Xalqaro pul kredit munosabatlari va ulari tartibga solish - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	442.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Август 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Xalqaro pul kredit munosabatlari va ulari tartibga solish

Купить

Mundarija Kirish …………………………………………………………………… … 3 1. Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari……………………………………………………………… 5 2. Xalqaro kredit, uning mohiyati. Xalqaro kredit munosabatlari………… 1 0 3. Xalqaro kreditning tamoyillari, shakllari va turlari…………………….. 1 7 4. O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqaro valyuta-kredit munosabatlarining o’rni…………………………………………………... 2 8 5. O’zbekistonning xalqaro valyuta kredit mulosabatlarida rolini oshirish yo’nalishlari…………………………………………………...................... 4 0 Xulosa …………………………………………………………………… ... 4 4 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ………………………………….. 4 6 1

Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . O’zbekistonning xalqaro iqtisodiy maydondagi nufuzi va mavqeyi sezilarli darajada va muntazam oshib bormoqda. Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti o’zining ma’no-mazmuni jihatidan oldingi bosqichlardan keskin farq qiladi. Bunda eng asosiy va muhim jihat – milliy iqtisodiyotlarning tobora integratsiyalashuvi va globallashuvining kuchayib borishidir. Ayni paytda bu jarayonlar xalqaro miqyosda moliya, kredit va valuta munosabatlariga o’z ta’sirini ko’rsatmoqda. Xalqaro valuta-kredit munosabatlari – bozor iqtisodiyotining tarkibiy qismi va eng murakkab jarayonlaridan biridir. Ko’plab omillar ta’sirida xalqaro valuta- kredit munosabatlari murakkablashmoqda va hozirgi sharoitda o’zining o’ta beqarorligi bilan ahamiyatlidir. B

Mamlakatimiz ilk bor xalqaro kredit reytingini oldi va jahon moliya bozorida 1 milliard dollarlik obligatsiyalarini muvaffaqiyatli joylashtirdi. Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti tomonidan O’zbekistonning kreditga doir tavakkalchilik reytingi oxirgi 10 yilda birinchi marta yaxshilandi” deya ta’kidlaganlar 1 . Yuqorida bildirilgan fikrlar mazkur kurs ishining dolzarbligini asoslab beradi. Kurs ishining maqsadi xalqar-valyuta kredit munosabatlarini tartibga solinishini, uni mamlakatimizda tobor rivojlantirilishi bo’yicha ilmiy-amaliy tavsiya va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: - xalqaro valyuta-kredit munosabatlari mazmun-mohiyatini, ularning shakllarini ochib berish; - xalqaro valyuta-kredit munosabatlari bo’y

1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2022 yil 24 yanvar. https://president.uz/oz/lists/view/3324 4

5Valyuta munosabatlari tushunchasi, ularning shakllari va asosiy ishtirokchilari Xalqaro valuta munosabatlari – valutaning jahon xo’jaligida amal qilishi borasida shakllanadigan va milliy xo’jaliklar faoliyati natijalarining o’zaro almashuviga xizmat ko’rsatadigan ijtimoiy munosabatlar yig’indisidir 2 . Yoki davlatlar, jahon valuta bozorining subyektlari, muayyan davlatning rezident yoki norezident shaxslari orasida valutalarni sotish, sotib olish, majburiyatlarni bajarish va boshqa shu kabi jarayonlarda vujudga keladigan munosabatlardir 3 . Valuta munosabatlarining paydo bo’lishi, o’zgartirilishi yoki tugatilishining huquqiy asoslari xalqaro kelishuvlar hamda davlatning ichki qonun va qoidalari hisoblanadi. Valuta munosabatlari nisbatan mustaqil munosabatlar bo’lgani holda to’lov balansi,

62 Красавина Л.Н.Международные валютно-кредитные и финансовые отношения. —М.: «ФиС». 2001 г. С. 1. 3 Платонова И.Н. Валютный рынок и валютное регулирование. -М.: «ФиС».

7shaxslardir. Masalan, elchixonalar, vakolatxonalar, chet el firma va kompaniyalarining filiallari va shu kabilar. Shu bilan birga, bu yerda shuni ta’kidlab o’tmoq lozimki, valuta munosabatlarining faol ishtirokchilaridan biri bu – tijorat banklaridir. Tijorat banklari milliy, hududiy va jahon valuta bozorlarida nafaqat o’z manfaatlari, balki o’z mijozlari manfaatlarining himoyachisidir. Jahonning yirik tijorat banklari o’z mijozlarining topshiriqlarini yaxshi bajarish, ularning moliyaviy manfaatlarini himoya qilish va o’z tijorat maqsadlari uchun jahon moliya bozorining yirik markazlarida o’z filiallarini ochgan. Tijorat banklarida va mijozlarida turli sabablarga ko’ra hamda turli maqsadlarda xorijiy valutaga ehtiyoj paydo bo’ladi. Masalan, agar tijorat bankining mijozi eksportyor bo’lsa,

dekabrda ushbu qonun qayta qabul qilingan. Bundan tashqari, mazkur qonunlar harakatidan kelib chiqqan holda, tijorat banklari, jismoniy shaxslar va xo’jalik yurituvchi subyektlarning tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga soluvchi O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining qator me’yoriy hujjatlari va yo’riqnomalari mavjud. Zamonaviy sharoitda valuta jarayonlarini tartibga solish valuta cheklovlari va soliqlarni hisobga olmagan holda valuta kurslarini tartibga solish bilan bog’liq. Bunday tartibga solishning amaliy instrumentlari davlatda unchalik ko’p emas, ular rasmiy intervensiya deb atalmish valuta bozori mexanizmiga to’g’ridan to’g’ri aralashuv va pul-kredit munosabatlarini tartibga solishning an’anaviy uslublaridan iborat. Valuta jarayonining muvozanatsizligi, valuta kurslarining naz

o’zgartirish maqsadida xorijiy valutalarning oldisotdi operatsiyalari bilan ham shug’ullanishi mumkin. Hozirgi sharoitda rasmiy valuta intervensiyasi deganda davlatning valuta bozoridagi valutaga bo’lgan talab va taklifni hamda kurslar nisbatini o’zgartira oladigan, bir maqsadga yo’naltirilgan faoliyati tushuniladi. Biroq amaliyotda valuta intervensiyasi tushunchasi xorijiy valutaning milliy valutaga nisbatan oldi-sotdisi bilan bog’liq rasmiy shartnomalardan iborat (shu jumladan, davlat tashkilotlariga xizmat ko’rsatish, Xalqaro Valuta Fondi bilan munosabatlar, valuta zaxiralari bo’yicha foiz to’lovlari, xorijiy valutada olingan qarzlar va shu kabilar). Har qanday intervensiyaning hozirgi paytdagi yakuniy maqsadi – valuta bozorida muvozanatli sharoitni ta’minlash, valuta kurslarining keski

4 Красавина Л.H. Международные валютно-кредитные отношения. -М.: «ФиС». 2001 г. С. 39. 5 Бержанов С.А. Валютная система, валютный рынок и валютные операции. -

1 1Valuta tizimi – xo’jalik aloqalarining baynalmilallashuvi asosida tarixan shakllangan, valuta amali bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar yig’indisidir. Valuta tizimini valuta, valuta munosabatlari, valuta munosabatlarini amalga oshiruvchi va ularni tartibga soluvchi hamda muvofiqlashtiruvchi organlar yig’indisi sifatida ham tasavvur qilish mumkin. Valuta tizimining mohiyati, tashkil etilish shakllari va o’rni jamiyat iqtisodiy tizimi bilan belgilanadi. Valuta qonunchiligi – mamlakat ichki valuta qiymatliklari bilan, bir mamlakat tashkilotlari va fuqarolari hamda boshqa mamlakat tashkilotlari va fuqarolari o’rtasidagi shartnomalarni hamda mamlakat ichkarisidan xorijga va xorijdan mamlakat ichkarisiga milliy va xorijiy valutalar hamda boshqa valuta qiymatliklarini olib kirish, olib chiqis

12Milliy valuta tizimining qonunchilik asosida belgilanadigan elementlariga quyidagilar kiradi: 1) milliy valuta va uning nomi; 2) milliy valuta paritetini belgilash; 3) milliy valutaning konvertatsiya shartlari; 4) milliy valuta kursining rejimi; 5) xalqaro kredit muomala vositalaridan foydalanishni chegaralash (reglamentatsiya); 6) xalqaro zaxira aktivlari tarkibiy qismlari o’rtasidagi nisbatni aniqlash; 7) mamlakat xalqaro hisob-kitoblarini chegaralash (reglamentatsiya); 8) milliy valuta va oltin bozorlari faoliyati rejimi; 9) valuta cheklovlarini o’rnatish tartibi; 10) valuta munosabatlariga xizmat ko’rsatuvchi va ularni muvofiqlashtiruvchi milliy organlar maqomi. Yuqorida zikr etilgan elementlar yig’indisi xalqaro valuta-kredit va hisob- kitob munosabatlarini amalga oshirish uchun dav

chiqarish va tashqi savdo-sotiq templarini bir necha marta o’sishga ta’sir etadi. Xalqaro kredit bozor sub’ektlarining daromad, foyda olishiga sharoit yaratib, iqtisodiy talab qonunida asosiy muhim rolni o’ynaydi. Xalqaro kredit daromad, narx, pul, valyuta kursi, to’lov balansi va boshqalar kabi iqtisodiy kategoriyalari bilan bog’liqdir. Xalqaro kredit - bu ssuda kapitaliing xalqaro miqyosida harakati bo’lib, bu harakat tovar va valyuta ko’rinishidagi mablag’larni qaytarib berishlik, muddatlilik va xaq to’lashlik asosida berish bilan bog’liqdir. Xalqaro kredit munosabatlarida qatnashuvchi sub’ektlar bo’lib, tijorat banklari, markaziy banklar, davlat organlari, xukumatlar, yirik korporatsiyalar hamda xalqaro va regional moliya-kredit tashkilotlari hisoblanadilar. Garchi xalqaro kredit tashq

Qarz beruvchi mamlakatga to’lanadigan ssuda foizining manbasi qarz oluvchi mamlakat aholisi tomonidan yaratilgan milliy daromad hisoblanadi Qarzga olingan mablag’lar qarz oluvchi mamlakat tomonidan daromad keltiruvchi kapital sifatida ishlatiladiboshqa qimmatli qog’ozlariga foyda olish maqsadlarida kapital qo’yish shaklida ham bo’ladi. 2-rasm. Xalqaro kreditning o’ziga xos xususiyatlari 7 Xalqaro kredit xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ssuda kapitalining o’ziga xos harakatini o’zida ifoda etuvchi quyidagi funksiyalarni bajaradi; 1. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda ehtijning qondirilishini ta’minlash uchun ssuda kapitallarini mamlakatlararo qayta taqsimlaydi. Xalqaro kreditning mexanizmi orqali ssuda kapitali foydani ta’minlash maqsadlarida yurgan iqtisodiy agentlar afzal ko’radigan

kapitalining muomala vaqtini tejalishi ishlab chiqarish kapitalining harakat qilish vaqtini ko’paytiradi va ishlab chiqarish hamda daromadning o’sishini ta’minlaydi. 3. Kapitalning konsentratsiyalashuvini va markazlashuvini tezlashtiradi. Chet el kreditlarini jalb etish tufayli qo’shimcha qiymatni kapitallashtirish jarayoni tezlashtiriladi (tezl), individual jamg’arishning chegaralari olib tashlanadi yoki suriladi, ir mamalkatning tadbirkorlarining kapitallari boshqa mamlakatning (tadbirkorlarini k) vositalarini ularga qo’shilishi hisobiga ko’paytiriladi. Qadimdan xalqaro kredit individual korxonalarning aksionerlik jamiyatiga aylantirilishida va yangi firmalarning yaratilishidan bir omil bo’lib xizmat qiladi. Kredit ayrim xollarda kapitalning boshqa davlatlarning mehnati va mulki sifatida

 qarz oluvchining mamlakatdagi valyuta, moliya-kredit, iqtisodiy va siyosiy ahvol;  loyiha riski harakteri;  kredit manbalari;  kredit qiymatini tartibga solish bo’yicha xalqaro kelishuvlar;  foiz stavkasi turlari (suzib yuruvchi, qat’iy va aralash);  raqobatdagi takliflarning mavjudligi;  kredit muddati;  inflyatsiya sur’ati;  kreditning tijorat operatsiyalariga bog’liqligi;  jahon va milliy bozorda ssuda kapitalining holati;  qarz oluvchi va kreditorning maqomi, nufuzi va moliyaviy holati;  kreditning ta’minot sifati;  kredit bo’yicha sug’urta qoplamasinining mavjudligi;  qarz oluvchining olingan kreditdan kelishilgan muddatda foydalanish majburiyatining mavjudligi;  tijorat bitimlariga nisbatan kredit kelishuvi tuzilgan vaqt;  bitim summasi;  kredit va to’lov valyutasi;

Birinchidan, kredit mamlakatning tashqi iqtisodiy faoliyatini raYobatlantiradi. Shu orqali bozorda kanyukturani quvvati uchun qo’shimcha talab vujudga keladi. Kredit tashqi savdo-sotiq xalqaro normasi bo’lib qoldi, ayniqsa, uzoq tayyorlashi davrini, iste’molni va yuqori qiymatni o’zida mujassamlashtirgan tovarlar uchun bo’ldi. Chet el mamlakatlardagi krxonalarning qurilishi ham import asbob- uskunalardan, ayniqsa texnikaviy va energiyaviylardan foydalanish uchun haq to’lashlari ham kredit hisobiga amalga oshirmoqda. Zamonaviy sharoitlarda kreditlarning kreditor mamlakatlaridan eksportni yetkazib berishi bilan bog’langanligi qaytadan vujudga kelmoqda. Shu bilan birga, xalqaro kredit kreditor mamlakatlari firmalarining raqobatbardoshligini oshirishda vositachi bo’lib ham xizmat qiladi. Ikkin

Mamalakatlarning kredit siyosatini jaxon bozorlarida kreditor- mamlakatlarining holatini mustahkamlash vositasi bo’lib xizmat qiladi. Birinchidan, xalqaro kredit kreditor mamlakatlarining xolatini kuchaytirib, qarzdor mamlakatlardan tushgan tushumlarni o’tkazish uchun qo’llaniladi. Shu vaqtning o’zida yilda bir bo’ladigan to’lovlar, foiz bilan qaytariladigan ssudalar, jamiyatning sof foydasini kengaytirilishini shiruvchilar, jamg’armani tashkil etish hisobidan ishlab chiqarishni ta’minlovchilarga va qarzdor mamlakatlarda shu jamg’armani tashkil etadigan manbalarga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ikkinchidan, Xalqaro kredit kreditor mamlakatlarining iqtisodiy-siyosiy rejimlari uchun qarzdor mamlakatlarda qulay ratuvanlikni va mustahkamlanuvchanlikni tashkil etadi. Xalqaro kredit moliyalashtirishn

Xalqaro kredit deganda, xalqaro iqtisodiy munosabatlar sohasida ssuda kapitalining harakati tushuniladi. Kredit munosabatlarining sub'ektlariga korxonalar, banklar, davlat muassasalari, xalqaro va mintaqaviy valyuta va moliya- kredit tashkilotlari kiradi. Kredit ob'ekti bo’lib esa davlatlararo miqyosda beriladigan kredit hisoblanadi. Xalqaro kreditning vujudga kelishi va amal qilishi jahon miqyosida ishlab chiqarish va ayirboshlashning milliy chegaralardan chiqishi, xo’jalik aloqalarining baynalminallashuvi, kapitalning markazlashuvi bilan chambarchas bog’liq. Butun dunyo xo’jalik aloqalarining intensivlashishi va globallashuvi, xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashishi natijasida xalqaro kredit hajmining keskin oshishiga va undan foydalanish sohalarini kengayishiga jiddiy ta&#39

Xalqaro davlat krediti ikki tomonlama kelishuv asosida rivojlangan davlatlar tomonidan rivojlanayotgan davlatlarga tovar yoki valyuta shaklida, foiz to’lash yoki foiz to’lamaslik sharti bilan, uzoq yoki qisqa muddatga beriladi. 1-jadval Xalqaro kredit turlari 8 T/r Turkumlash belgilari Xalqaro kredit turlari 1Kreditlash harakteri bo’yicha davlatlararo kreditlar xususiy kreditlar firma kreditlari 2 Kreditlash shakli bo’yicha davlat krediti bank krediti tijorat krediti 3 Tashqi savdo tizimida tutgan o’rni bo’yicha eksportni kreditlash importni kreditlash 4 Kreditlash muddati bo’yicha qisqa muddatli (1 yilgacha) o’rta muddatli (1-5 yilgacha) uzoq muddatli (5 yildan ortiq) 5 Kreditlash ob’ekti bo’yicha tovar krediti valyuta krediti 6Ta’minlanganlik darajasi bo’yicha tovar-moddiy boyliklar bila

Qisqa muddatli xalqaro kreditlarni - xalqaro valyuta fondi, o’rta muddatli kreditlarni - Jahon rivojlanish va taraqqiyot banki, uzoq muddatli (yigirma yilgacha) kreditlarni - Yevropa rivojlanish va taraqqiyot banki berishlari mumkin. Xalqaro kredit umumjahon munosabatlarining maxsus shakli bo’lib, unda davlatlar, transmilliy korporatsiyalar, xalqaro moliya-kredit tashkilotlari va yirik banklar ishtirok etadilar. Xalqaro kreditning mohiyati bir yoki bir necha mamlakatlar, xalqaro moliya- kredit tashkilotlari tomonidan boshqa mamlakatlarga milliy iqtisodiyotning alohida tarmoqlarini rivojlantirish va o’zaro xo’jalik aloqalarini kengaytirish uchun tovarlar yoki pul shaklidagi resurslarni vaqtincha foydalanishga berishdan iboratdir. Xalqaro kredit o’zaro bog’liq funksiyalarni bajarish orqali i

Ikkinchidan, xalqaro kredit qarzdor mamlakatlarda kreditor mamlakatlar uchun qulay bo’lgan iqtisodiy va siyosiy rejimlarning yaratilishi hamda mustahkamlanishiga ko’maklashadi. Ishlab chiqarish va almashuvning baynalmilallashuvi, jahon xo’jalik aloqalari yangi shakllarining paydo bo’lishi xalqaro kreditning turli shakllari rivojlanishiga ob’ktiv asos bo’lib xizmat qiladi. Xalqaro xususiy kreditlar turli transmilliy korporatsiyalar, firmalar, banklar va vositachi brokerlik kompaniyalari tomonidan berilishi mumkin. Ushbu kreditlar ichida yirik korxona va firmalar tomonidan beriladigan kreditlar salmog’i juda kattadir. Masalan, O’zbekistonda faoliyat ko’rsatayotgan juda ko’p qo’shma korxonalar xorijiy firmalar va korxonalar tomonidan berilgan kreditlar yordamida yaratilgan. Xalqaro davlatlar

Xalqaro va mintakaviy valyuta-kredit tashkilotlari qatoriga Xalqaro valyuta fondi (XVF), Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB yoki Jahon banki), Xalqaro moliya korporatsiyasi (XMK), Osiyo taraqqiyot banki (OTB), Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YETTB) va boshqalar kiradi. O’zbekiston Respublikasining yuqoridagi xalqaro va mintaqaviy valyuta- kredit tashkilotlar bilan xalqaro kredit munosabatlari to’g’risida kelgusi bo’limda batafsil ma’lumot beriladi. Hozirgi paytda rivojlanayotgan va muhtoj mamlakatlarga xalqaro kreditdan tashqari turli jamoat tashkilotlari va fondlar tomonidan beg’araz yordam ko’rsatilmoqda. Bunday yordam asosan sog’liqni saqlash va ta’lim tizimini rivojlantirish, ekologik muammolarni bartaraf etish va boshqa maqsadlarda berilmoqda. Bunday tashkilotlar sifat

Qaytarishlilik Muddatlilik To’lovlilik Moddiy ta’minlanganligi Maqsadli yo’nalishi 3-rasm. Xalqaro kreditning tamoyillari 9 Xalqaro kredit xalqaro iqtisodiy munosabatlar jarayonida valyuta va tovar resurslarini qaytarishlik, muddatlilik hamda foiz to’lash shartlari asosida taqdim etilishi bilan bog’liq ssuda kapitalining harakatidir. Kreditorlar va qarz oluvchilar sifatida xususiy korxona (bank, firma)lar, davlat tashkilotlari, hukumatlar, xalqaro hamda hududiy valyuta- kredit va moliyaviy tashkilotlar maydonga chiqadi. Xalqaro kredit kapitalistik ishlab chiqarish usulining dastlabki bosqichlarida vujudga kelgan va kapitalni dastlabki jamg’arishning richaglaridan biri edi. Ishlab chiqarishning milliy chegaralardan tashqariga chiqishi, xo’jalik aloqalari baynalmilallashuvining kuchayishi, k

yaqinlashtiradi. Ijaraga oluvchi o’z mablag’larini markazlashtirishdan xalos bo’ladi. Ijara to’lovlari bo’lak-bo’lak shaklida butun ijara davrida to’lab boriladi. Ammo lizingning maqsadida tovarga egalik huquqini olish emas, balki tovarning iste’mol xususiyatlaridan foydalanish huquqini olishdir. Xalqaro savdo ijara operatsiyalarining hajmining oshishi ko’plab moliya mablag’larini jalb etishni taqazo etadi. Shuning uchun ham ko’pchilik mamlakatlarning yirik tijorat banklari lizing kompaniyalarini moliyalashtirishda faol ishtirok etadilar. Keyinchalik lizing kompaniyalari banklar ixtiyoriga o’tadi. Xalqaro kreditning bahosi – bu bank bilan qarz oluvchi o’rtasidagi shartnoma asosida belgilanadi va bu kreditga oid foizlarni o’z ichiga oladi. Qisqacha qilib aytadigan bo’lsak, kreditning bahosi

3) kapital, tovarlar va xizmatlarni chetga olib chiqilishining aralash shakllariga xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan "oraliq" kreditlar. Masalan, pudrat ishlari (injiniring)ni amalga oshirish shaklida. - turlariga ko’ra kreditlar eksportyorlar tomonidan o’z sotib oluvchilariga tovar shaklida va banklar tomonidan pul shaklida taqdim etiladigan valyuta turlariga bo’linadi. Ayrim holatlarda valyuta krediti jihozlar yetkazib berish bo’yicha tijorat bitimi shartlaridan biri bo’lib hisoblanadi va import jihozlar zaminida ob’kt qurilishi yuzasidan mahalliy harajatlarni kreditlash uchun ishlatiladi; - qarz valyutasiga ko’ra qarzdor mamlakat yoki kreditor-mamlakat valyutasida, uchinchi mamlakat valyutasida hamda SDR valyuta savatiga asoslangan xalqaro hisob valyutasida taqdim etiladigan xal

 qat’iy garov (tovarlarning ma’lum bir massasi bank foydasiga garov qilinadi);  muomaladagi tovar garovi (ma’lum bir summadagi, tegishli assortimentdagi tovarning qoldiqi hisobga olinadi);  qayta ishlovdagi tovar garovi (mazkur mahsulotlarni bankka garovga bergan holda garovga olingan tovardan mahsulotlar ishlab chiqarish mumkin). Xalqaro kreditning prinsiplari bozorning iqtisodiy qonunlari bilan uning iqtisodiy aloqasini aks ettiradi hamda bozor subyektlari va davlatning joriy va strategik maqsadlariga erishish uchun qo’llaniladi. Xalqaro kredit ssuda kapitalini xalqaro iqtisodiy munosabatlar doirasida aylanish xususiyatini aks ettiruvchi quyidagi funksiyalarni bajaradi: 1. Kengaygan ishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirish maqsadida ssuda kapitalining mamlakatlar o’rtasida taqsimlanis

Imtiyozli xalqaro kreditlarning yirik kompaniyalarga berilishi hamda mayda va o’rta firmalarning jahon ssuda kapitallari bozoriga kirish imkoniyatini qisqarishi kapitalning to’planishiga va markazlashuviga sabab bo’lmoqda. Xalqaro kredit funksiyalarining mohiyati milliy va jahon xo’jaligining rivojlanishiga qarab o’zgarib boradi. Zamonaviy sharoitlarda xalqaro kredit iqtisodiyotni tartibga solish funksiyasini bajaradi hamda o’zi ham tartibga solish obyekti hisoblanadi. Xalqaro kreditning turli shakllarini umumiy ko’rinishda, kredit munosabatlarini tavsiflovchi alohida jihatlari bo’yicha tasniflash mumkin. Xalqaro kreditni manbalari bo’yicha ichki, tashqi va aralash kreditlashga hamda tashqi savdoni moliyalashtirishga ajratish mumkin. Ular bir-biri bilan uzviy bog’langan va tovarning ekspor

Valutasi bo’yicha xalqaro kredit qarzdor mamlakatning valutasida yoki kreditor mamlakatning valutasida, shuningdek, valuta savatida hisoblanadigan xalqaro valuta birligida (SDR, yevro va b.) berilishi mumkin. Xalqaro kredit manbalariga ko’ra tashqi savdoni ichki, tashqi (chet) va aralash kreditlash hamda moliyalashtirish bo’yicha farqlanadi. Xalqaro kreditni ko’rinishi bo’yicha 2 ta asosiy shaklga bo’lib ko’rsatish mumkin: 1. Xalqaro bank krediti. 2. Xalqaro tijorat krediti. Xalqaro bank krediti asosan valuta (pul) ko’rinishida bo’ladi. Xalqaro tijorat krediti esa, odatda, tovar ko’rinishiga ega. Ana shu 2 ta asosiy kredit shaklidan kelib chiqadigan bir qancha kreditlar mavjud: 1. Firma (tijorat) krediti – odatda, eksportyor mamlakatning bir firmasi boshqa mamlakatning importyoriga to’lovn

sotib oluvchi, ya’ni importyor tomonidan chet ellik mol yetkazib beruvchiga, odatda, mashina, asbob-uskunalar (texnologiya) ning qiymatidan 10-15 foizi oldindan to’lab beriladi. Xaridor avansi eksportni kreditlashning bir shakli hisoblanadi va shu vaqtning o’zida importyorning majburiyatini ta’minlovchi vositadir. Chunki importyor o’zi buyurtma bergan tovarni sotib olishga majbur bo’ladi. Rivojlangan mamlakatlarning import bilan shug’ullanuvchi firmalari rivojlanayotgan mamlakatlardan farqli ravishda, xaridor avansidan shu davlatlarning qishloq xo’jalik mahsulotlarini olib chiqib ketishda foydalanmoqdalar. O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqaro valyuta-kredit munosabatlarining o’rni Bugun O’zbekistondagi ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida o’tkazilayotgan tub o’zgarishlar o’

mablag’lar hisobidan moliyalashtirilgan bo’lsa, korxona, tashkilot va aholining o’z mablag’lari hisobidan 29,3 % yoki 55,6 trln. so’m moliyalashtirildi (3-rasm). Investitsiyalarni moliyalashtirish manbalari bo’yicha, 2021 yilning yanvar- dekabr oylarida markazlashgan moliyalashtirish manbalari hisobidan moliyalashtirilgan asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushi o’tgan yilning mos davridagi ulushiga nibatan 3,1 % punktga kamayib, 26,6 % ni yoki 50686,8 mlrd. so’mni tashkil etdi. 3-rasm. 2021 yilda O’zbekistonda Respublikasida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi 10 Joriy davrda ham asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning aksariyat qismi yangi qurilishga yo‘naltirilgan. Yangi qurilishga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi 24,324 mlrd so‘mni tashkil etib, jami o‘zlas

32mos davridagi jami asosiy kapitaldagi ulushiga nisbatan 12,2 % punktiga ko’payib, 19,6 % ni tashkil etdi (4-rasm). 4-rasm. Asosiy kapitalga investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari bo’yicha tarkibi, mlrd. so’m 1 O‘zbekistonda yil boshidan buyon 41,239 mlrd so‘m asosiy kapitalga investitsiyalar o‘zlashtirilib, ularning 53,6 foizi (22,1 trln so‘m) jalb etilgan mablag‘lar hisobidan moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona, tashkilot va aholining o‘z mablag‘lari hisobidan 46,4 foizi (19,1 trln so‘m) moliyalashtirildi. Bu haqda O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi Investitsiyalar va qurilish statistikasi boshqarmasi xabar qildi . Asosiy kapitalga investitsiyalarning katta qismi, ya’ni jami investitsiyalarning 32,7 foizi korxona va tashkilotlarning o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashti

Asosiy kapitalga investitsiyalar o’sish sur’atlarini moliyalastirish manbalari bo’yicha eng yuqori ko’rsatkich kafolatlanmagan hamda boshqa xorijiy investitsiya va kreditlarda kuzatilib, 2021 yilga nisbatan 4,1 marta o’sdi. Shuningdek, to’g’ridan- to’g’ri xorijiy investitsiyalar hisobidan moliyalashtirilgan ivestitsiyalarda ham yuqori o’sish sur’atlari – 3,6 martaga o’sish kuzatilib, bu mahsulot taqsimoti kelishuvi shartlari asosida gaz-kimyo majmuasi qurilishi bilan “Mustaqillikning 25 yilligi” konlarida qidiruv ishlarini yakunlash va ishlar olib borish, O’zbekiston Respublikasi investitsiya bloklarida (Kultak-Qamashi, Muborak, Surxon, Ashibuloq va Koskud, g’arbiy Farg’ona investitsiya bloklari) neft-gaz konlariga ishlov berish va geologik qidiruv ishlarini amalga oshirish, hududlarda sem

32 2-jadval Hududlar kesimida moliyalashtirish manbalari bo’yicha asosiy kapitalga investitsiyalar 12 Jami asosiy kapital ga investit siy alar, mlrd. so'm shu jumladan, moliyalashtirish manbalari bo’yicha (jamiga nisbatan % da): Respub lik a byudjet i Korxona va tashkilot lar ning o'z mablag'l ari Aholini ng o'z mablag' la ri Xorijiy investit siy a va kreditla r Suv ta'minoti va kanalizats iya tizimlarin i rivojlantir ish jamg'arm asi Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantir ish jamg'arm asi Tiklanish va taraqqiyot jamg'arm asi Bank kreditlari va boshqa tashkilotlarn ing qarz mablag'lari O'zbekiston Respublikasi 189924 ,3 7,6 20,7 8,6 45,7 0,9 0,02 3,4 13,1 Qoraqalpog'ist on Respublikasi 8434,6 13,9 28,0 10,0 38,1 0,7 3,6 5,7 viloyatlar: Andij

32Surxondaryo 12232, 4 5,4 10,9 8,2 61,8 1,1 - - 12,6 Sirdaryo 6129,2 9,8 18,2 3,7 46,5 1,4 - 0,4 20,0 Toshkent 16935, 1 13,3 24,5 9,5 33,0 2,7 - 6,5 10,5 Farg'ona 9164,2 7,2 22,4 14,1 38,6 0,8 - 0,3 16,6 Xorazm 5566,8 8,7 13,4 18,2 42,2 1,4 0,5 3,6 12,0 Toshkent sh. 41497, 9 6,7 30,6 4,2 43,3 0,2 3,2 11,8

362021 yil yanvar-iyunida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning umumiy hajmi milliy valyutada 1 229,4 mlrd. so’mni (AQSH dollari ekvivalentidagi hajmi – 15,0 million AQSH dollarini) yoki 2021 yilning mos davriga nisbatan o’sish surhati 130,5 foizni tashkil qildi. Moliyalashtirish manbalari va mulkchilik shakllari bo’yicha asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning taqsimlanishi (2021 yil yanvar-iyunda) Jami shu jumladan: mulkchilik shakllari bo’yicha: davlat nodavlat Jami investitsiyalar, mlrd. so’m 1 229,4 241,5 987,9 shu jumladan: moliyalashtirishmanbalari bo’yicha: davlat byudjeti mablag’lari 84,3 75,7 8,6 davlat maqsadli jamg’armalari mablag’lari 58,7 57,5 1,2 korxonalar va aholi mablag’lari 690,8 103,2 587,6 chet el investitsiyalari va kreditlari 120,9 -

37 Iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar (mlrd. so’m) Yanvar-iyun 2021 y. Umumiy hajmga nisbatan foizda 20 22 y. Umumiy hajmga nisbatan foizda Jami 712,2 100,0 1 229,4 100,0 shu jumladan: iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha: qishloq, o’rmon va baliq xo’jaligi 33,5 4,7 152,7 12,4 tog’–kon sanoati 7,1 1,0 3,1 0,3 ishlab chiqarish sanoati 95,1 13,4 261,3 21,3 elektr, gaz, bug’ bilan ta’minlash va havoni konditsiyalash 6,6 0,9 52,5 4,3 suv bilan ta’minlash, kanalizatsiya tizimi, chiqindilarni yig’ish va utilizatsiya qilish 23,8 3,3 17,3 1,4 qurilish 19,0 2,7 55,8 4,5 ulgurji va chakana savdo, motorli transport vositalari va mototsikllarni ta’mirlash 31,1 4,4 29,8 2,4 tashish va saqlash 64,1 9,0 50,8 4,1 yashash va ovqatlanish bo’yicha xizmatlar 11

38sog’liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar ko’rsatish 19,5 2,7 72,4 5,9 Boshqa iqtosodiy faoliyat turlaridan tashqari: turar – joy binolari qurilishiga investitsiyalar 299,9 42,1 400,4 32,6 San’at, ko’ngil ochish va dam olish 9,2 2,7 3,0 0,2 boshqa faoliyat turlari 21,2 1,5 69,3 5,6 Iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha tog’–kon sanoatida – 3,1 mlrd. so’m (jami invetitsiyalar xajmida 0,3 foiz), ishlab chiqarish sanoatida – 261,3 mlrd. so’m, (21,3 foiz) shundan oziq–ovqat mahsulotlari, ichimliklar va tamaki mahsulotlari 21,4 mlrd. so’m (1,0 foiz), to’qimachilik mahsulotlari va kiyim – 56,7 mlrd. so’m (4,6 foiz), kimyo mahsulotlari – 3,4 mlrd. so’m (0,3 foiz), nometall mineral mahsulotlar – 107,1 mlrd. so’m (8,7 foiz), metallurgiya – 1,1 mlrd. so’m (0,1foiz), ele

39Asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiyalar 2021 yil yanvar-iyunida asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning umumiy hajmi 120,9 mlrd. so’mni yoki 2021 yilning mos davriga nisbatan 146,4 foizni tashkil qildi. Asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning tarkibi (2021 yilning yanvar- iyunida) Mlrd. so’m Umumiy xajmga nisbatan foizda davlat kafolati ostida to’g’ridan-to’g’ri va boshqalar Jami asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiya va kreditlar 120,9 14,5 106,4 shu jumladan: davlat - - - Nodavlat 120,9 14,5 106,4 Hisobot davrida Jizzax viloyati bo’yicha to’g’ridan – to’g’ri xorijiy investitsiya va kreditlarning, jami xorijiy investitsiya va kreditlardagi nodavlat sektoriga kiritilgan ulushi 100 foizni tashkil qildi.

40Xorijiy investitsiya va kreditlarning alohida iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha taqsimlanishi Xorijiy investitsiya va kreditlarning iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha salmoqli qismining o’zlashtirilishi Ishlab chiqarish sanoatiga to’g’ri kelib, jami investitsiya xajmida – 0,008 foizni tashkil qildi va 2021 yilning yanvar-iyuniga nisbatan 35 foizga o’sgan, mos ravishda axborot va aloqa – 0,0004 foizni (22,8 foizga) tashkil qildi. Ijtimoiy soha ob'ektlarini qurish Uy–joy qurilishida 400,4 mlrd. so’mlik investitsiyalar o’zlashtirildi yoki jami investitsiyalar xajmining 32,6 foizni tashkil qildi.

41 2021 yilning yanvar-iyunida yangi qurilish va rekonstruktsiya hisobidan foydalanishga topshirilgan turar–joy va ijtimoiy soha ob'ektlari Barcha manbalar hisobidan Foydalanishga topshirildi 2021 yil yanvar-iyuniga nisbatan foizda jami shu jumladan : qishloq joylarda jami shu jumladan : qishloq joylarda Uy–joy, umumiy maydoni mingkv.m 311,0 214,6 89,7 101,7 undan: yakka tartibdagi uy–joylar 309,6 213,2 93,8 109,6 yakka tartibdagi uy–joylar namunaviy loyihalar bo’yicha shahar va qishloq joylarda 1,4 1,4 8,4 8,4 Umumiy tahlim va maxsus maktablar, o’quvchilar soni - - - - Suv tarmoqlari, km 124,9 85,0 93,8 88,0 Gaz tarmoqlari, km 21,1 4,5 84,1 34,4 2021 yil yanvar-iyunida umumiy maydoni 311,0 ming kv.m. bo’lgan 1788 mingta uy (2021 yilning yanvarg’-dekabriga nisbatan 89,7 foiz),

42investitsiyalar o’zlashtirildi va bu sog’liqni saqlash sohasida o’zlashtirilgan investitsiyalarning 6,5 foizini tashkil qildi. Tahlim jarayonini yanada takomillashtirish bo’yicha amalga oshirilayotgan chora–tadbirlar doirasida umumtahlim va ixtisoslashtirilgan aktablarni qurish va kapital rekonstruktsiya hisobiga 208,0 mlrd. so’mlik investitsiyalar o’zlashtirildi yoki tahlim sohasiga kiritilgan investitsiyalarning 1,7 foizini tashkil qildi. Suv tarmoqlari qurilishiga 6,0 mlrd. so’m, shundan davlat byudjeti mablag’lari hisobidan 0,7 mlrd. so’m (umumiy hajmning (11,7 foizi), aholi mablag’lari hisobidan 0,7 mlrd. so’m (11,7 foizi) moliyalashtirishning boshka manbalari xisobidan 4,6 mlrd. Sum (umumiy hajmning (76,6 foizi), o’zlashtirildi. Gaz tarmoqlari qurilishiga 0,2 mlrd. so’m, shundan ah

435. O’zbekistonning xalqaro valyuta kredit mulosabatlarida rolini oshirish yo’nalishlari Mamlakatimiz iqtisodiyotini tarkibiy o’zgartirishdagi davlat siyosati – respublikamizning iqtisodiy va siyosiy mustaqilligini ta'minlay oladigan va xalqimizni farovon yashashi uchun munosib shart-sharoitlar yaratib berishga qodir bo’lgan batamom yangi xo’jalik majmuasini yaratishga qaratilgan. Ana shu siyosatni amalga oshirish uchun iqtisodiyotni tarkibiy o’zgartirishlarning asosiy yo’nalishlari ishlab chiqilgan 20 . O’zbekistonning jahon iqtisodiyotiga qo’shilishining shart-sharoitlari va tashqi iqtisodiy faoliyatini amalga oshirish imkoniyatlari Respublika davlat mustaqilligini qo’lga kiritishi bilan vujudga kela boshladi. Bunday vaziyatda tashqi iqtisodiy majmuani boshqarishning o’ziga xos tizi

korporatsiyasi, Iqtisodiy taraqqiyotga ko’maklashuvchi tashkilot kabi boshqa xalqaro moliyaviy-iqtisodiy tashkilotlarga a’zo bo’lib kirdi. O’zbekistonning jahon xo’jaligiga integratsiyalashuvi jarayonlarining o’ziga xos xususiyatlari to’g’risida to’xtalib, birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov shunday degan edi: “Integratsiya haqida gapirar ekanmiz, manfaatlar birikuvining xilma-xil mexanizmlari va shakllari hamda integratsiya turlari mavjudligiga asoslanamiz. Bunga sherikchilik va hamkorlik qilishga intilayotgan mamlakatlarning boshlang’ich shart-sharoitlari turlichaligi sababdir. O’zbekiston bir vaqtning o’zida turli darajalarda – dunyo miqyosida va mintaqa ko’lamida – integratsiya jarayonlarida qatnashsa-da, ammo bir muhim qoidaga: bir davlat bilan yaqinlashish hisobiga boshqasidan uzoqlas

21 Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik

46O’zbekistonning transkontinental darajada amalga oshiriluvchi integratsion vazifasi – bu xalqaro transosiyo Iqtisodiy xamkorlik tashkiloti (EKO) doirasidagi o’zaro aloqalarni yanada kuchaytirishdan iborat. Bu tashkilot 1992 yilda tashkil etilgan bo’lib, o’z ichiga Osiyo qit’asining 10 ta davlati (Тurkiya, Eron, Pokiston, Afg’oniston, O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Тojikiston, Тurkmaniston va Ozarbayjon)ni oladi. Uning asosiy maqsadi – xo’jalikning transport, kommunikatsiyalar, sanoat, qishloq xo’jaligi, savdo, turizm, ishchi kuchi resurslarini rivojlantirish kabi sohalarida mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yo’lga qo’yishdan iborat. O’zbekistonning mintaqalararo darajada yangi mustaqil davlatlar – MDH mamlakatlari bilan integratsiyaga kirishadi. O’zbekiston birinchilar

mashinasozlik, kimyo sanoati, qurilish materiallari sanoati, elektr energetikasi tovarlarining savdosini kengaytirishi maqsadga muvofiqdir. O’zbekistonning jahon hamjamiyatiga kirib borishi BMТning respublikada amalga oshirayotgan iqtisodiy, ta’lim, sog’liqni saqlash, madaniyat, fan sohalarida amalga oshirilayotgan loyihalarida ham namoyon bo’ladi. Yevropa Ittifoqiga a’zo bo’lgan mamlakatlar bilan iqtisodiy va savdo sohasidagi hamkorlik, NAТOning «Тinchlik yo’lidagi sheriklik» dasturida mamlakatimiz ishtiroki uning jahon xo’jaligi qo’shilishning navbatdagi yo’nalishidir. O’zbekistonning Хalqaro valyuta fondi va jahon banki bilan hamkorligi tashqi iqtisodiy faoliyatini amalga oshirishdagi navbatdagi yo’nalishdir. Bu yo’nalishda ХVF bilan tizimli qayta qurilishlarni mablag’ bilan ta’minlash,

Xulosa Xalqaro valuta-kredit munosabatlari – bozor iqtisodiyotining tarkibiy qismi va eng murakkab jarayonlaridan biridir. Ko’plab omillar ta’sirida xalqaro valuta- kredit munosabatlarimurakkablashmoqda va hozirgi sharoitda o’zining o’ta beqarorligi bilan ahamiyatlidir. Pulning jahon xo’jaligida amal qilishi va turli xalqaro iqtisodiy aloqalarga (tashqi savdo, ishchi kuchi va kapital migratsiyasi, daromadlar, qarzlar va subsidiyalar oqimi, ilmiy-texnikaviy mahsulotlarni ayirboshlash, turizm va h.k.) xizmat qilishi bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar xalqaro valyuta-kredit munosabatlari deb ataladi. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari pulning xalqaro to’lov munosabatida amal qilish jarayonida vujudga keladi. Valyuta – bu mamlakatlar pul birligi (masalan, so’m, dollar, funt sterling va h.k

O’zbekistonda islohotlarning hozirgi bosqichida Xalqaro valuta-kredit munosabatlarining bosh maqsadi – iqtisodiyotda tarkibiy o’zgartirishlarni, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini amalga oshirish uchun korxonalar va kompaniyalarning investitsion faolligini yanada kuchaytirish, iqtisodiytoni raqobatbardoshligini ta’minlash, markazlashmagan investitsiyalarni ko’paytirish, iqtisodiyotga ko’proq investitsiyalarni jalb qilishdir. Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, xalqaro valuta-kredit munosabatlarida strategik investorlar ko’p miqdordagi mablag’larni birinchi navbatda iqtisodiyoti o’z ichki imkoniyatlari asosida barqaror va izchil ravishda rivojlanayotgan mamlakatlarga yo’naltiradi. Aynan shunday mamlakatlardagina qo’yilgan mablag’lar saqlanishiga va barqaror foyda olishga mo’lj

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: O’zbekiston, 2021 y. 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. 2021 yil 7 fevral. 3. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2022 yil, 24 yanvar. 4. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. 04.02.2021. Toshkent. 5. Красавина Л.Н.Международные валютно-кредитные и финансовые отношения. —М.: «ФиС». 2021 г. 6. Платонова И.Н. Валютный рынок и валютное регулирование. -М.: «ФиС». 2021 г. 7. Бержанов С.А. Валютная система, валютный рынок и валютные операции. - Нукус. 2021 8. Xalqaro valyuta-kr

Купить