIY
ANING
MAZMUNI VA SHAKLLARI
Toshkent-2025
1

Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………………2
1.Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning vujudga kelish tarixi……………………5
2.Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning ahamiyati va shakllari………..………..12
3.Integratsion loyihalarni amalga oshirishda hisobga olinishi kerak bo’lgan
jihatlar………………………………………………………………………...25
Xulosa…………………………………………………………………………….32
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………….34
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Xalqaro iqtisodiy integratsiya
bugungi kunda dunyo miqyosida iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy aloqalarni
mustahkamlashda muhim rol o’ynamoqda. Globalizatsiya
jarayonlarining tezlashishi, savdo to’siqlarining kamayishi, mamlakatlar
o’rtasidagi raqobatning kuchayishi va iqtisodiy o’zaro bog’lanishlarning
chuqurlashuvi xalqaro iqtisodiy integratsiyaning dolzarbligini oshiradi.
Shu bilan birga, iqtisodiy integratsiya jarayonlari mamlakatlar
iqtisodiyotlari va global bozorlar o’rtasida o’zaro bog’liqlikni
kengaytirishda asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Jahon iqtisodiyoti
o’rtasidagi o’zaro bog’lanishlar kuchaygan sari, davlatlar o’rtasida
integratsiyaning yangi shakllarini joriy etish zarurati oshmoqda. Bu
jarayonlar nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy, madaniy va ijtimoiy aloqalarni
ham chuqurlashtiradi. Yevropa Ittifoqi, NAFTA, ASEAN va boshqa
mintaqaviy iqtisodiy tashkilotlar xalqaro integratsiyaning muvaffaqiyatli
misollaridir. Ular o’zaro iqtisodiy o’zgarishlarni va barqarorlikni
ta’minlashda katta rol o’ynamoqda. Xalqaro integratsiya davlatlarga
savdo to’siqlarini kamaytirish, kapital va mehnat resurslarining erkin
harakatini ta’minlash imkoniyatini yaratadi. Bu jarayonlar global
iqtisodiy o’sish va rivojlanishning muhim shartidir. Raqamli
texnologiyalar, Internet va global tarmoqlar orqali iqtisodiy integratsiya
yangi bosqichga o’tmoqda. Raqamli integratsiya savdo, xizmatlar,
investitsiyalar va boshqalar sohalarda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Shuningdek, integratsiyaning yanada chuqurlashishi bilan bog’liq yangi
xavf-xatarlar, iqtisodiy tengsizliklar va siyosiy qarama-qarshiliklar
masalalari dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishining mavzusi aynan
shunday dolzarb masalalarni yoritishga qaratilgan bo’lib, iqtisodiy
integratsiyaning manfaatlari, kamchiliklari, kelajak istiqbollari va jahon
iqtisodiyotiga ta’sirini chuqurroq tushunishga imkon beradi.

Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Yillar davomida ko’plab iqtisodchilar,
tadqiqotchilar va xalqaro tashkilotlar tomonidan xalqaro iqtisodiy
integratsiyani
3

o’rganish amalga oshirildi. Ba’zi shu mavzuda izlanish olib borgan
tadqiqotchilar quyidagilar:
- Bela Balassa: o’zining ,,Iqtisodiy integratsiya nazaryasi’’ va ,,
Rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy integratsiya’’ kitoblarida xalqaro
iqtisodiy integratsiya to’g’risida chuqur izlanishlar olib borgan hamda
rivojlanishdagi iqtisodiy integratsiyani o’rnini chuqur tahlil qilgan.
- Jovanovich, М.: o’zining ,,Xalqaro iqtisodiy integratsiya. Cheklovlar va
imkoniyatlar’’ kitobida u turli xil mavjud va rivojlanayotgan integratsiya
tadbirlari va ularning yutuqlarini ko'rib chiqadi. Xalqaro iqtisodiy
integratsiya bitimlari ko'p tomonlama savdo tizimi tomonidan taqdim
etilgan afzalliklarga qaramay, o'zgaruvchan muvaffaqiyatlar bilan
saqlanib qolashi va rivojlanishini o’rganadi.
- Cheong, Juyoung: o’zining ,,Erkin savdo hududlari’’ kitobida u erkin
savdo hududini (FTA) tashkil etish orqali a'zo davlat farovonligiga
qanday ta'sir qilishi mumkinligini tahlil qiladi. Xususan, uning
farovonligidagi o'zgarish a'zo bo'lmagan davlatdan boshqa a'zo
davlatga yo'naltirilgan savdo hajmiga bog'liq bo'lishi mumkinligini
tekshiradi.
Kurs ishining maqsadi . Ushbu kurs ishining maqsadi – xalqaro iqtisodiy
integratsiyaning mazmuni va shakllarini tahlil qilish, uning iqtisodiyotga
ta’sirini, afzalliklarini va kamchiliklarini aniqlash, shuningdek, jahon
iqtisodiyotidagi o’zgarishlar va integratsiya jarayonlarining kelajagi
haqida xulosa chiqarishdan iborat. Kurs ishi doirasida turli mintaqalar
va tashkilotlar misolida iqtisodiy integratsiyaning turli shakllari (savdo,
bozor, pul-kredit, siyosiy integratsiya va boshqalar) ko’rib chiqiladi
hamda ular o’rtasidagi farqlar va o’xshashliklar tahlil qilinadi.
Kurs ishining vazifalari. Yuqoridagi maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar qo’yilgan:

- Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning vujudaga kelish tarixini o’rganish;
xalqaro iqtisodiy integratsiyaning ahamiyatini baholash;
integratsiyaning turli shakllarini 4

(erkin savdo hududi, bojxona ittifoqlari, iqtisodiy va monetar ittifoqlar,
yagona iqtisodiy hududlar) tasniflash; integratsiya jarayonlarining
ijtimoiy, siyosiy va ekologik xatarlarini baholash; xalqaro iqtisodiy
integratsiyaning global savdo tizimi va moliyaviy barqarorlikka ta’sirini
aniqlash; xalqaro iqtisodiy integratsiyaning kelajakdagi rivojlanish
yo‘nalishlarini o‘rganish; xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlarining
muvaffaqiyatli misollarini (masalan, Evropa Ittifoqi, NAFTA, ASEAN)
o‘rganish; xalqaro iqtisodiy integratsiyani amalga oshirishda hisobga
olinishi kerak bo’lgan jihatlar, yuzaga keladigan muammolarni aniqlash
va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining tarkibi. Ko’rsatilayotgan kurs ishi kirish, 3 ta reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

1.Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning vujudga kelish tarixi.
Xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlarini tadqiq etish, unda
vujudga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal etish va mazkur
jarayonning eng samarali shakllarini ko‘rsatib berishga intilish bu
boradagi turli nazariyalarning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga olib keldi.
Bunday nazariyalar qatorida neoliberalizm, korporatsionalizm,
stmkturalizm, neokeynschilik, dirijistlik yo‘nalishi kabilarni ajratib
ko‘rsatish mumkin.
Erta neoliberalizm (1950-1960-yillar) vakillari V.Repke va M.Alle to‘liq
integratsiya deganda bir necha mamlakatlar miqyosida yagona bozor
makonining tashkil etilishini tushunib, bu makonda erkin raqobat va
bozorning stixiyali kuchlari amal qilib, davlat siyosati unga o‘z ta’sirini
o‘tkaza olmaydi. Bu olimlarning fikricha, xalqaro iqtisodiy munosabatlar
sohasiga davlatning aralashuvi inflyatsiya, xalqaro savdo va to‘lov
nisbatlarining buzilishi kabi salbiy holatlarni keltirib chiqaradi. Biroq,
davlat ishtirokidagi mintaqaviy davlatlararo ittifoqlarning shakllanishi
asosidagi xalqaro iqtisodiy integratsiyaning rivojlanishi erta
neoliberallar fikrining asossiz ekanligini ko‘rsatdi. Shunga ko‘ra, keyingi
neoliberalizm vakili B.Balass iqtisodiy integratsiya davlatning iqtisodiy
hayotdagi ishtirokining faollashuviga olib kelishini tadqiq etdi. 1
Korporatsionalizm (namoyandalari S.Rolf, YU.Rostou) XX asrning 60-
yillarida paydo bo‘lib, bozor mexanizmi va davlat tomonidan tartibga
solishga qarama-qarshi holda transmilliy korporatsiyalarning faoliyat
ko‘rsatishi xalqaro iqtisodiyotning integratsiyalashuvini, uning ratsional
va muvozanatli rivojlanishini ta’minlashga qodirligi to‘g‘risidagi
g‘oyalarni ilgari surdi.
Strukturalizm (asosiy vakili G. Myurdal) yo‘nalishi tarafdorlari tovarlar,
kapital va ishchi kuchi harakatining to‘la liberallashuvi g‘oyasiga qarshi
chiqib, bozor mexanizmining erkin amal qilishi ishlab chiqarishning

rivojlanishi va joylashuvida ma’lum nomutanosibliklarni,
daromadlardagi tengsizlikning chuqurlashuvini
1 Balassa, Bela. The Theory of Economic Integration (Routledge Revivals). Routledge, 2013 6

keltirib chiqaradi, deb hisoblaydilar. Bu oqim vakillari iqtisodiy
integratsiyaga integratsiyalashayotgan mamlakatlar iqtisodiyotidagi
tarkibiy o‘zgarishlarning chuqur jarayoni sifatida qarab, buning
natijasida sifat jihatidan yangi integratsiyalashgan makon, nisbatan
takomillashgan xo‘jalik organizmi paydo bo‘lishini ta’kidlaganlar.

Neokey (asosiy vakili R.Kuper) yo‘nalishi xalqaro iqtisodiy
hamkorlikning markaziy muammosini mamlakatlarning erkinligini
maksimal darajada saqlab qolgan holda integratsiya jarayonlaridan
olinadigan turli-tuman naflilikni ko‘paytirishga asosiy e’tibor qaratgan.
Neokeynschilar xalqaro integratsiyani rivojlantirishning mumkin
bo‘lgan ikkita variantini ilgari surdilar:
birinchisi - iqtisodiy maqsad va siyosatni muvofiqlashtirgan holda
milliy erkinlikni yo‘qotish asosidagi integratsiya;
ikkinchisi - milliy mustaqillikni imkon qadar saqlab qolish shartiga
asoslangan integratsiya.
Bu variantlarning hech biri sof holda mavjud bo‘lmasligini anglagan
holda, ular integratsiyalashuvchi tomonlarning ichki va tashqi
siyosatlarini muofiqlashtirish уо’li bilan bu variantlarni uyg‘unlashtirish
zarurligini ko‘rsatganlar.
Neokeynscha yo‘nalishning yana bir ko‘rinishi dirijizm (asosiy vakili
Ya.Tinbergen) bo‘lib, uning namoyandalari integratsiya jarayonlarida
bozor mexanizmining hal qiluvchi rolini inkor etadilar. Ular xalqaro
iqtisodiy tuzilmalarning tashkil etilishi va amal qilishi
integratsiyalashayotgan mamlakatlar tomonidan umumiy iqtisodiy
siyosatning ishlab chiqilishi, sotsial qonunchilik bo‘yicha kelishuv, kredit
siyosatining muvofiqlashtirilishi asosida amalga oshirilishi mumkin deb
hisoblaydilar. Yuqoridagi turli-tuman nazariyalarning umumiy tavsifi
shuni ko‘rsatadiki, ularning har biri xalqaro iqtisodiy munosabatlarning
ma’lum jihatlarini ochib berishga, bu boradagi muammolarni hal etish
va yangi g‘oyalarni rivojlantirishga qaratilgan. Mazkur nazariyalarning

to‘g‘ri va ilmiy asoslangan tomonlaridan foydalangan holda xalqaro
iqtisodiy munosabatlarni yanada
7

takomillashtirishga intilish iqtisodiyot nazariyasi oldidagi muhim
vazifalardan hisoblanadi.
Xalqaro iqtisodiy integratsiya - bu turli mamlakatlar iqtisodiy
aloqalarining barqarorlashib, chuqurlashib rivojlanishi, ular
xo‘jaliklarining chambarchas chatishibchirmashib rivojlanish
jarayonlaridir. Mikrodarajada bu jarayon hudud jihatdan yaqin
joylashgan mamlakatlar alohida firmalarining o‘zaro ta’siri orqali, ular
о‘rtasidagi turli-tuman iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi, shu
jumladan chet ellardagi filiallarini tashkil etish asosida boradi.

Davlatlararo integratsiya davlatlar iqtisodiy birlashmalari
ning
shakllanishi hamda iqtisodiy siyosatlarning kelishuvi asosida amalga
oshadi.
Davlatlarning iqtisodiy integratsiyaga intilishining iqtisodiy va siyosiy
sabablari bor. Iqtisodiy ittifoqlarga a'zo davlatlar o'rtasidagi tovar
ayirboshlash hajmini
oshirishnin
g iqtisodiy asosi integratsiya
dan kutilayotga
n samarador
likka
bog’liq. Bu global miqyosda iqtisodiy integratsiya rivojlanishining
sabablaridan biri bo'lib, hozirda ASIAN, NAFTA, USAN,vakabi
kontinentalamalga oshirilayotgan hodisa; vavakabi qit'alararo iqtisodiy
bloklar uchun taklif qilingan.
deganda shaxs yoki mamlakatning ma'lum bir tovar yoki xizmatni
boshqasidan pastroqvabilan ishlab chiqarish qobiliyati tushuniladi.
Qiyosiy ustunlik birinchi martatomonidan ta'riflangan, u buni 1817
yildakitobida Angliya va Portugaliya misolida tushuntirgan 2 .
Portugaliyada Angliyada bir xil miqdorda ishlab chiqarish uchun zarur
bo'lganidan kamroq mehnat bilanvaishlab chiqarish mumkin. Biroq, bu
ikki mahsulotni ishlab chiqarishning nisbiy xarajatlari ikki mamlakatda
farq qiladi. Angliyada vino ishlab chiqarish juda qiyin va faqat mato
ishlab chiqarish o'rtacha darajada qiyin. Ikkalasini

2 http://www.econlib.org/library/Ricardo/ricP.html
8

ham Portugaliyada ishlab chiqarish oson. Shu sababli, Portugaliyada
mato ishlab chiqarish Angliyaga qaraganda arzonroq bo'lsa-da,
Portugaliya uchun ortiqcha sharob ishlab chiqarish va uni ingliz
matosiga almashtirish hali ham arzonroqdir. Aksincha, Angliya bu
savdodan foyda ko'radi, chunki uning mato ishlab chiqarish narxi
o'zgarmagan, lekin u endi sharobni mato narxiga yaqinroq narxda
olishi mumkin. Xulosa shuni ko'rsatadiki, har bir mamlakat o'zining
qiyosiy ustunlikka ega bo'lgan tovarga ixtisoslashgani va o'sha tovarni
boshqasiga sotishi orqali foyda olishi mumkin.

Masshtab iqtisodlari
korxonanin kengayish tufayli oladigan xarajat
afzalliklarini anglatadi. Ishlab chiqaruvchining ishlab chiqarish ko'lami
ortishi bilan bir birlik uchun o'rtacha tannarxini pasayishiga olib
keladigan omillar mavjud. Masshtab iqtisodlari uzoq muddatli
kontseptsiya bo'lib, ob'ektning o'lchami va boshqa manbalardan
foydalanish darajasi oshishi bilan birlik tannarxining pasayishini
anglatadi 3 . Masshtab iqtisodlari ham iqtisodiy integratsiyani oqlaydi,
chunki baʼzi miqyosli iqtisodlar maʼlum bir mamlakat ichida mumkin
boʻlganidan koʻra kattaroq bozorni talab qilishi mumkin –
masalan,uchun oʻz avtomobil ishlab chiqaruvchisiga ega boʻlish unumli
boʻlmaydi. ular faqat mahalliy bozorga sotishardi. Yolg'iz avtomobil
ishlab chiqaruvchisi, agar ular mahalliy bozorga sotishdan tashqari,
jahon bozorlariga ham avtomobillarni eksport qilsalar, foydali bo'lishi
mumkin.
Ushbu iqtisodiy sabablardan tashqari, iqtisodiy integratsiyaning
amalda olib borilishining asosiy sabablari asosan siyosiydir. 1867 yilgi
Zollverein yoki Germaniya Bojxona ittifoqi 1871 yilda Prussiya
rahbarligida yo'l ochdi.19-asr oxirida Britaniya imperiyasi ichidagi
bo'shashayotgan aloqalarni mustahkamlash uchun (muvaffaqiyatsiz)
taklif qilinganYevropaFransiya va Germaniya iqtisodlarini bir-biri bilan
urushib bo'lmaydigan darajada birlashtirish uchun yaratilgan.

3 https://archive.org/details/economicsprincip00osul
9

Integratsiya tushunchasi va hamkorlik tushunchasi o'rtasida
ko'pincha chalkashliklar mavjud. Biroq, semantik nuqtai nazardan, bu
ikki tushuncha birlashmaydi. Birinchidan, iqtisodiyotda hamkorlik
kontseptsiyasi qaytariluvchanlik g'oyasini bildirsa, integratsiya ortga
qaytmaslik g'oyasini bildiradi. Agar birinchisidan kelib chiqadigan
jarayon sheriklardan biri tomonidan istalgan vaqtda to'xtatilishi
mumkin bo'lsa, ikkinchisidan kelib chiqadigan bu, hech bo'lmaganda,
nazariy jihatdan bo'lishi mumkin emas. Siyosiy va institutsional nuqtai
nazardan hamkorlik kontseptsiyasi hukumatlararo institutlarni amalga
oshirishni, milliy oliy institutlar bilan integratsiyani nazarda tutadi.
Operatsion nuqtai nazardan, nihoyat, hamkorlik ixtiyoriy kollektiv
harakatlar g'oyasini, integratsiya esa yagona yuqori hokimiyat
tomonidan qidirilayotgan birlashgan harakat g'oyasini bildiradi. Shu
ma'noda iqtisodiy integratsiyani iqtisodiy, siyosiy va institutsional
hamkorliksiz amalga oshirib bo'lmaydi.
Mintaqa tushunchasi ko'pincha iqtisodiy integratsiya
kontseptsiyasini tushunish uchun noaniqlik manbai bo'lib, uni uchta
darajada tushunish mumkin: submilliy, millatlararo, xalqaro. Birinchi
holda, iqtisodiy integratsiya milliy davlat chegaralarida amalga
oshiriladi. Bu mamlakat ichidagi turli sektorlar yoki iqtisodiy faoliyatlar
o'rtasidagi o'zaro aloqalarni yaratish, takomillashtirish va oshirish
uchun mavjud. Ammo bizni qiziqtirayotgan iqtisodiy integratsiya
tushunchasi xalqaro ahamiyatga ega, chunki u bir necha davlatlarni
qamrab oladi. Uning xalqaro xarakteri barcha farqlarni keltirib
chiqaradi, chunki u tashvishlar va yangi murakkabliklarni keltirib
chiqaradi, ba'zida xarajatlar va foydalarni taqsimlash yoki jamiyat
institutlarining tabiati kabi o'ziga xosdir. Shu nuqtai nazardan
qaraganda, xalqaro integratsiya mintaqa tushunchasini tushunishning
so'nggi ikki darajasini o'z ichiga oladi. Shuni ta'kidlash kerakki, har
qanday muvaffaqiyatli iqtisodiy integratsiya milliy jihatlarni hisobga
olishni talab qiladi. Har bir a'zo davlatda turli iqtisodiy tarmoqlarning

o'zaro aloqalarini yaxshilash va eng kambag'al a'zo mamlakatlarni
rivojlantirish har qanday iqtisodiy integratsiyaning asosiy
maqsadlaridan biri bo'lib qolmoqda. Ularga e'tibor bermaslik milliy
mintaqalar va
10

xalqlarning rivojlanish darajasi va imkoniyatlarining farqini hisobga
olgan holda har qanday iqtisodiy integratsiya jarayonining to'g'ri
rivojlanishiga zarar etkazishi mumkin. Shunday qilib, iqtisodiy
integratsiya hodisasini har tomonlama tushunish uning submilliy
darajadagi iqtisodiy faoliyatning tuzilishi va o'zaro bog'lanishiga ta'sirini
hisobga olishni o'z ichiga oladi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, sanoat markazi va qishloq xo'jaligi
atrofini yaratish tendentsiyasi ham rivojlanayotgan mamlakatlar
o'rtasidagi iqtisodiy integratsiya jarayonlari va sanoati rivojlangan
mamlakatlar o'rtasidagi integratsiya jarayonlarining umumiy
elementidir. Integratsiya sanoati rivojlangan mamlakatlar va
rivojlanayotgan mamlakatlar o'rtasidagi jarayonlar xuddi shunday
ta'sirlarni keltirib chiqaradi. Jahon iqtisodiy integratsiyasi
tashabbuslarining asosli tarixi buni tasdiqlaydi. Evropa o'zining issiq
bananlari bilan mashhur va Shimoliy Amerika erkin savdo shartnomasi
(NAFTA) nafaqat nisbatan rivojlangan mamlakatlarda, balki ularning
poytaxtlari atrofida ham sanoat faoliyatining alohida kontsentratsiyasi
bilan mashhur.
Shu nuqtai nazardan, Evropa Ittifoqining muvaffaqiyati shundaki, u
qat'iy, ammo moslashuvchan yondashuvni keltirib chiqaradigan
hamkorlik va integratsiyani uyg'unlashtirishga muvaffaq bo'ldi. Biz
shuni ko'rishimiz mumkinki, bu muvozanat uning integral
yondashuvida buzilgan bo'lsa, u progressiyaning ta'sirini his qildi
(masalan, 1966-1985 yillardagi Evropa qurilishining evolyutsiyasi yoki
hali ham Frantsiya kabi mamlakatlar tomonidan Evropa Konstitutsiyasi
loyihasini rad etishi). Xuddi shunday, 1997 yilda Janubi-Sharqiy
Osiyodagi moliyaviy inqirozdan keyin ASEAN duch kelgan ichki
qiyinchiliklar ham juda kuchli hamkorlik tendentsiyasi bilan izohlanishi
mumkin.

Iqtisodiy integratsiyaning xalqaro tabiati noaniqlikning yana bir
manbasini tashkil etadi. Xalqaro iqtisodiy integratsiya global
iqtisodiyotga kirishni anglatishi yoki mamlakatlarning bir qismining
yaqinlashishini o'z ichiga olishi mumkin. Haqiqatan ham, global yoki
universal deb ataladigan ko'p tomonlama iqtisodiy
11

integratsiya globallashuv deb ataladigan yanada tezlashtirilgan
bosqichga kirdi. Bu juda yuqori qisqartirilgan iqtisodiy masofalar va
milliy iqtisodiyotlarning o'zaro bog'liqligi kuchayishi bilan tavsiflanadi.
Asosiy tabiatining farqi tufayli ular ko'pincha qarama-qarshi o'ynaydi,
ayniqsa siyosatda diskriminatsion iqtisodiy integratsiya yondashuvlari.
Xususan, xalqaro iqtisodiy integratsiya kamsitish xususiyati tufayli ko‘p
tomonlama integratsiyaning rivojlanishiga ta’sir qiladimi, degan savol
tug‘iladi. Shunday qilib, ASEAN evolyutsiyasi va Afrika va Lotin
Amerikasidagi yangi yo'nalishlar integratsiyaning bu ikki turi
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun tubdan mos kelmasligini ko'rsatadi.
Afrika va Lotin Amerikasida bu tashabbuslar global iqtisodiyotga
yaxshiroq kirishish uchun langar sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari,
mintaqaviy iqtisodiy bloklarning shakllanishining dunyo birjalarining
tabiati, mazmuni va optimalligi to'g'risidagi ta'siri haqida savol tug'iladi.
Ushbu munosabatlarga ko'plab tadqiqotlar bag'ishlangan. Garchi bir
ovozdan xulosa bo'lmasa-da, ushbu tadqiqotlar global iqtisodiyotga
muvaffaqiyatli kirish uchun mintaqaviy iqtisodiy integratsiyaning
potentsial foydali ta'siri muhimligini ta'kidlaydi. Xuddi shu tarzda,
Evropa Ittifoqi global raqobatdan uzoqda qurilgan bo'lsa-da, uning
qurilishi ko'p tomonlama savdoni liberallashtirish asoslariga jiddiy
qarshilik ko'rsatmadi. Aksincha, u hatto Afrika, Karib havzasi va Tinch
okeanidagi (ACP) hamkorlarini global iqtisodiyotni yaxshiroq
integratsiya qilish uchun ko'proq ochishga undaydi.
Bu Kotonu kelishuvi doirasida Jahon Savdo Tashkiloti (JST)
qoidalariga muvofiq, Yevropa va ACP davlatlari oʻrtasida imtiyozli
munosabatlarni saqlab qolgan holda rivojlanishga koʻmaklashuvchi
yangi savdo bitimlarini amalga oshirish boʻyicha muzokaralar
boshlanishini qisman oqlaydi. . Shunday qilib, globallashuv bilan
bog'liqlik nuqtai nazaridan, rivojlanayotgan mamlakatlar va rivojlangan
mamlakatlar o'rtasidagi iqtisodiy integratsiya jarayonlari kuchli
o'xshashlikni saqlaydi.

2. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning ahamiyati va shakllari
Xalqaro iqtisodiy integratsiya - bu turli mamlakatlar iqtisodiy
aloqalarining barqarorlashib, chuqurlashib rivojlanishi, ular
xo‘jaliklarining chambarchas chatishibchirmashib rivojlanish
jarayonlaridir. Mikrodarajada bu jarayon hudud jihatdan yaqin
joylashgan mamlakatlar alohida firmalarining o‘zaro ta’siri orqali, ular
о‘rtasidagi turli-tuman iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi, shu
jumladan chet ellardagi filiallarini tashkil etish asosida boradi.
Iqtisodiy integratsiya darajasini etti bosqichga bo'lish mumkin 4 :
1. Imtiyozli savdo maydoni . Imtiyozli savdo hududi ( shuningdek, imtiyozli
savdo shartnomasi , PTA ) - ishtirokchi mamlakatlarning ayrim
mahsulotlariga imtiyozli kirish imkonini beruvchipasaytirish orqali
amalga oshiriladi, lekin ularni butunlay bekor qilish orqali emas. Bu
birinchi bosqichidir .
tamoyilidan ko'plab chekinishlarni keltirib chiqardi, ya'ni(JST) a'zolari
boshqa JST a'zolari importiga ham xuddi shunday tarifni qo'llashlari
kerak.
2004 yilda Scott Baier va Jeffrey Bergstrand imtiyozli savdo maydoni
shakllanishi uchun muhim uchta iqtisodiy belgi borligini e'lon qildilar.
Agar transport xarajatlari past va iqtisodiyoti katta bo'lsa, mamlakatlar
imtiyozli savdo maydonida qatnashish ehtimoli ko'proq. Uchinchidan,
bir xil iqtisodiy o'lchamlarga ega bo'lgan mamlakatlar imtiyozli savdo
maydonlarni shakllantirish orqali eng ko'p foyda olishlari mumkin.,
iqtisodiy oʻlchamning oʻxshashligi va mamlakatlar oʻrtasidagi masofa
kabi iqtisodiy determinantlar 2020-yilda amalda boʻlgan imtiyozli savdo
maydonlarning 80% dan ortigʻini toʻgʻri bashorat qilmoqda. 5
4
5 Balassa,
Be
Baccini, la. The
The
Leonard ory of
Economi
(2019). c
Integrati
on ( Routle
and dge
Reviv
Politics als). of Routledg
e, 20
Preferen 13.
Trade

Annual Review of Political Science. 22 : 75–92 .
13

2. Erkin savdo hududlari. Erkin savdo hududi - bu a'zo davlatlar (FTA)
imzolagan savdo blokini o'z ichiga olgan mintaqa. Bunday kelishuvlar
kamida ikki davlat oʻrtasida savdo toʻsiqlarini, import kvotalari va
tariflarini kamaytirish hamda bir-biri bilan tovar va xizmatlar
ayirboshlashni koʻpaytirish boʻyicha hamkorlikni nazarda tutadi. Agar
jismoniy shaxslar ham mamlakatlar o'rtasida erkin harakatlana olsalar,
erkin savdo shartnomasidan tashqari, bu ochiq chegara ham
hisoblanadi.ikkinchi bosqichi deb hisoblash mumkin. 6
erkin savdo hududining alohida turi hisoblanadi. Bunday sohalarning
barchasida tomonlar o'zaro savdoni liberallashtirish va osonlashtirish
maqsadida tuzadigan ichki kelishuvlarga ega. Bojxona ittifoqlari va
erkin savdo hududlari o'rtasidagi hal qiluvchi farq ularning uchinchi
tomonlarga munosabatidir. Bojxona ittifoqi barcha tomonlardan
tomonlar bo'lmaganlar bilan savdo qilish uchun bir xil tashqi tariflarni
o'rnatish va saqlashni talab qilsa-da, erkin savdo zonasi ishtirokchilari
bu talabga bo'ysunmaydi. Buning o'rniga, ular zarur deb hisoblangan
tomonlardan bo'lmagan importlarga nisbatan qo'llaniladigan har
qanday tarif rejimini o'rnatishi va saqlab turishi mumkin 7 .
Uyg'unlashtirilgan tashqi tariflarsiz erkin savdo hududida, savdoning
og'ish xavfini bartaraf etish uchun tomonlar imtiyozlitizimini qabul
qiladilar.
Umuman olganda, savdoni o'zgartirish erkin savdo hududi savdoni
hududdan tashqaridagi samaraliroq etkazib beruvchilardan hududlar
ichidagi kamroq samarali etkazib beruvchilarga yo'naltirishini
anglatadi. Holbuki, savdoning yaratilishi erkin savdo hududi boshqa
shaklda mavjud bo'lmagan savdoni yaratishini anglatadi. Har qanday
holatda ham savdo-sotiqni yaratish mamlakatning milliy farovonligini
oshiradi 8 .

6 Sheffrin, Steven M. (2003).
7 Krueger, Anne (1995).
8 Internationalecon . Steven Suvanovic. Retrieved 5 June 2019.
14

Savdoni yaratish ham, savdoni o'zgartirish ham erkin savdo hududini
barpo etishda hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadi. Savdoning yaratilishi
iste'molning qimmat ishlab chiqaruvchidan arzon ishlab chiqaruvchiga
o'tishiga olib keladi va shu bilan savdo kengayadi. Bundan farqli
o'laroq, savdo-sotiqni o'zgartirish savdoning hududdan tashqaridagi
arzonroq ishlab chiqaruvchidan mintaqa ichidagi qimmatroq ishlab
chiqaruvchiga o'tishiga olib keladi. Bunday siljish erkin savdo
hududidagi iste'molchilarga foyda keltirmaydi, chunki ular arzonroq
import qilinadigan tovarlarni sotib olish imkoniyatidan mahrum. Biroq,
iqtisodchilarning fikriga ko'ra, savdo-sotiqning o'zgarishi har doim ham
umumiy milliy farovonlikka zarar keltirmaydi: agar boshqa
yo'naltirilgan savdo hajmi kichik bo'lsa, u yalpi milliy farovonlikni
yaxshilashi mumkin. 9
Iqtisodiyotchilar erkin savdo hududlarini jamoat tovarlari sifatida
qabul qilish darajasini baholashga harakat qilishdi. Ular, birinchi
navbatda, erkin savdo zonalarining asosiy elementlaridan biri, ya'ni
xalqaro savdo nizolari bo'yicha hakamlik qiluvchi sudlar tizimidir. Ushbu
tizim mavjud qonunlar va xalqaro iqtisodiy siyosatlarni tushuntirish
kuchi sifatida savdo shartnomalarida tasdiqlangan.
Erkin savdo hududlarini jamoat tovarlari deb hisoblashning ikkinchi
usuli ularning "chuqurroq" bo'lish tendentsiyasi bilan bog'liq. Erkin
savdo hududining chuqurligi u qamrab oladigan tarkibiy siyosatning
qo'shimcha turlarini bildiradi. Qadimgi savdo bitimlari kamroq
sohalarni (masalan, tariflar va kvotalar) qamrab olganligi sababli
"sayozroq" deb hisoblansa-da, yaqinda tuzilgan shartnomalar
xizmatlardan tortib elektron tijorat vabo'lgan bir qator boshqa
sohalarni qamrab oladi . Erkin savdo hududi ishtirokchilari o'rtasidagi
bitimlar ishtirok etmaganlarga qaraganda nisbatan arzonroq
bo'lganligi sababli, erkin savdo zonalari shartli ravishda istisno qilinadi.
Endi chuqur savdo bitimlari tartibga solishni uyg'unlashtirishni

kuchaytiradi va tomonlar bo'lmaganlar bilan savdo oqimlarini oshiradi,
shu bilan FTA imtiyozlarining istisno qilinishini
9 Cheong, Juyoung (2010). 15

kamaytiradi, yangi avlod erkin savdo hududlari jamoat tovarlarining
muhim xususiyatlarini oladi. 10
3. Bojxona ittifoqi. Iqtisodiy integratsiyaning bu shakli erkin savdo
hududlarining faoliyat qilishi bilan birga yagona tashqi savdo tariflari
o‘rnatishni va uchinchi mamlakatga nisbatan yagona tashqi savdo
siyosati yuritishni taqozo qiladi. Yevropa Ittifoqi (El) bojxona ittifoqiga
yorqin misoldir;
tizimiga kiruvchi bojxona ittifoqini quyidagi tarzda belgilaydi:
a) Bojxona ittifoqi deganda bitta bojxona hududini ikki yoki undan ortiq
bojxona hududiga almashtirish tushuniladi;
(i) Ittifoqning ta'sis hududlari o'rtasidagi deyarli barcha savdoga
nisbatan bojlar va boshqa cheklovchi savdo qoidalari (zarurat
bo'lganda, XI, XII, XIII, XIV, XV va XX moddalarda ruxsat etilganlar
bundan mustasno) bekor qilinadi;
(ii) 9-band qoidalarini hisobga olgan holda, ittifoq a'zolarining har biri
tomonidan ittifoqqa kirmagan hududlar savdosiga nisbatan deyarli bir
xil majburiyatlar va savdoning boshqa qoidalari qo'llaniladi;
Bojxona ittifoqiga misol tariqasida Karib dengizi
hamjamiyati(CARICOM), Markaziy Amerika umumiy bozori(CACM),
Sharqiy va Janubiy Afrika uchun umumiy bozor(CAMESA), Janubiy
umumiy bozor (MERCOSUR), Janubiy Afrika bojxona ittifoqi (SACU) larni
keltirish mumkin.
4. Yagona bozor . Yagona bozor , ba'zan umumiy bozor yoki ichki bozor
deb
ataladi, bu
savdo blokinin
g bir turi bo'lib , unda ko'pgin
a savdo
to'siqlari uchun olib tashlangan, mahsulotni tartibga solish bo'yicha
ba'zi umumiy siyosatlar va

10 Mattoo, Aaditya; Mulabdic, Alen; Ruta, Michele (2017-10-12). 16

Maqsad shundaki, a'zolar o'rtasida kapital, ishchi kuchi, tovarlar va
xizmatlar harakati ularning ichida bo'lgani kabi osondir 11 . Aʼzo davlatlar
oʻrtasidagi jismoniy chegaralar, texnik standartlar va fiskal soliqlar
toʻsiqlar maksimal darajada olib tashlanadi. Bu to'siqlar ishlab
chiqarishning to'rt omili tovar, kapital, xizmatlar, ishchilar erkin
harakatlanishiga to'sqinlik qiladi.
Umumiy bozor odatda yagona bozorni yaratishning birinchi bosqichi
deb ataladi. U odatda tovarlar uchun tariflarsiz va kapital, ishchilar va
xizmatlarning nisbatan erkin harakati bilan erkin savdo hududiga
qurilgan, ammo kamaytirishda unchalik rivojlangan emas 12 .
Yagona bozor yagona bozorning oxirgi bosqichi va yakuniy
maqsadidir. U tovarlar va xizmatlar, kapital va odamlarning milliy
chegaralardan qat'i nazar, umumiy erkin harakatlanishini talab qiladi.
Yagona bozor ko'plab afzalliklarga ega: a'zo mamlakatlar o'rtasida
barcha ishlab chiqarish omillari harakatining to'liq erkinligi bilan ishlab
chiqarish omillari yanada samaraliroq taqsimlanadi, hosildorlik yanada
oshadi.
Bozor ichidagi biznes uchun ham, iste'molchilar uchun ham yagona
bozor raqobat muhiti bo'lib, monopoliyalarning mavjudligini
qiyinlashtiradi. Bu samarasiz kompaniyalar bozor ulushini yo'qotishini
va yopilishiga to'g'ri kelishini anglatadi. Biroq, samarali firmalar ,
raqobatbardoshlikni oshirishdan va
arzonroq xarajatlar
dan foyda ko'rishlari mumkin , shuningd
ek, natijada
rentabellikning oshishini kutishlari mumkin. Bu, ayniqsa, yagona bozor
mamlakatlari bo'ylab osonlik bilan tarqatiladigan tovarlar va xizmatlarni
sotuvchi kompaniyalar uchun to'g'ri keladi.
Iste'molchilar yagona bozordan foyda ko'radi, ya'ni raqobat muhiti
ularga arzonroq mahsulotlar, samaraliroq mahsulot etkazib
beruvchilar, shuningdek,

11 http://internationalecon.com/Trade/Tch110/T110-2.php
12 https://www.britannica.com/topic/common-market
17

mahsulot tanlash va ularning sifatini oshiradi. Bundan tashqari,
raqobatdagi
korxonala
r yangi mahsulotl
ar yaratish uchun innovatsiy
alar kiritadilar
;
iste'molchilar uchun yana bir afzallik.
Yagona bozor ushbu sohada ishtirok etayotgan mamlakatlar
farovonligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Masalan, yagona bozor
Yevropa Ittifoqiga 1992-2006 yillar oralig'ida yalpi ichki mahsulotning
yillik o'sishi 2,2% ga, bandlik va yangi ish o'rinlarini yaratishga yordam
beradi.
Yagona bozorga o‘tish xalqaro raqobatning kuchayishi tufayli milliy
iqtisodiyotning ayrim tarmoqlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ilgari va milliy foydalangan kor xonalar (va shuning uchun xalqaro
ko'rsatkichlarga erisha olmaganiga qaramay, biznesni davom ettirishi
mumkin) hattoki an'anaviy bozorlarda ham samaraliroq tengdoshlariga
qarshi omon qolish uchun kurashishi mumkin. Oxir oqibat, agar
korxona o'z tashkil etish va usullarini takomillashtira olmasa, u barbod
bo'ladi. Buning oqibati ishsizlik yoki migratsiya bo'lishi mumkin.
Yagona bozorda milliy ishtirok etish kam rivojlangan
mamlakatlardan ishchilar migratsiyasi tufayli malakalarini yo'qotish va
ular ko'chib o'tayotgan mamlakatlarda ish haqini bostirish haqida
siyosiy munozaralarni ochadi.
5. Iqtisodiy ittifoq. Iqtisodiy ittifoq - bu
bojxona ittifoqi
bilan
tashkil topgan bir turi 13 . Ishtirokchi davlatlar
mahsulotlarni tartibga solish, tovarlar
harakati erkinligi ,
(va) boʻyicha umumiy siyosatga hamda umumiysiyosatiga ega. Iqtisodiy
ittifoq valyutani birlashtiruvchi bo'lsa, uaylanadi .

13 https://doi.org/10.1016%2Fj.jmoneco.2019.11.007
18

Iqtisodiy ittifoqni tashkil etish maqsadlari odatdaoshirish va a'zo
mamlakatlar o'rtasida yaqinroq siyosiy va madaniy aloqalarni
o'rnatishni o'z ichiga oladi.
orqali o'rnatiladi.
6. Iqtisodiy
va valyuta ittifoqi
( EMU ) - umumiy bozor ,
bojxona
vakombinatsiyasini o'z ichiga olganbir turi .asosida tuzilgan
EMUjarayonining etti bosqichining oltinchisini tashkil etadi. EMU
shartnomasi odatda bojxona ittifoqini umumiy bozor bilan birlashtiradi.
Oddiy EMU o'z yurisdiktsiyasida erkin savdo va umumiy tashqio'rnatadi.
Shuningdek, u tovarlar, xizmatlar va odamlar harakati erkinligini
himoya qilish uchun mo'ljallangan. Ushbu
kelishuv
odatda umumiy bozorni o'z ichiga olmaydiga
n valyuta
(masalan,) farq qiladi .(EI) 27 a'zo davlati o'rtasida tashkil etilgan
iqtisodiy va valyuta ittifoqida bo'lgani kabi, EMU ham o'z
yurisdiktsiyasining turli qismlariga turli yo'llar bilan ta'sir qilishi
mumkin. Ba'zi hududlar EMUga bo'ysunadigan boshqa hududlardan
alohida bojxona qoidalariga bo'ysunadi. Ushbu turli xil kelishuvlar
rasmiy shartnomada belgilanishi mumkin yoki ular amalda mavjud
bo'lishi. Masalan, Evropa Ittifoqiga a'zo barcha davlatlar ham
o'ztomonidan o'rnatilgan
ishlatma
ydi va Evropa Ittifoqiga a'zo barcha davlatlar ham
Shenge
kirmaydi . Yevropa Ittifoqining ba'zi a'zolari ikkala ittifoqda ham,
ba'zilari esa hech birida qatnashmaydi. 14
Amerika Qo'shma Shtatlari ,
Avstraliya tashqi hududlari va
Yangi
hududlari har birining valyutasi va ko'p qismi o'zlarining materik
shtatlari kirmaydi.

14 https://european-union.europa.eu/index_ru
19

EMU to'rtta asosiy faoliyatni o'z ichiga oladi 15 .
uchun narx barqarorligi bilan samarali pul-kredit siyosatini amalga
oshirish uchun mas'ul bo'lishdir . Bir guruh iqtisodchilar borki, ularning
yagona roli narx barqarorligini saqlab qolgan holda pul-kredit siyosatini
qanday yaxshilashni o'rganishdir. Ular tadqiqot olib boradilar va
natijalari EMU rahbarlariga taqdim etiladi. Shundan so'ng,
rahbarlarning roli iqtisodchilarning ishlarini o'z mamlakati siyosatiga
tatbiq etishning mos usulini topishdir. Narxlar barqarorligini saqlash
YeIdagi barcha davlatlar uchun uzoq muddatli maqsaddir, chunki bu
valyuta sifatida evroga ta'sir qilishi mumkin.
Ikkinchidan, EMU Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida iqtisodiy va fiskal
siyosatni muvofiqlashtirishi kerak. Ular pul-kredit va fiskal siyosatni
amalga oshirish o'rtasidagi muvozanatni topishlari kerak. Ular
mamlakatlarga yanada ko'proq muvofiqlashtirishni maslahat berishadi,
hattoki bu mamlakatlar erkinroq pul-kredit va qattiqroq moliyaviy
siyosat bilan chambarchas bog'langan bo'lsa ham. Pul bozorini
muvofiqlashtirmaslik, oldindan aytib bo'lmaydigan vaziyatni xavf ostiga
qo'yishi mumkin. EMU, shuningdek, ba'zi empirik tadqiqotlarda foydali
ekanligi ko'rsatilgan aralash siyosat variantini muhokama qiladi 16 .
Uchinchidan, EMU yagona bozorning muammosiz ishlashini
ta'minlaydi. A'zo mamlakatlar EMU tomonidan qabul qilingan
qarorlarni hurmat qiladi va ularning harakatlari barqaror bozor
foydasiga bo'lishini ta'minlaydi.
Nihoyat, EMU qoidalari moliya institutlarini nazorat qilish va monitoring
qilishda yordam beradi. EMUning barcha a'zolari hamjihatlikda harakat
qilishlari zarur. Shu sababli, EMU asosiy maqsadini himoya qilish uchun
barcha a'zo davlatlarni nazorat qiluvchi institutlarga ega bo'lishi kerak.

15 European Commission - European Commission. Retrieved 2019-05-04.
16 Blinder, Alan (September 1982).
20

7. To'liq iqtisodiy integratsiya yakuniy bosqichidir . To'liq iqtisodiy
integratsiyadan so'ng, integratsiyalashgan birliklar iqtisodiy siyosatni,
shu jumladan to'liqittifoqini va to'liq yoki deyarli to'liq uyg'unlashtirishni
nazorat qilmaydi yoki ahamiyatsiz .
To'liq iqtisodiy integratsi
ya millatlarar
o institutlar ichida emas,
balkiichida keng tarqalgan. Bunga misol qilib asl o'n uchta
mustamlakasini keltirish mumkin , ularni bir qator yuqori darajada
integratsiyalashgan kvazi-avtonom davlatlar sifatida ko'rish mumkin.
Ushbu misolda to'liq iqtisodiy integratsiyaboshqaruv tizimiga olib
kelishi haqiqatdir, chunki u siyosiy ittifoqning amalda yagona
iqtisodiyot sifatida ishlashini talab qiladi.
To'liq iqtisodiy integratsiya talab qilinadi, chunki iqtisodiy ittifoq eng
samarali bo'lishi uchun barcha viloyatlar iqtisodiy tsiklning bir
bosqichida bo'lishi kerak. Viloyatlar tor tavsif bo'lsa-da, chunki ma'lum
bir geografik hududda iqtisodiy tsiklning turli bosqichlarida bo'lgan
mini-iqtisodiyotlar ancha ko'p; Nazariy jihatdan bitta shaharda tanazzul
bo'lishi mumkin, boshqasi esa buning aksini boshdan kechirmoqda.
Amaliy ma'noda, ushbu iqtisodiy mikrokosmoslarning ko'pchiligi
iqtisodiy tsiklning bir bosqichida bo'lishi eng yaxshisidir, chunki bu
hukumat siyosatining samaradorligini maksimal darajada oshirishga
olib keladi, xoh u fiskal yoki pul-kredit siyosatini qo'llash orqali.
Iqtisodiyotni uyg'unlashtirishga erishish uchun inflyatsiyani
barqarorlashtirish va barqarorlikni ta'minlash bo'yicha iqtisodiy sohada
keng qamrovli siyosat olib borish uchun markaziy nazoratni
kuchaytirish kerak. Garchi bu ko'pincha viloyat siyosiy suverenitetini
yo'qotish sifatida qaralsa-da, raqobatni rag'batlantirish va shuning
uchun iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash uchun eng yaxshi shart-
sharoitlarni ta'minlash uchun iqtisodiy hudud bo'ylab ma'lum firmalar
bilan nomutanosibliklarni va shuning uchun adolatsiz afzalliklarni
bartaraf etish kerak.

Bular iqtisodiy siyosatning unifikatsiya darajasida farqlanadi, eng
yuqorisi davlatlarning tugallangan iqtisodiy integratsiyasi bo'lib, bu
siyosiy integratsiyani ham o'z ichiga olishi mumkin.
"Erkin savdo hududi" (FTA) kamida ikki davlat o'zlarining ichki
chegaralarida bojxona tariflarini qisman yoki to'liq bekor qilganda
shakllanadi. FTA doirasida nol tariflarning mintaqaviy ekspluatatsiyasini
istisno qilish uchun FTAga a'zo davlat hududidan kelib chiqqan
tovarlarningqoidasi mavjud .
"Bojxona ittifoqi" ittifoqning tashqi chegaralarida yagona tariflarni
joriy qiladi (CET, umumiy tashqi tariflar). "Valyuta ittifoqi" umumiy
valyutani joriy qiladi. "Umumiy bozor" erkin savdo shartnomasiga
xizmatlar, kapital va ishchi kuchining erkin harakatini qo'shadi. 17
“Iqtisodiy ittifoq” bojxona ittifoqini umumiy bozor bilan birlashtiradi.
"" umumiy moliyaviy va byudjet siyosatini joriy qiladi. Muvaffaqiyatli
bo'lish uchun ilg'or integratsiya bosqichlari odatda iqtisodiy siyosatni
birlashtirish (soliqlar, ijtimoiy nafaqalar va boshqalar),qolgan qismini
qisqartirish , millatlararo organlarni joriy etish va yakuniy bosqichga
bosqichma-bosqich o'tish bilan birga keladi. , "siyosiy ittifoq".
Xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonini obyektiv tavsifdagi bir qator
omillar taqozo qiladiki, ularning ichidan quyidagilar asosiy o‘rinni
egallaydi:
- xo‘jalik aloqalarining baynalminallashuvi va globallashuvi;
- xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvi;
- umumjahon fan-texnika revolyutsiyasi;
- milliy iqtisodiyot ochiqligining kuchayishi.
17 Jovanovich, М. International Economic Integration. Limits and Prospects.
Second edition, 1998, Routledge.

Integratsiya jarayonlarini rag‘batlantiruvchi asosiy omillardan biri -
milliy iqtisodiyot ochiqlik darajasining oshishidir. Ochiq iqtisodiyotning
o‘ziga xos belgisi bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
- mamlakat iqtisodiyotining jahon xo‘jalik munosabatlari tizimiga
chuqur kirishganligi;
- tovarlar, kapital, ishchi kuchining mamlakatlararo harakati yo‘lidagi
to‘siqlarning kamaytirilishi yoki to‘liq bartaraf etilishi;
- milliy valyuta konvertatsiyasining ta’minlanganligi.
Shunday qilib, integratsiya milliy darajadagi iqtisodiy o‘sish
jarayonlarining o‘zaro birikishi orqali tavsiflanib, buning natijasida
yagona xo‘jalik organizmi shakllanadi. Real hayotda bir vaqtning o‘zida
integratsiyalashuv va integratsiyalashuvdan qaytishdan iborat ikki
tendensiya amal qiladi. Bundan tashqari, ba’zi bir sabablarga ko‘ra turli
mamlakatlardagi integratsiyaning turli elementlari bir xilda
rivojlanmaydi. Shimga ko‘ra, integratsiyaning quyidagi turlarini ajratib
ko‘rsatish mumkin:
- qat’iy (bir tomonlama nafli) integratsiya. Bu turdagi integratsiya
tashqi tavsif holatlari bilan shartlangan bo‘lib, mazkur jarayonlardan
ba’zi mamlakatlar naf ko‘ruvchi hisoblansa, boshqa birlari donor
hisoblanadi;
- moslashuvchan (ikki tomonlama nafli) integratsiya. Bu turdai
integratsiyada har bir mamlakat bir vaqtning o‘zida ham donor, ham
naf ko‘ruvchi hisoblanadi. Davlatlararo iqtisodiy integratsiyaning
rivojlanishida quyidagi bir qator shart-sharoitlarning mavjudligi ta’sir
ko‘rsatadi:
- integratsion aloqaga kirishayotgan mamlakatlarning iqtisodiy
taraqqiyot jihatidan bir xil darajada bo‘lishi hamda bir turdagi xo‘jalik
tizimlariga ega bo‘lishi;

- ularning hududiy jihatdan yaqinligi, yagona mintaqada joylashganligi
va umumiy chegaraga egaligi;
23

- ularning tarixan tarkib topgan va yetarli darajada mustahkam
iqtisodiy aloqalarga egaligi;
- iqtisodiy manfaatlar va muammolarning umumiyligi hamda ularni hal
etishda birgalikdagi harakatning samaradorligi va h.k.
Bu integratsiyaning eng yaqqol misollaridan biri sifatida Evropa
Ittifoqini ko’rsatish mumkin.
Evropa Ittifoqi (EU) o’zining iqtisodiy integratsiyasi orqali a’zo
davlatlar o’rtasida umumiy bozor yaratdi, bu esa tovarlar va
xizmatlarning erkin
harakatla
nishini, shuningd
ek kapital va ishchi kuchining migratsiy
asini
osonlashtiradi. Integratsiya jarayonining asosiy elementlaridan biri
bo’lgan Yevropa ichki bozor (Single Market) savdo to’siqlarini yo’qotdi,
bunda eng muhim o’zgarishlardan biri — tovarlar, xizmatlar, kapital va
odamlar erkin harakatlanishi.
Evropa Ittifoqi mamlakatlari orasida Germaniya 2023 yilda Evropa
Ittifoqidan tashqari savdoning eng yuqori ulushiga ega bo'lib, Evropa
Ittifoqining Evropa Ittifoqiga a'zo bo'lmagan mamlakatlarga tovarlar
eksportining 28 foizini tashkil etdi va Evropa Ittifoqi importining deyarli
beshdan bir qismini (19%) tashkil etdi. Keyingi uchta yirik eksportchi
Italiya (12%), Niderlandiya va Frantsiya (ikkalasi ham 10%) Evropa
Ittifoqi eksportining ikki raqamli ulushini egallagan yagona Evropa
Ittifoqi mamlakatlari edi. Gollandiya (18%), Fransiya va Italiya (ikkalasi
10%) 2023-yilda aʼzo boʻlmagan mamlakatlardan tovarlarni eng yirik
import qiluvchilar sifatida Germaniyadan keyin boʻldi. Evropa
Ittifoqining etakchi dengiz porti bo'lgan Rotterdam orqali Evropa
Ittifoqiga oqib tushadigan tovarlar miqdori, Rotterdam effekti deb
ataladi. (1-rasmga qarang)

1-rasm. Yevropa Ittifoqiga kirmaydigan mamlakatlar bilan YI a’zolarining savdosi 18 :
EKSPORT
Boshqa EI import
boshqalar
23% Germaniy
a
19%davlatlari Germaniy
23% a
28% Irlandiya
4% Polsha
Niderlandi
4%
Belgiya
8% ya
18%6%
Belgiya
7% Niderlandi Italiy
a
12% Ispaniya
8%
Italiya Fransiya
ya
Fransiya
10%
10%
10%
10%
Evropa Ittifoqi mamlakatlari o'rtasidagi tovarlar savdosi (Yevropa
Ittifoqi ichidagi savdo) eksport nuqtai nazaridan 2023 yilda 4,102
milliard evroga baholandi. Bu Yevropa Ittifoqiga kirmaydigan
mamlakatlarga eksport qilishda qayd etilgan 2,556 milliard yevro
(Yevropa Ittifoqidan tashqari savdo) darajasidan 61 foizga yuqori.
Evropa Ittifoqidan tashqari savdoda bo'lgani kabi, Germaniya ham
2023 yilda Evropa Ittifoqi ichidagi savdoning eng yuqori darajasiga ega
bo'lgan Evropa Ittifoqi mamlakati bo'ldi, bu boshqa mamlakatlarga EI
tovarlari eksportining 21 foizini va boshqa mamlakatlardan EI tovarlari
importining 22 foizini tashkil etdi (4-rasmga qarang). ). Niderlandiya
(15%) Evropa Ittifoqi ichidagi eksportning o'ndan bir qismidan ko'prog'ini
tashkil etgan yagona Evropa Ittifoqi davlati bo'ldi, bu yana Rotterdam
ta'sirining natijasidir, Shuningdek, Yevro (EUR) pul birligining qabul
qilinishi, a’zo davlatlar o’rtasida iqtisodiy barqarorlik va o’zaro ishonchni
mustahkamladi 19 . (2-rasmga qarang)
18 https://ec.europa.eu/eurostat/ 19 https://ec.europa.eu/eurostat/ 25

2-rasm. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining o’zaro savdosi 20 :
Shuni ta’kidlash joizki, Evropa Ittifoqi nafaqat iqtisodiy integratsiya,
balki siyosiy va huquqiy integratsiya jarayonlarini ham amalga
oshirgan, bu esa a’zo davlatlar o’rtasida keng ko’lamli hamkorlikni
ta’minladi. 21
Agar boshqa misollarni ko’rib chiqadigan bo’lsak, NAFTA (hozirgi
USMCA) yoki Mercosur kabi tashkilotlar ham iqtisodiy integratsiyaning
muhim namunalari hisoblanadi.
NAFTA (North American Free Trade Agreement) va Mercosur
(Southern Common Market) — bu ikkita mintaqaviy iqtisodiy
integratsiya tashkilotlari bo’lib, har biri o’zining strategik maqsadlari va
hududiy iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan 22 .
NAFTA 1994-yilda AQSh, Kanada va Meksika o’rtasida tuzilgan savdo
kelishuvi bo’lib, bu uchta davlatni birlashtirib, tovarlar, xizmatlar,
kapital va ishchi kuchining erkin harakatlanishini ta’minlashni maqsad
qilgan. Kelishuvning asosiy maqsadi:
- Savdo to’siqlarini bartaraf etish: NAFTA tovarlar va xizmatlar bo’yicha
bojxona tariflarini qisqartirish va ba’zi to’liq bojxona to’siqlarini yo’q
qilish orqali erkin savdo muhitini yaratdi.
20 https://ec.europa.eu/eurostat/
21 https://european-union.europa.eu/index_en

22 https://www.usmcacertificate.com
26

- Investitsiyalarni rag’batlantirish: Yangi investitsiya siyosatlari orqali
mintaqaviy iqtisodiy integratsiyani kuchaytirish, xususan, AQSh,
Kanada va Meksika o’rtasidagi sarmoya almashinuvi oshdi.
- Ishchi kuchining erkin harakati: Garchi ishchi kuchi harakatini to’liq
erkinlashtirish bo’yicha cheklovlar bo’lsa-da, ta’lim va mutaxassislikka
oid vizalar orqali ba’zi imkoniyatlar yaratilgan.
3-rasm. Nafta mamlakatlarining orasidagi savdosi (2023-yil mlrd $) 23 :
Eksport AQSh Kanada Meksika
Import
AQSH
321,514 377,239 466,626
Kanada
31,821 6,994
Meksika 309,421
NAFTA kelishuvi o’z vaqtida o’ziga xos muvaffaqiyatga erishdi, lekin
2020-yilda USMCA (United States-Mexico-Canada Agreement) deb
nomlangan yangilangan kelishuv kuchga kirdi. USMCA bir qator yangi
o’zgarishlarni o’z ichiga oladi, jumladan:
• Avtomobil sanoatida talablar: AQSh va Meksika uchun avtomobil
ishlab chiqarishning o’zgarishlari (masalan, avtomobil
komponentlarining ko’pini AQShda ishlab chiqarish talabi).
• Ishchi huquqlari: Ishchilarni himoya qilishni kuchaytirish va yangi
mehnat standartlarini joriy etish.
USMCA, NAFTA ning o’ziga xos zaif tomonlarini tuzatish, masalan,
mehnat va ekologiya sohalaridagi cheklovlarni kuchaytirish maqsadida
imzolandi.

23 https://wits.worldbank.org/Default.aspx?lang=en
27

Mercosur — bu Janubiy Amerikaning iqtisodiy integratsiya tashkiloti
bo’lib, u 1991-yilda Argentina, Braziliya, Paragvay va Urugvay o’rtasida
tashkil topgan. Keyinchalik, Boliviya ham tashkilotga qo’shildi.
Mercosurning asosiy maqsadlari:
- Savdo va iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirish: Tovarlar, xizmatlar
va kapitalning erkin harakatlanishini ta’minlash. Mercosur o’z a’zolari
o’rtasidagi savdo bojlarini qisqartirish va umumiy bojxona siyosatini
joriy etish orqali integratsiyani kuchaytirgan.
- Regional iqtisodiy o’sish: Mercosur iqtisodiyoti regional miqyosda
o’sishni
rag’batlantir
ish, xususan, Janubiy Amerika mamlakatla
rining iqtisodiy
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
- Yangi bozorlarni ochish: Tashqi savdoda, masalan, Yevropa Ittifoqi,
Xitoy va boshqa iqtisodiy mintaqalarga qarshi bo’lgan integratsion
hamkorlik.
Quyida Braziliyaning YaIM ko’rsatgichi Mercosur tashkil topgandan
keyin sezilari o’sish bo’lganini ko’rish mumkin (4-rasm). Bu xalqaro
iqtisodiy integratsiyaning iqtisodiy o’sishda katta ro’lga egaligini
ko’rsatadi.
4-rasm. Braziliyaning yillik YaIM ko’rsatkichi 24 :

Mercosurdan oldin keyin
24 http://www.worldbank.org/
28

Mercosur a’zolari uchun integratsiya darajasi o’zgaruvchan bo’lib,
ba’zida siyosiy qarorlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklar tashkilotning
rivojlanishiga to’sqinlik qilgan. Masalan, Paragvayning 2012-yilda
demokratik inqiroz tufayli tashkilotdan vaqtincha chiqarilishi,
tashkilotning siyosiy barqarorligini ta’sir ko’rsatgan. Shunga qaramay,
Mercosur savdo huquqini takomillashtirish, iqtisodiy hamkorlikni
kuchaytirish va Janubiy Amerika bo’ylab tovarlar almashinuvini
rag’batlantirishda muhim rol o’ynaydi 25 .
3. Integratsion loyihalarni amalga oshirishda hisobga olinishi kerak bo’lgan
jihatlar
Integratsiya loyihalari bilan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan
potentsial yutuqlarga qaramay, bunday loyihalarning bir nechtasi
aslida tashkil etilgan. Integratsiya loyihasi yondashuvining cheklangan
muvaffaqiyatining sabablarini aniqlashga urinib, ikkita muammolar
to'plamini ajratib ko'rsatish foydali ko'rinadi, biri integratsiya loyihalari
xarajatlari va foydalarini baholash bilan bog'liq, ikkinchisi esa
integratsiya loyihalarni tashkil etish va amalga oshirish bilan bog’liq.
Ushbu bo'limda biz baholash muammolarini muhokama qilamiz.
Integratsiya loyihalarini tanlash va baholash bir qator murakkab
texnik muammolarni keltirib chiqaradi. Integratsiya loyihalari foydasiga
asosiy dalillardan biri bu ko'plab faoliyat ko'rsatadigan miqyosdagi
iqtisodlardan foydalanishdir. Biroq, yaqin vaqtgacha miqyosda
tejamkorlik mavjud bo'lganda optimal loyihalarni tanlash uchun
samarali rejalashtirish usullari mavjud emas edi. Bunday usul endi
aralash butun sonli dasturlash ko'rinishida mavjud, ammo uni qo'llash
bir nechta rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud bo'lgan texnik
tajribani talab qiladi.
Ko'lamli iqtisodlar mavjud bo'lganda loyihani rejalashtirish bilan
bog'liq texnik muammolarga qo'shimcha ravishda, loyihani tahlil

qilishda xavf va noaniqlikni aniq tan olish bilan bog'liq qiyinchiliklar
mavjud. Ikkinchisi yirik ishlab chiqarish
25 https://www.mercosur.int/en/
29

birliklari uchun vaziyatni zaiflashtirishga intiladi, hatto miqyosda
tejamkorlik sharoitida ham. Mintaqaviy bozor uchun talablarni
qondirishga mo'ljallangan zavod faqat milliy bozor uchun mo'ljallangan
zavoddan ko'ra ko'proq noaniqlikka duch kelganligi sababli, mintaqaviy
hamkorlik to'xtatilishi mumkinligi sababli, integratsiya loyihasidan
kutilayotgan foyda mos ravishda pastroq bo'ladi.
Integratsiya loyihasini tanlash va baholashning uslubiy
muammolaridan tashqari, ma'lumotlar muammosi mavjud.
Integratsiya loyihalari uchun adekvat holatni yaratish uchun muqobil
ishlab chiqarish usullariga nisbatan ular bilan bog'liq sof foydaning
batafsil hisob-kitoblari talab qilinadi.
Ushbu sof foydalarni o'lchash uchun ishlab chiqarishning turli
miqyoslari uchun ishlab chiqarish tannarxiga oid ma'lumotlar,
shuningdek, talabning geografik tarqalishi va transport xarajatlari
haqida batafsil ma'lumotlar talab qilinadi. Shunga qaramay, statistik
ma'lumotlar bir guruh mamlakatlar asosida kamdan-kam yig'iladi va
ma'lumotlarni yig'ish bo'yicha sa'y-harakatlarning aksariyati ichki
iqtisodiyotga qaratilgan. Ma'lumotlarni qamrab olish va tasniflashdagi
farqlar ko'pincha mintaqaviy ma'lumotlar to'plamini qurishni qiyin
muammoga aylantiradi va integratsiya loyihalari xarajatlari va
foydalarini aniq o'lchash vazifasini yanada murakkablashtiradi.
Integratsiya loyihalari xarajatlari va foydalarini o'lchash xalqaro tovar
va xizmatlar toifasidagi loyihalarda mintaqaviy tovarlar va xizmatlarga
qaraganda ancha murakkab. Ikkinchisi uchun, loyiha tahlili
mintaqaning o'zi tomonidan to'liq nazorat qilinadigan muhitda amalga
oshiriladi, ta'rifga ko'ra, mintaqadan tashqaridan importlar istisno
qilinadi. Natijada, har qanday aniq ishlab chiqarish tuzilmasi bilan
bog'liq bo'lgan sof foyda yoki yo'qotishlarga nisbatan qat'iy hisob-kitob
qilish mumkin. Bundan farqli o'laroq, xalqaro tovarlar uchun jahon

bozorlaridan import milliy yoki mintaqaviy miqyosda ishlab chiqarishga
muqobillikni ta'minlaydi; ushbu
30

toifadagi integratsiya loyihasining daromadlari va zararlarini baholash
uchun import narxlarining prognozi talab qilinadi. 26
Kelajakdagi jahon bozori narxlari bilan bog'liq noaniqlikni hisobga
olgan holda, mintaqaviy ishlab chiqarishning potentsial xarajatlari va
foydalarini baholash yanada murakkablashadi.
Integratsiya loyihalari bo'yicha kelishuvlar yo'lidagi eng muhim to'siq
ko'pchilik mamlakatlarda milliy loyihalar foydasiga keng tarqalgan
tarafkashlikdir. Bu,
birinchi navbatda, ko'pchilik mamlakat
larda iqtisodiy rejalashtir
ish va
mashinasozlikning yo'nalishida namoyon bo'ladi, bu asosan milliy
investitsiya dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirishga qaratilgan.
Agar mintaqaviy byurokratiya mavjud bo'lsa, u ko'pincha etarli darajada
kadrlar bilan ta'minlanmagan bo'lib, milliy yo'naltirilgan institutlarning
samarali hamkasbi bo'lish uchun siyosiy kuch va moliyaviy resurslarga
ega emas.
Siyosiy iroda mavjud bo'lsa ham, ma'lum bir loyiha bilan bog'liq
xarajatlar va foydalarni mamlakatlar o'rtasida taqsimlash bo'yicha
kelishmovchiliklar tufayli integratsiya loyihasi kelishuvlariga erishish
qiyin. Agar loyihaning joylashuvi tabiiy resurslarning cheklanganligi
bilan bog'liq bo'lmasa, mamlakatlarni integratsiya loyihasining
joylashuvi bo'yicha kelishib olish qiyin. Loyiha qanchalik muhim bo'lsa,
bunday muzokaralar shunchalik qiyin bo'lishi mumkin va kelishuvga
erishish imkonsiz bo'lishi mumkin yoki hamma uchun ma'qul bo'lgan
taqsimot shunchalik samarasiz bo'lib, integratsiya loyihalarining
umumiy sof foydasi yo'qoladi. 27
So'nggi o'n yillik tajribasidan kelib chiqadigan bo'lsak, bunday
muammolar ko'pincha "oyoq-bo'sh" tarmoqlarda paydo bo'lgan.
Qaysi davlat ma'lum integratsiya loyihasi uchun joyni taqdim etishi
muammosidan tashqari, qaysi davlatlar adolatli va qanday tarzda

taqsimlashni xohlashlari to'g'risida kelishuvga erishish qiyin bo'lishi
mumkin. Boshqa har qanday loyiha singari,
26 Balassa, Bela. The Theory of Economic Integration (Routledge Revivals). Routledge, 2013
27 Bela Balassa and Ardy Stoutjesdijk ,,Economic Integration among developing countries‘’ 31

integratsiya loyihasi ham qo‘shilgan qiymat, bandlikni ta’minlaydi,
valyuta xarajatlari va ichki kapitalni talab qiladi, valyuta tushumlarini
keltirib chiqaradi va soliq tushumlari uchun imkoniyatlar yaratadi;
bundan tashqari, loyiha muhim tashqi ta'sirlarga ega bo'lishi mumkin.
Shuning uchun hamkor mamlakatlarga mos keladigan taqsimlash
formulasi ko'plab elementlarni o'z ichiga oladi.
Bundan tashqari, integratsiya loyihalari mahsulotining mintaqaviy
transfer narxlari bo'yicha kelishmovchiliklar paydo bo'lishi mumkin. Bu
integratsiya
loyihalariga asoslangan iqtisodiy integratsiya
ga yondashuv tez-tez
monopoliyalarning o'rnatilishiga olib kelishi bilan chambarchas bog'liq.
Agar raqobatdosh importlarga cheklovlar qo'yilsa, xususiy
boshqariladigan integratsiya loyihasi hamkor mamlakatlardagi
iqtisodiy siyosat maqsadlariga mos kelmasligi mumkin bo'lgan narx va
ishlab chiqarish siyosatiga amal qiladi.
Demak, hukumat aralashuvisiz nisbatan oz sonli ishlab chiqarish
birliklarini tashkil etish orqali miqyosdagi iqtisodlardan foydalanish va
berilgan siyosat maqsadlariga erishishga olib keladigan ta'minotni
tashkil etish o'rtasida o'zaro kelishuv bo'lishi mumkin.
Bu qiyinchiliklar xalqaro tovarlarga nisbatan alohida ahamiyatga
ega. Yuqorida aytib o'tilganidek, jahon bozoridagi o'zgarishlar bilan
bog'liq noaniqlik tufayli ushbu toifadagi loyiha uchun sof foyda yoki
zararni baholash mintaqaviy tovarlar va xizmatlar toifasidagi loyihaga
qaraganda qiyinroq. Agar turli mamlakatlar kelajakka nisbatan turlicha
tasavvurga ega bo'lsa, bu muammo ayniqsa muhim bo'lishi mumkin. 28
Shuningdek, mintaqaviy toifadagi integratsiya loyihalari xalqaro
toifadagi loyihalarga qaraganda vaqt o‘tishi bilan barqarorroq bo‘lishi
mumkin. Mintaqaviy tovar yoki xizmat bilan bog'liq integratsiya
loyihasida milliy ishlab chiqarishning muqobil varianti mavjud, ammo

uni darhol amalga oshirib bo'lmaydi. Yangi loyihaning to'liq ishlashiga
erishish uchun odatda uzoq homiladorlik davrlari talab
28 Bela Balassa and Ardy Stoutjesdijk ,,Economic Integration among developing countries‘’ 32

qilinadi. Biroq, xalqaro tovarlar va xizmatlar toifasidagi integratsiya
loyihalarida, import muqobilini faollashtirish orqali loyiha hamkorligi
birdaniga to'xtatilishi mumkin. Yuqoridagi omillar, ayniqsa, sanoat
sohasida integratsiya loyihalarini yo‘lga qo‘yishga to‘sqinlik qildi. Sanoat
tovarlarining import narxlari ko'pincha manbaga qarab va vaqt o'tishi
bilan o'zgarib turadi, shu bilan birga okean tashish tariflarining keng
tebranishlari xarajatlar, sug'urta va yuk importi narxlari prognozlarini
yanada murakkablashtiradi. Bunday sharoitda ushbu sektordagi
integratsiya loyihalaridan olinadigan potentsial sof daromadlarni
ishonchli miqdoriy baholashni amalga oshirish juda qiyin va
mamlakatlar o'rtada samarasiz bo'lishi mumkin bo'lgan ishlab chiqarish
tuzilmasi bilan rozi bo'lishni istamaganligi tushunarli. Agar ikkinchisi
sodir bo'lsa, ikkita holatdan biri olinishi mumkin.
Birinchidan, ishlab chiqaruvchi mamlakat mintaqaviy bozorini
yo'qotishi va to'liq foydalanilmayotgan zavodga aylanishi mumkin.
Ikkinchidan, mintaqaviy bozor saqlanib qolmoqda, ammo barcha
ishtirokchi davlatlar mintaqaviy ishlab chiqarishning nisbatan yuqori
xarajati tufayli sof zarar ko'radi. Oldingi muqobil amalda ko'proq
uchraydi va bu integratsiya loyihalarini milliy loyihalardan keskin farq
qiladi. Agar milliy loyiha tannarx, sug'urta va yuk importi narxlarining
noto'g'ri prognoziga asoslangan bo'lib chiqsa va nisbatan yuqori
xarajat bo'lsa, loyihaning to'xtatilishiga yo'l qo'ymaslik uchun ichki
bosim qattiq bo'ladi, bu odatda dastlab nazarda tutilganidan ko'ra
importdan yuqori himoyaga olib keladi. Integratsiya loyihasi bo'lsa,
loyihani qabul qiluvchi davlat tomonidan bunday bosimlar hamkor
mamlakatlarda unchalik samarali emas deb taxmin qilish mumkin.
Individual integratsiya loyihasi yondashuvi bo'yicha kelishuvga
erishish bilan bog'liq ba'zi qiyinchiliklar paketli yondashuv deb
ataladigan yondashuvni qo'llash orqali kamaytirilishi mumkin. Ushbu
yondashuv aniq va aniq tarzda muzokaralarni osonlashtirishga va har
bir ishtirokchi davlat bunday loyihalar paketidan kamida bitta

integratsiya loyihasini olishiga ishonch hosil qilish orqali integratsiya
kelishuvining barqarorligini oshirishga qaratilgan. Har bir mamlakatda
kamida bitta loyihaga mezbonlik qilish sharti mamlakatlar o'rtasida
individual loyihalarni
33

taqsimlash bilan bog'liq murakkab taqsimlash formulalarini
almashtirishga qaratilgan. Bundan tashqari, loyihalar taqsimoti
kelishilganidan keyin yanada barqarorlikka erishiladi, chunki
mintaqaviy sxemadan bir tomonlama chiqish chiqib ketayotgan
davlatning o'ziga zarar keltiradi.
To'plamli yondashuvni muvaffaqiyatli qo'llash uchun bajarilishi kerak
bo'lgan muhim shart shundan iboratki, loyihani rejalashtirish mashqlari
muqobil taqsimlash sxemalarining hamkor mamlakatlarga ta'siri
haqida to'liq ma'lumotga ega bo'lishidir. "Paket"dagi ba'zi loyihalar
mintaqaning qiyosiy ustunligi tufayli odatda boshqalarga qaraganda
samaraliroq bo'ladi. Xalqaro tovar va xizmatlar toifasidagi samarali
loyihalarga ega mamlakatlar mintaqaviy tovar va xizmatlar toifasidagi
loyihalarga ega mamlakatlarga qaraganda yaxshiroq ahvolda bo'lishi
mumkin, chunki ikkinchisi, ta'rifiga ko'ra, mintaqadan tashqariga
eksport qilinishi mumkin emas. Umuman olganda, paketli yondashuv,
agar kiritilgan loyihalar milliy loyihalarga nisbatan, mintaqaviy tovarlar
va xizmatlar misolida va importga nisbatan nisbatan samarali bo'lsa,
mintaqaviy bozorni tartibga solishda barqarorlik maqsadiga erishish
ehtimoli ko'proq ekanligini aytish mumkin. , xalqaro tovarlar va
xizmatlar uchun. Agar xalqaro tovar va xizmatlar toifasiga kiruvchi
loyihalarning bir qismi yoki barchasi uchun yuqori himoya to‘siqlari
zarur bo‘lsa, sherik-mamlakatga savdoni yo‘naltirish xarajatlari
sxemadan olib qo‘yilgandan so‘ng integratsiya loyihalari
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmaslik bilan bog‘liq yo‘qotishlarni
qoplaydigan darajada yuqori bo‘lishi mumkin.
Garchi paketli yondashuv individual loyiha yondashuviga qaraganda
xarajatlar va foydalarni taqsimlashda unchalik jiddiy muammolarni
keltirib chiqarmasa ham, bir qancha muammolar saqlanib qolmoqda.
Misol uchun, agar loyihalarni taqsimlash to'g'risida qaror qabul qilinsa,
bu butun mintaqa nuqtai nazaridan eng samarali bo'lmasligi mumkin.

Har bir loyiha amalga oshirilishini ta'minlash, loyihalarni oldindan
taqsimlash amalga oshishini ta'minlash uchun maxsus tadbirlarni
amalga oshirish kerak bo'lishi mumkin. Bu, ayniqsa, agar loyiha
mintaqaviy bozorning nisbatan yoqimsiz qismida 34

joylashgan bo'lsa va loyihani yaratish uchun kapital va boshqaruv
qobiliyatini topish qiyin bo'lsa, ayniqsa muhim bo'lishi mumkin. Biroq,
asosan, bu muammolar individual loyihalarga qaraganda jiddiyroq
emas. To'g'ridan-to'g'ri paketli yondashuv bilan bog'liq bo'lgan bir
qator dinamik muammolarni aniqlash mumkin. Birinchidan, loyihalarni
dastlabki taqsimlash barcha hamkor mamlakatlar uchun ma'qul
bo'lgan bo'lishi mumkin, ammo amalda bo'lganida ba'zi loyihalar
shunchalik samarasiz ko'rinadiki, xarajatlar va foydalarni taqsimlash
bilan bog'liq muammolar yuzaga keladi. Shunga o'xshab, loyihalarni
dastlabki taqsimlash maqbul bo'lib ko'rinsa-da, import narxlari yoki
talabni noto'g'ri prognozlash ba'zi loyihalarni prognoz qilinganidan
kam samaradorlikka olib keladi. Nihoyat, turli xil mahsulotlarga bo'lgan
talab turli sur'atlarda ortib borishi mumkinligi sababli, paketdagi ba'zi
loyihalar boshqalarga qaraganda erta bosqichda samarali ishlash
uchun mintaqaviy bozordan mustaqil bo'lib qolishi mumkin, bu esa
vaqt o'tishi bilan beqarorlikka olib keladi.
Ushbu muammolarni bartaraf etishning bir yo'li tashqi
moliyalashtirishdan tashqari paketdagi loyihalarni hamkor mamlakatlar
tomonidan birgalikda moliyalashtirishni ko'rib chiqishdir. Bu hamkor
mamlakatlar o‘rtasida integratsiya loyihalari faoliyatining moliyaviy
tavakkalchiligining tarqalishiga olib keladi, bu esa bir yoki bir nechta
integratsiya loyihalariga ta’sir ko‘rsatadigan kutilmagan noqulay
vaziyatlarda ular o‘rtasida ko‘proq birdamlikka olib kelishi mumkin. 29

29 Bela Balassa and Ardy Stoutjesdijk ,,Economic Integration among developing countries‘’ 35

Xulosa
Xalqaro iqtisodiy integratsiya – bu davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy
aloqalarni chuqurlashtirish, o’zaro savdo, investitsiyalar va
texnologiyalarni o’zaro almashish orqali iqtisodiy samaradorlikni
oshirishni maqsad qilgan jarayondir.
Bu jarayon, bir yoki bir nechta davlatlarning iqtisodiy tizimlarini
yanada uyg’unlashtirishga qaratilgan. Ularning milliy iqtisodiyotlari
o’rtasidagi to’siqlarni kamaytirish, savdo erkinligini ta’minlash, va
resurslarni samarali taqsimlash maqsadida amalga oshiriladi. Xalqaro
iqtisodiy integratsiya iqtisodiy o’sishni kuchaytirish, yangi bozorlar
yaratish va hamkorlikni rivojlantirish uchun imkoniyatlar yaratadi.
Iqtisodiy integratsiyaning maqsadlari davlatlar o’rtasida bojxona
to’siqlari, tariflar va boshqa savdo cheklovlarini kamaytirish orqali erkin
savdo zonalarini yaratish, bir guruh davlatlar o’rtasida umumiy bojxona
tariflari va savdo siyosatiga ega bo’lish, savdo erkinligi bilan birga,
kapital, ishchi kuchi va xizmatlar ham erkin harakatlanadi, bojxona
ittifoqidan tashqari, monetar va fiskal siyosatni ham birlashtirish orqali
yanada chuqurlashtirilgan integratsiya, iqtisodiy integratsiya siyosiy,
huquqiy va xavfsizlik sohalaridagi hamkorlikni o’z ichiga olgan yakuniy
bosqich.
Xalqaro integratsiyaning afzalliklari resurslar samaraliroq
taqsimlanadi, iqtisodiyotlar o’rtasida ixtisoslashuv o’sadi, yangi bozorlar
yaratish orqali eksport va import hajmi oshadi, integratsiyalashgan
bozorlar yanada jozibador bo’lib, xorijiy investitsiyalarni jalb etadi,
integratsiya jarayonida yangi texnologiyalar va innovatsiyalar
taqsimlanadi, bu esa iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlaydi.
Xalqaro Integratsiyaning kamchiliklari ba’zi davlatlar o’zlarining
iqtisodiy erkinliklarini yo’qotishi mumkin, bu esa ular uchun salbiy ta’sir
ko’rsatadi, ba’zi mamlakatlar integratsiya jarayonida kamroq foyda
olishlari mumkin, bu esa ijtimoiy va iqtisodiy tengsizliklarga olib kelishi

mumkin. Integratsiya jarayonida ba’zi davlatlar siyosiy va iqtisodiy
suverenitetini yo’qotishdan xavotirda bo’lishi mumkin.
36

Xalqaro iqtisodiy integratsiya globalizatsiyaning ajralmas qismidir,
chunki u global bozorga kirishni osonlashtiradi va iqtisodiy aloqalar,
resurslar va texnologiyalarning global taqsimlanishini rag’batlantiradi.
Xalqaro iqtisodiy integratsiya, iqtisodiy o’sish, barqarorlik va
rivojlanish uchun muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Biroq, bu jarayon
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy omillarni inobatga olishni talab qiladi.
Shuning uchun har bir davlat o’zining milliy manfaatlarini himoya qilish
uchun integratsiya jarayonlarini ehtiyotkorlik bilan boshqarishi kerak.
37

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Balassa, Bela. The Theory of Economic Integration (Routledge
Revivals). Routledge, 2013.
2. Baccini, Leonardo (2019). Annual Review of Political Science. 22 : 75–
92 .
3. Jovanovich, М. International Economic Integration. Limits and
Prospects. Second edition, 1998, Routledge.
4. Bela Balassa and Ardy Stoutjesdijk ,,Economic Integration among
developing countries‘’
5. ; Sheffrin, Steven M. (2003). 6. Krueger, Anne (1995). 7. Internationalecon .
Steven Suvanovic. Retrieved 5 June 2019.
8. Blinder, Alan (September 1982).
9. Cheong, Juyoung (2010).
10. Mattoo, Aaditya; Mulabdic, Alen; Ruta, Michele (2017-10-12).
11. European Commission - European Commission. Retrieved 2019-05-
04.
12. https://documents1.worldbank.org/curated/fr/
634101468183540222/pdf/REP30
000Econom0developing0countries.pdf
13.
14.
15.
38

16.
17.
18. 19.
20.
39

MUNDARIJA

Kirish

1. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning vujudga kelish tarixi

2. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning ahamiyati va shakllari

3. Integratsion loyihalarni amalga oshirishda hisobga olinishi kerak bo’lgan jihatlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить