Xalqaro mehnat taqsimotida transmilliy korparatsiyalarning o`rni

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	703.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Xalqaro mehnat taqsimotida transmilliy korparatsiyalarning o`rni

Купить

KIRISH.
Kurs ishi dolzarbligi: Xalqaro mehnat taqsimoti - ayrim mamlakatlarning
muayyan mahsulotlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi va mahsulotlarni
ayirboshlashi. Ijtimoiy hududiy mehnat taqsimotining yuqori shakli, jahon
bozorining va davlatlar o rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning asosini tashkil etadi,ʻ
davlatlar milliy xo jaliklarini jahon xo jaligi tizimiga birlashtirish omili bo lib,
ʻ ʻ ʻ
ob yektiv jihatdan mehnat unumdorligining o sishiga yordam beradi. Jamiyat
ʼ ʻ
taraqqiyotining dastlabki davrlarida ayrim mamlakatlarda tabiiy sharoitlar tafovuti
bilan bog liq bo lgan Xalqaro mehnat taqsimotining sodda ko rinishlari mavjud
ʻ ʻ ʻ
bo lgan.
ʻ
XIX - asrning o rtalaridan Yevropa mamlakatlarida juda katta miqdordagi
ʻ
xom ashyo, tez o sib borayotgan shahar aholisi uchun oziq-ovqat keltirishni talab
ʻ
etgan mashina industriyasining paydo bo lishi Xalqaro mehnat taqsimotitning
ʻ
rivojlangan shakllarini yuzaga keltirdi. Xalqaro mehnat taqsimotini shakllantirgan
yana bir muhim omillardan biri - mustamlakachilik sistemasining paydo bo lishi
ʻ
hisoblanadi. XX - asr boshlariga kelib mustamlaka va qoloq mamlakatlar tamomila
"Jahon qishloqlari" ga, Yevropa va Shimoliy Amerikaning sanoati rivojlangan
mamlakatlari "Jahon shaharlari" ga aylandi. Xalqaro mehnat taqsimotitning bu
xususiyati Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ham saqlanib qoldi. 1960-
yillarda sobiq mustamlaka va yarim mustamlakalar - jahon aholisining 80% dan
ortig i yashaydigan Lotin Amerikasi, Osiyo va Afrika mamlakatlari hissasiga jahon
ʻ
sanoat mahsulotlarining taxminan 15% to g ri keldi. Bu mamlakatlar eksportining
ʻ ʻ
asosiy qismini xomashyo va oziq - ovqat tashkil etgan holda ularning importga
qaramligi juda yuqori edi, chunki bu mamlakatlar zarur sanoat tovarlarining
deyarli barchasini va yetishmaydigan oziq-ovqatni chetdan keltirishga majbur edi.
Fan texnika taraqqiyoti sharoitlarida Xalqaro mehnat taqsimoti tobora rivojlangan
shakllarga ega bo lib boradi, xalqaro ixtisoslashuvga ehtiyoj kuchayadi, chunki bir
ʻ
mamlakat doirasida hozirgi texnika taraqqiyoti darajasida muttasil ortib borayotgan
mahsulotlarning barcha turini keng miqyosda ishlab chiqarish mumkin emas.
Hozirgi Xalqaro mehnat taqsimotining xususiyati - rivojlanayotgan va rivojlangan
3

mamlakatlar o rtasidagi Xalqaro mehnat taqsimotida tarmoqlararo ixtisoslashuvʻ
yetakchi o rinda tursa, rivojlangan mamlakatlar o rtasida tarmoqlar ichida
ʻ ʻ
ixtisoslashishning chuqurlashayotganidir. Rivojlangan mamlakatlarning xalqaro
ichki tarmoq ixtisoslashuvi mamlakatlararo sanoat mahsulotlari savdosining
ortishiga olib keladi. Bu mamlakatlar ishlab chiqarishning yuqori yoki pastroq
darajadagi kompleks tarmoq tuzilmasiga ega.
Bunday sharoitlarda Xalqaro mehnat taqsimotining ichki tarmoq
ixtisoslashuvi yo nalishida chuqurlashuvi eng yangi tarmoqlar rivojlanishining
ʻ
zaruriy shartiga aylanadi.
Kurs ishi maqsadi: Ichki tarmoq ixtisoslashuvining yo yalishlaridan biri —
ʻ
mahsulot turi bo yicha ixtisoslashish hisoblanadi, ya ni muayyan mahsulot turini
ʻ ʼ
ishlab chiqarish u yoki bu mamlakatda amalga oshiriladi traktorsozlik AQShda
yuqori quvvatli g ildirakli va zanjirli traktorla, Buyuk Britaniyada o rtacha tipdagi
ʻ ʻ
g iddirakli traktorlar, Germaniyada quvvati kichik traktorlar ishlab chiqarishga
ʻ
ixtisoslashgan. Detal bo yicha ixtisoslashishda ayrim mamlakat zavodlari pirovard
ʻ
mahsulot uchun shkm tarzida foydalaniladigan butlovchi qismlar detallar ishlab
chiqarishga ixtisoslashadi. Masalan: "RollsRoys" ingliz firmasi AQSH, Fransiya
va boshqa mamlakatlarda tayyorlanadigan samolyotlar uchun reaktiv dvigatellar
ishlab chiqaradi. Bu jarayonda bir rivojlangan mamlakatdan boshqasiga kapital
chiqarishning ko payishi, turli mamlakatlar korxonalari o rtasida ixtisoslashuv va
ʻ ʻ
kooperatsiyalashuvning rivojlanishi muhim rol o ynaydi. Firmalararo kooperatsiya
ʻ
(qo shma korxonalar), juda ulkan transmilliy korporatsiyalarning tashkil etilishi,
ʻ
sanoati rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotlarining integratsiyasi (qarang Yevropa
Ittifoqi) ham rivojlangan mamlakatlar o rtasidagi mehnat taqsimotini
ʻ
chuqurlashtirishga yordam beradi.
Kurs ishining mavzusi: Xalqaro mehnat taqsimotida transmilliy
korparatsiyalarning o`rni.
4

I.BOB. XALQARO MEHNAT TAQSIMOTIDA TRANSMILLIY
KORPARATSIYALARNING O`RNI HAQIDA.
1.1. Transmilliy korparatsiyalarning o`rni haqida.
Jahon xo‘jaligida ro‘y berayotgan iqtisodiy jarayonlarning obyektiv
natijasiga ko‘ra vujudga kelgan transmilliy korxona xos xususiyatga ega. Jahon
iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalar xalqaro mehnat taqsimotining faol
ishtirokchisi uning rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shib kelmoqda. Xorijiy
mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, transmilliy korporatsiyalar transmilliy
banklar xalqaro moliyaviy markazlar doirasining kengayib borishi davlatlar
iqtisodiy rivojlanishida sezilarli rol o‘ynamoqda. Transmilliy korporatsiya
deganda xorijiy aktivlarga va xalqaro iqtisodiyotning biror-bir sohasiga kuchli
ta’sir ko‘rsatish qobiliyatiga ega bo‘lgan yirik ishlab chiqarish birlashmalari
tushuniladi. Transmilliy korporatsiyalarning quyidagi asosiy xususiyatli
belgilarini ajratib ko‘rsatish mu TMKlar jahon xo'jaligi rivojlanishining
jarayonining faol ishtirokchisi aynan ular globallashuvni harakatga keltiruvchi
kuch hisoblanadi; milliy chegaralarda sodir bo‘layotgan jarayonlardan
birmuncha mustaqil holda kapitalni harakatlantirish imkoniyatining mavjudligi;
dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida o‘zining operatsiyalarini amalga oshirgan
holda jahon xo‘jaligi munosabatlarini tartibga solishda ishtirok etishi; TMKlar
o‘z tarkibiy tuzilmasiga ko‘ra, ishlab chiqarish korxonalari, savdo yoki
moliyaviy tashkilotlarning xalqaro majmuasi bo‘lib, asosiy mamlakatdagi
boshqaruv qarorlariga mos holda faoliyat yo‘nalishini muvofiqlashtirib boradi;
aksionerlik kapitalining mulkchilik huquqi faqat ta’sis etuvchi mamlakat
vakolatiga tegishli bo‘ladi;
xorijiy bo‘linma va sho‘ba korxonalar milliy ishtirok darajasiga ko‘ra arala
sh bo‘lishi mumkin;
TMK kapitalining harakati korporatsiya joylashgan mamlakatdagi sodir
bo‘layotgan jarayonlar erkin bo‘ladi;
5

TMKlar asosiy masalalar bo‘yicha yagona markazdan boshqariluvchi
dunyoning ko‘plab mamlakatlarida bo‘linmalar, sho‘ba kompaniyalarini
joylashtirishga asoslangan xalqaro ishlab chiqarish tizimini shakllantirishadi;
TMKlar yuqori darajada afzallik beruvchi millatli aksionerlik kapitaliga
egalik qilishadi;
TMKlar dunyoning turli mintaqa va mamlakatlari o‘rtasida turli xildagi resur
slarni taqsimlashni samarali tarzda amalga oshiradi;
TMKlar ilmiy tadqiqotlar va tajriba konstruktorlik ishlari nouxaular yangi
mahsulotlar va texnologiyalarni joriy etish hamda ommalashtirish, ilmiy
tadqiqotlarni oliyalashtirish sohalarida uzluksiz faoliyat olib borishadi.
Mamlakatlar o‘rtasidagi xalqaro iqtisodiy ilmiytadqiqot va texnologik hamkorlik
aloqalarining kengayishiga faol yordam ko‘rsatadi; Korporatsiyalar yuqoridagi
xususiyatli belgilarga ega bo'lgan holda transmilliy korporatsiya maqomini
oladi. Hozirgi kunda faoliyat ko'rsatayotgan ko‘pgina korporatsiyalar mazkur
xususiyatli belgilarning barchasini o‘zida mujassamlashtirgan.Zamonaviy jahon
iqtisodiyotidatransmilliy va oddiy korporatsiyalar o‘rtasidagi chegara yetarli
farqlanmaydi chunki iqtisodiyotgloballashuvining rivojlanishi orqali ta’minot
bozorlari hamda mulkchilik munosabatlarida jarayonlari kuchaymoqda. Shuning
uchun tadqiqotchilar tomonidan TMKlarni ajratishda turli miqdoriy
mezonlardan foydalaniladi.
BMT tomonidan quyidagi xususiyatli ega bo‘lgan korporatsiyalar TMK
jumlasiga kiritiladi:
- Markazlashgan boshqaruv tizimi asosida muvofiqlashtirilgan iqtisodiy
siyosatni yuritishi;
- ishlab chiqarish bo‘linmalarining majburiyatlar hamda resurslar
almashinuvida bir-biri bilan faol hamkorligi;
- yillik savdo hajmi 1 mlrd dollardan kam bo‘lmasligi;
- umumiy moliyaviy aylanma mablag‘larining 1/5 qismidan 1/3 qismigacha
xorijdagi operatsiyalarga to‘g‘ri kelishi;
- xorijdagi aktivlar ulushi 25 foizidan kam bo‘lmasligi;
6

- flliallari oltitadan kam bo‘lmagan mamlakatlarda mavjud bo‘lishi.
TMK asosiy sababi milliy davlat chegaralaridan chiquvchi ishlab chiqarish
kuchlarining asosida kapital va ishlab chiqarishning baynalminallashuvi
hisoblanadi. Kapital va ishlab chiqarishning baynalminallashuvi xorijda ko‘p
sonli boiinmalariga ega boigan yirik kompaniyalarni tashkil etish va milliy
korporatsiyalarning transmilliyga aylanish orqali xo‘jalik aloqalarining
ekspansiyasi xususiyatiga ega bo`ladi. Kapitalni xorijga chiqarish xalqaro
korporatsiyalarni tashkil etish va rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi.
Transmilliy korporatsiyalar yuzaga kelishining sabablari qatoriga, iqtisodiyot
tarmoqlarida ishlab chiqarishning keng ko‘lamligini ta’minlovchi yuqori
iqtisodiy samaradorligini kiritish lozim.
1.1.1-rasm. Coca Cola korporatsiyasi.
TMKlar rivojlanishining uchta asosiy bosqichini ajratib ko'rsatish mumkin:
Birinchi bosqich XX asrning boshlariga to‘g‘ri kelib, bu bosqichda TMKlar tomon
idan iqtisodiyjihatdan kam rivojlangan xorijiy mamlakatlarning xomashyo tarmoql
7

ariga investitsiya mablag‘lari yo‘naltirildi ta'minot va sotuv bo‘linmalari tashkil
etiladi .
Bu paytda xorijda yuqori texnologiyali sanoat ishlab chiqarishlarini tashkil
qilish foyda keltirmasdi. Chunki bir tomondan qabul qiluvchi mamlakatlarda zarur
iy malakali mutaxassislar yetishmasdi
yuqori darajada avtomatlashgan tizimga ega emasdi.
Boshqa tomondan esa, korxonalarga yangi texnologiyalarni joriy etish na-
tijasida ularning joriyishlab chiqarish holatida yuzaga keladigan vaziyatni hisobga
olish lozim edi.
1.2. Xalqaro mehnat taqsimoti haqida.
Ushbu davrda transmilliylashuv jarayoni turli mamlakatlar firmalarining bir-
lashishi, ular tomonidan ta’minot bozorlarining bo‘lib olinishi hamda kelishilgan
narx siyosatining yuritilishida namoyon bo`ladi. Yuqorida tavsiflangan ko'plab
modellar bir tomonlama va transmilliy korporatsiyalarning murakkab
muammosiga tor qarash bilan ajralib turadi. Ingliz iqtisodchisi J. Dyunning
eklektik modelini ishlab chiqdi, u boshqa modellardan haqiqiy amaliyot bilan sinab
ko'rilgan narsalarni o'z ichiga oladi. Ushbu modelga muvofiq, kompaniya uchta
shartning tasodifiga binoan chet elda tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni
boshlaydi:
1) qabul qiluvchi mamlakatdagi boshqa kompaniyalarga nisbatan
raqobatbardosh (monopolistik) afzalliklarning mavjudligi (egasining o'ziga xos
afzalliklari); 2) qabul qiluvchi mamlakatdagi sharoit ularni eksport qilish o'rniga
tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni tashkil qilishni osonlashtiradi (ishlab
chiqarishni xalqarolashtirishning afzalliklari); 3) qabul qiluvchi mamlakatda ishlab
chiqarish resurslaridan uy sharoitiga qaraganda samaraliroq foydalanish imkoniyati
(joylashuv afzalliklari). TMKlar faoliyatini va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy
investitsiyalar nazariyalarini tahlil qilish, TMKlarning samarali faoliyatining
8

quyidagi asosiy manbalarini aniqlashga imkon beradi (sof milliy kompaniyalar
bilan taqqoslaganda):
Bir mamlakatda o'z faoliyatini olib boradigan va tashqi manbalarga bo'lgan
ehtiyojini faqat eksport-import operatsiyalari orqali qondiradigan firmalarga
nisbatan tabiiy resurslarga egalik qilish (yoki ulardan foydalanish), kapital va
bilimlar, ayniqsa ITI natijalari;
O'zlarining ichki bozori hajmi, iqtisodiy o'sish sur'atlari, ish haqi va malaka,
narxlar va boshqa iqtisodiy resurslarning mavjudligi, infratuzilmani rivojlantirish,
shuningdek, siyosiy va huquqiy omillarni hisobga olgan holda, o'zlarining
korxonalarini turli mamlakatlarda maqbul joylashtirish imkoniyati;
Butun TMK tizimida kapitalni, shu jumladan xorijiy filiallar joylashgan
mamlakatlarda jalb qilingan mablag'larni yig'ish va uni kompaniya uchun eng
qulay sharoit va joylarda qo'llash imkoniyati;
Turli mamlakatlardagi tovarlar, valyuta va moliya bozorlaridagi vaziyatdan
doimiy xabardor bo'lish, bu sizga kapital oqimini daromadlarni maksimal darajada
oshirish uchun sharoit mavjud bo'lgan mamlakatlarga tezkor ravishda o'tkazish va
shu bilan birga minimal moliyaviy xavflarni (shu jumladan milliy valyutalarning
o'zgarishi xavfini) hisobga olgan holda moliyaviy resurslarni taqsimlashga imkon
beradi;
TMM rahbariyati nazorati ostidagi oqilona tashkiliy tuzilma doimiy ravishda
takomillashtirilmoqda; Yangi ish o'rinlarini yaratish va mamlakatdagi o'rtacha ish
haqiga nisbatan ish haqining yuqori darajasini ta'minlash;
Ilmiy-tadqiqot ishlariga katta sarmoyalar kiritish imkoniyati. 2003 yilda
AQShning ilmiy-tadqiqot ishlariga TNC investitsiyalari ulushi 12%, Frantsiyada -
19%, Buyuk Britaniyada - 40%; Xalqaro menejment tajribasi, shu jumladan
kompaniyaning yuqori obro'sini saqlab, ishlab chiqarishni va marketingni maqbul
tashkil etish. Ushbu turdagi samarali faoliyatning manbalari dinamikdir: ular
odatda kompaniyaning aktivlari o'sib borishi va faoliyati diversifikatsiya qilinishi
bilan ko'payadi. Shu bilan birga, ushbu manbalarni amalga oshirish uchun zarur
shartlar bu bosh kompaniyaning chet el filiallari bilan ishonchli va arzon aloqasi,
9

xorijiy filialning qabul qiluvchi mamlakatning mahalliy firmalari bilan keng
aloqasi va ulardan ushbu mamlakat qonunchiligida mohirona foydalanishdir. Shu
bilan birga, TMK haqiqatan ham o'z faoliyatining xudbin sabablari bilan bog'liq
bo'lgan bir qator salbiy ijtimoiy oqibatlarning manbai bo'lib qolayotganini ko'rish
qiyin emas. Bu bozor iqtisodiyotining keng tarqalgan muammosi va unda katta
kapital mavjud. Ammo bu xalqaro iqtisodiy munosabatlar sohasida ayniqsa
og'irlashmoqda. Chet elda bozorlarni egallashga harakat qilgan holda, TMKlar
milliy ishlab chiqarishni bostirishga qarshi emaslar.
Mahalliy korxonalarni qayta tashkil etish uchun emas, balki ishlab
chiqarishni qisqartirish uchun sotib olish hollari ko'p uchraydi, ayniqsa zaif va o'rta
rivojlangan mamlakatlarda. Arzon ishchi kuchi va tabiiy boyliklardan foydalanish
orqali yuqori daromad oladigan yirik transmilliy korporatsiyalar ko'pincha
daromadlarni ushbu mamlakatlardan tashqarida investitsiya qilishni afzal
ko'rishadi. Transmilliy kompaniyalar, shu jumladan bank kompaniyalari jahon
bozoridagi moliyaviy operatsiyalar orqali ulkan obro'ga ega bo'ladilar. . O'z
maqsadlariga erishish uchun TMMlar siyosiy hayotga aralashishga, o'zlariga mos
siyosiy arboblarni, siyosiy guruhlar va rejimlarni oziqlantirib, boshqa davlatlarning
davlat mustaqilligini cheklaydi. Bularning barchasi haqiqiy hodisalardir va ular
o'z-o'zidan yo'q bo'lib ketishi dargumon. TMKlar faoliyatini, o'yinning me'yorlari
va qoidalarini, salbiy namoyon bo'lishlarni cheklaydigan tartibga solish tizimini
yaratish talab etiladi.
TMKlarning markazlari joylashgan va ularning xorijiy faoliyati
joylashtirilgan mamlakatlarning antitrest qonunlari TMKlarga ijobiy ta'sir
ko'rsatadi. Quyidagi jadvalda keltirilgan ko'rsatkichlar 100 global TMKlarning
sanoat va sanoat ixtisoslashuvini tavsiflaydi. Transmilliy korporatsiyalar
zamonaviy dunyoda juda dolzarbdir. Har bir inson bir darajaga yoki boshqasiga
ularning faoliyati bilan duch keladi. Biz oziq-ovqat iste'mol qilamiz, kiyim
kiyamiz, mashina sotib olamiz, axborot texnologiyalaridan foydalanamiz - deyarli
bularning barchasi ularning faoliyatining natijasidir. Ushbu kompaniyalar
zamonaviy iqtisodiyotda etakchi rol o'ynaydi Talab o'zgarishiga osongina
10

moslashadi, rivojlanishning yangi strategiyalarini doimo ishlab chiqadi, tovarlar va
xizmatlarning keng doirasini taqdim etishga qodir. Biroq, ko'pchilik TMKlarning
muhim kamchiliklarini ta'kidlashadi. Masalan, atrof-muhitga katta zarar etkazish.
Hozirgi kunda tobora ko'proq xalqaro kompaniyalar paydo bo'lmoqda, buning
natijasida xalqaro raqobat kuchaymoqda. Tez rivojlanayotgan firmalar xalqaro
maydondagi o'rnini egallashga intilishadi. Darhaqiqat, TMMlarning shakllanishi
uning xalqaro savdo sohasida katta ustunliklarga ega bo'lib, ko'plab siyosiy va
savdo to'siqlarini muvaffaqiyatli engib o'tishiga imkon beradi. Ushbu hujjatda bir
necha yillardan beri o'z bizneslarini rivojlantirayotgan va ushbu sohada katta
yutuqlarga erishgan va kompaniyaning xalqaro miqyosga ko'tarilishining eng
to'g'ri yo'nalishini aniqlash uchun ba'zi muvaffaqiyatli kompaniyalarning faoliyati
o'rganiladi. Birinchi bo'limda TMMlarning barcha asosiy xususiyatlari, ularning
sabablari, rivojlanish bosqichlari ko'rib chiqiladi. Ikkinchi bo'lim misolida xalqaro
kompaniyalar faoliyatining xususiyatlari ko'rsatilgan. Shuningdek, etakchi
TMKning yorqin namunasi bo'lgan Nestle kabi xalqaro kompaniyaga alohida
e'tibor qaratilmoqda.
Transmilliy korporatsiyalar va ularning xususiyatlari
11

1.2.1.-rasm. Google kompaniyasi.
Standard & Poor's bo'yicha dunyoning 1000 ta etakchi kompaniyalarining
geografik joylashuvini tahlil qilgandan so'ng, men turli mamlakatlar firmalarining
nisbatlarini ko'rsatadigan diagramma tuzdim (1-rasm). Rivojlanayotgan
mamlakatlarda bir nechta kompaniyalarni eslaymiz: Rosneft (Rossiya), America
Myvil (Meksika), Petrobras - Petruleo Brasil (Braziliya) va boshqalar AQSh
kompaniyalari: General Electric, Microsoft, Citigroup, Toyota Motor va boshqalar
G'arbiy Evropa kompaniyalari: Anglo American (Buyuk Britaniya) ), Intesa
Sanpaolo (Italiya), Telefynica (Ispaniya) va boshqalar. MNS milliy va mintaqaviy
bozorlarni birlashtirgan global strategiyalarni amalga oshirish orqali jahon
iqtisodiy munosabatlarini rivojlantirishda etakchi rol o'ynaydi. TMKlarning
iqtisodiyotiga investitsiya faoliyati asosiy ta'sir ko'rsatadi.
Tarmoq tarqalish indeksining tavsifi - NSI (Network Spread Index)
dunyodagi eng yirik moliyaviy bo'lmagan korporatsiyalarda, ularning mamlakatga
qarashliligini hisobga olgan holda.
12

1.2.1-jadval. Tarmoqlarni taqsimlash indeksi .
Mamlakat Tarmoqlarni taqsimlash indeksi - NSI,% Darajasi
Shveytsariya 25,80 1
Niderlandlar 21,79 2
Buyuk Britaniya 19,93 3
Frantsiya 19,59 4
Germaniya 18,89 5
Italiya 17,16 6
Shvetsiya 17,11 7
Yaponiya 14,29 8
AQSh 13,18 9
Finlyandiya 12,30 10
Kanada 8,56 11
Avstraliya 6,42 12
Ispaniya 5,88 13
Venesuela 2,67 14
Gonkong, Xitoy 1,07 15
NSI o'rtacha 15,63
Transmilliy korporatsiyalar paydo bo'lishining sabablari
Ko'p millatli kompaniyalarning paydo bo'lishi uchun ko'plab sabablar
mavjud. Menimcha, bularning barchasi bozorning nomukammalligi, xalqaro
savdoda cheklovlar, kuchli kuchga ega monopolistik kompaniyalarning ustunligi
va boshqalar bilan bog'liq. Transmilliy korporatsiyalarning muvaffaqiyati ularning
boshqa kompaniyalarga nisbatan sezilarli afzalliklarga ega ekanligidadir. Xorijiy
bozorlarga chiqish, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish va daromadni oshirishda
xorijiy filiallar juda muhim rol o'ynaydi. Bularning barchasi transmilliy
13

korporatsiyalarning moliyaviy barqarorligini ta'minlaydi va ularga inqiroz davrida
omon qolishlariga yordam beradi. TMKlarning sabablari aynan mana shu
ustunliklardir. Birinchidan, samaradorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni
oshirish. Raqobatga dosh berish zarurati ishlab chiqarishning shakllanishiga va
xalqaro miqyosda kapital to'planishiga olib keladi. Ikkinchidan, boshqarish
qobiliyatidan, ma'lum bir korporatsiyaning ishlab chiqarish kapitalidan turli
mamlakatlarning turli sohalarida foydalanish qobiliyati.
Uchinchidan, xorijiy mamlakatlarning resurslaridan foydalanish. Ushbu
manbalarning roli quyidagilar bo'lishi mumkin: arzon ishchi kuchi, xom ashyo,
ilmiy salohiyat ... To'rtinchidan, TMKning filiali yoki filiallari joylashgan
mamlakatning davlat siyosatining o'ziga xos xususiyatlaridan foydalanish
imkoniyati. Beshinchidan, o'z ishlanmalari va texnologiyalarini chet elga o'tkazish
orqali qulay pozitsiyani saqlab qolish va bu vaqtda bosh kompaniyaga asoslangan
yangi texnologiyalarni ishlab chiqish. Oltinchidan, ishlab chiqarish xavfini
kamaytirish qobiliyati. Shuningdek, transmilliy korporatsiyalarni rivojlantirishda
davlat katta ahamiyatga ega ekanligini unutmang. U ko'pgina transmilliy
korporatsiyalarning faoliyatini qo'llab-quvvatlaydi, bunda o'z manfaatlariga ega,
ularga turli xil siyosiy, iqtisodiy va kasaba uyushmalari va xalqaro shartnomalar
tuzish orqali TMK larning rivojlanish bosqichlari.
Yaratilganidan buyon transmilliy kompaniyalar xalqaro mehnat taqsimoti
evolyutsiyasi, shuningdek ishlab chiqarish omillarining evolyutsiyasi, ularning
kuchayishi va integratsiyasi natijasida muhim o'zgarishlarni boshdan kechirdilar.
TMKlarning tarixiy rivojlanishida bir qator bosqichlarni ajratish odatiy holdir.
Birinchi kompaniyalar sobiq mustamlakalarning xom ashyosini rivojlantirishga
asoslangan edi. Tashkiliy-iqtisodiy shakli va faoliyat mexanizmlari jihatidan bu
kartellar, sindikatlar va birinchi ishonchlar edi. Ikkinchi bosqich Birinchi va
Ikkinchi Jahon Urushlari o'rtasida paydo bo'lgan kompaniyalarni o'z ichiga oladi.
Uchinchi bosqichga Ikkinchi Jahon Urushidan keyin global iqtisodiyotda o'z
faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirgan transmilliy kompaniyalar kiradi. Bu
vaqtda, milliy va xorijiy ishlab chiqarishning kombinatsiyasi deb nomlangan voqea
14

sodir bo'ldi. Kartellar o'tmishda qoldi, xalqaro tashvishlar yaratildi, ular doirasida
diversifikatsiyalangan komplekslar yaratildi. Bunga sabab bo'lgan bir qator
sabablarni ta'kidlash kerak: Ishlab chiqarish va kapitalning kontsentratsiyasini
kuchaytirish;
Ilmiy-texnik taraqqiyotning ta'siri, bu ko'plab yangi boshlang'ich tarmoqlarni
joylashtirishga yordam berdi;
Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish;
Boshqaruvda markazlashtirilmagan tuzilishga o'tish;
Alohida kompaniyalar va moliyaviy guruhlarda moliyaviy aloqalarni
mustahkamlash.
15

II BOB. JAHONNING YETAKCHI TMK LARI.
2.1. Jahonga mashxur brendlarning tarixi
1980-yillarning boshlarida TMK rivojlanishining to'rtinchi bosqichi
shakllandi. Ushbu bosqich qolganlaridan farq qiladi, chunki bozor va raqobat
sayyoraviy nuqtai nazardan ko'rib chiqila boshlandi. Raqobatchilar va global
raqobatni o'tkazish usullari to'g'risida yaxshi bilimlarga ega ekanligi ta'kidlandi,
tadbirlar keng miqyosda amalga oshirila boshlandi, foydaning katta qismi yangi
zamonaviy texnologiyalarni aniqlash maqsadida tadqiqotlarga sarf qilindi. Global
ko'p millatli tashkilotlar ishlab chiqarish, savdo va moliyaviy kompaniyalarni
birlashtirgan katta guruhlarni shakllantirish strategiyasini izchil davom
ettirmoqdalar. Shu bilan birga, yirik va yirik transmilliy korporatsiyalar o'rtasidagi
iqtisodiy ittifoqlarga qo'shimcha ravishda, transmilliy global kompaniyalar ham
mamlakatda, ham chet ellik sheriklar bilan o'rta va kichik biznes bilan aloqalarni
kuchaytirmoqda. XX asrning 90-yillari o'rtalaridan boshlab beshinchi bosqich
ajralib chiqdi. Bu davrda TMKlar milliy davlatlar bilan bir qatorda global
iqtisodiyotning moliyaviy va iqtisodiy qudrati jihatidan mustaqil sub'ektlarga
aylandilar. Innovatsiya va tadqiqotlar beshinchi bosqichning o'ziga xos xususiyati.
Xalqaro kompaniyalar nafaqat yangi omon qolish uchun, balki raqobat sharoitida
boshqalar bilan taqqoslaganda yuqori mavqega ega bo'lish uchun yangi
ishlanmalarga ko'proq va ko'proq mablag 'sarflashlari kerak.
Borgan sari transmilliy korporatsiyalar va ularning filiallari yaratilmoqda,
bosh kompaniyalar soni ko'paymoqda, filiallarni tashkil etish (sotib olish) sohasida
yanada sezilarli o'sish kuzatilmoqda. Ikkinchisi chet elda TMK faoliyat doirasining
kengayishi bilan belgilanadi. Ilmiy-texnik taraqqiyot TMKlarning tashkiliy
tuzilmasida o'z izini qoldirdi. Hozirgi vaqtda TMMlar ko'p millatli, xalqaro va
global bo'linadi. Xalqaro kompaniyalar - bu xorijiy aktivlarga ega kompaniyalar.
Ularning xorijiy filiallari huquqiy mustaqillikka ega emaslar va tashqi bozorlar
milliy bozorning davomi deb hisoblanadi. Ko'p millatli korporatsiyalar - bu bir
qator davlatlarning milliy kompaniyalarini ishlab chiqarish va ilmiy-texnikaviy
16

asosda birlashtirgan ko'p millatli korporatsiyalar. Ularning filiallari, qoida
tariqasida, avtonomdir va tashqi bozorlar ichki filiallarga nisbatan bir xil
ahamiyatga ega. Global kompaniyalar - turli mamlakatlarda olib boriladigan
iqtisodiy faoliyatning integratsiyasi asosida yaratilgan kompaniyalar. Biz quyidagi
tendentsiyani aniqladik: har bir bosqichda korporatsiyalar o'zlarining bozorlarini
kengaytirishga intilishadi va shu munosabat bilan ma'lum strategiyalarni ishlab
chiqishadi. Agar birinchi bosqichda asosiy e'tibor resurslarga, ularni
rivojlantirishga qaratilsa edi. Endi axborotga, yangi texnologiyalarga, tashqi va
ichki muhitdagi o'zgarishlarni o'rganishga ko'proq e'tibor berilmoqda. TMKlar
yangi bozorlarga chiqish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Chunki bunday kompaniyalarning bozorlari juda ko'p, ulardan bittasida yoki
hatto bir nechta bozordagi raqobatning kuchayishi umuman korporatsiyaning
ishlashiga tahdid solmaydi;
Aksiyalar narxining oshishi;
Kompaniya qanchalik katta va muvaffaqiyatli bo'lsa, daromad ham shuncha
ko'p bo'ladi. Eng yaxshi ish uchun zarur resurslar va izlanishlarga qancha mablag
'sarflashi mumkin.
Honeywellni sotib olayotganda General Electric xalqaro kompaniyasidan
foydalangan holda korporatsiyalarni ushbu rivojlanish yo'lidan borishga undovchi
bir nechta sabablarni. Tadqiqot bazasini birlashtirish. Honeywell ham General
Electric, ham uning raqobatchilari uchun qiziqish beruvchi bir qator patentlarga
ega; Raqobatchining
kuchayishiga to'sqinlik qilish istagi - "Honeywell" ga munosib bo'lgan United
Technologies Corporation kompaniyasi;
Avtomatlashtirish bozorida pozitsiyalarni mustahkamlash;
Sotib olingan kompaniyaga tegishli qo'shimcha mijozlar bazasini olish
istagi;
Tadqiqot bazasini birlashtirish natijasida xarajatlarni tejashga qo'shimcha
ravishda, boshqa sohalarda, xususan, funktsiyalarning bartaraf etish orqali
xarajatlarni kamaytirish kutilmoqda.
17

Shunday qilib, birlashish va sotib olish xalqaro kompaniyalarning samarali
ishlashi uchun boshqaruv strategiyasida muhim rol o'ynashiga ishonch hosil
qilishimiz mumkin. Transmilliy korporatsiyalar faoliyatida ularni boshqa
kompaniyalardan ajratib turadigan ko'plab xususiyatlarni ajratib ko'rsatish
mumkin. Birinchi belgi - bu ko'p millatli kompaniyalarning keng ko'lamli faoliyati.
Yuqorida ta'kidlab o'tilganidek, bunday kompaniyalar o'zlari ishlayotgan
mamlakatdan tashqarida ko'plab bozorlarga ega bo'lib, bu ularga kompaniyaning
eng samarali ishlarini amalga oshirishga imkon beradi. Xalqaro bozorda monopol
mavqe. Ya'ni, kompaniya bu yoki boshqa sohada etakchi hisoblanadi. Bu
iste'molchilar orasida katta talabga ega va o'z faoliyatidan katta daromad oladi.
Uchinchi belgi - bu boshqaruv tarkibining afzalliklari haqida gapiradigan aniq
mehnat taqsimoti bo'lgan xalqaro ishlab chiqarish tuzilmasi.
Ayrim TNC ishlab chiqarish bo'linmalari va korporativ miqyosda manfaatlar
uyg'unligi ham o'ziga xos xususiyatdir. Turli mamlakatlarning filiallari va filiallari
bitta transmilliy korporatsiyani taqdim etishlari kerak. Intrakorporatsion transfert
ta'lim markazlarining o'ziga xos xususiyati sifatida. Transmilliy korporatsiyalar
quyidagilarga bo'linadi: gorizontal ravishda birlashtirilgan, vertikal ravishda
birlashtirilgan va diversifikatsiyalangan transmilliy korporatsiyalar. Keling, ularni
batafsil ko'rib chiqaylik: Gorizontal ravishda birlashtirilgan korporatsiyalar,
ularning korxonalari yakuniy mahsulotlarning ko'p qismini ishlab chiqaradilar.
Masalan, taniqli McDonalds. Vertikal o'rnatilgan korporatsiyalar so'nggi
mahsulotni ishlab chiqarishni boshqarishni ta'minlaydi. Ishlab chiqarish bir
mamlakatda, yakuniy mahsulotlar esa boshqasida sotilishi mumkin. Ya'ni, ishlab
chiqarish buning uchun zarur resurs mavjud bo'lgan joyda amalga oshiriladi.
Bunday kompaniyalar neft, alyuminiy ... Ko'p tarmoqli ko'pmillatli korporatsiyalar
- vertikal yoki gorizontal ravishda birlashishi mumkin bo'lgan sho''ba korxonalari
bo'lgan korporatsiyalar. Bunday korporatsiyalar Nestle xalqaro kompaniyasini o'z
ichiga oladi, ularning faoliyati ikkinchi kichik bo'limda ko'rib chiqiladi.
TMKlarning tashqi iqtisodiy faoliyati narxlash mexanizmi (bojxona va tariflarni
tartibga solish) bilan tartibga solinadi. Iqtisodiy tanazzul davrida davlat siyosati
18

mahalliy ishlab chiqarishni himoya qiladi va xorijiy kompaniyalarning faoliyatini
cheklaydi, raqobatdan himoya qiladi. Bu TMM faoliyatiga salbiy ta'sir qiladi.
Biroq ko'p millatli korporatsiya o'z manfaati uchun muayyan valyuta
operatsiyalarini amalga oshirish imkoniyatiga ega. Filiallar va sho'ba korxonalari
faoliyat ko'rsatadigan mamlakatlar katta moliyaviy resurslarga ega ekanligi
sababli, korxonalar valyuta kursi o'zgarganda ma'lum imtiyozlarga ega bo'ladilar
va bu holat TMKning qolgan bo'linmalarining ishlashiga salbiy ta'sir ko'rsatmaydi.
2.1.1-rasm. IBM kompaniyasi.
Nestle ishlash xususiyatlari
Ushbu kichik bo'lim quyidagi savolga bag'ishlangan: Nestle
kompaniyasining strategiyasini aniqroq tushunish uchun uning rivojlanishining
qisqacha tarixi. Nestle kompaniyasining tarixi 1866 yilda, Genri Nestle Farine
Lactee go'dak formulasini birinchi bor ixtiro qilgan va uni ishlab chiqarishni
boshlagan paytdan boshlanadi. O'shandan beri ishlab chiqarish jadal rivojlandi va
bugungi kunda Nestle dunyodagi eng yirik kompaniyalardan biri hisoblanadi.
19

Ushbu kompaniyaning muvaffaqiyati uning to'xtamasligi va doimiy rivojlanishida.
Nestle tarixidagi muhim lahzalar: Shveytsariya shokolad kompaniyasiga qo'shilish;
Ikkinchi Jahon urushi paytida juda mashhur bo'lgan Nescafe eruvchan kukunining
kashf etilishi; Maggi ziravorlar va sho'rvalar ishlab chiqaruvchisi Alimentana S. A.
bilan birlashish; Crosse & Blackwell (konservalar ishlab chiqaradigan
Britaniyaning ishlab chiqaruvchisi), Findus (muzlatilgan ovqatlar), Libby (mevali
sharbatlar) va boshqalarni sotib olish. Nestle har kuni o'z bozorlarini yangi
mahsulotlar bilan to'ldirib, iste'molchilar uchun keng doirani yaratmoqda. Talab
ortib bormoqda, shuning uchun u ko'plab kompaniyalar uchun asosiy
raqobatchidir. Nestle qahva, qandolatchilik, pishirish, muzqaymoq, bolalar
ovqatlari, mineral suvlar va uy hayvonlari uchun oziq-ovqat mahsulotlari bozorida
etakchi o'rinni egallaydi.
Ishonch mahsulot sifatiga va uning xavfsizligiga bog'liq. 2005 yil oxirida
kompaniya ISO 9001: 2000 standarti talablariga muvofiq barcha fabrikalarni
sertifikatlash jarayonini boshladi, bu esa mahsulotlarning yagona sifat menejmenti
tizimini yaratishni o'z ichiga oladi. Bundan tashqari, Nestle har doim yangi
bozorlarni zabt etishga intiladi va turli mamlakatlarning xususiyatlariga
muvaffaqiyatli moslashadi. Xalqaro kompaniya bozorlarda amal qiladigan
mahalliy qonunlarga zid kelmaydi, shuningdek, mamlakat madaniyati va
an'analarini hisobga oladi, bu boshqa kompaniyalardan ustunligini ham o'z ichiga
oladi. O'rganilayotgan kompaniyaning muvaffaqiyatli faoliyati natijasida
menejmentning oziq-ovqat sanoatiga e'tibor bermaslik qarori qabul qilindi va 1974
yilda Nestle L kompaniyasining eng katta aktsiyadoriga aylandi. Oreal kosmetika
sohasida dunyodagi etakchilardan biridir. Keyin kompaniya Alcon Laboratories
(amerikalik farmatsevtika va oftalmik mahsulotlar ishlab chiqaruvchisi) sotib
oladi. O'sha paytda o'sib borayotgan raqobat va foyda ulushining kamayishi
sharoitida har bir kompaniya bunday xavfli qarorni qabul qila olmaydi. 1980-
yillarda Nestle eng samarali rivojlanish uchun ikkita asosiy strategik vazifani
qo'ydi: ichki qayta qurish orqali moliyaviy ahvolni mustahkamlash va strategik
jihatdan foydali korxonalarni sotib olishga qaratilgan siyosatni davom ettirish.
20

Shu munosabat bilan xalqaro kompaniya ilgari korporatsiya tarkibiga kirgan
yoki foyda keltirmaydigan yoki umumiy strategiyaga to'g'ri kelmaydigan bir
nechta korxonalardan xalos bo'ldi. 1990-yillarning birinchi yarmi Nestle-ning
ishlashiga eng yaxshi ta'sir ko'rsatdi. Chunki, birinchidan, dunyo bozorida
integratsiya davom etdi, ikkinchidan, ko'plab savdo to'siqlari olib tashlandi.
Markaziy va Sharqiy Evropada, shuningdek, Xitoyda yangi bozorlarning ochilishi,
to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarni erkinlashtirish tendentsiyasi bilan bir
qatorda, keng ko'lamli faoliyat turiga ega bo'lgan kompaniya uchun yaxshi
imkoniyat bo'ldi. 1995 yilda Nestle shokolad va boshqa qandolat mahsulotlari
ishlab chiqaradigan Samara shahridagi "Rossiya" qandolat fabrikasida nazorat
paketini sotib oldi. O'shandan beri kompaniya ishlab chiqarishga katta sarmoyalar
kiritdi, yangi uskunalar sotib oldi va takomillashtirilgan texnik jihozlarni sotib oldi.
Kompaniyaning sarmoyalari ilgari Rossiyaga olib kelingan yong'oq va
Nestle Classic shokolad, shuningdek, dunyoga mashhur Nesquik shokoladli
ichimliklar ishlab chiqarishni yo'lga qo'ydi. Yana bir muhim investitsiya 1996
yilda Nestle-Jukovskiy MChJning nazorat paketini sotib olishdir. Bu an'anaviy rus
muzqaymoqlarini yangi "48 tiyin", "Kimo" va "MEGA" brendlari ostida ishlab
chiqarishga imkon berdi, keyinchalik ular jahonga taniqli bo'ldi. "Biz nafaqat
bugungi kunda, balki qimmatga tushadigan biznesni qurishni istasak, hozirgi va
kelajakka sarmoya kiritib, shu bilan sheriklarimiz uchun qiymat yaratib berishimiz
kerak", deydi Pol Bulke, Nestle bosh direktori. (Pol Bulke).
Kompaniyalarning millatlarini hisobga olgan holda transmilliylik darajasini
tavsiflash.
2.1.1-jadval. Millatlararo o'rtacha ko'rsatkich .
Millatlararo o'rtacha
ko'rsatkich,%
Viloyat, mamlakat 1990 yil 1995 yil 1999 yil
Yevropa Ittifoqi 56,7 66,0 58,7
Frantsiya 50,9 57,6 55,7
21

Germaniya 44,4 56,0 49,6
Buyuk Britaniya 44,4 56,0 49,6
Niderlandlar 68,5 79,0 68,2
Italiya 38,7 35,8 50,1
Shvetsiya 71,7 80,6 71,8
Finlyandiya - - 72,5
Ispaniya - - 44,8
Belgiya 60,4 70,4 -
Shimoliy Amerika 41,2 46,0 46,2
AQSh 38,5 41,9 42,7
Kanada 79,2 76,5 92,0
Yaponiya 35,5 31,9 38,4
Boshqa davlatlar 73,0 66,9 70,4
Shveytsariya 84,3 83,6 93,1
Avstraliya 51,8 - 69,3
Gonkong, Xitoy - - 38,5
Meksika - - 54,6
Venesuela - 44,4 29,8
Yangi Zelandiya 62,2 - -
Norvegiya 58,1 - -
Koreya Respublikasi - 47,7 -
Barcha davlatlar uchun o'rtacha transmilliylik
indeksi,% 51,1 51,5 52,6
Nestle eng kam ishlab chiqarish xarajatlari bilan yuqori sifatli va yuqori
sifatli mahsulot ishlab chiqarishga intiladi , shunga qaramay u o ' z xodimlarini
o ' qitish , xalqaro tajriba va ilmiy - texnik bilimlarni ularga etkazishga katta e ' tibor
22

beradi . Ta ' kidlash joizki , Nestle - ochiq madaniyatga ega bo ' lgan kompaniya ,
istalgan iste ' molchi kompaniyaning veb - saytiga kirib , o ' zi qiziqqan barcha
ma ' lumotlarni , shu jumladan yillik hisobotlarni ko ' rishi mumkin . Nestle zavodlari ,
ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda , qishloqlarni rivojlantirish va yangi
ekologik standartlarni yaratish uchun kuchli dvigateldir . Nestle o ' zining atrof -
muhitga salbiy ta ' sirini kamaytirish bo ' yicha muhim choralarni ko ' rdi , bu
xarajatlarni kamaytirish va rentabellikni oshirish , shuningdek kelajakda ekologik
barqarorlikni oshirishga yordam beradi . Nestle - Rossiyaning ijtimoiy hayotida faol
ishtirok etuvchi shaxs . Ko ' plab uzoq muddatli loyihalarning homiysi bo ' lishdan
tashqari , kompaniya xayriya ishlarini ham amalga oshiradi va eng muhim tarixiy
me ' morchilik yodgorliklarini qayta tiklashga yordam beradi .
Kompaniya jamiyatda sog ' lom ovqatlanishni targ ' ib qiladi , shu sababli
maktab o ' quvchilari uchun " To ' g ' ri ovqatlanish haqida suhbat " deb nomlangan o ' z
dasturini ishlab chiqdi . Nestle madaniyatga hissa qo ' shadi : ko ' p yillar davomida u
Moskva simfonik orkestri , " Oltin niqob " festivali va boshqalarga homiylik qildi .
Shunday qilib , Nestle - bu 21- asrning eng yirik kompaniyalaridan biri . Bugungi
kunda u dunyodagi ko ' plab zavod va sanoat korxonalariga egalik qiladi .
Korporatsiyaning faoliyati asosan oziq - ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishga
asoslangan , biroq u farmatsevtika va parfyumeriya va kosmetika sanoatidagi yirik
korxonalarda ham qatnashadi . Faoliyatning o ' ziga xos xususiyatlari quyidagilardan
iborat : dunyodagi ko ' plab bozorlar , ishlab chiqarishda etakchi o ' rinlar ,
kompaniyaning rivojlanishi va ilmiy - texnik tadqiqotlarni rivojlantirishga ko ' p
miqdordagi investitsiyalar , filiallar va filiallarning faoliyati turli mamlakatlarning
davlat siyosatini , moslashuvchan tashkiliy va boshqaruv tuzilmasini hisobga oladi .
xavflarni kamaytirish operatsiyalari .
Faoliyat qat ' iy nazorat ostida amalga oshiriladi , kompaniyaning siyosati
tashqi va ichki muhitdagi o ' zgarishlarga zudlik bilan javob beradi , natijada
korporatsiyaning samarali faoliyati amalga oshiriladi . Biz yirik korporatsiya
strategiyasining bir qismi sifatida birlashish va sotib olish usullarini o ' rganib
chiqdik . Kompaniyalarni ushbu rivojlanish yo ' lidan borishga undovchi sabablar
23

Honeywell kompaniyasini sotib olish paytida taniqli General Electric
kompaniyasining misolidan foydalanib ko ' rib chiqiladi . TMMlar faoliyatining bir
qator xususiyatlari o ' rganildi , ularning asosida ularning qisqacha tavsifi bilan
jadval tuzildi . TMKlarning samarali ishlashini ta ' minlaydigan shartlar ham
belgilanadi .
Ushbu bo ' limda TMKlarning afzalliklari va kamchiliklari , ularning global
iqtisodiyotga ta ' siri , TMKlarning jahon iqtisodiyotidagi o ' rni ko ' rib chiqiladi .
Dunyoning ko ' plab mamlakatlarida namoyish etilgan ko ' p millatli kompaniyalar
jamoat hayotining barcha sohalariga ta ' sir o ' tkaza oladilar . MNC ilmiy va
texnologik taraqqiyotning rivojlanishiga hissa qo ' shadi , chunki ilmiy va texnologik
ishlar ularning doirasida olib borilmoqda , ishlab chiqarishni takomillashtirish
uchun yangi texnologiyalar paydo bo ' ladi . Ko ' p millatli korporatsiyalar monopol
kuchga ega . Ba ' zilarining tovar ayirboshlash darajasi shunchalik yuqoriki , ular ko ' p
mamlakatlardan ustundir . Xalqaro korporatsiyalar mamlakatlarni xalqaro iqtisodiy
munosabatlarga jalb qilgan holda jahon iqtisodiyotining globallashuv
tendentsiyasini rag ' batlantirmoqda . Jahon ishlab chiqarishining rivojlanishiga turtki
bering . Chunki TMMlar tobora ko ' proq yangi mahsulotlarni yaratmoqda , faoliyat
doirasini kengaytirmoqda , shu sababli ish o ' rinlari ko ' payib bormoqda , bu esa
mamlakatda ishsizlikni kamaytirishga yordam beradi . TMKlar resurslarning
maqbul taqsimlanishiga va ishlab chiqarishning joylashishiga hissa qo ' shadi .
Xalqaro hamkorlik chegaralarini kengaytirishga hissa qo ' shing . Ko ' p millatli
kompaniyalar nafaqat butun iqtisodiyotning shakllanishiga , balki alohida davlatlar
iqtisodiyotiga ham ta ' sir ko ' rsatadilar . Har bir alohida davlat uchun xalqaro
kompaniyalar jahon iqtisodiyotining sub ' ektlari bo ' lib , har bir mamlakat
qonunlariga muvofiq harakat qilishlari kerak . Mamlakatlar uchun TMMlarning
filiallari va kompaniyalarining ishlashi yaxshi , chunki ilgari import qilingan
tovarlar endi xalqaro korporatsiyalar faoliyati tufayli mavjud bo ' ldi . Shunday qilib ,
importga bo ' lgan ehtiyoj yo ' qoldi . TMK ishchilari bir kompaniyada qolish bilan bir
mamlakatdan boshqa mamlakatga ko ' chib o ' tishlari mumkin . Afsuski , xalqaro
korporatsiyalar faoliyatida nafaqat afzalliklar , balki kamchiliklar ham mavjud .
24

Endi ularni ko ' rib chiqamiz . Birinchidan , TMKlar juda raqobatbardoshdir , buning
natijasida mahalliy ishlab chiqaruvchilarning bozorga chiqishi imkonsizdir .
Ikkinchidan , xorijiy firmalar tomonidan sanoat ishlab chiqarishining eng
rivojlangan va istiqbolli segmentlarini va qabul qiluvchi mamlakatning ilmiy
tuzilmalarini egallab olish . Uchinchidan , TNK sho '' ba korxonalari o ' z
daromadlarining bir qismini soliqlardan yashirish orqali milliy qonunlarni buzish
holatlari sodir bo ' ladi . To'rtinchidan, monopol narxlarni belgilash, qabul qiluvchi
davlatlarning manfaatlariga zid keladigan shart-sharoitlarni belgilash.
Beshinchidan, transmilliy kompaniyalar o'z kapitallarini mamlakatlar o'rtasida
osonlikcha o'tkazishlari mumkin.
Masalan, mamlakatdagi noqulay vaziyatda, TMKlar o'z kapitallarini eng
qulay vaziyatga ega bo'lgan mamlakatga topshirishlari mumkin, buning natijasida
avvalgilar yanada qiyinlashadi. O'z navbatida, TMMlar o'zlari uchun eng maqbul
bo'lgan davlatlarni tanlaydilar, ko'pincha bu rivojlangan davlatlardir. Buning
sababi: kapitalni chet elga eksport qilish va ishlab chiqarishni tashkillashtirish
faoliyati ilmiy, texnikaviy va tashkiliy jarayonlardan foydalanishga asoslangan
korporatsiyalarning raqobatbardoshligi va kuchini yanada oshiradi va ma'lumki,
kapitalni eksport qilish yangi sig'imli bozorlarni rivojlantirishga qaratilgan. TMK
doimiy ravishda o'zlarining chet el filiallari tarmog'ini rivojlantirmoqda va butun
dunyoni emas, balki hech bo'lmaganda muhim sohalarini qamrab olishga
intilmoqda. Ilmiy-texnik hamkorlik bo'yicha bir nechta kompaniyalar o'rtasida
tuzilgan shartnomalar soni tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda, bu ularning
raqobatbardosh mavqeini yanada mustahkamlashi kerak.
Shuningdek, raqobatbardoshlikning asosi shundaki, TMMlar ishlab
chiqarishning barcha jarayonini nazorat qilishadi: xom ashyodan tortib tayyor
mahsulotni sotishgacha. Bu xalqaro mehnat taqsimotini yanada samarali
rivojlantirish va yuqori samarali ishlab chiqarish kombinatlarini yaratishga imkon
beradi. Texnologiyalarni doimiy ravishda takomillashtirish va ilmiy kashfiyotlar
rivojlanishi katta xarajatlarni talab qiladi, ammo bu transmilliy korporatsiyalarning
ishlashi uchun zarurdir. Biroq, ko'plab transmilliy korporatsiyalar uchun bu ishlab
25

chiqarishning samarali ishlashi yo'lidagi muammolardan biridir. Ba'zilar, ko'p
millatli kompaniyalar global iqtisodiyotga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda, ba'zilari
aksincha, unga ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda. Mening shaxsiy fikrimga kelsak,
TMKlar global iqtisodiyotni shakllantirish jarayonida zarur elementlardir.
TMMlarning bir qator salbiy tomonlari mavjud bo'lsa-da, ularning barchasi juda
katta plyuslarga to'g'ri keladi. Transmilliy korporatsiyalar xalqaro munosabatlarga,
birinchi navbatda xalqaro xavfsizlikning holatiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi, chunki
ular turli davlatlarning o'zaro bog'liqligini rivojlantirishga yordam beradi,
transmilliy korporatsiyalar tizimi bilan bog'liq har qanday tajovuzni zararli holga
keltiradi.
Ishdagi birinchi muammoni hal qilish uchun biz "transmilliy kompaniya"
tushunchasining aniq ta'rifini berdik, tuzilishi, rivojlanish bosqichlari, sabablari
o'rganildi. Bundan kelib chiqadiki, bizning davrimiz TMKlari birinchi TMMlardan
ancha farq qiladi. Endi ular global iqtisodiyotga ta'sir qiladigan ko'plab
elementlardan tashkil topgan murakkab mexanizmdir. Ushbu kurs loyihasidagi
ikkinchi muammoni hal qilish uchun, TMKlarning o'ziga xos xususiyatlari, yirik
Nestle korporatsiyasining ishlash xususiyatlari, uning Genri Nestle chaqaloq
formulasini kichik ishlab chiqarishdan butun dunyodagi filiallari va filiallari bilan
keng miqyosli korporatsiyaga qadar rivojlanish yo'llari aniqlanadi. Uchinchi
muammoni hal qilish uchun, globallashuv sharoitida TMMlarning etakchi roli
aniqlandi. Transmilliy korporatsiyalar ilmiy va texnologik taraqqiyotni
rivojlantirishga, xalqaro hamkorlik chegaralarini kengaytirishga hissa qo'shmoqda.
Uchinchi bob TMKlarning bir qator afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qiladi,
ammo ularning o'zgarmas roli isbotlangan. Shunga asoslanib, ishonch bilan
aytishimiz mumkinki, TMMlarning faoliyatiga faqat ijobiy yoki salbiy tomondan
qarash mumkin emas, shuning uchun transmilliy korporatsiya kabi ob'ektni yanada
chuqurroq o'rganish talab etiladi. Hozirgi vaqtda xalqaro rivojlanish bilan bog'liq
bir qator savollarga aniq javob berishning iloji yo'q.
Globallashuv jarayonlarining intensivligi oshib borishi va ularning
murakkabligi oshgani sayin, TMKlarni rivojlantirish strategiyalarining rivojlanishi
26

sodir bo'ladi. Zamonaviy sharoitda korporatsiyalar o'zlarining rivojlanishini
bashorat qilib, global strategiyani qo'llab-quvvatlaydilar, eng yaxshi strategiyalarni
meros qilib oladilar. Zamonaviy dunyoda TMKlarning ishlash xususiyatlari ko'p
qirrali, ammo umuman olganda, TMMlarning faoliyati har doim tashqi muhitning
noaniqligini muvaffaqiyatli engishga, xarajatlarni tejashga, innovatsion
kashfiyotlar va texnik ishlanmalarni ko'paytirishga, eng katta foyda olishga va
tezkor moslashuvchanlikka erishishga qaratilgan. Shunday qilib, ishning boshida
qo'yilgan maqsadga erishiladi va barcha vazifalar bajariladi. Ko'p millatli
korporatsiyalarning faoliyati dunyoning qiyofasini tubdan o'zgartiradi va shu
sababli hozirgi dunyoda sodir bo'layotgan jarayonlarni o'rgana olmaymiz. Asar
TMK faoliyatining murakkabligi va nomuvofiqligini, noaniqligini ko'rsatadi.
adqiqot natijalari transmilliy korporatsiyalar kabi ob'ektni o'rganish uchun
imkoniyat yaratadi.KitKat shokolad barini ishlab chiqaruvchi va Maggi
sho'rvalarining bazaviy savdosi 5,9 foizga oshdi. Kompaniya daromadning 20
foizini oladigan Osiyo, Okeaniya va Afrikadagi o'sish 8,4 foizni tashkil etdi.
O'tgan yilning uchinchi choragida Filippindagi tayfunlar, Misrdagi siyosiy
beqarorlik va Eronga qarshi sanktsiyalar qo'llanilishi sababli ushbu hududda savdo
sezilarli darajada sekinlashdi. Kompaniyaning yillik savdosi 92,2 milliard
Shveytsariya franki. Shu bilan birga, Ijrochi direktor Pol Bulke Nestle-ning yiliga
5-6 foizga o'sishi bo'yicha odatiy prognozni tasdiqladi, shuningdek barqaror
ayirboshlash kurslarida aktsiyalar uchun asosiy daromadlar va daromadlarni
oshirish. Ijtimoiy jarayonlar ob'ektivligining amaliy natijasi shundaki, ularni sun'iy
ravishda yaratish yoki biron bir tarzda taqlid qilish mumkin emas. Bunga
ko'pchilikning imkoni bo'lmagan bozorni barpo etishga urinishlari natijasida soxta
bozor misol bo'lishi mumkin. Qo'shimcha isrof qilingan manbadan boshqa hech
narsa bu harakatlardan kelib chiqmaydi. Shunga ko'ra, biz hech qanday yangi
narsalarni ixtiro qilmaymiz - biz allaqachon mavjud bo'lgan va nima
ishlayotganligi bilan shug'ullanishimiz kerak. Eng organik ravishda ishlab
chiqilgan deb nomlangan "Transmilliy korporatsiyalar." Hatto ularga qarshi
maxsus yaratilgan ko'plab monopoliyaga qarshi qo'mitalar ham ularga xalal
27

berolmaydi! Ularning hayotiyligi sababi nima, ishlab chiqaruvchi kuchlar
rivojlanishining ushbu bosqichida ishlab chiqarishni tashkil etishning boshqa
shakllaridan ustunligi nimada?
1. Katta bozor. Ular o'z mahsulotlarini butun sayyoraga sotadilar va ularning
bozordagi yagona cheklovi bu xarid qobiliyati.
2. Dunyo bo'ylab bepul joylashtirish. Ko'p millatli korporatsiya ishlab
chiqarish ob'ektlarini qaerga joylashtirish yaxshiroq, to'g'ridan-to'g'ri savdo bilan
shug'ullanadigan va texnik xizmat ko'rsatadigan joyni tanlashi mumkin. Geografik
omil va soliq koeffitsienti 100% ishlatiladi.
3. Transmilliy korporatsiyalar - texnologik jihatdan ilg'or mahsulotlarni
ishlab chiqarish imkonini beradigan uzoq texnologik zanjirlar uchun yagona
echim. Yuqorida aytib o'tilganidek, siz omborda Boeing qura olmaysiz. Biroq,
ko'pincha mahsulotni yaratish uchun huquqiy zanjirga bir nechta yuridik shaxslar
xizmat qiladi, ammo agar siz ularning o'zaro munosabatlarini sinchkovlik bilan
o'rgansangiz, bular bitta korporatsiya ichidagi odatiy munosabatlar bo'ladi. Bu
ishlab chiqarishning o'zaro bog'liqligi va bunday yuridik shaxslarning bir-biriga
"moslashishi" ni anglatadi - "multiplikator" so'zining yangi ma'nosiga qarang.
4. Shaxsiy o'sish, martaba, ish uchun zarur bo'lgan sifatli kadrlar bilan
ta'minlash imkoniyatlari. Faqat Google ofisini va qandaydir kichik kompaniyaning
ofisini taqqoslang. Google kichkina firmani sotib olishga qodir - yo'q.
5. Qiyinchiliklar va nosozliklar yuzaga kelganda davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlashga ehtiyoj tug'diradigan yuqori ijtimoiy ahamiyatga ega. Endi
transmilliy korporatsiyalarning "kapitalistik jannat" tarafdorlari tomonidan ularga
qarshi argument sifatida keltirilgan kamchiliklarini ko'rib chiqaylik:
1. Sekinlik. Darhaqiqat: bir necha o'n yilliklarda bitta samolyotni
yaratadigan kompaniya ushbu samolyot uchun bitta yig'ma konstruktsiyani ishlab
chiqargan kompaniyadan ancha sekinroq. Bitta tugunni yaratgan kompaniya
boshqasiga juda tez o'tishi mumkin, ammo siz samolyotdan samolyotga
o'tolmaysiz. Ammo xuddi shu tarzda, biz saytni bugungi kunda etkazib beradigan
28

kuryer xizmati bilan, ertaga - ajin kremi bilan taqqoslab, saytni loyihalashtirgan
kompaniyani ayblashimiz mumkin.
2. Monopoliya uning barcha oqibatlari bilan: sifatning yomonlashishi,
narxlarning oshishi, rivojlanish zarurati yo'qligi. Agar dunyoda bittagina
transmilliy korporatsiya qolsa, bu adolatli bo'lar edi, lekin har bir sohada bir nechta
mavjud. Transmilliy korporatsiyalar smartfonlar bilan shug'ullanayotgani sababli,
bu juda ko'p narsani yo'qotadi, deb aytmayman. Yana bir narsa shundaki, yuqori
texnologiyali ishlab chiqarish sohasida maksimal darajada ishlab chiqaruvchi
kuchlarni jalb qilishni talab qiladigan pitssa etkazib berish sektorida
raqobatchilarning soni shunchalik ko'p bo'la olmaydi. Va bu ham ob'ektiv
ko'rsatkich.
3. Formalizm va qizil tasma, bu yirik kompaniyalarsiz qila olmaydigan va
kichik va deyarli o'rta kompaniyalar butunlay mahrum. Xuddi shu rasmiyatchilik
va byurokratiya xarajatlarni oshiradi va rivojlanish imkoniyatlarini cheklaydi -
kichik firmalarda hamma narsa sodda va tabiiyroq. Shunga qaramasdan,
transmilliy korporatsiyalar o'zining rasmiyligi va byurokratiyasi bilan kichik va
o'rta biznesni siqib chiqaradi, uni bo'g'ib tashlaydi va rivojlanishiga to'sqinlik
qiladi - bu kichik va o'rta biznesni namuna va ta'lim sifatida qabul qiladigan
odamlarning fikriga ko'ra.
4. Transmilliy korporatsiyalar kichik va o'rta biznesni "bo'g'ib tashlaydi" va
uning rivojlanishiga to'sqinlik qiladi. Kichik va o'rta biznesda mavjud bo'lishning
yagona maqsadini ko'rishni to'xtating - va dunyo minglab ranglar va ularning
soyalari bilan porlaydi! Bunga transmilliy korporatsiyalarning aralashuvi emas,
balki ularning paydo bo'lishiga sabab bo'lgan narsa taraqqiyotdir. Kichik biznes
katta rivojlandi. Bizning yoshlarimizga yoshlarimiz juda to'sqinlik qilmoqdalar,
afsuski, orqaga siljiydilar. Voy! Bolalik mamlakatiga jo'naydigan poyezd qayerda?
Nega endi men bu tebranishlarda kasal bo'lib qoldim va bundan oldin u juda kulgili
edi?
5. Erkinlikni cheklash, inson o'z biznesini ochib, gullab-yashnash o'rniga,
ulkan dastgohga aylanadi. Shaxsiy erkinlik masalasi juda muhim masala bo'lib,
29

$yuqorida ko'rib chiqilgan rasmiyatchilik va byurokratiya masalasiga javob beradi. Biroq, bu savol ko'rinadigan darajada oddiy va ravshan emas. Masalan, transmilliy korporatsiya xodimining va xususiy kompaniya xodimining erkinligi va erkinligi nima? Ular orasidagi tub farqlar nimada? Hech kim, kichik kompaniya ishchisining transmilliy korporatsiya xodimidan kamroq imtiyoz va imkoniyatlarga ega bo'lishi bundan mustasno. Shu bilan birga, har qanday muhitda individuallikni namoyish qilish mumkin - penitentsiar muassasagacha, har qanday muhitda bo'lgani kabi, erkinlikni cheklash sifatida ko'rib chiqilishi mumkin bo'lgan ijtimoiy normalar va xatti-harakatlar qoidalari mavjud. Nega men xayriyachilar yig'ilishida qasam icholmayman? Agar yakka tartibdagi tadbirkor erkinroq bo'lsa va yakka tartibdagi tadbirkorlar qanchalik ko'p bo'lsa, erkinlik degan narsa haqida gap boradi. Men ushbu nuqtai nazarni taklif qilaman: tadbirkor yollangan ishchidan ko'proq bo'sh narsa emas, chunki u butun hayotini "Foyda \u003d Daromad - Xarajatlar" formulasiga bo'ysundirishi kerak. Ularning so'zlariga ko'ra, eng yaxshi ishbilarmonlar biznesga pragmatik tarzda, qo'shimcha hissiyot va konventsiyalarsiz murojaat qiladiganlardan olinadi va uning biznesiga bevosita aloqasi bo'lmagan narsalarga chalg'imaydilar. Bunday yondashuv, tashqi sharoitlarga bo'ysunish, siz tasavvur qilishingiz mumkin bo'lgan eng dahshatli qullikdir. Ba'zi bir o'rta darajadagi menejer kichik va hatto o'rta biznes vakillaridan kam bo'lmagan maosh oladigan, ammo dam olish kunlari va ishlamay ishlaydigan ish vaqtiga ega bo'lgan bu tajribaga qarshi qanday foydaliroq ko'rinadi! Bundan tashqari, xususiy tadbirkor ijodkorlik bilan shug'ullanadi, yangi bir narsa yaratadi va korporatsiya xodimi ish ta'rifi doirasida unga yuqoridan tushirilgan narsani qilishga majbur bo'ladi. Yana, savol rivojlanish imkoniyatlari va darajasi bilan kesishadi! Darhaqiqat: korporatsiyalarda eng past pozitsiyalar bajaruvchilardir. Ijodkorlik hech qaerda ko'rsatilmaydi. Ammo yuqoriroq lavozimlar mavjud bo'lib, ulardan boshlab shaxs muayyan faoliyat sohalari uchun javobgarlikni oladi. Va bu erda u yakka tartibdagi tadbirkorning cheklangan resurslaridan ko'proq resurslarga ega, chunki umuman korporatsiyaning 30$