Дата регистрации 14 Февраль 2025
201 ПродажXalqaro xususiy huquq normalarini fuqorolik-huquqiy munosabatlariga nisbatan tatbiq qilish 26
![chuqur hurmat hissini tarbiyalash alohida ahamiyatga egadir [1] 1
. Fuqarolik
huquqiy munosabat deb , shaxslar o ‘ rtasida bo ‘ ladigan va fuqarolik - huquqiy
normalar bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatga aytiladi . Shaxslar
( fuqarolar va yuridik shaxslar ) o ‘ rtasida tuziladigan oldi - sotdi , mahsulot yetkazib
berish , biron - bir ishni bajarish , ijara , qarz to ‘ g ‘ risidagi shartnomalar fuqarolik -
huquqiy munosabatlar jumlasiga kiradi . Fuqarolik huquqiy munosabatlar –
amaldagi huquqiy madaniyatning muhim elementi bo‘lib hisoblanadi. Yuridik
adabiyotlarda fuqarolik huquqiy munosabatlar huquq normalari bilan tartibga
solingan ijtimoiy munosabatlardir, degan fikr keng tarqalgan va qo‘llaniladi.
Binobarin, fuqarolik huquqiy munosabat, birinchi navbatda, yuridik normalarni
amalga oshirishning huquqqa amal qilishning natijasidir. Aynan fuqarolik huquqiy
munosabatlar orqali huquq «yashaydi», amal qiladi. Huquq sub’yektlarining
huquqiy imkoniyatlari va yuridik majburiyatlarini amalga oshirishning haqiqiy
manzarasini aynan fuqarolik huquqiy munosabatlarning yuzaga kelishi ko‘rsatadi.
Fuqarolik huquqiy munosabatlar sub’yektlarining huquqiy pozisiyasi va
mo‘ljallari, yuridik sohadagi tashabbuslari va faolliklari, hatti-harakatlari yuridik
shakllarini bilish darajasi jamlanib, bu sub’yektlarning huquqiy madaniyatini
belgilaydi. Fuqarolik huquqiy munosabatlar qonun munosabatlaridir. Zotan avvalo
fuqarolik huquqiy munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning tarkibiy qismi bo‘lib
hisoblanadi. Chunki huquq davlat darajasida umumlashtirilgan irodaning normativ
ifodasi bo‘lib, u hayotning o‘zida shakllanadi, vujudga keladi, aytaylik, sudyaning
faoliyati huquq yaratadi. Bu hol davlat hukmronligini susaytiradi.
Hokimiyat bo‘linishi prinsipiga keng yo‘l olib, sudyaning yuksak rolini
ta’minlashga xizmat qiladi. Ayniqsa, sud-huquq tizimini isloh qilish va yanada
liberallashtirish jarayonida alohida ahamiyat kasb etadi. Shuni ham alohida qayd
etish lozimki, mustaqillik yillari O‘zbekiston Respublikasida demokratik davlatni
faol qurish. Uning siyosiy-huquq konsepsiyasini ishlab chiqish davri sifatida o‘z
ahamiyatiga ega. Fuqarolik huquqiy munosabatlar, ijtimoiy-foydali yoki salbiy
1
Prezident qarorlari va farmonlar “Xalqaro shartnomaga qo‘shilish to‘g‘risida”gi Prezident qarori 2025 - yil 30 - iyul,
PQ - 240 - son
3](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_3.png?v=1)
![Shaxslar (fuqarolar va yuridik shaxslar) o‘rtasida tuziladigan oldi-sotdi, mahsulot
yetkazib berish, biron-bir ishni bajarish, ijara, qarz to‘g‘risidagi shartnomalar
fuqarolik-huquqiy munosabatlar jumlasiga kiradi. Fuqarolik huquqiy munosabat
ijtimoiy munosabat sifatida eng avvalo, shaxslar, kishilar o‘rtasidagi munosabat
bo‘lganligi uchun unda qatnashuvchilarning erkiirodasidan vujudga keladi.
Fuqarolik huquqiy munosabatda ifodalangan shaxslarning erklari, turli-tuman
manfaatlari davlatning fuqarolik huquqiy normalarida (qonunlarda) o‘z ifodasini
topadi. Shaxslar (jismoniy va yuridik shaxslar) o‘rtasida bo‘ladigan fuqarolik
huquqiy munosabatlar qonun bilan tartibga solinadigan normal munosabatlar
bo‘lganligi tufayli ular ixtiyoriy ravishda amalga oshirilishi lozim. Ammo ba’zi
hollarda huquqiy munosabat yuzasidan olingan majburiyatlar ixtiyoriy ravishda
amalga oshirilmaganligi tufayli davlat tomonidan belgilangan majuriy ijro
choralari qo‘llaniladi. Fuqarolik huquqiy munosabatga xos ba’zi xususiyatlar ham
mavjud.
Chunonchi, fuqarolik huquqiy munosabatda qatnashuvchi shaxslar bu
munosabatlarda o‘zlariga xos mulkka, aniqrog‘i, muayyan mulkiy mustaqillikka
ega holda qatnashadilar. Fuqarolik huquqiy munosabatda qatnashuvchi shaxslar
bir-birlariga nisbatan teng huquqli shaxslar hisoblanadi. Fuqarolik huquqiy
munosabatda qatnashuvchi shaxslarning huquqlari buzilgan taqdirda, bu huquqlar,
odatda, da’vo qo‘zg‘atish yo‘li bilan sudlar tomonidan qo‘riqlanadi. Fuqarolik
huquqiy munosabatlar uchta mustaqil elementdan huquqiy munosabat sub’yektlari,
mazmuni va ob’yektlaridan iboratdir. Bunda, fuqarolik huquqiy munosabat
sub’yektlari bo‘lib, ushbu huquqiy 7 munosabatda qatnashuvchi shaxslar –
fuqarolar va tashkilotlar (ya’ni, yuridik shaxs huquqiga ega bo‘lgan korxonalar)
hisoblanadi.
Davlat ham fuqarolik huquqiy munosabat sub’yekti bo‘lishi mumkin.
Fuqarolik huquqiy munosabatda qatnashuvchi shaxslar fuqarolik huquq layoqatiga,
ya’ni fuqarolik huquqlari va burchlariga ega bo‘lish layoqatiga molik bo‘lishlari
lozim[2] 2
. Fuqarolik huquqiy munosabatning mazmunini shu munosabatda
2
“O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida”gi Qonun 2019 - yil, O‘RQ - 518 - son
6](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_6.png?v=1)
![oldi-sotdi shartnomasi bo‘yicha sotuvchi ashyoni topshirishga qaratilgan harakatni
qiladi, pudrat shartnomasi bo‘yicha, kiyim tikish atelyesi mijozning buyurtmasi
bo‘yicha kiyim tikishga qaratilgan harakatni qilishga va o‘zi bajargan ish natijasini
topshirishga majburdir. Intellektual faoliyat (ijodiy mehnat) natijalari, chunonchi,
fan yoki san’at asarlari, ixtirolar, sanoat namunalari, mualliflik hamda sanoat
mulki huquqi normasi bilan tartibga solinadigan va qo‘riqlanadigan huquqiy
munosabatlarning ob’yekti bo‘ladi.
Mulkiy xarakterda bo‘lmagan shaxsiy huquqlar FKning 100 moddasida
ko‘rsatilgan bo‘lib, ular shaxsning nomi, sha’ni, qadr qimmati, ishchanlik obrusi va
boshqa shaxslarning mulkiy xarakterda bo‘lmagan manfaatlarini ta’minlashga
qaratilgan huquqiy munosabatlarning ob’yekti sifatida ko‘riladi[4] 3
. Amaldagi
fuqarolik huquqiy xarakterdagi qonunlarimizda fuqarolik-huquqiy munosabat
ob’yektlarini tashkil etadigan mulkiy va shaxsiy-nomulkiy huquqlar doirasi
birmuncha kengaytirilgan. Fuqarolik huquqiy munosabatlarning turlari (tasnifi)
Fuqarolik huquqiy munosabatlar bir necha turga bo‘linadi:
1. Mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo‘lmagan shaxsiy huquqiy
munosabatlar. Mulkiy xarakterdagi munosabatlar deyilganda, muayyan iqtisodiy
10 mazmunga ega bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar, masalan, mulk yuzasidan
belgilanadigan, mulkni sotish, ijaraga qo‘yish va boshqacha shaklda qo‘ldan-
qo‘lga o‘tkazish, umuman, mulkiy muomala bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar
anglashiladi. Mulkiy xarakterda bo‘lmagan shaxsiy huquqiy munosabatlar shaxs
(fuqarolar va yuridik shaxslar) ning o‘zi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, o‘z
sohibidan begonalashtirilishi va birovga o‘tkazilishi mumkin bo‘lmagan shaxsiy
huquqlar, chunonchi, shaxsning mualliflik nomi, qadr-qimmati va boshqa shaxsiy
manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lgan huquqlardan iborat.
2. Mutlaq va nisbiy huquqiy munosabatlar. Mutlaq huquqiy munosabatlarda
sub’yektiv huquq egalari o‘z huquqlarining buzilmasligini har kimdan va
hammadan talab qila oladilar. Mutlaq huquqlar noma’lum har bir kimsa tomonidan
buzilishi mumkin bo‘lgani sababli har kimdan qo‘riqlanadi. Ularga mulk,
3
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 1992 - yil
9](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_9.png?v=1)
![mualliflik huquqlari, shaxsiy huquq kabilar kiradi. Nisbiy huquqiy munosabatda
esa faqat bir shaxs (yoki shaxslar)gina huquq yoki majburiyat oladi. Nisbiy
huquqlar zimmasida majburiyat olgan ma’lum shaxs (yoki shaxslar) ga
nisbatangina kuchda bo‘ladi. Shartnomaga asoslangan barcha huquqlar nisbiy
huquqlar jumlasidandir. Nisbiy huquqlarga asoslangan talablarning amalga
oshirilishi, majburiyatlarning bajarilishi, qarzga olingan pulning to‘lanishi
bo‘yicha o‘z zimmasiga shartnoma asosida majburiyat olgan shaxsdangina talab
qilish mumkin bo‘ladi.
3. Mulkiy huquqiy va majburiyat huquqiy munosabatlar . Mulkiy huquqiy
munosabatlar yuqorida qayd etilganidek, mutlaq huquqiy munosabat bo‘lib,
mulkiy xarakterga ega hamda ashyoni egallash, undan foydalanish va uni tasarruf
etishga qaratiladi. Mulkiy-huquqiy munosabatlarda huquq egasi bo‘lgan shaxslar
boshqa shaxslarning ijobiy harakatlariga muhtoj bo‘lmay, o‘z huquqlarini o‘zlari
bevosita amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Majburiyat-huquqiy
munosabatlari nisbiy munosabat bo‘lib, mulkiy huquqiy munosabatlar bilan
bog‘liq bo‘lsa ham, hamma vaqt moddiy narsa (ashyo) bilan bog‘liq bo‘lmasligi
mumkin. Bunday munosabatlar, odatda, fuqarolik muomalasi 11 natijasida vujudga
keladi. Chunonchi, muayyan ishlarni bajarish, xizmat ko‘rsatilishi yoki yetkazilgan
zararni to‘latilishiga qaratilishi mumkin. Korporativ huquq tufayli korporasiya
ishtirokchilari (xo‘jalik shirkatlari, jamiyatlari, kooperativlar va sh.k. a’zolari)
korporasiyani va uning mol-mulkini turli shakllarda boshqarishda qatnashadilar.
Korporativ huquqlarini amalga oshira borib, korporasiya qatnashchilari fuqarolik
huquqining mustaqil sub’yekti yuridik shaxs hisoblangan ushbu korporativ tuzilma
erki-irodasini shakllanishiga ta’sir etadi. Bunday vaziyat fuqarolik-huquqiy
tartibga solish uchun tipik xol emas, chunki umumiy qoidaga ko‘ra fuqarolik
muomalasida sub’yektlar mustaqil va birbiriga bog‘liq emas, shu sababli
kontragentlar erki-irodasini shakllanishida bevosita qatnasha olmaydi. Korporativ
huquqlarni amalga oshirish bevosita yoxud bavosita bunday huquq sohiblari
mulkiy manfaatlarini qanoatlantirish maqsadini ko‘zda tutadi[3] 4
. Shu sababli ham
4
Prezident takliflari asosida qabul qilingan xalqaro shartnoma tasdiqlash qarori 2025 - yil 31 - oktabr, PQ - 326 - son
10](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_10.png?v=1)
![korporativ huquqlarni mulkiy huquqlar jumlasiga mansub deb hisoblash mumkin.
5. Imtiyozli (afzallik) huquqiy munosabatlar. Fuqarolik huquqiy
munosabatlarida muayyan huquq sub’yektiga imtiyoz, afzallik beruvchi huquqlar
mazmunini o‘z ichiga olgan alohida guruhdagi huquqiy 12 munosabatlar mavjud.
Masalan, ulushli mulkda umumiy ulushli mulkdagi ulush sotilganda sherik
mulkdorlar imtiyozli sotib olish huquqiga ega (FK, 224-modda). Yopiq
aksiyadorlik jamiyati a’zosi ham o‘z aksiyalarini sotganda, boshqa a’zolar sotib
olishda imtiyozga ega. Garovga oluvchi garov predmeti sotilganda, uning qiymati
hisobidan o‘z talablarini qanoatlantirishda boshqa kreditorlarga nisbatan imtiyozga
ega. Ushbu huquqlar o‘ziga xos bo‘lib, fuqarolik-huquqiy munosabatlari
sub’yektlari tyong huquqligi doirasidan tashqari chiqadi. Shu sababli ham imtiyozli
huquqiy munosabat faqat qonunda belgilangan asoslar bo‘yicha va maxsus
doiradagi sub’yektlar uchungina vujudga keladi. Imtiyozli huquqlar mustasno
xarakterga ega bo‘lib, faqat vakolatli sub’yektgina undan voz kecha oladi.
Imtiyozli huquqlarni buzuvchi har qanday yuridik harakatlar o‘z o‘zidan haqiqiy
sanalmaydi. Fuqarolik huquqlarini himoya qilish tartibi ham umumiy va maxsus
tartibga bo‘linadi. Fuqarolik huquqlarini himoya qilishning umumiy tartibi sud va
xo‘jalik sudi orqali himoya qilishdan, shuningdek fuqaroni o‘z huquqlarini o‘zi
himoya qilishdan iborat bo‘ladi. FKning 10-moddasiga asosan buzilgan fuqarolik
huquqlari protsessual qonunlarda yoki shartnomada belgilab qo‘yilganidek, ishlar
qaysi sudlovga taalluqli bo‘lishiga qarab, sud, xo‘jalik sudi yoki xolislar sudi
tomonidan himoya qilinadi.
Qonunda nazarda tutilgan hollardagina fuqarolik huquqlari ma’muriy tartibda
himoya qilinadi. Ma’muriy tartibda qabul qilingan qaror ustidan sudga shikoyat
qilish mumkin (FKning 10-moddasi 2-bandi). Shaxsning o‘zi tomonidan ham
fuqarolik huquqlarini himoya qilishga yo‘l qo‘yiladi. Biroq bunda himoya ma’lum
shartlar asosida amalga oshirilmog‘i lozim. Ular FKning 13-moddasida nazarda
tutilgan[5] 5
. Unga asosan shaxsning o‘zi tomonidan fuqarolik huquqlarini himoya
qilish usullari huquqni buzish darajasi bilan baravar bo‘lishi hamda huquqni
5
“O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida”gi Qonun 2019 - yil, O‘RQ - 518 - son
11](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_11.png?v=1)
![aloqalar tufayli vujudga kelgan, huquq tizimlari esa, birbirlaridan andoza olishgan,
o‘zaro boyishgan.
Har qanday tizim kabi fuqarolik-huquqiy tizimlar ham muayyan tarkibiy
qismlardan iborat. Fuqarolik-huquqiy tizim tarkibiy qismlariga huquq manbalari,
ularning tarkibi, fuqarolik huquqining ichki tuzilishi, me’yorlarning qismlar,
bo‘limlar, boblar, quyi sohalar, institutlar bo‘yicha taqsimlanishi, huquqni qo‘llash
amaliyoti, huquqqa va uning amaliyotiga nisbatan doktrinalar kiradi. Yuqoridagi
tarkibiy qismlar musulmon, qit’a (roman-german) va umumiy (anglo-amerika)
huquq tizimlarida yaqqol namoyon bo‘lsa, patriarxal huquq tizimida zaif tarzda aks
etadi. Qit’a huquq tizimi asosan Yevropa qit’asi mamlakatlarini (Buyuk
Britaniyadan tashqari) qamrab olgan, shuning uchun ham u qit’a huquq tizimi
nomini olgan. Bundan tashqari bu tizimga Lotin Amerikasining ko‘p mamlakatlari,
Koreya, Xitoy va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar kiradi. Umumiy huquq 15
tizimi AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya, Hindiston, Yangi Zelandiyada
qo‘llanadi.
Musulmon huquq tizimi Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari – Eron,
Saudiya Arabistoni, Afg‘oniston, Liviya, Malayziya, Iordaniya va shu kabi
davlatlarda qo‘llaniladi[6] 6
. Tropik Afrika mamlakatlarida, Arabiston yarim
orolining sharqiy qismidagi ko‘chmanchi qabilalarida, Janubiy Sharqiy Osiyoning
milliy ozchiligini tashkil etuvchi xalqlarida patriarxal hayot tarzi sababli patriarxal
huquq tizimi qo‘llaniladi.
MDH mamlakatlari, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik
huquqi tizimi qit’a huquq tizimiga mansub, deb hisoblash joiz. Hozirgi zamonda
barcha fuqarolik huquqi tizimlari o‘rtasida o‘zaro yaqinlashuv, bir-biridan andoza
olish, implantatsiya jarayoni kechmoqda. Bu jarayon asosan, iqtisodiy, ilmiy-
ijodiy, madaniy sohalardagi fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi
normalarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarning
ayrim sohalari bo‘yicha xalqaro Konvensiya, davlatlararo bitimlar, Butunjahon
Savdo Tashkiloti, Yevropa iqtisodiy hamjamiyati, Butunjahon Intellektual mulk
6
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. -T.: Adolat, 2014.
13](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_13.png?v=1)
![Tashkiloti, Xalqaro tadbirkorlik Palatasi va boshqa qator umumjahon, mintaqaviy
va davlatlararo tuzilmalarning faoliyati bu sohada o‘ziga xos turtki bermoqda, uni
maqsadga muvofiq tarzda yo‘naltirmoqda[8] 7
.
Yevropa davlatlari o‘z fuqarolik qonunchiligini shakllantirganda ushbu
davlatlarning yo unisi yoki bunisidan andoza olganlar. Fuqarolik huquqining
roman guruhi asosida 1804 yilda qabul qilingan Fransiya fuqarolik kodeksi (u
Napaleon fuqarolik kodeksi degan nom bilan ham mashhur), german guruhi
asosida esa 1896 yilda qabul qilingan Germaniya fuqarolik tuzuklari yotadi.
Fransiya fuqarolik kodeksi institutsiyaviy deb nomlanadi (u Yustinian
kodifikatsiyasining bir qismi bo‘lgan rim huquqi bo‘yicha oddiy darslikning
institutsiyalaridan o‘zlashtirilgan). Institutsiyaviy tizim fuqarolik-huquqiy
normalarni quyidagi qismlarga guruhlashtiradi:
1) shaxslar (ya’ni huquq subyektlari);
2) ashyolar (huquq obyektlari) va ashyoviy huquqlar;
3) da’volar va ushbu da’volar bo‘yicha majburiyatlar.
Keyinchalik bu tizim takomillashuvi natijasida undan protsessual normalar
chiqarilib, sof moddiy huquq normalari qoldi, umumiy qoidalar va boshqa
bo‘limlar bilan boyitildi. Fuqarolik huquqi tizimining germaniya yo‘nalishi
“german guruhi kodeksi” deb ataladi, chunki u yustinion kodifikatsiyasining
Degest (kodeks) lariga asoslanadi. Uning mohiyati shundaki, xususiy huquq
normalari avval boshdanoq moddiy va protsessual huquq normalariga bo‘linadi
hamda protsessual huquq normalari alohida holda mavjud bo‘ladi. Ayni vaqtda
barcha moddiy huquq normalari fuqarolik huquqining barcha institutlariga taalluqli
bo‘lgan normalar (ular «Umumiy qism» deb atalib, unda huquq subyektlari, huquq
obyektlari, huquqlarning mazmuni, shu jumladan ularni amalga oshirish va himoya
qilishga 17 doir umumiy qoidalar o‘z mujassamini topgan) bilan alohida
institutlarga – ayoshviy huquqlar, majburiyatlar, oila va meros huquqlariga
bag‘ishlangan normalar (maxsus qism)ga bo‘lingan. Foydalanishga qulayligi
jihatidan hamda yuridik texnikasi nuqtai-nazaridan olganda, pandekt tizimi
7
O‘zbekiston Respublikasining Mamuriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. -T.: Adolat, 2014
14](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_14.png?v=1)
![qo‘yilgan. Xuddi shu bilan mulk huquqining maxsus xarakteri, uning boshqa
huquqlardan farqi, uni boshqa ashyoviy yoxud majburiyat huquqi bilan
taqqoslaganda mazmunan har doim keng va mustaqil ekanligi ta’kidlanadi.
O‘zgalar mulkiga bo‘lgan huquqlar (iura in re aliena) ham nihoyatda turlicha va
xilma-xil, biroq bu huquqlar ta’siridagi ashyoning mulkdori mavjudligi ularni
yagona guruhga birlashtirib turadi. Umumiy qoidaga ko‘ra, mulkdor uning
ashyosiga nisbatan ta’sirlarga toqat qilishi lozim, biroq so‘nggi vaqtlarda shunday
ashyoviy huquqlar ham vujudga kelmoqdaki, uning asosida mulkdor u yoki bu faol
harakatlarni sodir etishi lozim[8] 8
. Mulkdorning qaysi vakolatlari cheklanganligiga
qarab ashyoviy huquq egalariga o‘zgalar ashyosiga nisbatan berilgan imkoniyatlar
bo‘yicha ashyoviy huquqlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
1) faqat foydalanish huquqi (servitut);
2) faqat tasarruf etish (garov huquqi);
3) egallash va foydalanish (masalan, uy-joylarni va yer uchastkalarning
ba’zi ijarachilari);
4) egallash, foydalanish va cheklangan doiralarda tasarruf etish (emfitevzis –
ishonchli boshqarish) o‘rtasidagi har qanday xususiy huquqiy munosabatlarga
mo‘ljallangan universal konstruksiya bo‘lgan majburiyat (obligatio) markaziy
o‘rinni egallaydi. Majburiyat huquqi shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga
solishga mo‘ljallangan huquq normalari tizimidan iborat.
Majburiyat doirasida bir shaxsga boshqa shaxsdan (iug in personal)
qandaydir harakatlarni sodir etish (taqdim etish) yoki muayyan harakatlarni sodir
etishdan saqlanishni talab qilish huquqi tegishli bo‘ladi. Majburiyat taraflari bo‘lib
kreditor (talab qilish huquqiga ega bo‘lgan shaxs) va qarzdor (zimmasiga burch,
majburiyat yuklatilgan shaxs) hisoblanadi, majburiyat predmeti fuqarolik
huquqining har qanday obyekti bo‘la oladi, majburiyatning mazmunini taraflarning
huquq va majburiyatlari tashkil etadi. Bunda majburiyat mazmuni nafaqat pozitiv
huquqqa, balki taraflarning erki, irodasiga ham bog‘liq bo‘ladi. 22 Majburiyat
huquqining g‘oyat keng rivojlangan umumiy qismi mavjud bo‘lib, unda barcha
8
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.-T.: Adolat, 2014.
19](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_19.png?v=1)
![II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA FUQAROLIK HUQUQIY
MUNOSABATLAR SUB’EKTLARINING TA’SNIFI.
2.1. Fuqarolar – fuqarolik huquqiy munosabatlar sub’ektlari sifatida.
Fuqarolik huquq layoqati tushunchasi Huquq subyektlarini xarakterlaydigan
asosiy huquqiy xususiyatlar huquq va muomala layoqatlaridan iborat. Fuqarolik
huquq va burchlariga ega bo‘lish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda e’tirof
etiladi (FKning 17-moddasi). Har bir shaxs fuqarolik huquq va burchlariga ega
bo‘lish layoqatiga molik bo‘lmay turib, fuqarolik huquqining subyekti bo‘la
olmaydi. Bu qoida odatda yuridik shaxslarga taalluqli bo‘lsada, jismoniy shaxslar
uchun ham ahamiyatli hisoblanadi. Davlat hayotning moddiy sharoitlariga qarab
fuqarolarning huquq layoqati, ya’ni muayyan huquq va burchlarga ega bo‘lish
layoqatini belgilaydi. Huquq layoqatining xarakteri va mazmuni jamiyatdagi ishlab
chiqarish munosabatlaridan kelib chiqadi. Fuqarolik huquq layoqati fuqarolarga
o‘zlarining moddiy va madaniy ehtiyojlarini qondirish maqsadida xilma-xil
huquqiy munosabatlarga kirishishning yuridik imkoniyatini beradi. O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 18-moddasida aytilganidek, O‘zbekiston
Respublikasidagi barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi,
irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan
qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar. Ushbu qoidaga asoslangan holda fuqarolik
huquqida fuqarolar huquq layoqatida teng hisoblanadilar. Ya’ni, barcha
fuqarolarga bir xildagi huquq va burchlar belgilanadi.
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari huquq layoqatining mazmuni
Konstitutsiyaning “Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va
burchlari” nomli ikkinchi bo‘limidagi qator moddalarda keng ta’riflangan va
mustahkamlangan[9] 9
. Ularda fuqarolarning mol-mulkka ega bo‘lishi, meros olishi,
meros qoldirishi, kasb va turar-joy tanlash, fan, adabiyot, san’at asarlari yaratish,
26 tadbirkorlik faoliyati bilan va umuman qonunda ta’qiqlanmagan har qanday
faoliyat bilan shug‘ullanish, shuningdek boshqa keng mulkiy va shaxsiy nomulkiy
9
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.-T.: Adolat, 2014.
23](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_23.png?v=1)
![hajmda muomala layoqatiga ega bo‘lishini ham belgilaydi (FKning 22- moddasi).
29 Voyaga yetgan fuqarolar teng darajada muomalaga layoqatli hisoblanadilar[9] 10
.
Fuqarolarning muomala layoqati faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va
tartibdagina cheklanishi mumkin. Fuqaroning muomala layoqatini cheklashga
qaratilgan bitimlar o‘z o‘zidan haqiqiy emas (FKning 23-moddasi). To‘la muomala
layoqati yuqorida ko‘rsatilganidek, o‘n sakkiz yoshga yetgan fuqarolarga berilgani
sababli bu yoshga to‘lmagan shaxslarning huquqiy holatini belgilashda ular ikkiga
bo‘linib, ya’ni o‘n to‘rt yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmagan va o‘n to‘rt yoshdan
o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmagan shaxslar muomala layoqati o‘ziga
xosligi bilan ajralib turadi. O‘n to‘rt yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar
(kichik yoshdagi bolalar) to‘la ravishda muomalaga layoqatsiz hisoblanadilar. Olti
yoshdan o‘n to‘rt yoshgacha bo‘lgan bolalar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2) tekin manfaat ko‘rishga qaratilgan, notarial guvohlantirish yoki davlat
ro‘yxatidan o‘tkazishni talab qilmaydigan bitimlar;
3) qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan
muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun berilgan mablag‘larni tasarruf
etish borasidagi bitimlarni amalga oshirishga haqlidirlar (FKning 29-moddasi).
N.Ashurovaning fikricha, kichik yoshdagi bolalar mustaqil tuza oladigan mayda
maishiy bitim deganda, bola yoki uning oila a’zolarining odatdagi, xar kungi
ehtiyojini qondirishga qaratilgan va yuqori bo‘lmagan bahodagi bitim tushuniladi.
Bitimning mayda maishiy bitim ekanligini belgilovchi ikki shart mavjud bo‘lishi
talab etiladi. Birinchisi, odatdagi, har kungi ehtiyojlarni qondirishga qaratilganligi
va ikkinchisi, yuqori bo‘lmagan bahoda bo‘lishi talab etiladi. O‘n to‘rt yoshgacha
bo‘lgan voyaga yetmaganlar uchun bitimlarni ularning nomidan ota-onalari,
farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari tuzadilar. Birovga yetkazilgan zararlari
uchun ham kichik yoshdagi bolalar javobgar bo‘lmaydilar. O‘n to‘rt yoshdan o‘n
sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar (o‘smirlar) qisman muomalaga
10
Otaxonov F., Qodirov K., Otaxonov S., Xajiev N. Fuqarolik-huquqiy shartnomalar. -T.: “Print Media”, 2011. –
560 s.
26](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_26.png?v=1)
![Mahalliy organlar vasiylik va homiylik organlari bo‘la oladi. Ular voyaga
yetmaganlarga nisbatan vasiylik harakatlarini amalga oshirishni yosh bolalarga
nisbatan – xalq ta’lim bo‘limlariga, ruhiy kasal va aqli zaiflarga nisbatan –
sog‘liqni saqlash bo‘limlariga, vasiylikka olinuvchilarning boshqa toifalariga
nisbatan esa – ijtimoiy ta’minot bo‘limlariga yuklaydilar. Qishloq joylarida
vasiylik va homiylik fuqarolik yig‘inlari tomonidan belgilanadi. O‘zbekiston
Respublikasidan tashqarida yashaydigan, ota-onasining qaramog‘idan mahrum
bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining voyaga yetmagan fuqarolariga va sog‘lig‘i
tufayli o‘z huquqini mustaqil ravishda amalga oshira olmaydigan, o‘z
majburiyatlarini bajara olmaydigan O‘zbekiston Respublikasining voyaga
yetmagan fuqarolariga vasiylik va homiylik faoliyatini amalga oshirish
O‘zbekiston Respublikasining konsullik idoralari zimmasiga yuklanadi[16] 11
. Agar
vasiylikka olinuvchining mulki u turgan joyda bo‘lmasa, ikki vasiy: biri – uning
o‘ziga nisbatan, ikkinchisi – vasiylikka olingan shaxsning mulkiga nisbatan
tayinlanishi mumkin. Ota-onalar vasiylik va homiylik vazifalariga alohida
tayinlanmay, qonun bo‘yicha bajaradilar. Muomalaga layoqatsiz yoki muomala
layoqati cheklangan shaxslar, sud tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum
qilinganlar yoki ota-onalik huquqi cheklanganlar sobiq farzandlikka oluvchilarning
farzandlikka olganligi Oila kodeksining 169-moddasiga muvofiq bekor qilingan
shaxslar (ya’ni, o‘z zimmalaridagi majburiyatlarni bajarishdan bo‘yin tovlayotgan
yoki ularni lozim darajada bajarmayotgan, ota-onalik huquqini suiiste’mol
qilayotgan, farzandlikka olinganlarga nisbatan, shafqatsizlik bilan muomalada
bo‘layotgan, muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo bo‘lgan
shaxslar) qonun bilan zimmalariga yuklangan majburiyatlarni lozim darajada
bajarmaganliklari yoki o‘z huquqlarini suiiste’mol qilganliklari uchun vasiylik
(homiylik) vazifalaridan chetlatilgan shaxslar, ruhiy yoki narkologik
muassasalarda ro‘yxatda turganlar, qasddan sodir etgan jinoyati uchun ilgari hukm
qilingan shaxslar vasiy va homiy qilib tayinlanishi mumkin emas1 .
11
Islomov Z.M. «Davlat va huquq nazariyasi». T., «Adolat». 2007 y.
29](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_29.png?v=1)
![vasiylik va homiylik organlari to‘g‘risidagi Nizom bilan tartibga solinadi[14] 12
.
Xususiy tadbirkor fuqarolarning huquqiy maqomi Ma’lumki, tadbirkorlik
faoliyatining subyekti jismoniy shaxslar ham bo‘lishi mumkin. FKning tegishli
normalarida, chunonchi, 18-moddaning talabiga ko‘ra, fuqarolar mulk huquqi
asosida mol-mulkka ega bo‘lishlari dehqon va fermer 35 xo‘jaligi tashkil etishlari,
tadbirkorlik hamda qonunda ta’qiqlanmagan boshqa faoliyat bilan
shug‘ullanishlari, shuningdek, yollanma mehnat asosida faoliyat yuritishlari
mumkinligi belgilanadi. Umumiy qoida bo‘yicha, fuqarolar 18 yoshga to‘lib, to‘liq
muomala layoqatiga ega bo‘lgach, xususiy tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga haqli.
Biroq, FKning 28- moddasiga asosan 16 yoshga to‘lgan voyaga yetmagan shaxs
mehnat shartnomasi bo‘yicha ishlayotgan bo‘lsa, yoki ota-onasi, farzandlikka
oluvchilari yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan
shug‘ullanayotgan bo‘lsa, u to‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxsni to‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish
(emansipatsiya) ota-onaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi
bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiq yoxud, bunday rozilik
bo‘lmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka
oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmaganning majburiyatlari
bo‘yicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar
bo‘yicha, tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq majburiyatlar bo‘yicha javobgar
bo‘lmaydilar.
Emansipatsiya qilingan voyaga yetmagan tadbirkorga nisbatan FKning 27-
moddasi 1-2-bandi qo‘llanilmaydi. Xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan
shug‘ullanmoqchi bo‘lgan fuqaro tuman (shahar) hokimligiga zarur hujjatlar
taqdim etgan holda ariza bilan murojaat qiladi. Agar tadbirkor maxsus ruxsatnoma
talab etiladigan faoliyat turi bilan shug‘ullanish istagini bildirsa, tegishli
organlarning xulosasini ham taqdim etishi lozim. Yuridik shaxs bo‘lmasdan o‘z
faoliyatini amalga oshiruvchi xususiy tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan
jismoniy shaxsga u albatta davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi to‘g‘risida
12
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga sharh. Toshkent; «O‘zbekiston», 2015.
31](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_31.png?v=1)
![Qoraqalpog‘iston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo
vazirligi o‘zining butun faoliyatini O‘zbekiston Respublikasining yagona iqtisodiy
siyosatiga muvofiq va O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar,
investitsiyalar va savdo vazirligi rahbarligida amalga oshiradi. Boshqarmalar
mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalar sohasida
mushtarak ish olib boradilar. Vazirlik o‘z tarmog‘idagi xo‘jalik hisobida ish olib
borayotgan va boshqa tashqi iqtisodiy tashkilotlarning majburiyatlari bo‘yicha bu
tashqi iqtisodiy tashkilotlar esa agentlikning majburiyatlari bo‘yicha javobgar
bo‘lmaydilar. Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi
O‘zbekiston Respublikasining xorijiy mamlakatlar bilan bo‘ladigan barcha
iqtisodiy munosabatlarida asosiy rol o‘ynaydi va Respublika nomidan ish olib
boradi. Vazirlik o‘zining ish faoliyatida Tashqi ishlar vazirligi, Markaziy bank
bilan uzviy hamkorlik qiladi[5] 13
.
Tashqi Ishlar vazirligi tizimida xalqaro shartnomalar bo‘limi bo‘lib, u
respublika hukumatining barcha shartnomalarini ishlab chiqishda vazirlik bilan
hamkorlik qiladi. Shuningdek iqtisodiy aloqalarga tegishli shartnomalarni amalga
oshirish uchun uning nusxalarini Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo
vazirligiga yuboradi. Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vaziri
respublika hukumatining vakolatiga muvofiq xorijiy mamlakatlar bilan, ularning
yuridik va jismoniy shaxslari bilan tuziladigan xalqaro shartnomalarini imzolashi,
xalqaro anjumanlarda uning nomidan vakil bo‘lib ishtirok etishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari va fuqarolarining qonuniy huquq
hamda manfaatlarini ta’minlash, tashqi iqtisodiy sohada bevosita o‘zaro foydali
aloqalarni o‘rnatish maqsadida xorijiy davlatlar, xalqaro tashkilotlar huzurida
O‘zbekiston Respublikasining savdo yoki o‘zga vakolatxonalari ta’sis etiladi.
Bu vakolatxonalar o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi Qonunlariga,
o‘zlari to‘g‘risidagi Nizomga, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi hamda
vakolatxona joylashgan davlatlar ishtirokchi bo‘lgan xalqaro shartnomalarga amal
qiladi. Chet eldagi vakolatxonalar to‘g‘risidagi Nizom O‘zbekiston Respublikasi
13
“O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida”gi Qonun 2019 - yil, O‘RQ - 518 - son
42](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_42.png?v=1)
![Dispozitiv normalar: Taraflarga qaysi davlat huquqini qo‘llashni o‘zlari tanlash
imkonini beruvchi («Autonomia voluntatis») normalar.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro xususiy huquq normalari zamonaviy
globallashuv davrida davlatlararo chegaralarni huquqiy jihatdan
«shaffoflashtirishga» xizmat qiladi. Ularning o‘ziga xosligi shundaki, ular
munosabatni bevosita emas, balki eng munosib huquq tizimini aniqlash orqali
tartibga soladi. Bu normalarsiz xalqaro savdo, turizm va migratsiya jarayonlarida
yuzaga keladigan huquqiy nizolarni hal etishning imkoni bo‘lmas edi.
3.2 Xalqaro xususiy huquq normalarining manbalari va ularning ierarxiyasi
Xalqaro xususiy huquq (XXH) manbalari o‘zining ko‘p qirraliligi va
murakkab tizimi bilan ajralib turadi. Ushbu sohada «manba» tushunchasi deganda,
xalqaro element bilan murakkablashgan xususiy-huquqiy munosabatlarni tartibga
soluvchi kollizion va moddiy-huquqiy normalarning tashqi ifodalanish shakllari
tushuniladi. XXH manbalarining o‘ziga xosligi shundaki, ular bir vaqtning o‘zida
ham milliy, ham xalqaro huquqiy xarakterga ega.
XXH manbalarining asosiy turlari
O‘zbekiston huquqshunoslik fanida va xalqaro amaliyotda XXH manbalari
an’anaviy ravishda to‘rtta asosiy guruhga bo‘linadi:
1. Xalqaro shartnomalar: Bu manba zamonaviy XXH tizimida markaziy
o‘rinni egallaydi. Xalqaro shartnomalar davlatlar o‘rtasida muayyan
munosabatlarni bir xil (unifikatsiyalangan) tartibda boshqarish uchun tuziladi. Ular
ikki tomonlama (masalan, O‘zbekiston va Janubiy Koreya o‘rtasidagi huquqiy
yordam to‘g‘risidagi shartnoma) yoki ko‘p tomonlama (masalan, 1980-yildagi
Vena konvensiyasi) bo‘lishi mumkin. Xalqaro shartnomalarning ustunligi
shundaki, ular turli mamlakatlar qonunchiligidagi tafovutlarni bartaraf etadi[17] 14
.
2. Milliy qonunchilik: Har bir davlat o‘z hududida chet elliklar ishtirokidagi
munosabatlarni tartibga soluvchi ichki qonun normalarini ishlab chiqadi.
O‘zbekistonda bu sohadagi asosiy manba O‘zbekiston Respublikasining
Fuqarolik kodeksidir (ayniqsa uning VI bo‘limi). Shuningdek, «Chet el
14
Nersesyans V.S. Huquq falsafasi. T., «Adolat», 2003 y.
46](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_46.png?v=1)
![4. Xalqaro odatlar: Ular faqat qonunda yoki xalqaro shartnomada bevosita
nazarda tutilgan hollarda yoki taraflar o‘z shartnomalarida ularga havola
qilgan taqdirdagina qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, XXH manbalari o‘zining tabiati bo‘yicha «gibrid»
xarakterga ega. Ularning rang-barangligi (milliy va xalqaro) huquqiy tartibga
solishda muayyan qiyinchiliklarni tug‘dirsa-da, aynan shu xususiyat turli huquqiy
tizimlarning bir-biri bilan aloqaga kirishishini ta’minlaydi. Milliy qonunchilikni
xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish (garmonizatsiya) zamonaviy bosqichda
XXH manbalari rivojlanishining asosiy tendensiyasidir[1] 15
.
15
Prezident qarorlari va farmonlar “Xalqaro shartnomaga qo‘shilish to‘g‘risida”gi Prezident qarori 2025 - yil 30 - iyul,
PQ - 240 - son
48](https://docx.uz/documents/7d1d016f-f3da-4d26-8606-f55f44e40a45/page_48.png?v=1)
-
Похожие документы
- Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomla layoqati 26
- Yolg’on xabar berishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26
- Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatning tarkibiy elementlari 26
- Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi 26
- Transport vositasini olib qochishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26