Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatning tarkibiy elementlari 26

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	66.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatning tarkibiy elementlari 26

Купить

Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatning tarkibiy elementlari
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………………3
I BOB. XUSUSIY MULK HUQUQINI HIMOYA QILISHNING HUQUQIY
ASOSLARI VA JINOIY-HUQUQIY AHAMIYATI. . ……………………..…10
1.1 Xususiy mulk huquqining tushunchasi, mazmuni va konstitutsiyaviy
kafolatlari. …………………………………………………………….………..…10
1.2 Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklarning huquqiy tavsifi va
ularning ijtimoiy xavfliligi. …..………………………………….…………….…24
II BOB. XUSUSIY MULK HUQUQINI BUZISH JINOYATINING
TARKIBIY ELEMENTLARI VA JAVOBGARLIK MASALALARI. . …….28
2.1 Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining obyekti, obyektiv tomoni,
subyekti va subyektiv tomoni ……………………………………….……………28
2.2 Sud-amaliyotida xususiy mulk huquqini buzish bilan bog‘liq jinoyatlarning
tahlili hamda javobgarlikni takomillashtirish masalalari ..……………………….37
XULOSA …………………………………………………………………………42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..45

$KIRISH Mavzuning dolzarbligi Xususiy mulk huquqi har qanday demokratik va huquqiy davlatning iqtisodiy asosini tashkil etuvchi eng muhim institutlardan biri hisoblanadi. O zbekiston Respublikasida ham bozor iqtisodiyotini rivojlantirish, tadbirkorlikʻ faoliyatini qo llab-quvvatlash va investitsion muhitni yaxshilash jarayonida ʻ xususiy mulk daxlsizligini ta minlash davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan ʼ ʻ biri sifatida belgilangan. Shu sababli xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq ʻ jinoyatlar va ularning tarkibiy elementlarini o rganish bugungi kunda dolzarb ilmiy ʻ va amaliy ahamiyat kasb etadi. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasida xususiy mulk ʻ daxlsiz va davlat himoyasida ekanligi belgilangan. Shuningdek, 66-moddada mulkdorning o z mol-mulkiga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish ʻ huquqi mustahkamlangan. Ushbu konstitutsiyaviy normalar fuqarolarning iqtisodiy erkinligini ta minlashga xizmat qiladi. Biroq amaliyotda ayrim hollarda ʼ fuqarolarning mulkiy huquqlari buzilishi, noqonuniy ravishda mulkni egallash, firibgarlik, o g rilik, talonchilik, bosqinchilik va boshqa mulkka qarshi jinoyatlar ʻ ʻ sodir etilishi kuzatilmoqda. Bu esa mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Bugungi kunda mulkka qarshi jinoyatlar jamiyatda eng ko p uchraydigan ʻ jinoyatlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, zamonaviy axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida elektron firibgarlik, bank kartalari orqali noqonuniy mablag ʻ yechib olish, internet tarmoqlari orqali aldov yo li bilan mulkni egallash kabi ʻ jinoyatlarning yangi shakllari paydo bo lmoqda. Bu esa jinoyat tarkibining ʻ obyektiv va subyektiv tomonlarini yanada chuqur o rganishni talab qiladi. Chunki ʻ jinoyatni to g ri kvalifikatsiya qilish va adolatli jazo tayinlash uchun uning barcha ʻ ʻ tarkibiy elementlarini aniq belgilash muhim ahamiyatga ega. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining dolzarbligi yana shundaki, bunday jinoyatlar nafaqat alohida shaxsning manfaatlariga, balki jamiyat va davlat iqtisodiyotiga ham jiddiy zarar yetkazadi. Agar fuqarolar o z mulkining ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $himoyalanganligiga ishonmasa, ular tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishga yoki investitsiya kiritishga qiziqmaydi. Natijada iqtisodiy rivojlanish sur atlari pasayadi,ʼ fuqarolarning davlat organlariga bo lgan ishonchi kamayadi va jamiyatda ijtimoiy ʻ beqarorlik yuzaga kelishi mumkin. Mazkur mavzuning dolzarbligi sud-amaliyoti bilan ham chambarchas bog liqdir. So nggi yillarda sudlar tomonidan ko rib chiqilayotgan mulkka qarshi ʻ ʻ ʻ jinoyatlar sonining ortib borayotgani ushbu sohada mavjud muammolarni yanada chuqur tahlil qilish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Ayrim hollarda jinoyat tarkibini to g ri aniqlamaslik oqibatida qilmish noto g ri kvalifikatsiya qilinishi mumkin. ʻ ʻ ʻ ʻ Bu esa adolat prinsipining buzilishiga olib keladi. Shu sababli jinoyatning obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomonini ilmiy jihatdan o rganish muhim ʻ ahamiyat kasb etadi. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida mulkka qarshi jinoyatlarga ʻ alohida bob ajratilgan bo lib, unda o g rilik, firibgarlik, talonchilik, bosqinchilik, ʻ ʻ ʻ tovlamachilik va mulkni qasddan nobud qilish kabi jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan. Xususan, Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik, 169- moddasida o g rilik, 166-moddasida talonchilik va 173-moddasida mulkni qasddan ʻ ʻ nobud qilish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Ushbu normalarni amaliyotda to g ri qo llash jinoyat tarkibining barcha elementlarini chuqur bilishni talab etadi. ʻ ʻ ʻ Mavzuning yana bir dolzarb jihati shundaki, bugungi kunda xususiy mulkni himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. ʻ Prezidentimiz tomonidan qabul qilinayotgan farmon va qarorlarda xususiy mulk daxlsizligini ta minlash, noqonuniy buzish ishlari va mulkdorlarning huquqlarini ʼ cheklash holatlariga chek qo yishga alohida e tibor qaratilmoqda. Bu esa mazkur ʻ ʼ mavzuning nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ekanligini ko rsatadi. ʻ Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining tarkibiy elementlarini o rganish ʻ bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ushbu mavzu jinoyatlarni to g ri kvalifikatsiya qilish, qonunlarni samarali qo llash, fuqarolarning mulkiy ʻ ʻ ʻ huquqlarini himoya qilish va jamiyatda qonun ustuvorligini ta minlashda muhim ʼ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $o rin tutadi. Xususiy mulkning ishonchli himoyasi esa iqtisodiy taraqqiyot vaʻ fuqarolarning farovon hayotini ta minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. ʼ Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq ʻ ʻ jinoyatlarning huquqiy mohiyatini o rganish, ushbu jinoyat tarkibining ʻ elementlarini tahlil qilish hamda amaldagi qonunchilik va sud-amaliyoti asosida mavjud muammolarni aniqlashdan iboratdir. Xususiy mulk huquqi bozor iqtisodiyotining muhim tayanchi hisoblanib, uning daxlsizligi davlat tomonidan kafolatlanadi. Shu sababli mulkka qarshi jinoyatlarni chuqur o rganish va ularning ʻ tarkibiy belgilarini ilmiy jihatdan tahlil qilish bugungi kunda muhim nazariy va amaliy аҳamiyat kasb etadi. Kurs ishining maqsadi xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq ʻ jinoyatlarning jinoyat-huquqiy tavsifini ochib berish, ushbu jinoyatlarning obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomonini ilmiy asosda yoritish hamda jinoyatlarni to g ri kvalifikatsiya qilish masalalarini tahlil etishdan iboratdir. ʻ ʻ Shuningdek, mazkur ishda O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Jinoyat ʻ kodeksi, Fuqarolik kodeksi va “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun normalarining mazmuni va amaliy ʻ ʻ qo llanilishi ham o rganiladi. ʻ ʻ Mazkur kurs ishida xususiy mulk huquqini buzishga oid jinoyatlarning jamiyat uchun ijtimoiy xavflilik darajasi ham tahlil qilinadi. Chunki bunday jinoyatlar nafaqat fuqarolarning mulkiy manfaatlariga zarar yetkazadi, balki iqtisodiy barqarorlikka, tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga va fuqarolarning davlat organlariga bo lgan ishonchiga ham salbiy ta sir ko rsatadi. Shu nuqtai ʻ ʼ ʻ nazardan kurs ishining maqsadi mulkka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikning huquqiy asoslarini yoritish va ularni takomillashtirish yuzasidan ilmiy xulosalar ishlab chiqishdan ham iboratdir. Kurs ishining vazifalari bir necha yo nalishlarni qamrab oladi. Avvalo, ʻ xususiy mulk huquqining tushunchasi, mazmuni va huquqiy asoslarini tahlil qilish vazifasi qo yiladi. Bunda O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65 va 66- ʻ ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $moddalari, Fuqarolik kodeksining mulk huquqiga oid normalari hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar o rganiladi. Mazkur vazifa orqali xususiy mulkʻ huquqining davlat va jamiyat hayotidagi o rni yoritiladi. ʻ Keyingi vazifalardan biri xususiy mulk huquqini buzishga oid jinoyatlarning tushunchasi va huquqiy tavsifini ochib berishdan iboratdir. Ushbu vazifa doirasida Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan o g rilik, firibgarlik, talonchilik, bosqinchilik, ʻ ʻ tovlamachilik va mulkni qasddan nobud qilish kabi jinoyatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu jinoyatlarning o xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. ʻ Kurs ishining muhim vazifalaridan yana biri jinoyat tarkibining elementlarini chuqur o rganish hisoblanadi. Bunda jinoyatning obyekti sifatida ʻ mulkiy munosabatlar, obyektiv tomoni sifatida noqonuniy harakat yoki harakatsizlik, subyekti sifatida jinoiy javobgarlikka layoqatli shaxs hamda subyektiv tomoni sifatida qasd va motiv masalalari tahlil qilinadi. Ushbu vazifa jinoyatlarni to g ri kvalifikatsiya qilish va adolatli jazo tayinlashda muhim ʻ ʻ ahamiyat kasb etadi. Kurs ishida sud-amaliyotini o rganish ham asosiy vazifalardan biri ʻ hisoblanadi. Sudlar tomonidan ko rib chiqilgan mulkka qarshi jinoyatlar bo yicha ʻ ʻ ishlarni tahlil qilish orqali amaliyotda uchrayotgan muammolar va kamchiliklarni aniqlash maqsad qilingan. Ayniqsa, firibgarlik va elektron to lov tizimlari bilan ʻ bog liq jinoyatlarning ortib borayotgani zamonaviy yondashuvlarni talab etmoqda. ʻ Mazkur kurs ishining vazifalari qatoriga mulkka qarshi jinoyatlarning oldini olish masalalarini o rganish ham kiradi. Bunda huquqiy targ ibot, aholining ʻ ʻ huquqiy savodxonligini oshirish, yoshlarni qonunga hurmat ruhida tarbiyalash va zamonaviy axborot texnologiyalaridan xavfsiz foydalanish bo yicha takliflar ishlab ʻ chiqiladi. Shuningdek, kurs ishining vazifalaridan biri mulkka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni takomillashtirish masalalarini yoritishdan iboratdir. Bu borada amaldagi qonunchilikdagi ayrim bo shliqlar va amaliyotda uchrayotgan ʻ muammolar tahlil qilinadi hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqiladi. PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Kurs ishining yana bir muhim vazifasi xalqaro tajribani o rganish va uniʻ milliy qonunchilik bilan qiyosiy tahlil qilish hisoblanadi. Chunki rivojlangan davlatlarda xususiy mulk huquqini himoya qilish va mulkka qarshi jinoyatlarga qarshi kurashish bo yicha samarali mexanizmlar mavjud. Ushbu tajribalarni ʻ o rganish milliy qonunchilikni takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. ʻ Mazkur kurs ishining maqsadi xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining tarkibiy elementlarini nazariy va amaliy jihatdan kompleks o rganishdan iborat ʻ bo lsa, uning vazifalari ushbu jinoyatlarning huquqiy mohiyatini ochib berish, sud- ʻ amaliyotini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash hamda javobgarlikni takomillashtirish bo yicha ilmiy takliflar ishlab chiqishga qaratilgan. Mazkur ʻ tadqiqot natijalari mulk huquqini himoya qilish tizimini yanada rivojlantirish va jamiyatda qonun ustuvorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kurs ishining predmeti va obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqini himoya qilish bilan bog liq ʻ ʻ ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Xususiy mulk huquqi jamiyatning iqtisodiy asoslaridan biri bo lib, uning daxlsizligi davlat tomonidan kafolatlanadi. ʻ Shu sababli mulkka qarshi qaratilgan har qanday noqonuniy tajovuz nafaqat alohida shaxsning manfaatlariga, balki jamiyat va davlat iqtisodiy tizimiga ham zarar yetkazadi. Kurs ishining obyekti aynan mana shunday ijtimoiy munosabatlarni, ya ni fuqarolar va yuridik shaxslarning mulkiy huquqlarini ʼ himoya qilish bilan bog liq munosabatlarni o z ichiga oladi. ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasida xususiy mulk ʻ daxlsiz va davlat himoyasida ekanligi mustahkamlangan. Ushbu norma xususiy mulk huquqining asosiy konstitutsiyaviy kafolati hisoblanadi. Shuningdek, Konstitutsiyaning 66-moddasida mulkdorning o z mol-mulkiga egalik qilish, ʻ undan foydalanish va uni tasarruf etish ҳуқуқи belgilangan. Ushbu huquqiy normalar xususiy mulk bilan bog liq ijtimoiy munosabatlarning davlat tomonidan ʻ muhofaza qilinishini ta minlaydi. Demak, kurs ishining obyekti sifatida aynan ʼ mulkiy munosabatlar va ularni himoya qilishga qaratilgan huquqiy mexanizmlar namoyon bo ladi. ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Mazkur kurs ishining obyekti doirasiga mulkka qarshi sodir etiladigan jinoyatlar natijasida buziladigan ijtimoiy munosabatlar ham kiradi. Jumladan, o g rilik, firibgarlik, talonchilik, bosqinchilik, tovlamachilik va mulkni qasddanʻ ʻ nobud qilish kabi jinoyatlar fuqarolarning mulkiy manfaatlariga zarar yetkazadi. Ushbu jinoyatlar jamiyatda iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta sir ko rsatadi va ʼ ʻ fuqarolarning qonun ustuvorligiga bo lgan ishonchini kamaytiradi. Shu bois mulk ʻ huquqini himoya qilish bilan bog liq ijtimoiy munosabatlar kurs ishining asosiy ʻ obyekti hisoblanadi. Kurs ishining predmeti esa xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining tarkibiy elementlari, ularning jinoyat-huquqiy tavsifi va amaldagi qonunchilikda mustahkamlangan huquqiy normalar hisoblanadi. Predmet tushunchasi tadqiqotning aynan qaysi jihatlari o rganilishini anglatadi. Mazkur kurs ishida ʻ jinoyat tarkibining obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomoni chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, mulkka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni belgilovchi Jinoyat kodeksi normalari ham tadqiqot predmetiga kiradi. Kurs ishining predmeti doirasida O zbekiston Respublikasi Jinoyat ʻ kodeksining mulkka qarshi jinoyatlarga oid moddalarini o rganish muhim o rin ʻ ʻ tutadi. Jumladan, Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik, 169-moddasida o g rilik, 166-moddasida talonchilik, 164-moddasida bosqinchilik va 173- ʻ ʻ moddasida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu moddalarning mazmuni, qo llanish tartibi va sud- ʻ amaliyotidagi ahamiyati kurs ishining asosiy tadqiqot predmetlaridan biri hisoblanadi. Predmet sifatida shuningdek, O zbekiston Respublikasi Fuqarolik ʻ kodeksining mulk huquqiga oid normalari ham o rganiladi. Fuqarolik kodeksining ʻ 164-moddasiga ko ra, mulk huquqi shaxsning o ziga tegishli mol-mulkka o z ʻ ʻ ʻ xohishiga ko ra egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir. ʻ Mazkur norma mulkiy munosabatlarning huquqiy asosini tashkil qiladi va jinoyat- huquqiy himoya mexanizmlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Kurs ishining predmeti doirasiga “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun ham kiradi. Ushbuʻ ʻ qonunda xususiy mulkning daxlsizligi, mulkdorlarning huquqlarini himoya qilish usullari va davlat organlarining majburiyatlari belgilangan. Mazkur qonunning 7- moddasida xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishi va hech kim qonunga xilof ravishda o z mulkidan mahrum etilishi mumkin emasligi qayd ʻ etilgan. Ushbu huquqiy normalar kurs ishining predmetini tashkil etuvchi muhim manbalardan biridir. Predmet sifatida sud-amaliyoti ham alohida ahamiyat kasb etadi. Sudlar tomonidan ko rib chiqilgan mulkka qarshi jinoyatlar bo yicha ishlar, chiqarilgan ʻ ʻ sud qarorlari va jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishdagi yondashuvlar mazkur tadqiqotning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki sud-amaliyoti qonun normalarining real hayotdagi qo llanilish holatini ko rsatadi va mavjud ʻ ʻ muammolarni aniqlash imkonini beradi. Mazkur kurs ishining predmeti doirasida mulkka qarshi jinoyatlarning oldini olish va javobgarlikni takomillashtirish masalalari ham o rganiladi. Ayniqsa, ʻ zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi natijasida yuzaga kelayotgan elektron firibgarlik va kiberjinoyatlar bilan bog liq muammolar bugungi kunda dolzarb ʻ ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli amaldagi qonunchilikni zamonaviy tahdidlarga mos ravishda takomillashtirish masalalari ham tadqiqot predmetiga kiradi. Kurs ishining obyekti xususiy mulk huquqini himoya qilish bilan bog liq ʻ ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Predmeti esa xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining tarkibiy elementlari, ularning jinoyat-huquqiy tavsifi, amaldagi qonunchilik normalari va sud-amaliyoti hisoblanadi. Ushbu obyekt va predmetni chuqur o rganish mulkka qarshi jinoyatlarni to g ri kvalifikatsiya qilish, ʻ ʻ ʻ fuqarolarning mulkiy huquqlarini samarali himoya qilish hamda qonunchilikni takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. PAGE \* MERGEFORMAT44$ $I BOB. XUSUSIY MULK HUQUQINI HIMOYA QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA JINOIY-HUQUQIY AHAMIYATI. 1.1 Xususiy mulk huquqining tushunchasi, mazmuni va konstitutsiyaviy kafolatlari O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqi iqtisodiy taraqqiyotningʻ muhim omillaridan biri hisoblanadi. Mamlakatda bozor iqtisodiyotini shakllantirish, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va fuqarolarning iqtisodiy erkinligini ta minlashda xususiy mulk huquqining mustahkam huquqiy asoslari ʼ yaratilgan. Shu jihatdan O zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya ʻ qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonuni alohida ʻ ʻ ahamiyat kasb etadi. Mazkur qonun xususiy mulkning daxlsizligini ta minlash, ʼ mulkdorlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish va davlat tomonidan kafolatlangan huquqiy himoya mexanizmlarini belgilab beradi 1 . Xususiy mulk huquqi shaxsning o ziga tegishli mol-mulkka egalik qilish, ʻ undan foydalanish hamda uni tasarruf etish huquqini anglatadi. Qonunga ko ra, ʻ xususiy mulk bo lgan mol-mulkning miqdori va qiymati cheklanmaydi. Bu esa ʻ fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari uchun keng iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi. Xususiy mulkning daxlsizligi davlat tomonidan himoya qilinishi qonunning eng muhim tamoyillaridan biri hisoblanadi. Davlat xususiy mulkning saqlanishi va ko‘paytirilishi uchun barcha zarur shart-sharoitlarni yaratishi belgilangan 2 . Mazkur qonunda mulkdorning huquqlari keng yoritilgan. Jumladan, mulkdor o ziga tegishli mol-mulkka nisbatan qonunga zid bo lmagan har qanday ʻ ʻ harakatlarni amalga oshirishga haqli hisoblanadi. U mol-mulkdan xo jalik ʻ faoliyatini yuritishda foydalanishi, uni boshqa shaxslarga vaqtincha yoki doimiy foydalanishga berishi mumkin. Bu normalar iqtisodiy faoliyat erkinligini ta minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, mulkdor o z huquqlarini amalga ʼ ʻ 1 Islomov Z.M., Davlat va huquq nazariyasi. – Toshkent: TDYuU nashriyoti 2 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $oshirishda boshqa shaxslarning huquq va manfaatlariga zarar yetkazmasligi kerakligi ham qonunchilikda mustahkamlangan. Qonunning muhim jihatlaridan biri xususiy mulkni himoya qilish usullarining aniq belgilanganidir. Xususan, xususiy mulk huquqini tan olish, buzilgan huquqni tiklash, huquqbuzarliklarning oldini olish, zararni qoplash, ma naviy ziyonniʼ undirish kabi usullar nazarda tutilgan. Bundan tashqari, davlat organlari yoki boshqa organlarning noqonuniy qarorlari sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkinligi ham belgilangan. Bu esa sud himoyasining muhim huquqiy kafolat ekanligini ko rsatadi. ʻ 3 O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham mulk daxlsizligi alohida ʻ e tirof etilgan. Konstitutsiyaga muvofiq, har kim mulkdor bo lishga haqli va hech ʼ ʻ kim sud qarorisiz o z mol-mulkidan mahrum etilishi mumkin emas. Ushbu ʻ konstitutsiyaviy norma “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun bilan yanada rivojlantirilgan. ʻ ʻ Qonunda davlat organlarining mulkdor faoliyatiga noqonuniy aralashuviga yo l ʻ qo yilmasligi qat iy belgilangan. ʻ ʼ 4 Xususiy mulk huquqining kafolatlanishi tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga ham ijobiy ta sir ko rsatadi. Mulkdor o z mulki himoyalanganiga ʼ ʻ ʻ ishonch hosil qilgan taqdirdagina investitsiya kiritishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga va yangi ish o rinlari yaratishga intiladi. Shu sababli davlat ʻ tomonidan xususiy mulkni himoya qilishga qaratilgan bir qator farmon va qarorlar qabul qilingan. Jumladan, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va xususiy mulkni har tomonlama himoya qilishga doir Prezident farmonlari iqtisodiy islohotlarning muhim qismi sifatida e tirof etiladi. ʼ Qonunchilikda xususiy mulkni majburiy olib qo yish masalalariga ham ʻ alohida e tibor qaratilgan. Xususiy mulk faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda ʼ va belgilangan tartibda olib qo yilishi mumkin. Bunda mulkdorga yetkazilgan ʻ zarar oldindan va to liq qoplanishi lozim. Bu norma mulkdor manfaatlarini himoya ʻ qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki ayrim hollarda davlat yoki mahalliy 3 Islomov Z . M ., Davlat va huquq nazariyasi . – Toshkent : TDYuU nashriyoti 4 O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023- yil tahriri , xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari ). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $hokimiyat organlarining noqonuniy qarorlari natijasida mulkdorlarning huquqlari buzilishi mumkin. Shunday vaziyatlarda sud orqali adolatni tiklash imkoniyati mavjud. Bugungi kunda O zbekistonda xususiy mulkni himoya qilish masalasi xalqaroʻ standartlarga mos ravishda takomillashtirib borilmoqda. Xalqaro huquqiy hujjatlarda ham mulk huquqi insonning asosiy huquqlaridan biri sifatida tan olinadi. Shu sababli milliy qonunchilikda ham mulkdorlarning huquqlarini himoya qilishning zamonaviy mexanizmlari joriy etilmoqda. Elektron sud tizimlari, ochiq ma lumotlar bazalari va huquqiy axborot tizimlari fuqarolarning o z huquqlarini ʼ ʻ himoya qilish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Xususiy mulk huquqining himoyasi jamiyatda qonun ustuvorligini ta minlash ʼ bilan chambarchas bog liqdir. Agar mulkdor o z mulki ishonchli himoya ʻ ʻ qilinishiga amin bo lsa, u iqtisodiy faoliyatda faol qatnashadi va mamlakat ʻ iqtisodiyotining rivojlanishiga hissa qo shadi ʻ 5 . Shu bois xususiy mulkni himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. ʻ Qonunning amaliyotda samarali qo llanilishi esa sud organlari, huquqni muhofaza ʻ qiluvchi organlar va davlat boshqaruvi organlarining mas uliyatiga ham bog liqdir. ʼ ʻ “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun O zbekistonda xususiy mulk daxlsizligini ta minlashda ʻ ʻ ʻ ʼ muhim huquqiy asos bo lib xizmat qiladi. Mazkur qonun mulkdorlarning huquq va ʻ manfaatlarini himoya qilish, iqtisodiy erkinlikni rivojlantirish hamda bozor iqtisodiyoti tamoyillarini mustahkamlashga qaratilgan. Xususiy mulkning ishonchli himoyasi mamlakat iqtisodiy taraqqiyoti va fuqarolarning farovon hayotini ta minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi ʼ 6 . O zbekiston Respublikasida inson huquq va erkinliklarini ta minlash davlat ʻ ʼ siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, fuqarolarning ʻ xususiy mulkka bo lgan huquqlarini himoya qilish bozor iqtisodiyotini ʻ rivojlantirish, tadbirkorlik faoliyatini qo llab-quvvatlash hamda fuqarolarning ʻ 5 Islomov Z . M ., Davlat va huquq nazariyasi . – Toshkent : TDYuU nashriyoti 6 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $farovonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. So nggi yillardaʻ mamlakatimizda xususiy mulk daxlsizligini ta minlashga qaratilgan keng ko lamli ʼ ʻ islohotlar amalga oshirilmoqda. Oliy Majlisning Inson huquqlari bo yicha vakili — ʻ Ombudsman tomonidan e lon qilingan “Xususiy mulkka bo lgan huquqning ʼ ʻ kafolati” nomli maqolada ham ushbu masalaga alohida e tibor qaratilgan. ʼ Xususiy mulk huquqi xalqaro huquqiy hujjatlarda ham asosiy inson huquqlaridan biri sifatida e tirof etilgan. Inson huquqlari umumjahon ʼ deklaratsiyasining 12-moddasida hech kimning uy-joy daxlsizligiga o zboshimchalik bilan aralashish mumkin emasligi belgilangan. Shuningdek, ʻ Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to g risidagi xalqaro paktning 11- ʻ ʻ moddasida har bir insonning yetarli turmush darajasiga ega bo lish huquqi tan ʻ olingan. Ushbu xalqaro normalar O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham ʻ o z aksini topgan. ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasiga muvofiq, ʻ xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir. Hech kim qonunda nazarda tutilmagan hollarda o z mulkidan mahrum etilishi mumkin ʻ emas. Konstitutsiyaning 54-moddasida esa mulkdor o z mulkiga o z xohishiga ʻ ʻ ko ra egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkinligi ʻ belgilangan. Shu bilan birga, mulkdan foydalanish boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo riqlanadigan manfaatlariga zarar yetkazmasligi kerakligi ham ʻ qayd etilgan. 7 Mamlakatimizda xususiy mulkni himoya qilishga oid ko‘plab normativ- huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun mulkdorlarning ʻ ʻ huquqlarini himoya qilishning asosiy huquqiy manbalaridan biri hisoblanadi. Ushbu qonunda mulkdorning huquqlari, davlat organlarining majburiyatlari va mulkni himoya qilish mexanizmlari aniq belgilab berilgan. Bundan tashqari, Prezidentning tadbirkorlik subyektlari huquqlarini himoya qilish, investitsiya 7 O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023- yil tahriri , xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari ). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $muhitini yaxshilash va mulk huquqini kafolatlashga oid farmonlari ham xususiy mulk daxlsizligini ta minlashda muhim rol o ynaydi.ʼ ʻ Ombudsman maqolasida fuqarolarning xususiy mulk huquqlarini buzish bilan bog liq murojaatlar tahlil qilingan. Xususan, davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer ʻ uchastkalarini olib qo yish natijasida ko‘plab fuqarolarning uy-joy va boshqa ʻ ko‘chmas mulk obyektlariga bo lgan huquqlari buzilgani qayd etilgan. Ayrim ʻ hollarda fuqarolar roziligisiz uy-joylarning buzilishi, kompensatsiya pullarining o z vaqtida to lanmasligi yoki mulk qiymatining adolatli baholanmasligi kabi ʻ ʻ holatlar uchramoqda. Masalan, Toshkent viloyatining Yangiyo l tumanidagi “Yangiyo l savdo ʻ ʻ kompleksi” hududida joylashgan savdo do konlari buzilishi munosabati bilan ʻ tadbirkorlarga kompensatsiya pullari o z vaqtida to lanmagan. Ombudsman ʻ ʻ aralashuvi natijasida ayrim fuqarolarga kompensatsiya mablag lari to lab berilgan. ʻ ʻ Bu esa Ombudsman institutining fuqarolar huquqlarini himoya qilishdagi muhim o rnini ko rsatadi ʻ ʻ Shuningdek, maqolada ayrim mahalliy hokimiyat organlari tomonidan qonun talablariga rioya qilinmayotgani ham ta kidlangan. Ayrim hududlarda ʼ fuqarolarning roziligisiz va oldindan ogohlantirmasdan turib uy-joylarni buzish holatlari kuzatilgan. Vaholanki, Prezidentning PF–5495-sonli Farmoniga ko ra, yer ʻ uchastkasini olib qo yish faqat manfaatdor shaxslar bilan ochiq muhokama ʻ o tkazilgandan va yetkaziladigan zarar to liq qoplangandan keyingina amalga ʻ ʻ oshirilishi mumkin. 8 Sud qarorlarining o z vaqtida ijro etilmasligi ham dolzarb muammolardan ʻ biridir. Ayrim hollarda sud tomonidan fuqaro foydasiga chiqarilgan qarorlar mahalliy hokimiyat organlari tomonidan uzoq muddat bajarilmay qolmoqda. Masalan, Xiva shahrida fuqaroning buzilgan uy-joyi o rniga yer maydoni ajratish ʻ haqidagi sud qarori ijro etilmagan. Bu holat “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to g risida”gi Qonun talablariga zid hisoblanadi. Mazkur ʻ ʻ 8 O zbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulkni himoya qilish va investitsiya muhitini yaxshilashga oid farmon va ʻ qarorlari. https://president.uz/oz/lists/view/ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $qonunning 82-moddasida ijro hujjatini bajarmaslik qonunda belgilangan javobgarlikka sabab bo lishi qayd etilgan.ʻ Davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qo yilgan mulk o rniga berilishi kerak ʻ ʻ bo lgan uy-joylarning o z vaqtida qurib bitkazilmasligi ham fuqarolarning ʻ ʻ huquqlariga salbiy ta sir ko rsatmoqda. Ayrim hollarda fuqarolar uzoq vaqt ʼ ʻ davomida ijarada yashashga majbur bo lib qolmoqda va ularga to lanadigan ijara ʻ ʻ pullari yetarli darajada emas. Bu esa aholining moddiy ahvoliga jiddiy zarar yetkazadi. Xususiy mulk huquqining ishonchli himoyasi mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Agar fuqarolar va tadbirkorlar o z mulki davlat tomonidan ishonchli himoya qilinishiga ishonsa, ular ʻ iqtisodiy faoliyatni kengaytirishga, investitsiya kiritishga va yangi ish o rinlari ʻ yaratishga intiladi. Shu sababli davlat tomonidan mulkdorlar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ombudsman tomonidan xususiy mulkni himoya qilish bo‘yicha bir qator takliflar ham ilgari surilgan. Jumladan, davlat ehtiyojlari uchun olib qo‘yilayotgan yer uchastkalari haqida barcha ma lumotlarni mahalliy hokimiyatlarning rasmiy ʼ saytlarida e lon qilish, kompensatsiya sifatida beriladigan uy-joylar va yer ʼ maydonlari haqida elektron baza yaratish hamda mulkdorlarga beriladigan kompensatsiya muddatlarini aniq belgilash taklif etilgan. Bu chora-tadbirlar shaffoflikni ta minlash va korrupsiyaning oldini olishga xizmat qiladi. ʼ Xususiy mulkka bo lgan huquqni himoya qilish demokratik huquqiy ʻ davlatning muhim belgilaridan biridir. O zbekistonda bu borada keng huquqiy asos ʻ yaratilgan bo lsa-da, amaliyotda ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. ʻ Fuqarolarning mulkiy huquqlarini to liq himoya qilish uchun qonunlarning amalda ʻ samarali ishlashi, sud qarorlarining o z vaqtida ijro etilishi va davlat organlarining ʻ mas uliyatini yanada oshirish zarur. Xususiy mulk daxlsizligini ta minlash ʼ ʼ jamiyatda qonun ustuvorligini mustahkamlashga, iqtisodiy rivojlanishga va fuqarolarning davlatga bo lgan ishonchini oshirishga xizmat qiladi. ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $“2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” doirasida ortga qaytmas tus olgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, samarali bozor mexanizmlariga asoslangan iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘nalishida amalga oshirilayotgan ishlar salmog‘ini alohida qayd etish adolatdan bo‘ladi. Vaholanki, yangi O‘zbekistonning xalqchil siyosati – “inson-jamiyat-davlat” zamirida shakllantirilgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, madaniy-ma’rifiy va ma’naviymafkuraviy taraqqiyot yo‘lining yorqin istiqbollarini ochib berish yangi jamiyatga mos ruhdagi huquqiy tizimni yaratishni taqozo etadi. 9 Shubhasiz, yangilanishlarning huquqiy kafolati sifatida, avvalambor, yuksak insonparvarlik g‘oyalarini o‘ziga singdirgan yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi hisoblanadi. Zero, yangi Konstitutsiya iqtisodiyotimizning manbai sifatida mulk va uning huquqiy asoslari, jamiyat va fuqarolar farovonligini ta’minlash, mamlakatimiz taraqqiyoti va iqtisodiy hayotida olib borilayotgan islohotlarni amalga oshirishdek ulug‘ maqsadga xizmat qiladi. Shu ma’noda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ”Yangilangan Konstitutsiya mamlakatimizning uzoq muddatli strategiyalari, umuman, vatanimiz va xalqimizning ertangi farovon hayoti uchun mustahkam huquqiy asos hamda ishonchli kafolat yaratishi lozimligi” xususidagi purma’no so‘zlarini eslash joiz. Iqtisodiyotning samarali amal qilishi va xalq farovonligi o‘sishiga imkoniyat yaratuvchi muhim omil bo‘lgan mulkning milliy qonunchiligimizda turli shakllariga ruxsat berilganligini e’tirof etish lozim. Buning tasdig‘ini yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasining 65-moddasida “Fuqarolar farovonligini oshirishga qaratilgan O‘zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etishi” haqidagi qoida belgilab qo‘yilganligida ko‘rish mumkin. E’tiborli jihati, davlat mulkning xilma-xil shakllari zamirida bozor munosabatlarini rivojlantirish, halol raqobat uchun shart-sharoit yaratish, iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini ta’minlash, iqtisodiy faoliyat, 9 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulkni himoya qilish va investitsiya muhitini yaxshilashga oid farmon va qarorlari. https://president.uz/oz/lists/view/ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini kafolatlash orqali fuqarolar farovonligini oshirishni maqsad qilib qo‘yganligidir. Jamiyatning iqtisodiy negizi undagi mavjud mulkchilik munosabatlariga asoslanganligi nuqtainazaridan mulk iqtisodiy ma’noga ega. Qaysiki, kishilar mehnati bilan yaratilgan yoki tabiat tomonidan insonlarga berilgan boyliklar har doim mulk bo‘lib kelgan. Mulk, birinchidan, kishining ashyoga nisbatan egalik his-tuyg‘usi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchidan, ushbu ashyo xususida kishilar o‘rtasida vujudga keladigan munosabat hamdir. O‘z navbatida, mulkiy munosabatlar qonunlar bilan tartibga solinadi va ularning ta’siri ostida mulkiy huquqiy munosabatlar sifatida namoyon bo‘ladi. Huquqiy jihatdan qaraganda, moddiy va nomoddiy ko‘rinishdagi ne’matlardan iborat bo‘lgan mulkning muayyan subyektlarga tegishliligini mustahkamlovchi va uning yuridik holatini belgilovchi huquqiy me’yorlar yig‘indisini ifoda etadi. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi 12-bobining (65-68-moddalari) qoidalari taalluqli qonun hujjatlarida belgilangan asoslar va tartibga muvofiq mol-mulkning miqdorini chegaralamaydi. Demoqchimizki, ushbu normalar halol raqobat sharoitida iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini ta’minlagan holda qonuniy tadbirkorlik va mehnat qilish natijasida orttirilgan mol-mulkning hajmi, soni, miqdori cheklanmasligini nazarda tutadi 10 . O‘zbekiston Respublikasida yuridik ma’nodagi mulkning xususiy va ommaviy shakllari mavjud bo‘lib, o‘z navbatida, xususiy mulk yakka shaxsga tegishli mulk (fuqarolar mulki) va nodavlat yuridik shaxslar mulki ko‘rinishiga bo‘linadi. Ommaviy mulk tarkibiga esa O‘zbekiston Respublikasi mulki va ma’muriy-hududiy tuzilmalar mulki (munitsipal mulk) kiradi. Mulk shakllarining bunday turkumlanishida mulk subyekti maqomi va mol-mulk rejimining uzviy birligi asosiy mezon bo‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasining 65-moddasi mulkning boshqa shakl va ko‘rinishlarda ham bo‘lishi mumkinligini e’tirof etadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining 10 Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil tahriri, xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $“O‘zbekiston Respublikasida mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonuni 5-moddasida mulkning an’anaviy ikki shaklidan tashqari jamoa mulki, aralash mulk, boshqa davlatlar hamda xalqaro tashkilotlar yuridik va jismoniy shaxslarining mulki kabi ko‘rinishlarda bo‘lishi ham ko‘zda tutilgan. Har qanday hollarda ham davlat mulkning xilma-xil shakllarini rivojlantirish uchun ularning qonuniy tengligini ta’minlaydi va himoyasini kafolatlaydi. Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar asosini tashkil etuvchi mulk shakllari qatorida xususiy mulk qonun hujjatlariga muvofiq tarzda qo‘lga kiritilgan har qanday narsalar bo‘lishi mumkin. Aniqroq aytganda, xususiy mulk huquqining konstitutsiyaviy mazmun-mohiyati shaxsning qonunga muvofiq miqdori va qiymati cheklanmagan tarzda qo‘lga kiritgan mulkka erkin, halol va qonunga zid bo‘lmagan holda egalik qilish, undan foydalanish hamda uni tasarruf etish huquqlaridan iborat. Fuqarolar, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlari, kooperativlar, jamoat birlashmalari, jamoat fondlari va davlatga qarashli bo‘lmagan boshqa yuridik shaxslar xususiy mulk huquqining subyektlari hisoblanadi. Qonun bilan man etilgan ayrim ashyolardan tashqari har qanday mol-mulk xususiy mulk bo‘lishi mumkin. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, ommaviy mulk respublika va ma’muriy-hududiy tuzilmalar mulkidan (munitsipal mulk) iborat bo‘lib, respublika mulkiga – yer, yer osti boyliklari, suv, havo bo‘shlig‘i, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy boyliklar, davlat hokimiyati va boshqaruvi respublika organlarining mol-mulki, davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan madaniy va tarixiy boyliklar, respublika budjetining mablag‘lari, oltin zaxirasi, davlatning valuta fondi va boshqa fondlari kiradi. Shuningdek, korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar, o‘quv, ilmiy, ilmiy- tadqiqot muassasalari va tashkilotlari, intellektual faoliyat natijalari, basharti bular budjet yoki davlatning o‘zga mablag‘lari hisobidan yaratilgan yoki sotib olingan bo‘lsa va boshqa ayrim mol-mulklar ham respublika mulki bo‘lishi mumkin. Respublika mulki – respublika budjetiga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobidan, shuningdek, qonunlarda nazarda tutilgan asoslarga PAGE \* MERGEFORMAT44$ $ko‘ra boshqa tushumlar hisobidan tashkil etilib, qonun hujjatlarida belgilab qo‘yilgan tartib va shartlar asosida xususiy mulk qilib berilishi mumkin. Respublika mulki bo‘lgan mol-mulkni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Hukumati yoki ular maxsus vakil qilgan organlar, agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, tasarruf qilish huquqiga egadirlar. Munitsipal mulk esa – davlat hokimiyati mahalliy organlarining mol-mulki, mahalliy budjet mablag‘lari, munitsipal uy-joy fondi va kommunal xo‘jalik, korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar, xalq ta’limi, madaniyat, sog‘liqni saqlash muassasalari, shuningdek, boshqa molmulklardan iborat bo‘ladi. Ushbu mulk turi mahalliy budjetga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobidan, shuningdek, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga muvofiq, boshqa tushumlar hisobidan tashkil etiladi. Munitsipal mulk bo‘lgan mol-mulkni, agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, davlat hokimiyati mahalliy organlari yoki ular vakil qilgan organlar tasarruf etadilar. O‘z navbatida, munitsipal mulk obyektlari ham xususiy mulk qilib berilishi mumkin. Davlat jamiyatimizning iqtisodiy negizini tashkil etishda mulk shakllarining erkin sharoitini va mulkdorlar huquqlarini ta’minlash maqsadida iqtisodiy munosabatlarning o‘ziga xos jihatlarini belgilab beradi. Bu jihatlar: birinchidan, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligi; ikkinchidan, iste’molchilar huquqlari ustuvorligi; uchinchidan, halol raqobat muhiti yaratilganligi; to‘rtinchidan, barcha mulk shakllarining teng huquqliligi; beshinchidan, mulk shakllarining huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilganligida o‘z ifodasini topadi. Ayni vaqtda, davlat yangi Konstitutsiya, qonunlar va ularning ijrosini ta’minlovchi mexanizmlar yordamida xilma-xil shakldagi mulk egalari va tadbirkorlik subyektlarining o‘z faoliyatlarini amalga oshirishlarida, avvalambor, iste’molchilar huquqlari ustunligi, ularning talab va takliflari iqtisodiy faoliyatni PAGE \* MERGEFORMAT44$ $harakatga keltiruvchi, tartibga solib turuvchi jarayon ekanligini hisobga olib shartsharoitlar yaratadi. O‘zbekiston Respublikasi “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunining 23-moddasida konstitutsiyaviy qoida asosida iste’molchilar huquqlarining davlat tomonidan himoya qilinishini ta’minlash mexanizmlari belgilangan. Unga ko‘ra davlat Konstitutsiya va qonun hujjatlari orqali iste’molchilarning tovar sotib olish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish va ulardan foydalanish chog‘idagi huquqlari hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari himoyasini kafolatlaydi va amalga oshiradi. Iste’molchilar huquqlarining ustunligi ularning ishlab chiqaruvchi, xizmat ko‘rsatuvchi, sotuvchidan farqli ravishda foyda olish maqsadini ko‘zlamasligi, asosan, shaxsiy iste’mol yoki boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun tovarlar sotib olishi, ish va xizmatga buyurtma berishida hamda ularning sifat va xavfsizligi kafolatlanganligini, shuningdek, qonun hujjatlarida belgilangan boshqa talablarini qo‘yishda aks etadi. 11 Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasida xususiy mulkning barcha mulk shakllari qatorida teng huquqliligi va huquqiy jihatdan himoya etilganligi uning 65-moddasi 3-qismida “Xususiy mulk daxlsizdir. 12 Mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda mulkidan mahrum etilishi mumkin”, deb belgilab qo‘yilgan. Endilikda, ijtimoiy-iqtisodiy hayotimizda sodir bo‘layotgan yangilanishlar talqinida xususiy mulk nafaqat O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari va yuridik shaxslari, balki boshqa davlatlarning fuqarolari, yuridik shaxslari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning ham boyligi hamda moddiy mustaqilligi, shuningdek ma’naviy erkinligi manbai sifatida baholandi va e’tirof etildi. 13 Yangi Konstitutsiyada, birinchidan, iqtisodiyot tarmoqlari va hududlari uyg‘unligida iqtisodiy resurslarning adolatli taqsimoti hamda investitsiyaviy va ishbilarmonlik muhiti yaratilganligi, ikkinchidan, tovarlar, xizmatlar, mehnat 11 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulkni himoya qilish va investitsiya muhitini yaxshilashga oid farmon va qarorlari. https://president.uz/oz/lists/view/ 12 Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil tahriri, xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari). https://lex.uz/docs/-6445145 13 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https://lex.uz/docs/- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $resurslari va moliyaviy mablag‘larning erkin harakatlanishi ta’minlanganligi, uchinchidan, tadbirkorlikda halol raqobat kafolatlanganligi va monopol faoliyatga yo‘l qo‘yilmasligi kabi tamoyillari asosida xususiy mulk daxlsizligi va himoyasining mustahkam huquqiy tizimi yaratildi. Xususiy mulkka nisbatan belgilangan “daxlsizlik va davlat himoyasida bo‘lishlik” xususiy mulk huquqini himoya qilish choralari orasida o‘ziga xos o‘ringa ega. Birinchi navbatda, “daxlsizlik” deganda, shaxsning o‘ziga yoki muayyan huquqlariga nisbatan qonunga zid bo‘lgan xatti-harakatlar bilan u yoki bu darajada ta’sir o‘tkazishni taqiqlovchi qonuniy choralar majmui nazarda tutiladi. Ikkinchidan, “daxlsizlik” – huquq subyektiga tegishli va uning vakolatlari ostida hamda xo‘jalik hukmronligidagi obyektning har qanday huquqbuzarliklardan holi bo‘lishini qonun bilan ta’minlanganligini ham anglatadi. Konstitutsiyaning 65-moddasida belgilangan xususiy mulkning daxlsizligi ham, mulkdorga tegishli bo‘lgan mol-mulkka nisbatan huquqlarning har qanday buzilishi va u bilan bog‘liq manfaatlarga har qanday putur yetkazilishining taqiqlanishini hamda xususiy mulk huquqi u kimga tegishli bo‘lishidan qat’i nazar faqatgina qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollardagi bekor qilinishi mumkinligi qoidasi ham xususiy mulk daxlsizligining mazmunini ifodalaydi. Yangi Konstitutsiyaning mazkur normasini hayotga bevosita joriy etishning moddiy va protsessual mexanizmlari sifatida O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik, fuqarolik protsessual va iqtisodiy protsessual kodekslari tegishli qoidalari, mulk va mulkchilikka oid bir qator qonun hujjatlari, jumladan O‘zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi va boshqaruv tizimini takomillashtirish, ortiqcha byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish maqsadida 2021 yil 14 iyulda qabul qilingan O‘RQ-701 sonli “Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib- tamoyillari to‘g‘risida”gi qonunlari, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 24 avgustdagi PF-198-son “Mulk huquqining daxlsizligini ishonchli himoya qilish, mulkiy munosabatlarga asossiz aralashuvga yo‘l PAGE \* MERGEFORMAT44$ $qo‘yilmaslik, xususiy mulkning kapitallashuv darajasini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. 14 Barcha mulk shakllarining teng huquqliligi hamda mulk daxlsizligi tamoyili oliy yuridik kuchga ega bo‘lib, yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasining 65-moddasi 2 va 3-qismlarida bu boradagi normalar mustahkamlab qo‘yilgan. Darhaqiqat, mazkur normalar asosiy maqsadi – mulk shakllarining tengligi, mulk daxlsizligini ta’minlashdir. Garchi, yangi Konstitutsiyaning ayrim normalari maqsadi to‘g‘ridan-to‘g‘ri mulk huquqini himoya qilishga yoki mulk daxlsizligini ta’minlashga qaratilmagan bo‘lsa-da, ularning amalga oshirilishi natijasida shaxsning mulk huquqlari to‘la-to‘kis ta’minlanadi. Buning yaqqol misoli sifatida yangi Konstitutsiya 20-moddasining 2-3- qismlarini (“inson huquqlari va erkinliklarining amal qilishi”, “boshqa shaxslar huquq va erkinliklariga putur yetkazmaslikning shartligi”), 41-moddasi 1-qismini (“har bir shaxs mulkdor bo‘lish huquqiga egaligi”) va 47-moddasi 1-qismini (“har kim uy joyli bo‘lish huquqiga egaligi”) keltirib o‘tish o‘rinli. Zero, har uchta holatda ham mulk daxlsizligi elementlari ifoda etilgan. Demak, aytish mumkinki, yangi Konstitutsiyaning 65-68-moddalarigina emas, balki 20, 41, 47-moddalari normalarida ham mulk daxlsizligining mazmun-mohiyati aks ettirilgan. 15 Mulkning daxlsizligi mulkdorga qarshi turgan barcha subyektlarning mulk huquqini buzishdan o‘zlarini tiyishlari va saqlashlaridan iborat bo‘lib, mulk davlat himoyasidadir. Mulkdor o‘zining mulk huquqi kim tomonidan bo‘lmasin, har qanday buzilishini bartaraf etishni, shuningdek buzilgan huquqlarini tiklashni talab qilish huquqiga ega. Mulk daxlsizligiga oid konstitutsiyaviy normalar joriy qonunchiligimizda, jumladan, fuqaroviy-huquqiy, ma’muriy-huquqiy, jinoiy- huquqiy normalarda o‘z aksini topgan bo‘lib, ushbu tamoyilning ijrosida amaliy ahamiyatga ega. Mulkdor mulkidan faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina, ya’ni mulkdorning ixtiyoriy suratda majburiyatni bajarishi, mulkdorning mol-mulk taqdirini hal qiladigan bir tomonlama qaror qabul qilishi, 14 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulkni himoya qilish va investitsiya muhitini yaxshilashga oid farmon va qarorlari. https://president.uz/oz/lists/view/ 15 Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil tahriri, xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari). https :// lex . uz / docs /-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $sud qarori yoki davlat hokimiyati organi qarori asosida mol-mulkni olib qo‘yish (sotib olish) yo‘li bilan (masalan, musodara, rekvizitsiya), shuningdek mulk huquqini bekor qiluvchi qonun hujjatlariga asosan (masalan, natsionalizatsiya) mahrum etilishi mumkin. Muxtasar qilib aytganda, yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi va u asosida qabul qilingan qonunlar yangi O‘zbekiston taraqqiyot yo‘lining iqtisodiy negizlarini belgilab beradi, davlat ijtimoiy-iqtisodiy hayotining asosini tashkil qiluvchi xilma-xil mulk shakllari, jumladan xususiy mulk daxlsizligini kafolatlaydi. PAGE \* MERGEFORMAT44$ $1.2 Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklarning huquqiy tavsifi va ularning ijtimoiy xavfliligi. Xususiy mulk huquqi har qanday demokratik va huquqiy davlatning asosiy iqtisodiy tayanchlaridan biri hisoblanadi. O zbekiston Respublikasida ham xususiyʻ mulk daxlsizligi Konstitutsiya va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan kafolatlangan. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish, tadbirkorlik faoliyatini qo llab-quvvatlash va investitsion muhitni yaxshilashda xususiy mulk ʻ huquqining himoyasi muhim o rin tutadi. Shu sababli xususiy mulk huquqini ʻ buzishga oid har qanday huquqbuzarliklar davlat va jamiyat manfaatlariga zid bo lgan ijtimoiy xavfli qilmish sifatida baholanadi. ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasiga ko ra, xususiy ʻ ʻ mulk daxlsizdir va davlat himoyasidadir. Hech kim sud qarorisiz o z mol-mulkidan ʻ mahrum etilishi mumkin emas. Mazkur norma mulk huquqining eng muhim konstitutsiyaviy kafolatlaridan biri hisoblanadi. Bundan tashqari, Konstitutsiyaning 66-moddasida mulkdor o z mol-mulkiga o z xohishiga ko ra egalik qilishi, undan ʻ ʻ ʻ foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkinligi belgilangan. Ushbu huquqlarni cheklash faqat qonun asosida va jamoat manfaatlarini ko zlab amalga oshirilishi ʻ mumkin. 16 Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklar turli shakllarda namoyon bo ladi. Bular jumlasiga mulkni noqonuniy egallash, talon-toroj qilish, ʻ firibgarlik, o zboshimchalik bilan yer uchastkasini olib qo yish, mulkdorning ʻ ʻ foydalanish huquqini cheklash, noqonuniy buzish ishlari, mulkni qasddan nobud qilish yoki shikastlantirish kabi harakatlar kiradi. Bunday huquqbuzarliklar nafaqat fuqarolarning mulkiy manfaatlariga zarar yetkazadi, balki iqtisodiy barqarorlikka ham salbiy ta sir ko rsatadi. ʼ ʻ O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 164-moddasiga muvofiq, ʻ mulk huquqi shaxsning o ziga tegishli mol-mulkka o z xohishiga ko ra egalik ʻ ʻ ʻ qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir. Ushbu huquq boshqa 16 O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023- yil tahriri , xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari ). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $shaxslarning noqonuniy aralashuvidan himoya qilinadi. Fuqarolik kodeksining 166-moddasida esa mulk daxlsizligi prinsipi mustahkamlangan bo lib, hech kimʻ qonunga xilof ravishda mulk huquqidan mahrum etilishi mumkin emasligi belgilangan 17 . Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklar uchun ma muriy, ʼ fuqaroviy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Agar huquqbuzarlik jamiyat uchun katta xavf tug dirmasa, ma muriy yoki fuqaroviy javobgarlik qo llaniladi. Ammo ʻ ʼ ʻ mulk huquqiga tajovuz og ir oqibatlarga olib kelgan hollarda jinoyat tarkibi yuzaga ʻ keladi. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida mulkka qarshi jinoyatlarga ʻ alohida bob ajratilgan bo lib, unda o g rilik, talonchilik, bosqinchilik, firibgarlik, ʻ ʻ ʻ tovlamachilik va boshqa jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu moddaga ko ra, aldash yoki ishonchni suiiste mol qilish yo li ʻ ʼ ʻ bilan o zganing mulkini yoki mulkka bo lgan huquqini qo lga kiritish firibgarlik ʻ ʻ ʻ deb topiladi. Bugungi kunda firibgarlik jinoyati turli shakllarda sodir etilmoqda. Xususan, uy-joy savdosi, kredit mablag lari, elektron to lov tizimlari orqali amalga ʻ ʻ oshirilayotgan noqonuniy harakatlar mulkdorlarning huquqlariga jiddiy zarar yetkazmoqda. 18 Jinoyat kodeksining 169-moddasida o g rilik, ya ni o zganing mol-mulkini ʻ ʻ ʼ ʻ yashirin ravishda talon-toroj qilish uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu jinoyat mulkdorning mulkiy manfaatlariga bevosita zarar yetkazadi. O g rilikning ijtimoiy ʻ ʻ xavfliligi shundaki, u fuqarolarning mulk daxlsizligiga bo lgan ishonchini ʻ pasaytiradi va jamiyatda jinoyatchilik darajasining ortishiga sabab bo ladi. ʻ Jinoyat kodeksining 173-moddasida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Bunday harakatlar ko pincha ʻ qasddan o t qo yish, buzish yoki boshqa usullar orqali amalga oshiriladi. Ushbu ʻ ʻ jinoyatning xavflilik darajasi shundaki, u nafaqat bir shaxsning mulkiga, balki 17 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 18 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https://lex.uz/docs/-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $jamoat xavfsizligiga ham tahdid tug diradi. Ayrim hollarda bunday qilmishlarʻ insonlarning hayoti va sog lig iga ham xavf soladi. ʻ ʻ Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq muammolardan biri noqonuniy ʻ buzish ishlari hisoblanadi. So nggi yillarda ayrim hududlarda fuqarolarning uy- ʻ joylari yoki tadbirkorlik obyektlarini sud qarorisiz buzish holatlari kuzatilgan. Bu esa Konstitutsiya va “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun talablariga zid hisoblanadi. Mazkur qonunning 7- ʻ ʻ moddasiga ko ra, xususiy mulk daxlsizdir va davlat tomonidan himoya qilinadi. ʻ Mulkdorning huquqlari faqat qonunda belgilangan hollarda va tartibda cheklanishi mumkin. O zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar ʻ huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonunida mulkdorlarning huquqlarini ʻ ʻ himoya qilishning asosiy usullari ham belgilangan. Jumladan, mulk huquqini tan olish, buzilgan huquqni tiklash, zararlarni qoplash va ma naviy zararni undirish ʼ kabi vositalar mavjud. Fuqarolar o z buzilgan huquqlarini sud orqali himoya qilish ʻ imkoniyatiga ega. Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklarning ijtimoiy xavfliligi bir necha jihatlarda namoyon bo ladi. Birinchidan, bunday huquqbuzarliklar ʻ fuqarolarning davlatga va qonun ustuvorligiga bo lgan ishonchini susaytiradi. ʻ Ikkinchidan, tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga salbiy ta sir ko rsatadi. Agar ʼ ʻ mulkdor o z mulkining himoyalanganligiga ishonmasa, u investitsiya kiritish yoki ʻ biznes faoliyatini kengaytirishga qiziqmaydi. Uchinchidan, mulkka qarshi jinoyatlar iqtisodiy barqarorlikka putur yetkazadi va yashirin iqtisodiyotning rivojlanishiga sabab bo ladi. ʻ Shuningdek, bunday huquqbuzarliklar jamiyatda ijtimoiy tengsizlik va norozilik kayfiyatining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, noqonuniy buzish ishlari yoki kompensatsiya to lovlarining o z vaqtida amalga oshirilmasligi ʻ ʻ fuqarolar orasida davlat organlariga nisbatan salbiy munosabatni shakllantiradi. Shu sababli davlat organlari tomonidan mulkdorlarning huquqlarini himoya qilish masalasiga jiddiy e tibor qaratilishi zarur. ʼ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Xususiy mulk huquqini himoya qilishda sud organlari muhim o rin tutadi.ʻ O zbekiston Respublikasining “Sudlar to g risida”gi Qonuniga ko ra, sudlar ʻ ʻ ʻ ʻ fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash va adolatni qaror toptirish vazifasini bajaradi. Fuqarolar mulk huquqi buzilgan hollarda iqtisodiy sudlarga yoki fuqarolik ishlari bo yicha sudlarga murojaat qilishlari mumkin. Sud tomonidan ʻ chiqarilgan qarorlar barcha davlat organlari va mansabdor shaxslar uchun majburiy hisoblanadi 19 . Bugungi kunda O zbekistonda xususiy mulk huquqini himoya qilish tizimini ʻ yanada takomillashtirish bo yicha keng ko lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. ʻ ʻ Elektron sud tizimlarining joriy etilishi, tadbirkorlik subyektlarini qo llab- ʻ quvvatlash choralari va mulkdorlar huquqlarining kafolatlarini kuchaytirishga oid Prezident farmonlari bu boradagi muhim qadamlar hisoblanadi. Ayniqsa, noqonuniy buzish ishlariga chek qo yish va kompensatsiya to lovlarini adolatli ʻ ʻ amalga oshirish masalalariga alohida e tibor qaratilmoqda. ʼ Xususiy mulk huquqini buzishga oid huquqbuzarliklar jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkazuvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar hisoblanadi. O zbekiston ʻ Respublikasida xususiy mulk daxlsizligi Konstitutsiya va boshqa qonun hujjatlari bilan himoya qilinadi. Mulk huquqini buzgan shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. Xususiy mulkning ishonchli himoyasi esa iqtisodiy taraqqiyot, tadbirkorlik faoliyati va fuqarolarning farovon hayotini ta minlashning ʼ muhim sharti hisoblanadi. II BOB. XUSUSIY MULK HUQUQINI BUZISH JINOYATINING TARKIBIY ELEMENTLARI VA JAVOBGARLIK MASALALARI. 19 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $2.1 Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomoni O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqi demokratik huquqiy davlatʻ va bozor iqtisodiyotining asosiy ustunlaridan biri hisoblanadi. Xususiy mulkning daxlsizligi Konstitutsiya va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan kafolatlangan bo lib, uni buzishga qaratilgan har qanday noqonuniy harakatlar qonunchilik ʻ asosida javobgarlikka sabab bo ladi. Mulk huquqining himoyasi fuqarolarning ʻ iqtisodiy erkinligini ta minlash, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va jamiyatda ʼ ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim o rin tutadi. Shu sababli xususiy mulk ʻ huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar jinoyat huquqida alohida o rin egallaydi. ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasiga ko ra, xususiy ʻ ʻ mulk daxlsiz va davlat himoyasidadir. Hech kim qonunda nazarda tutilmagan hollarda o z mulkidan mahrum etilishi mumkin emas. Konstitutsiyaning 66- ʻ moddasida esa mulkdor o z mol-mulkiga o z xohishiga ko ra egalik qilishi, undan ʻ ʻ ʻ foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkinligi belgilangan. Mazkur konstitutsiyaviy normalar xususiy mulk huquqining asosiy huquqiy kafolatlarini tashkil etadi. 20 Xususiy mulk huquqini buzish jinoyati deganda boshqa shaxsning mulkiy huquqlariga tajovuz qilish, mulkni noqonuniy egallash, undan foydalanishga to sqinlik qilish yoki mulkka zarar yetkazishga qaratilgan ijtimoiy xavfli qilmish ʻ tushuniladi. Bunday jinoyatlar jamiyatning iqtisodiy asoslariga salbiy ta sir ʼ ko rsatadi, fuqarolarning mulk daxlsizligiga bo lgan ishonchini pasaytiradi hamda ʻ ʻ tadbirkorlik faoliyatining erkin rivojlanishiga to sqinlik qiladi. ʻ Jinoyat huquqida har qanday jinoyatning tarkibi to rtta asosiy elementdan ʻ iborat bo ladi. Bular obyekt, obyektiv tomon, subyekt va subyektiv tomondan ʻ tashkil topadi. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatini to g ri kvalifikatsiya qilish ʻ ʻ uchun aynan ushbu elementlarni to liq aniqlash muhim ahamiyatga ega. ʻ 20 O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023- yil tahriri , xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari ). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Mazkur jinoyatning obyekti mulkiy munosabatlar hisoblanadi. Ya ni jinoyatʼ sodir etilishi natijasida mulkdorning qonun bilan qo riqlanadigan mulkiy huquqlari ʻ buziladi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 164-moddasiga ko ra, ʻ ʻ mulk huquqi shaxsning o ziga tegishli mol-mulkka o z xohishiga ko ra egalik ʻ ʻ ʻ qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir. Jinoyat sodir etilganda aynan mana shu huquqlarga tajovuz qilinadi 21 . Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining obyektiv tomoni noqonuniy harakat yoki harakatsizlik orqali namoyon bo ladi. Bunga o g rilik, firibgarlik, ʻ ʻ ʻ talonchilik, bosqinchilik, tovlamachilik, mulkni qasddan nobud qilish yoki shikastlantirish kabi qilmishlar kiradi. Masalan, Jinoyat kodeksining 169- moddasida o g rilik, ya ni o zganing mol-mulkini yashirin ravishda talon-toroj ʻ ʻ ʼ ʻ qilish uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu jinoyatning obyektiv tomoni yashirin ravishda mulkni egallab olish harakatida ifodalanadi. Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Ushbu moddaga ko ra, aldash yoki ishonchni suiiste mol qilish yo li bilan ʻ ʼ ʻ o zganing mulkini yoki mulkka bo lgan huquqini qo lga kiritish firibgarlik deb ʻ ʻ ʻ topiladi. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni yolg on ma lumot berish yoki ʻ ʼ ishonchni suiiste mol qilish orqali mulkni egallashda namoyon bo ladi. ʼ ʻ Jinoyat kodeksining 173-moddasida o zganing mulkini qasddan nobud qilish ʻ yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik belgilangan. Bunday harakatlar ko pincha o t qo yish, buzish yoki boshqa usullar orqali amalga oshiriladi. Ushbu ʻ ʻ ʻ jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shundaki, u nafaqat mulkdorning manfaatlariga, balki jamoat xavfsizligiga ham zarar yetkazadi. 22 Mazkur jinoyatning subyekti jinoiy javobgarlik yoshiga yetgan va aqli raso jismoniy shaxs hisoblanadi. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17- ʻ moddasiga ko ra, jinoyat sodir etgunga qadar o n olti yoshga to lgan shaxslar ʻ ʻ ʻ jinoiy javobgarlikka tortiladi. Ayrim mulkka qarshi jinoyatlar uchun esa o n to rt ʻ ʻ 21 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 22 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https://lex.uz/docs/-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $yoshdan javobgarlik belgilangan. Bu norma yoshlar o rtasida mulkka qarshiʻ jinoyatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Subyektiv tomon esa shaxsning sodir etilgan jinoyatga bo lgan ruhiy ʻ munosabatini anglatadi. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlari, odatda, qasddan sodir etiladi. Jinoyatchi o z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini anglaydi, uning ʻ oqibatlarini oldindan biladi va shu oqibatlarning yuz berishini istaydi. Masalan, o g rilik yoki firibgarlik jinoyatlarida shaxs mulkni noqonuniy ravishda egallab ʻ ʻ olish maqsadini ko zlaydi. ʻ Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar iqtisodiy ʻ munosabatlarga salbiy ta sir ko rsatadi. Agar mulkdor o z mulkining ʼ ʻ ʻ himoyalanganligiga ishonmasa, u investitsiya kiritish yoki biznes faoliyatini kengaytirishga intilmaydi. Natijada iqtisodiy rivojlanish sekinlashadi va fuqarolarning davlatga bo lgan ishonchi kamayadi. Shu sababli mulkka qarshi ʻ jinoyatlar jamiyat uchun ijtimoiy xavfli hisoblanadi. O zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar ʻ huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonuni mulkdorlarning huquqlarini ʻ ʻ himoya qilishning asosiy huquqiy mexanizmlarini belgilab beradi. Mazkur qonunning 7-moddasiga ko ra, xususiy mulk daxlsizdir va davlat tomonidan ʻ himoya qilinadi. Hech kim qonunga xilof ravishda o z mulkidan mahrum etilishi ʻ mumkin emas. Mazkur qonunning 11-moddasida mulkdorlarning huquqlarini himoya qilish usullari ko rsatilgan. Jumladan, mulk huquqini tan olish, buzilgan huquqni tiklash, ʻ zararlarni undirish va ma naviy zarar uchun kompensatsiya to lash kabi choralar ʼ ʻ nazarda tutilgan. Ushbu normalar fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklashda muhim ahamiyatga ega. So nggi yillarda ayrim hududlarda noqonuniy buzish ishlari bilan bog liq ʻ ʻ holatlar kuzatilgan. Ayrim hollarda fuqarolarning uy-joylari yoki tadbirkorlik obyektlari sud qarorisiz buzilgan. Bu esa Konstitutsiya va amaldagi qonunchilik talablariga zid hisoblanadi. Prezidentning xususiy mulkni himoya qilishga PAGE \* MERGEFORMAT44$ $qaratilgan farmon va qarorlarida bunday noqonuniy harakatlarga yo l qo ymaslikʻ ʻ qat iy belgilangan. ʼ Xususiy mulk huquqini buzganlik uchun javobgarlik turli shakllarda namoyon bo ladi. Agar qilmish jamiyat uchun katta xavf tug dirmasa, ma muriy yoki ʻ ʻ ʼ fuqaroviy javobgarlik qo llanilishi mumkin. Ammo jinoyat tarkibi mavjud bo lgan ʻ ʻ hollarda shaxs Jinoyat kodeksi asosida javobgarlikka tortiladi. Jazolar orasida jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish kabi choralar mavjud 23 . Sud organlari xususiy mulk huquqini himoya qilishda muhim o rin tutadi. ʻ Fuqarolar o z buzilgan huquqlarini sud orqali himoya qilishlari mumkin. ʻ O zbekiston Respublikasining “Sudlar to g risida”gi Qonuniga ko ra, sudlar ʻ ʻ ʻ ʻ fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, adolatni ta minlash va qonun ʼ ustuvorligini qaror toptirish vazifasini bajaradi. Mulk huquqini buzishga oid jinoyatlarning oldini olishda huquqiy targ ibot va ʻ profilaktika ishlari katta ahamiyatga ega. Aholining huquqiy savodxonligini oshirish, yoshlarni qonunga hurmat ruhida tarbiyalash va tadbirkorlarning huquqiy bilimlarini mustahkamlash orqali mulkka qarshi jinoyatlarning kamayishiga erishish mumkin. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida mulkka qarshi jinoyatlarning yangi shakllari ham paydo bo lmoqda. Xususan, elektron to lov ʻ ʻ tizimlari orqali firibgarlik, bank kartalaridan noqonuniy foydalanish va kiberjinoyatlar mulkiy huquqlarga jiddiy zarar yetkazmoqda. Shu sababli qonunchilikni zamonaviy tahdidlarga mos ravishda takomillashtirish zarurati ortib bormoqda. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyati jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkazuvchi ijtimoiy xavfli qilmish hisoblanadi. Ushbu jinoyatning tarkibiy elementlarini to g ri aniqlash jinoyatni malakalash va adolatli jazo tayinlashda ʻ ʻ muhim ahamiyat kasb etadi. O zbekiston Respublikasida xususiy mulk daxlsizligi ʻ Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi hamda boshqa normativ-huquqiy 23 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https://lex.uz/docs/- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $hujjatlar bilan himoya qilinadi. Xususiy mulkning ishonchli himoyasi iqtisodiy barqarorlikni ta minlash, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va fuqarolarningʼ farovon hayotini yaxshilashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqi jamiyatning iqtisodiy ʻ asoslaridan biri sifatida e tirof etiladi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlatda ʼ mulk huquqining himoyasi iqtisodiy barqarorlikni ta minlash, tadbirkorlik ʼ faoliyatini rivojlantirish va fuqarolarning moddiy manfaatlarini kafolatlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli xususiy mulk huquqini buzishga qaratilgan har qanday noqonuniy harakatlar qonunchilik bilan taqiqlanadi hamda tegishli javobgarlikka sabab bo ladi. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, ʻ ʻ Fuqarolik kodeksi va Jinoyat kodeksida mulk huquqining daxlsizligi mustahkamlangan bo lib, unga tajovuz qilgan shaxslarga nisbatan qat iy choralar ʻ ʼ nazarda tutilgan. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasida xususiy mulk ʻ daxlsiz va davlat himoyasida ekanligi belgilangan. Ushbu moddaga ko ra, hech ʻ kim qonunda nazarda tutilmagan hollarda o z mulkidan mahrum etilishi mumkin ʻ emas. Konstitutsiyaning 66-moddasida esa mulkdor o z mol-mulkiga egalik qilish, ʻ undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqiga ega ekanligi qayd etilgan. Ushbu konstitutsiyaviy normalar xususiy mulk huquqining huquqiy asoslarini tashkil etadi. Jinoyat huquqi nazariyasida har qanday jinoyat tarkibi to rtta asosiy ʻ elementdan iborat bo ladi. Bular jinoyatning obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va ʻ subyektiv tomonidir. Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlarni ʻ to g ri kvalifikatsiya qilish uchun ushbu elementlarni to liq va aniq tahlil qilish ʻ ʻ ʻ zarur. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining obyekti mulkiy munosabatlar hisoblanadi. Ya ni jinoyat sodir etilishi natijasida mulkdorning qonun bilan ʼ qo riqlanadigan mulkiy huquqlari buziladi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik ʻ ʻ kodeksining 164-moddasida mulk huquqi shaxsning o ziga tegishli mol-mulkka ʻ o z xohishiga ko ra egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi ʻ ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $ekanligi belgilangan. Mazkur huquq jinoyat sodir etilishi natijasida buzilganda mulkdorning iqtisodiy manfaatlariga zarar yetkaziladi 24 . Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining bevosita obyekti boshqa shaxsning mol-mulki va unga bo lgan huquqlari hisoblanadi. Mulkka qarshiʻ jinoyatlar sodir etilganda fuqarolarning yoki yuridik shaxslarning mulkiy manfaatlariga zarar yetkaziladi. Ayrim hollarda qo shimcha obyekt sifatida ʻ shaxsning hayoti, sog lig i yoki jamoat xavfsizligi ham namoyon bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Masalan, bosqinchilik jinoyatida mulkka tajovuz bilan birga inson hayoti va sog lig iga xavf tug diriladi. ʻ ʻ ʻ Jinoyatning obyektiv tomoni jinoyat sodir etilishining tashqi ko rinishini ʻ ifodalaydi. U noqonuniy harakat yoki harakatsizlik, oqibat, sababiy bog lanish va ʻ jinoyat sodir etish usuli kabi belgilar orqali tavsiflanadi. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarida obyektiv tomon turli shakllarda namoyon bo ladi. Jumladan, ʻ o g rilik, firibgarlik, talonchilik, bosqinchilik, tovlamachilik, mulkni qasddan ʻ ʻ nobud qilish yoki unga zarar yetkazish kabi qilmishlar bunga misol bo la oladi. ʻ O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 169-moddasida o g rilik, ya ni ʻ ʻ ʻ ʼ o zganing mol-mulkini yashirin ravishda talon-toroj qilish uchun javobgarlik ʻ nazarda tutilgan. Ushbu jinoyatning obyektiv tomoni yashirin ravishda mulkni noqonuniy egallash harakatida ifodalanadi. Jinoyatchi o z harakatlarini boshqa ʻ shaxslar sezmaydigan tarzda amalga oshirishga harakat qiladi. Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu moddaga ko ra, aldash yoki ishonchni suiiste mol qilish yo li ʻ ʼ ʻ bilan o zganing mol-mulkini yoki mulkka bo lgan huquqini qo lga kiritish ʻ ʻ ʻ firibgarlik deb topiladi. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni yolg on ma lumot ʻ ʼ berish, hujjatlarni qalbakilashtirish yoki ishonchni suiiste mol qilish orqali mulkni ʼ egallashda namoyon bo ladi ʻ 25 . 24 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https://lex.uz/docs/- 180552 25 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https :// lex . uz / docs /-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $Jinoyat kodeksining 166-moddasida talonchilik uchun javobgarlik belgilangan. Talonchilik deganda o zganing mol-mulkini ochiqdan-ochiq talon-ʻ toroj qilish tushuniladi. Ushbu jinoyatning obyektiv tomoni ochiq ravishda mulkni egallab olish harakatida ifodalanadi. Jinoyatchi o z harakatlarini yashirmaydi va ʻ jabrlanuvchi yoki boshqa shaxslar ko z o ngida sodir etadi. ʻ ʻ Bosqinchilik jinoyati Jinoyat kodeksining 164-moddasida nazarda tutilgan bo lib, o zganing mol-mulkini talon-toroj qilish maqsadida hujum qilish va bunda ʻ ʻ hayot yoki sog liq uchun xavfli zo rlik ishlatish bilan tavsiflanadi. Ushbu ʻ ʻ jinoyatning obyektiv tomoni nafaqat mulkka tajovuz qilishda, balki inson hayoti va sog lig iga xavf tug diruvchi harakatlarda ham namoyon bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Jinoyat kodeksining 173-moddasida o zganing mulkini qasddan nobud qilish ʻ yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Bunday jinoyatlar ko pincha o t qo yish, buzish yoki boshqa usullar orqali sodir etiladi. Ushbu ʻ ʻ ʻ qilmishlar mulkdorga katta moddiy zarar yetkazishi bilan birga, jamoat xavfsizligiga ham salbiy ta sir ko rsatadi. ʼ ʻ 26 Jinoyatning subyekti jinoiy javobgarlikka layoqatli bo lgan jismoniy shaxs ʻ hisoblanadi. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasiga ko ra, ʻ ʻ jinoyat sodir etgunga qadar o n olti yoshga to lgan shaxslar jinoiy javobgarlikka ʻ ʻ tortiladi. Ayrim mulkka qarshi jinoyatlar uchun esa o n to rt yoshdan boshlab ʻ ʻ javobgarlik belgilangan. Bunga o g rilik, talonchilik, bosqinchilik va boshqa og ir ʻ ʻ ʻ mulkiy jinoyatlar kiradi. Jinoyat subyekti aqli raso bo lishi kerak. Jinoyat kodeksining 18-moddasiga ʻ ko ra, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan vaqtida o z harakatlarining ahamiyatini ʻ ʻ anglay olmagan yoki ularni boshqara olmagan shaxslar jinoiy javobgarlikka tortilmaydi. Bu norma insonparvarlik prinsipining muhim ko rinishlaridan biridir. ʻ Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining subyektiv tomoni aybning qasd shakli bilan tavsiflanadi. Ko pchilik mulkka qarshi jinoyatlar to g ri qasd bilan ʻ ʻ ʻ sodir etiladi. Jinoyatchi o z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini anglaydi, ʻ 26 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https://lex.uz/docs/-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $oqibatlarini oldindan biladi va shu oqibatlarning yuz berishini istaydi. Masalan, o g rilik sodir etayotgan shaxs o zganing mulkini noqonuniy egallayotganiniʻ ʻ ʻ anglaydi va mulkiy manfaat orttirishni maqsad qiladi. 27 Firibgarlik jinoyatida ham shaxs aldash yoki ishonchni suiiste mol qilish ʼ orqali noqonuniy foyda olish niyatida bo ladi. Subyektiv tomonda jinoyatning ʻ maqsadi va motivi ham muhim o rin tutadi. Ko pincha bunday jinoyatlar moddiy ʻ ʻ manfaat orttirish maqsadida sodir etiladi. Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar jamiyat uchun katta ʻ ijtimoiy xavf tug diradi. Birinchidan, bunday jinoyatlar fuqarolarning mulk ʻ daxlsizligiga bo lgan ishonchini pasaytiradi. Ikkinchidan, tadbirkorlik faoliyatining ʻ rivojlanishiga salbiy ta sir ko rsatadi. Uchinchidan, iqtisodiy munosabatlarning ʼ ʻ barqarorligini izdan chiqaradi. O zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar ʻ huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonunida xususiy mulk daxlsizligi alohida ʻ ʻ mustahkamlangan. Mazkur qonunning 7-moddasiga ko ra, xususiy mulk davlat ʻ tomonidan himoya qilinadi va hech kim qonunga xilof ravishda o z mulkidan ʻ mahrum etilishi mumkin emas. Ushbu qonunda mulkdorlarning huquqlarini himoya qilish usullari ham belgilangan bo lib, ular orasida sud orqali himoya qilish ʻ muhim o rin tutadi. ʻ Bugungi kunda ayrim hollarda noqonuniy buzish ishlari, yer uchastkalarini noqonuniy olib qo yish yoki mulkdorlarning foydalanish huquqlarini cheklash ʻ bilan bog liq muammolar uchramoqda. Shu sababli davlat tomonidan ʻ mulkdorlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezident farmonlari va qarorlarida xususiy mulk daxlsizligini ta minlash, noqonuniy buzish holatlariga chek qo yish va kompensatsiya ʼ ʻ to lovlarini adolatli amalga oshirishga alohida e tibor qaratilgan. ʻ ʼ Mulk huquqini buzishga oid jinoyatlarning oldini olishda huquqiy targ ibot va ʻ profilaktika ishlari katta ahamiyatga ega. Aholining huquqiy savodxonligini oshirish, yoshlarni qonunga hurmat ruhida tarbiyalash va tadbirkorlik 27 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $subyektlariga huquqiy yordam ko rsatish orqali mulkka qarshi jinoyatlarniʻ kamaytirish mumkin. Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomoni jinoyat tarkibining asosiy elementlari hisoblanadi. Ushbu elementlarni to g ri aniqlash jinoyatni malakalash va adolatli jazo ʻ ʻ tayinlashda muhim ahamiyat kasb etadi. O zbekiston Respublikasida xususiy mulk ʻ huquqi Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi va boshqa normativ- huquqiy hujjatlar bilan himoya qilinadi. Xususiy mulkning ishonchli himoyasi esa iqtisodiy taraqqiyot, tadbirkorlik faoliyati va fuqarolarning farovon hayotini ta minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. ʼ 2.2. Sud-amaliyotida xususiy mulk huquqini buzish bilan bog‘liq jinoyatlarning tahlili hamda javobgarlikni takomillashtirish masalalari O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqi iqtisodiy islohotlarning ʻ muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Mamlakatda bozor iqtisodiyoti tamoyillarini mustahkamlash, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va investitsion muhitni PAGE \* MERGEFORMAT44$ $yaxshilash jarayonida xususiy mulkning daxlsizligini ta minlash davlatʼ siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Shu sababli xususiy ʻ mulk huquqiga tajovuz qiluvchi jinoyatlar jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkazuvchi ijtimoiy xavfli qilmish sifatida baholanadi. Bunday jinoyatlar nafaqat mulkdorning iqtisodiy manfaatlariga, balki mamlakat iqtisodiy barqarorligiga ham salbiy ta sir ko rsatadi. ʼ ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasiga ko ra, xususiy ʻ ʻ mulk daxlsiz va davlat himoyasidadir. Hech kim qonunda nazarda tutilmagan hollarda o z mol-mulkidan mahrum etilishi mumkin emas. Konstitutsiyaning 66- ʻ moddasida esa mulkdor o z mol-mulkiga egalik qilish, undan foydalanish va uni ʻ tasarruf etish huquqiga egaligi belgilangan. Ushbu konstitutsiyaviy normalar xususiy mulk huquqining asosiy kafolatlarini tashkil etadi. 28 Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Jinoyat kodeksida alohida tartibda nazarda tutilgan. Jumladan, o g rilik, firibgarlik, talonchilik, bosqinchilik, tovlamachilik, mulkni qasddan ʻ ʻ nobud qilish yoki unga zarar yetkazish kabi jinoyatlar mulkka qarshi jinoyatlar sifatida e tirof etiladi. Ushbu jinoyatlar jamiyatning iqtisodiy asoslariga tajovuz ʼ qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar hisoblanadi. Sud-amaliyoti mulkka qarshi jinoyatlarning mazmuni va xavflilik darajasini chuqurroq tushunishda muhim ahamiyatga ega. Chunki sudlar jinoyat ishlarini ko rib chiqish davomida qonun normalarining amaliy qo llanishini ta minlaydi va ʻ ʻ ʼ mavjud muammolarni aniqlaydi. So nggi yillarda sud-amaliyotida xususiy mulk ʻ huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar orasida firibgarlik va o g rilik jinoyatlari ʻ ʻ ʻ eng ko p uchrayotgani kuzatilmoqda. ʻ O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasida firibgarlik ʻ uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu moddaga ko ra, aldash yoki ishonchni ʻ suiiste mol qilish yo li bilan o zganing mulkini yoki mulkka bo lgan huquqini ʼ ʻ ʻ ʻ qo lga kiritish firibgarlik deb topiladi. Sud-amaliyotida ko plab firibgarlik holatlari ʻ ʻ uy-joy savdosi, kredit mablag lari va elektron to lov tizimlari bilan bog liq holda ʻ ʻ ʻ 28 O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023- yil tahriri , xususiy mulk daxlsizligi kafolatlari ). https://lex.uz/docs/-6445145 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $sodir etilmoqda. Ayrim hollarda fuqarolar qalbaki hujjatlar asosida uy-joy sotish yoki noqonuniy investitsiya loyihalari orqali katta miqdordagi zarar ko rmoqda.ʻ Sudlar tomonidan firibgarlik jinoyatlarini ko rib chiqishda aybdorning ʻ qasddan harakat qilganligi, jabrlanuvchining ishonchini suiiste mol qilganligi va ʼ mulkiy zarar yetkazilganligi aniqlanadi. Amaliyotda ayrim hollarda fuqaroviy- huquqiy munosabatlar bilan jinoyat tarkibini farqlashda qiyinchiliklar yuzaga kelmoqda. Shu sababli sudlar tomonidan har bir ishning barcha holatlarini to liq ʻ o rganish muhim ahamiyatga ega. ʻ 29 Jinoyat kodeksining 169-moddasida o g rilik, ya ni o zganing mol-mulkini ʻ ʻ ʼ ʻ yashirin ravishda talon-toroj qilish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Sud- amaliyotida o g rilik jinoyatlari ko pincha uy-joylarga noqonuniy kirish, transport ʻ ʻ ʻ vositalarini o g irlash yoki savdo obyektlaridan yashirin ravishda mol-mulk olib ʻ ʻ chiqish shaklida uchramoqda. Ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi natijasida bank kartalari va elektron hamyonlar orqali sodir etilayotgan o g rilik ʻ ʻ jinoyatlari soni ortib bormoqda. 30 Sudlar o g rilik jinoyatlarini ko rib chiqishda jinoyatning yashirin ravishda ʻ ʻ ʻ sodir etilganligi, mulkning noqonuniy egallab olinganligi va aybdorning aybi mavjudligini aniqlaydi. Ayrim hollarda jinoyat bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan bo lsa, bu og irlashtiruvchi holat sifatida ʻ ʻ baholanadi. Jinoyat kodeksining 166-moddasida talonchilik uchun javobgarlik belgilangan. Talonchilik ochiq ravishda mulkni egallab olish bilan tavsiflanadi. Sud-amaliyotida ushbu jinoyat ko pincha jamoat joylarida sodir etilmoqda. ʻ Masalan, fuqarolarning telefonlarini tortib olish, bozorlarda yoki ko chalarda ʻ ochiqdan-ochiq mol-mulkni egallash holatlari kuzatilmoqda. Bosqinchilik jinoyati esa Jinoyat kodeksining 164-moddasida nazarda tutilgan bo lib, o zganing mulkini talon-toroj qilish maqsadida hayot yoki sog liq uchun ʻ ʻ ʻ 29 Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid normalar). https :// lex . uz / docs /- 180552 30 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https://lex.uz/docs/-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $xavfli zo rlik ishlatish bilan tavsiflanadi. Sud-amaliyotida bosqinchilik jinoyatlariʻ eng og ir mulkka qarshi jinoyatlardan biri sifatida baholanadi. Chunki bunda ʻ nafaqat mulkka, balki inson hayoti va sog lig iga ham jiddiy xavf tug diriladi. ʻ ʻ ʻ Jinoyat kodeksining 173-moddasida o zganing mulkini qasddan nobud qilish ʻ yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Sud-amaliyotida ushbu jinoyat ko pincha o t qo yish, buzish yoki boshqa usullar bilan sodir ʻ ʻ ʻ etilmoqda. Ayrim hollarda mulkka zarar yetkazish oilaviy nizolar, qo shnichilik ʻ mojarolari yoki tadbirkorlik faoliyatidagi raqobat natijasida yuzaga kelmoqda. 31 So nggi yillarda noqonuniy buzish ishlari bilan bog liq sud nizolari ham ʻ ʻ ko paymoqda. Ayrim hududlarda fuqarolarning uy-joylari yoki tadbirkorlik ʻ obyektlari sud qarorisiz buzilgani kuzatilgan. Bu esa Konstitutsiya va “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi Qonun ʻ ʻ talablariga zid hisoblanadi. Mazkur qonunning 7-moddasiga ko ra, xususiy mulk ʻ daxlsizdir va davlat tomonidan himoya qilinadi. Sud-amaliyotida noqonuniy buzish ishlari bo yicha ko plab da volar fuqarolar ʻ ʻ ʼ foydasiga hal etilmoqda. Sudlar tomonidan noqonuniy qarorlar bekor qilinib, mulkdorlarga yetkazilgan zararlarni undirish to g risida qarorlar chiqarilmoqda. ʻ ʻ Shu bilan birga, ayrim hollarda sud qarorlarining o z vaqtida ijro etilmasligi ʻ muammosi ham mavjud. O zbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ʻ ijro etish to g risida”gi Qonunida sud qarorlarini ijro etish tartibi belgilangan. ʻ ʻ Mazkur qonunning 82-moddasiga ko ra, sud hujjatini bajarmaslik qonunda ʻ belgilangan javobgarlikka sabab bo ladi. Shunga qaramasdan, amaliyotda ayrim ʻ mansabdor shaxslar tomonidan sud qarorlarining o z vaqtida bajarilmasligi ʻ kuzatilmoqda. Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlarning oldini olishda ʻ profilaktika ishlari muhim o rin tutadi. Aholining huquqiy savodxonligini oshirish, ʻ fuqarolarga mulkiy huquqlarini tushuntirish va tadbirkorlik subyektlarini huquqiy 31 O ʻ zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi ( mulkka qarshi jinoyatlar bo ‘ yicha tegishli moddalar : 164, 166, 168, 169, 173- moddalar ). https://lex.uz/docs/-111453 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $jihatdan qo llab-quvvatlash orqali bunday jinoyatlarning kamayishiga erishishʻ mumkin. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan birga mulkka qarshi jinoyatlarning yangi shakllari ham paydo bo lmoqda. Xususan, internet orqali ʻ firibgarlik, bank kartalaridan noqonuniy foydalanish, kiberjinoyatlar va elektron to lov tizimlari orqali sodir etilayotgan jinoyatlar soni ortib bormoqda. Shu sababli ʻ qonunchilikni zamonaviy tahdidlarga mos ravishda takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Javobgarlikni takomillashtirish masalasi bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Avvalo, mulkka qarshi jinoyatlar uchun jazolarni individuallashtirish muhim hisoblanadi. Jinoyatning og irlik darajasi, yetkazilgan zarar miqdori va ʻ aybdorning shaxsi inobatga olinib, adolatli jazo tayinlanishi kerak. Shu bilan birga, jabrlanuvchilarga yetkazilgan moddiy zararlarni tezkor va to liq qoplash ʻ mexanizmlarini kuchaytirish lozim. Sud-amaliyotini yanada takomillashtirish maqsadida sudyalarning malakasini oshirish, zamonaviy iqtisodiy va kiberjinoyatlar bo yicha maxsus bilimlarni ʻ rivojlantirish zarur. Ayniqsa, elektron firibgarlik va kiberjinoyatlar bilan bog liq ʻ ishlarni ko rib chiqishda sudyalar va tergov organlari zamonaviy texnologiyalarni ʻ chuqur bilishi talab etiladi. Mulk huquqini himoya qilishda sudlarning mustaqilligi va xolisligini ta minlash ham muhim omil hisoblanadi. Agar fuqarolar sud tizimining adolatli ʼ ishlashiga ishonsa, ular o z huquqlarini qonuniy yo l bilan himoya qilishga intiladi. ʻ ʻ Bu esa jamiyatda qonun ustuvorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. O zbekiston Respublikasida xususiy mulk huquqini himoya qilishga ʻ qaratilgan Prezident farmonlari va qarorlari ham muhim ahamiyatga ega. Xususan, noqonuniy buzish ishlariga chek qo yish, yer uchastkalarini olib qo yishda ʻ ʻ fuqarolarning roziligini olish va kompensatsiya to lovlarini adolatli amalga ʻ oshirish bo yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda. ʻ Xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar iqtisodiy barqarorlikka ʻ salbiy ta sir ko rsatadi. Agar tadbirkor yoki fuqaro o z mulkining ʼ ʻ ʻ PAGE \* MERGEFORMAT44$ $himoyalanganligiga ishonmasa, u investitsiya kiritish va iqtisodiy faoliyatni kengaytirishga qiziqmaydi. Shu sababli mulk huquqining ishonchli himoyasi iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Sud-amaliyotida xususiy mulk huquqini buzish bilan bog liq jinoyatlar kengʻ tarqalgan bo lib, ular jamiyat va davlat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi. ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Jinoyat kodeksi, Fuqarolik kodeksi ʻ hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar xususiy mulk huquqining himoyasini kafolatlaydi. Sud-amaliyotini takomillashtirish, qonunchilikni zamonaviy tahdidlarga moslashtirish va javobgarlik choralarini kuchaytirish orqali mulkka qarshi jinoyatlarning oldini olish hamda fuqarolarning mulkiy huquqlarini samarali himoya qilish mumkin. XULOSA Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining tarkibiy elementlarini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ushbu toifadagi jinoyatlar jamiyatning iqtisodiy asoslariga bevosita ta’sir etuvchi, yuqori ijtimoiy xavfga ega bo‘lgan huquqbuzarliklar sirasiga kiradi. O‘zbekiston Respublikasida xususiy mulk daxlsizligi Konstitutsiya bilan kafolatlangan bo‘lib, uning 65-moddasida xususiy mulk davlat tomonidan himoya qilinishi, 66-moddasida esa mulkdorning o‘z mulkiga egalik qilish, undan PAGE \* MERGEFORMAT44$ $foydalanish va uni tasarruf etish huquqi mustahkamlangan. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatlar mulk huquqining eng oliy huquqiy asosini tashkil etadi va har qanday tajovuzga qarshi davlat himoyasini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining mazmun-mohiyatini to‘g‘ri tushunish va ularni huquqiy jihatdan to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish jinoyat tarkibining to‘rtta asosiy elementi — obyekt, obyektiv tomon, subyekt va subyektiv tomonni chuqur tahlil qilishga bog‘liqdir. Jinoyatning obyekti sifatida mulkiy munosabatlar, ya’ni fuqarolar va yuridik shaxslarning mulk huquqi bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar maydonga chiqadi. Ushbu munosabatlarga tajovuz qilish natijasida mulkdorning qonuniy manfaatlari buziladi va iqtisodiy zarar yuzaga keladi. Jinoyatning obyektiv tomoni esa o‘zganing mulkini noqonuniy egallash, talon-toroj qilish, firibgarlik, o‘g‘rilik, talonchilik, bosqinchilik yoki mulkka zarar yetkazish kabi harakatlarda ifodalanadi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ushbu harakatlar turli shakllarda sodir etilib, ularning ayrimlari yashirin (o‘g‘rilik), ayrimlari esa ochiq (talonchilik) ko‘rinishda amalga oshiriladi. Shuningdek, firibgarlik jinoyatlarida aldash va ishonchni suiiste’mol qilish asosiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Jinoyatning subyekti jinoiy javobgarlikka layoqatli bo‘lgan jismoniy shaxs hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga muvofiq, ayrim mulkka qarshi jinoyatlar uchun 14 yoshdan, umumiy hollarda esa 16 yoshdan javobgarlik belgilangan. Bu esa davlatning voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilishi mumkin bo‘lgan huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan huquqiy siyosatini ifodalaydi. Subyektiv tomon esa asosan to‘g‘ri qasd shaklida ifodalanib, jinoyatchi o‘z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini anglagan holda mulkiy manfaat ko‘zlaydi. Sud-amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda xususiy mulk huquqini buzish bilan bog‘liq jinoyatlar orasida firibgarlik va o‘g‘rilik holatlari ko‘paygan. Ayrim hollarda jinoyat va fuqarolik-huquqiy munosabatlarni ajratish murakkablik tug‘diradi, bu esa sud va tergov organlaridan yuqori malaka va aniq PAGE \* MERGEFORMAT44$ $huquqiy yondashuvni talab qiladi. Shu bilan birga, elektron to‘lov tizimlari va raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida kiberfiribgarlik kabi yangi turdagi jinoyatlar ham paydo bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasida xususiy mulkni himoya qilishga qaratilgan qonunchilik tizimi shakllangan bo‘lib, Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi hamda “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu normativ- huquqiy hujjatlar mulk huquqining daxlsizligini ta’minlash va uni buzgan shaxslarga nisbatan javobgarlik choralarini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari asosida shuni ta’kidlash mumkinki, xususiy mulk huquqini buzish jinoyatlarining oldini olishda nafaqat jazo choralarini kuchaytirish, balki profilaktik tadbirlarni kengaytirish ham muhimdir. Aholining huquqiy savodxonligini oshirish, fuqarolarning mulkiy huquqlarini himoya qilish bo‘yicha bilimlarini mustahkamlash va zamonaviy axborot texnologiyalaridan xavfsiz foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur. Shuningdek, sud-amaliyotini takomillashtirish, jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda yagona yondashuvni shakllantirish va sudyalarning malakasini oshirish ham dolzarb masala hisoblanadi. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyot sharoitida yuzaga kelayotgan yangi turdagi mulkka qarshi jinoyatlar bo‘yicha maxsus huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqish talab etiladi. Umuman olganda, xususiy mulk huquqini buzish jinoyatining tarkibiy elementlarini chuqur o‘rganish ushbu jinoyatlarning mohiyatini to‘g‘ri anglash, ularni samarali kvalifikatsiya qilish hamda adolatli sud qarorlarini qabul qilishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Xususiy mulk daxlsizligini ta’minlash esa iqtisodiy barqarorlik, tadbirkorlik rivoji va jamiyat farovonligini oshirishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. PAGE \* MERGEFORMAT44$ $FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. ASOSIY ADABIYOTLAR 1. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (mulkka qarshi jinoyatlar bo‘yicha tegishli ʻ moddalar: 164, 166, 168, 169, 173-moddalar). https://lex.uz/docs/-111453 2. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (mulk huquqi va mulkiy munosabatlarga oid ʻ normalar). https://lex.uz/docs/-180552 PAGE \* MERGEFORMAT44$ $3. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil tahriri, xususiy mulk daxlsizligi ʻ kafolatlari). https://lex.uz/docs/-6445145 4. Islomov Z.M., Davlat va huquq nazariyasi. – Toshkent: TDYuU nashriyoti. II. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR 1. “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida”gi ʻ ʻ Qonun. https://lex.uz/docs/-2055680 2. “O zbekiston Respublikasida sudlar to g risida”gi Qonun. https://lex.uz/docs/-10936 ʻ ʻ ʻ “O zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi”. ʻ https://lex.uz/docs/-111460 3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulkni himoya qilish va investitsiya ʻ muhitini yaxshilashga oid farmon va qarorlari. https://president.uz/oz/lists/view/ QO SHIMCHA ADABIYOTLAR ʻ 1. Karimov I.A. – Huquqiy demokratik davlat qurish asoslari. Toshkent. 2. Rasulov A.R. Jinoyat huquqi (Umumiy qism). – Toshkent: TDYuU. 3. Shorakhmetov Sh. Jinoyat huquqi (Maxsus qism). – Toshkent. 4. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenum qarorlari (mulkka qarshi jinoyatlar bo‘yicha). ʻ https://sud.uz ELEKTRON ADABIYOTLAR 1. O zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma lumotlari milliy bazasi – LexUZ. ʻ ʼ https://lex.uz 2. O zbekiston Respublikasi Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman) rasmiy sayti: ʻ xususiy mulk huquqi kafolatlari bo‘yicha materiallar. https://ombudsman.uz/oz/docs/xususiy- mulkka-bolgan-huquqning-kafolati 3. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – sud amaliyoti va sharhlar. ʻ https://sud.uz 4. O zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy sayti – huquqiy islohotlar va farmonlar. ʻ https://president.uz PAGE \* MERGEFORMAT44$

Купить

Информация о документе

Продавец

Xususiy mulk huquqini buzish jinoyatning tarkibiy elementlari 26

Похожие документы