Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomla layoqati 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	166.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomla layoqati 26

Купить

MAVZU: YURIDIK SHAXSNING HUQUQ LAYOQATI VA MUOMLA
LAYOQATI
MUNADARIJA
KIRISH…………………………………………………………... 4
I BOB. FUQAROLIK INSTITUTIDA YURIDIK SHAXSNING
HUQUQ LAYOQATI VA MUOMLA LAYOQATI
1.1. Yuridik shaxs tushunchasi va uni tashkil etlishi …...................... 7
1.2. Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomla layoqati 14
IIBOB.
HOZIRGI KUNDA YURIDIK SHAXS FAOLIYATI
2.1. Yuridik shaxsning tasis hujjatlari ..... …………………………..... 21
2.2. Yuridik shaxsni tugatish va uning tugatilish tartibi……………. 25
XULOSA…………………………………………………………… 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………. 35
1

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi. Y uridik shaxsning huquq layoqati va muomla
layoqati f uqarolik-huquqiy munosabatlarda o‘ziga xos o‘rini egallaydi. Yuridik
shaxs tushunchasi va uni tashkil etlish tushunchalari bilan bog’liq hisoblanadi.
Eng avvalo mavzuni o‘rganishdan oldin y uridik shaxs tushunchasi uni tashkil
etlish tush, tasis hujjatlar , tugatish va tugatilish tartibi shu kabi tushunchalarni
atroflicha o‘rgangan holatda mavzuni asosiy mazmuni bo‘lmish Y uridik
shaxsning huquq layoqati va muomla layotai tartibiga to‘xtalib o‘tiladi.
Yuridik shaxs tushunchasi o‘z mulkida, xo‘jalik yuritishida yoki operativ
boshqaruvida alohida mol-mulkka ega bo‘lgan o‘z majburiyatlari yuzasidan
ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, o‘z nomidan mulkiy va shaxsiy-
nomulkiy huquqlarga ega bo‘la oladigan va ularni amalga oshira oladigan,
majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan
tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi. 1
Asosan yuridik shaxslar mulkdor yoki u vakil qilgan shaxs tomonidan
yoxud vakolatli organning farmoyishi asosida, shuningdek qonun hujjatlarida
nazarda tutilgan tartibda tashkil etiladi 2
.
Yuridik shaxslar huquqlarini himoya qilish va erkin raqobatni
rivojlantrishga qaratilgan islohatlar amalda o‘z samarasini topmoqda xususan:
Ularga asosan, 114 ta litsenziya va ruxsatnoma bekor qilindi, 33 ta faoliyat turi
xabardor qilish tartibiga o tkazildi. Ruxsatnomalarni rasmiylashtirish tartiblariʻ
soddalashtirilib, muddatlari o rtacha 2 baravarga qisqartirildi. Ortiqcha
ʻ
tekshirishlar, naqd pul, valyuta va xomashyo bo yicha ko plab cheklovlarga
ʻ ʻ
barham berildi. 3
Yuridik shaxs o‘z faoliyatida o‘z ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan
maqsadlarga muvofiq fuqarolik huquq layoqatiga ega bo‘ladi. Yuridik
shaxslarning huquq va muomala layoqati bir vaqtda ro‘yxatdan o‘tishi bilan
vujudga keladi. Yuridik shaxsning maxsus huquq layoqati uning ustavi, nizomi
1
Fuqarolik kodeksi -T:. Adolat. 2021. 23-b
2
Fuqarolik kodeksi -T:. Adolat. 2021. 25-b
3
https://yuz.uz/uz/news/prezident-tadbirkorlar-bilan-muloqot-qildi.
2

yoki qonun hujjatlari bilan belgilanadi 4
Aynan ushbu holat yuridik shaxslarning
huquq va muomala layoqati doirasini kengaytirib, istalgan qonuniy harakatni
amalga oshirish imkoniyatini beradi..
Ta’sis hujjatlari–ustav va ta’sis shartnomasi ham yuridik shaxs
faoliyatining huquqiy asosi hisoblanadi va meyordan tashkil topgan bo‘ladi.
Y uridik shaxsning ta’sis hujjatlari qonun talablari darajasida bo‘lsa, uni uch ish
kunida davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi. Yuridik shaxsning ustavi yoki u haqidagi
nizom shunday hujjatki, bunda uning faoliyati uchun yuridik ahamiyatga ega
bo‘lgan qoidalar mustahkamlanadi. Shunday ekan ayrim yuridik shaxslarni
tashkil qilish va davlat ro‘yxatidan o‘tkazish qonun bilan taqiqlangan bo‘lib bu
haqida mavzu davomida to‘htalib o‘tamiz.
Yuridik shaxsni tugatish uning huquq va burchlari huquqiy vorislik
tartibida boshqa shaxsga o‘tmasdan bekor qilinishiga olib keladi. Yuridik
shaxsni tashkil qilish chog‘ida qonun hujjatlari buzilishiga yo‘l qo‘yilganligi
sababli, agar bu buzilishlarni bartaraf etib bo‘lmasa, sud yuridik shaxsni
ro‘yxatdan o‘tkazishni haqiqiy emas deb topadi va boshqa hollarda sudning
qaroriga muvofiq tugatiladi. Yuridik shaxs tugatilayotganda, tugatish
komissiyasi tayinlanadi. Tugatish komissiyasi yuridik shaxsni davlat ro‘yxatidan
o‘tkazish haqidagi ma’lumotlar bosib chiqarilgan matbuot organlarida yuridik
shaxsning tugatilishi hamda uning kreditorlar tomonidan talablami bayon etish
tartibi va muddati haqida e’lon qiladi. Bu muddat tugatish haqida e’lon
qilingan paytdan boshlab ikki oydan kam bo‘lishi mumkin emas.
Kurs ish i ni ng o‘rganil ganlik darajasi . Yuridik shaxslar faoliyatini
tartibga solish ularga keng imkoniyatlar yaratish maqsadida hozirgi kunda
ko‘plab qonunlar, farmon va farmoyishlar joriy qilinmoqda bular hususida
gapirar ekanmiz yurtimizning asosiy qonuni bo‘lmish Konustitutsiya va yuridik
jihatdan teng bo lgan sub yektlar o rtasidagi mulkiy va shaxsiy nomulkiy ʻ ʼ ʻ
munosabatlarni tartibga soluvchi Fuqarolik Ko‘deksini o‘rganmog’imiz
maqsadga muvofiq.
4
Fuqarolik Kkodeksi -T:. Adolat. 2021. 24-b..
3

O‘zekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 3-bo‘lim 12-13 bobi yuridik
shaxslar faoliyatini tashkil qiluvchi asosiy omillardan biri sifatida qaraladi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 4-bobi 39,41,43,53-
moddalarda yuridik shaxs tushunchasi, huquq layoqati, muomla layoqati, ta’sis
hujjatlar va tugatilishi haqida belgilangan. Bu moddalar yuridik shaxslar
to‘g’risidagi asosiy qonunlar hisoblandi.
Y uridik shaxsning “Huquq layoqati va muomla layotai” f uqarolik-
huquqiy munosabatlarda ustuvor qonunlardan hisoblanadi.
Kurs ish ning maqsadi va vazifalari .
Ushbu kurs ishning maqsadi shundan iboratki u quydagilarni o‘z ichiga
oladi va mustahkamlaydi:
 Yuridik shaxs tushunchasni o‘rganish;
 Yuridik shaxs turlari va belgilarni o‘rganish;
 Y uridik shaxsning huquq layoqati va muomla layotaini o‘rganish;
 Y uridik shaxsning ta’sis hujjatlarni o‘rganish;
 Y uridik shaxsni tugatilishi va tugatilish tartibini o‘rganish;
 Yuridik shaxslar huquqiy daxilsizligi prinsiplari haqida ma’lumot olish;
 Yurtimizda yuridik shaxslarga yaratilayotgan imkoniyatlarni o‘rganish.
Kurs ishning oby ek t i v a predmet i:
Kurs ishning oby’ekti bu yuridik shaxsning huquq layoqati va
muomla layoqati .
Kurs ishning predmeti bu yuridik shaxsning huquq layoqati va
muomla layoqati ni asoslovchi qonun hujjatlari.
Kurs ishning tuzilishi va hajmi. Kurs ish kirish, ikki bob, to‘rt paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, hajmi 33 betni
tashkil etadi.
4

I .BOB . FUQAROLIK INSTITUTIDA YURIDIK
SHAXSNING HUQUQ LAYOQATI VA MUOMLA LAYOQATI
1.1. Yuridik shaxs tushunchasi uning tashkil etlish asoslari va turlari.
Fuqarolik huquqining mustaqil subyektlari sifatida fuqarolik huquqiy
munosabatlarda qatnashish va shu munosabat bilan muayyan huquq va majburi-
yatlarga ega bo‘lishi layoqati nafaqat fuqarolarga, balki yuridik shaxslarga ham
beriladi.
O‘zbekistonda yuridik shaxslar faoliyatini tartibga soluvchi qonunlarning
butun bir turkumi vujudga keltirilgan. Kooperatsiya, Fermer xo‘jaligi, Siyosiy
partiyalar, Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida, Notariat, Aksiyadorlik
jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish, Vijdon erkinligi va
diniy tashkilot-lar, Nodavlat notijorat tashkilotlar, Birja va birja faoliyati
to‘g‘risidagi qonunlar shular jumlasidandir. Ularning har birida turli xo‘jalik
yuritish shakliga ega bo‘lgan u yoki bu yuridik shaxslarga o‘ziga xos ta’riflar,
tushunchalar berilgan. Fuqarolik Kodeksi esa ularning barchasini umumlashtirib
quyidagicha ta’rif beradi:
O‘z mulkida, xo‘jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-
mulkka ega bo‘lgan ham o‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan
javob beradigan, o‘z nomidan mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega
bo‘la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan,
sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi
(FK, 39-modda) 5
.
Yuqorida berilgan ta’rifdan aniqlanishicha, har qanday tash-kilot emas,
balki muayyan talablarga javob beradigan tashki-lotlargina yuridik shaxs bo‘la
oladi.
Yuridik shaxslar:
1) tashkiliy birlik;
2) mulkiy mustaqillik;
3) mustaqil mulkiy javobgarlik;
5
F uqarolik K odeksi ning (birinchi qsim) -T.: Adolat 2021. 29-b.
5

4) fuqarolik muomalasida o‘z nomidan harakat qilish belgilariga ega
bo‘lishi kerak.
Tashkiliy birlik – bu yuridik shaxsning huquq subyekti sifatida tashkil
bo‘lganligini, muayyan huquq va majburiyatlarga ega bo‘lishligini bildiradi.
Yuridik shaxsning tashkiliy jihatdan tuzilishi (strukturasi)ni ko‘rsatadigan
Nizomi yoki Ustavi bo‘lishi kerak. Ba’zi davlat muassasalari va davlat budjetida
bo‘lgan boshqa davlat tashkilotlari, shuningdek qonunda nazarda tutilgan
hollarda, boshqa tashkilotlar ham alohida Nizomga ega bo‘lmay, mazkur turdagi
tashkilotlar haqidagi umumiy Nizom asosida ish olib borishlari mumkin.
Yuridik shaxslarning ayrim filiallari (xo‘jalik bo‘limlari, uchastkalari,
agentliklari) ma’lum tizimga ega bo‘lgan, muayyan tarzda tashkil etilgan bo‘lsa
ham, ular butun bir tashkilot (korxona, muassasa) ishining bir qisminigina
bajaruvchi tashkilotlari bo‘lgani tufayli yuridik shaxs bo‘la olmaydi. Masalan,
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining yuridik fakulteti
muayyan shaklda tashkil topib, ish olib borish tartibi, kafedra a’zolari o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar, dekanning vakolatlari belgilangan bo‘lsa ham, yuridik
shaxs hisoblanmaydi.
Mulkiy mustaqillik – fuqarolik huquqining subyekti bo‘lishi uchun
yuridik shaxs hisoblangan har qanday tashkilotning o‘ziga xos mulki bo‘lishi,
har qaysi davlat tashkilotining o‘ziga biriktiril-gan mulki bo‘lishini taqozo
qiladi. Boshqacha aytganda, yuridik shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega
bo‘lishlari kerak (FK, 39-modda, 2-band) 6
.
Yuridik shaxslarning mol-mulki ularning Ustav doirasida aks ettiriladi.
Ustav fondi ta’sischilarining qo‘shgan pul mablag‘lari, ko‘chmas mol-mulklari,
a’zolik badallaridan, tadbirkorlik fao-liyatidan topilgan daromadlaridan,
fuqarolarning ixtiyoriy xay-riya mablag‘laridan, aksiyalaridan tushgan
dividendlardan va qonunda man etilmagan o‘zga manbalardan tashkil topadi. Bu
sohada ayrim cheklovlar ham bor. Chunonchi, siyosiy partiyalar davlat
organlaridan, korxonalar, muassasalar va tashkilotlardan, xori-jiy davlatlar va
6
F uqarolik K odeksi ning (birinchi qsim) -T.: Adolat 2021. 23-b.
6

tashkilotlardan, xalqaro tashkilotlardan, chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslardan, diniy tashkilot-lardan, anonim xayriya beruvchilardan
mablag‘lar va boshqa mol-mulklar olishi taqiqlanadi 7
.
Davlat tashkilotlari davlatga qarashli mulkka nisbatan to‘la xo‘jalik
yuritish yoki operativ boshqarish huquqigagina egadirlar. Kooperativlar va
jamoat tashkilotlari, ularning birlashmalari o‘zlariga mulk huquqi asosida
tegishli bo‘lgan mulkni egallaydi. Alohida mulkka ega bo‘lmagan yoki mustaqil
ravishda boshqara ol-maydigan va shu sababli boshqa shaxslar bilan xo‘jalik
munosa-batlarida bo‘la olmaydigan tashkilotlar fuqarolik huquqining subyekti
bo‘lib hisoblanmaydi.
Mustaqil mulkiy javobgarlik – shundan iboratki, yuridik shaxs
hisoblangan tashkilot o‘z majburiyatlari yuzasidan o‘ziga tegishli bo‘lgan
(davlat tashkiloti esa, o‘ziga biriktirib qo‘yilgan) mulki bilan javob beradi.
Yuridik shaxs hisoblangan davlat tashkilotlarining majburiyatlari yuzasidan
davlat javobgar bo‘l-maydi, bu tashkilotlar ham davlat tashkilotlari
majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydilar. Davlat budjetida turadigan
tashkilotlarning qarzini qoplash, mablag‘ berish shartlari va tartibi O‘zbekiston
Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.
Yuridik shaxsning yuqori organi o‘ziga qarashli yuridik shaxs
hisoblangan tashkilotlarning qarzlari yuzasidan javobgar bo‘l-maydi. Ammo
yuridik shaxsning yuqori organi o‘ziga bo‘ysunadigan tashkilotning qarzlari
uchun qonunda yoki Nizomda nazarda tutilgan hollarda javobgar bo‘lishi
mumkin. Quyi tashkilotlar ham o‘zlari-ning yuqori tashkilotlari majburiyatlari
yuzasidan javobgar bo‘lmaydilar.
Yuridik shaxslar o‘z majburiyatlari bo‘yicha o‘zlariga qarashli butun mol-
mulki bilan javob beradi.
Davlat korxonasining mol-mulki yetarli bo‘lmaganida davlat uning
majburiyatlari bo‘yicha subsidiar (qo‘shimcha) javobgar bo‘ladi. Yuridik
7
O‘zbekiston Respublikasining “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonuni. O‘zbekistonning yangi qonunlari. 15-
son. -T.: Adolat. 1997. 14-b.
7

shaxsning bankrotligi uning mulkdori yoki ta’sischi-ning g‘ayriqonuniy
harakatlari tufayli vujudga kelgan bo‘lsa, yuridik shaxsning mol-mulki yetarli
bo‘lmaganda, uning mulkdori (yoki ta’sischisi) zimmasiga subsidiar javobgarlik
yuklatilishi mumkin.
Fuqarolik muomalasida o‘z nomidan harakat qilishi – yuridik shaxs
hisoblangan tashkilot o‘z nomidan huquqiy munosabatlarda qatnashib, turli
bitimlar tuza olishi, mulkiy va mulkiy xarak-terda bo‘lmagan huquqlarga ega
bo‘la olishi va majburiyatlar vujud-ga keltira olishi, demakdir. Yuridik shaxs
sudda, xo‘jalik sudida mustaqil ravishda da’vogar va javobgar bo‘la oladi.
Har bir yuridik shaxs o‘z firma nomiga ega bo‘lishi talab etiladi. Firma
nomi yuridik shaxsning tashkiliy-huquqiy shaklini bildiradi. Masalan, “Zarbdor”
savdo–ishlab chiqarish jamoa kor-xonasi. Bu yerda “Zarbdor” – korxonaning
nomi, ya’ni, korxonaning mahsulot va xizmatlari “Zarbdor” yorlig‘i ostida
chiqariladi. “Savdo-ishlab chiqarish” korxona faoliyatining xarakterini, “ja-moa
korxonasi” – korxonaning jamoa mulkchiligiga asoslanganli-gini bildiradi.
Shuningdek, yuridik shaxslar rasmiy nomda, ya’ni davlat nomida
bo‘lishlari ham mumkin. Yuridik shaxslarga rasmiy nomni berishda O‘zbekiston
Respublikasi Hukumati ruxsat beradi. Masa-lan, O‘zbekiston Republikasi
Prezidentining 2000 yil 28 yanvar-dagi Farmoniga ko‘ra, Toshkent Davlat
Universitetiga O‘zbekiston Milliy Universiteti maqomi berildi.
Shuningdek Yuridik shaxslar quyidagi usullarda vujudga kelishi mumkin:
Buyruq (farmoyish) orqali . Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining ToshDYUIni tashkil etish to‘g‘risidagi qarori bunga misol bo‘la
oladi. Odatda, bunday usul bilan davlat tashkilotlari hisoblangan yuridik
shaxslar tashkil topadi.
Qolgan ikki usulda esa yuridik shaxslarning ta’sischisi, mulk-dorlar yoki
ular vakil qilgan shaxslar qonunda nazarda tutilgan hollarda esa, boshqa
tashkilotlar va fuqarolar hisoblanadi.
8

Murojaat qilish usuli . Bunda muassislar tomonidan tuziladigan yuridik
shaxslarning vujudga kelish imkoniyati qonun tomonidan oldindan belgilab
qo‘yilmagan bo‘ladi. Binobarin, bunday hollarda davlat organi xuddi shunday
yuridik shaxsning bo‘lish-bo‘lmasligi maqsadga muvofiqligini tekshiradi.
Ruxsat olish usuli . Bunday usulda tashkil topadigan yuridik shaxslarning
vujudga kelish imkoniyatlari qonunlarda oldindan belgilab qo‘yiladi va
binobarin, ularning tashkil bo‘lish-bo‘lmasligi maqsadga muvofiqligi
tekshirilmaydi, balki ta’sis hujjatlarining (yuridik shaxslarni tashkil etish
haqidagi ta’sis shartnomasi va ularning ustavi) qonunga muvofiqligi tek-
shiriladi, xolos. Yuridik shaxs ta’sis shartnomasi ishtirokchilar tomonidan
tuziladi, ustavi esa ro‘yxatga olinadi (nizomi tasdiq-lanadi).
Ta’sis hujjatlarida yuridik shaxslarning tarkibi va vakolatlari, boshqa
zaruriy ma’lumotlar bo‘lmog‘i kerak. Ta’sis shart-nomasida ishtirokchilar
yuridik shaxs faoliyatini amalga oshi-rishda vujudga kelgan foyda va zararni
taqsimlash, yuridik shaxsni boshqarish tartibini belgilaydilar.
Yuridik shaxs murojaat qilish va ruxsat olish usullari orqa-li tashkil
topganda, albatta, uni tashkil qiluvchilar tashabbuskor guruh bo‘ladi. Bu guruh
fuqarolar (jismoniy shaxslar) dan ham, yuridik shaxslardan ham iborat bo‘lishi
mumkin. Ular muassislar yoki ta’sischilar deb ataladi. Ta’sischilar orasida
davlat ham uning organlari bo‘lishi mumkin. Muassislar ko‘p hollarda yuridik
shaxsning mol-mulkini vujudga keltirishga o‘z ulushini qo‘shadi. Bu ulushlar
asosida ustav fondi tashkil topadi.
Fuqarolik qonun hujjatlarda “ta’sischi” va “muassis” atama-larining izohi
hamda ular o‘rtasidagi farqli jihatlar beril-maydi. Ko‘pchilik hollarda ayniqsa,
keyingi paytda “ta’sischi” atamasi huquq normalarida deyarli qo‘llanilmayapti.
Yuridik shaxsni tashkil etayotgan shaxs (yoki shaxslar) huquq normalarida
muassis (yoki muassislar) atamasi bilan nomlanmoqda. Bu holat esa o‘z o‘zidan
kundalik hayotda ishlatilayotgan “ta’sischi” va “muassis” atamalarining bir
xildagi ma’noga egaligini ifodalaydi.
9

Yuridik shaxs o‘z faoliyatida ko‘zlangan maqsad bo‘yicha tijo-ratchi va
tijoratchi bo‘lmagan turlarga bo‘linadi (FK, 40-modda). Yuridik shaxslarning
tijoratchi turlari muassislarning foyda olish maqsadini ko‘zlab tuziladi. Notijorat
turlarida muassislar foyda olish maqsadini ko‘zlamaydilar.
Qonun hujjatlariga muvofiq tijoratchi yuridik shaxslar ham va notijorat
yuridik shaxslar ham tadbirkorlik (foyda olishga qaratilgan faoliyat) faoliyati
bilan shug‘ullanishlari mumkin, lekin bunda, tijoratchi yuridik shaxslardan farq
qilib notijorat yuridik shaxslar o‘z tadbirkorlik faoliyatlaridan olgan foydani
faqat a’zolarining ehtiyojini qondirish yoki o‘zga mushtarak maqsadni amalga
oshirish uchun ishlatadilar. Olingan foydani boshqa maqsadlarda ishlatilishiga
yo‘l qo‘yilmaydi. Shu munosabat bilan notijorat yuridik shaxslarga nisbatan
FKda “foyda olishni maqsad qilib qo‘ymagan” degan ibora emas, balki “foyda
olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib qo‘ymagan” iborasi belgilan-gan.
Bu esa, notijorat tashkiloti tadbirkorlik bilan shug‘ullani-shi, muayyan foyda
ko‘rishi mumkinligini belgilaydi. Notijorat yuridik shaxslarning asosiy maqsadi
(yordamchi yoki boshqa maqsad-lar bundan mustasno) faqatgina foyda olish
bo‘lmaydi, xolos.
Yuridik shaxslarning turlari jamiyatda mavjud bo‘lgan mulk shakllariga
bevosita bog’liqdir. Ma'lumki, O‘zbekiston Respublikasida mulk xususiy mulk
va ommaviy mulk shakllarida bo‘lib, yuridik shaxslar ham o‘z navbatida
davlatga tegishli va xususiy (nodavlat) yuridik shaxslar ko‘rinishidadir.
FKning 40-moddasida aytilganidek, foyda olishni o‘z faoliyatining asosiy
maqsadi qilib olgan (tijoratchi tashkilot) yoki foyda olishni ana shunday maqsad
qilib olmagan tashkilot (tijoratchi bo‘lmagan tashkilot) yuridik shaxs bo‘lishi
mumkin.
Tijoratchi bo‘lgan yuridik shaxslar jumlasiga xususiy korxonalar, xo‘jalik
shirkatlari va jamiyatlari, ishlab chiqarish kooperativlari hamda unitar
korxonalar kiradi.
10

Tijoratchi bo‘lmagan yuridik shaxslar jumlasiga jamoat birlashmalari,
jamoat fondlari va mulkdor tomonidan moliyaviy ta'minlab turiladigan
muassasalar kiradi.
Tijoratchi bo‘lmagan tashkilotlar o‘z ustavida belgilangan maqsadlarga
mos keladigan doiralarda tadbirkorlik faoliyatlari bilan ham shug’ullana oladi.
Nodavlat, notijorat tashkilotlarning davlat va jamiyat hayotidagi ahamiyatidan
kelib chiqib, 1999 yil 14 aprelda O‘zbekiston Respublikasining Nodavlat
notijorat tashkilotlar to‘g’risidagi qonuni 8
qabul qilindi va amalga kiritildi.
FKning 77-moddasiga ko‘ra yuridik shaxslar o‘zlarining faoliyatlarini
muvofiqlashtirish, shuningdek mushtarak manfaatlarini ifoda etish hamda
himoya etish maqsadida uyushmalar (ittifoq) shaklida birlashmalar tuzishlari
mumkin. Uyushma yuridik shaxs hisoblanib, uning a'zolari o‘z mustaqilliklarini
va yuridik shaxs huquqlarini saqlab qoladilar. Uyushma o‘z a'zolarining
majburiyatlari bo‘yicha uyushmaning ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan
miqdorda va tartibda subsidiar javobgar bo‘ladi.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari ham yuridik shaxs sifatida
fuqarolik-huquqiy munosabatlarning qatnashchilaridir (FKning 78-moddasi).
Umuman, yuridik shaxslar o‘z faoliyatlarida Fuqarolik kodeksi
normalariga, soha qonunlariga, shuningdek ustavlari va boshqa ta'sis hujjatlariga
asoslangan holda ish olib boradilar.
8
Ўзбекистон Республикасининг Нодавлат нотижорат ташкилотлар тўғрисидаги қонуни . Ўзбекистон
Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси. 1999 йил. №5. 115-модда.
11

1.2. Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomla layoqati.
Yuridik shaxs o‘z faoliyatida o‘z ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan
maqsadlarga muvofiq fuqarolik huquq layoqatiga ega bo‘ladi. Tashkilotlar bilan
fuqarolar o‘rtasidagi huquq layoqatlarining hajmida farq bo‘lishi mutloqo
tabiiydir. Tashkilotlar fuqarolarga nisbatan belgilangan birmuncha huquq va
majburiyatlarga ega bo‘la olmaydilar, faqat o‘z ustav yoki nizomlarida
ko‘rsatilgan faoliyat bilangina shug’ullana oladilar.Yuridik shaxsning maxsus
huquq layoqati uning ustavi, nizomi yoki qonun hujjatlari bilan belgilanadi
(FKning 41-moddasi, 3-bandi). Yuridik shaxs qonunda ro‘yxati belgilab
qo‘yilgan ayrim faoliyat turlari bilan faqat maxsus ruxsatnoma (litsenziya)
asosidagina shug‘ullanishi mumkin. Yuridik shaxsning huquqlari qonuni
nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina cheklanishi mumkin. Yuridik
shaxsning huquqlarini cheklash haqidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi
mumkin. Yuridik shaxsning maxsus, alohida huquq layoqati umumiy qoidasi
o‘rnatilgan, unga ko‘ra yuridik shaxs faqat o‘z faoliyatining maqsadlariga mos
keladigan va ta’sis hujjatlarida qayd etilgan huquq va majburiyatlar olishi
mumkinligi belgilangan. Qonun chiqaruvchining bu tarzda yondashuvi asosan
o‘zini oqlaydi. Xususan, notijorat tashkilotini (muassasa, fond va sh.k.) tashkil
etar ekan, uning muassislari muayyan sotsial, madaniy va boshqa umumijtimoiy
foydali qanday manfaatlarga ega maqsadlarni ko‘zda tutadi. Bunday yuridik
shaxsning ustav bo‘yicha har qanday cheklovlardan ozod etilishi, uning hatti-
harakatlariga to‘liq erkinlik berilishi muassislar manfaatlarini pisand
qilinmasligiga olib kelgan bo‘lardi. Shuningdek, davlat ham tashkilotga (unitar
korxona yoki muassasaga) o‘z mol-mulkini biriktirib qo‘yar ekan, undan
maqsadli, tashkilot ustavida belgilangan faoliyat narsasiga mos ravishda
foydalanishini nazarda tutadi. Ammo O‘zR FKda va boshqa tarmoq qonunlarida
boshqacha meyorlarning mavjudligi mazkur qismini ancha kengroq talqin
etishni talab qiladi. Xususan, yuridik shaxs huquq layoqatining fuqarolik
huquqlariga ega bo‘lishlik va majburiyatlarni zimmaga olish ko‘rinishidagi
mazmuni va hajmini ikkita mezon, a) maqsadlar va b) faoliyat turi asosida
12

aniqlash zarur. Ta’sis hujjatlarida faoliyat maqsadi belgilab qo‘yilishi har
qanday yuridik shaxs mavjudligining zaruriy shartidir. Ta’sis hujjatlarida
faoliyat maqsadini belgilab qo‘yilishi har qanday yuridik shaxs mavjudligining
zarur shartidir. Ta’sis hujjatlarida ko‘zda tutilgan yuridik shaxs faoliyat
maqsadining mavjudligi juda keng ma’noni: faoliyat jarayonidan foyda olish
yoki foyda olmaslik ma’nosini qamrab oladi (O‘zR FK, 40-moddasi 1-q.). 2.
Faoliyat turiga ko‘ra yuridik shaxslar ikki guruhga ajraladi. Birinchi guruhga –
qonunchilikda taqiqlanmagan har qanday faoliyat turi bilan shug‘ullanishga
haqli bo‘lgan va tegishli ravishda qonunda va boshqa meyoriy hujjatlarda
nazarda tutilgan barcha fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini olgan yuridik
shaxslar kiradi. Bunday yuridik shaxslar umumiy (universal) huquq layoqatiga
egadirlar. Yuridik shaxslarning boshqa guruhi faqat o‘z ta’sis hujjatlarida
ko‘rsatilgan hamda ularni tashkil etilish maqsadlariga muvofiq keladigan
faoliyat turlari bilan shug‘ullanish huquqiga egadirlar. Bunday yuridik
shaxslarning fuqarolik huquqlari va burchlari ularning ustav faoliyatiga mos
kelishi, huquq layoqati esa alohida maxsus xususiyatga (maxsus huquq layoqati)
ega bo‘lishi shart. Umumiy qoidaga ko‘ra birinchi guruhga unitar korxonalardan
va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa tashkilotlardan tashqari barcha
tijorat tashkilotlari kiradi. Ikkinchi guruhga barcha notijorat tashkilotlari kiradi.
Yuridik shaxslar Qonun chiqaruvchi yuridik shaxs huquq layoqatining
vujudga kelishi va bekor bo‘lishini uning alohida subyekt sifatida davlat
ro‘yxatidan o‘tkazish orqali fuqarolik muomalasiga kirgan va undan chiqqan
(yagona davlat reyestriga kiritish va undan chiqarish) davriga bog‘lagan.
Nazariy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham yuridik shaxs huquq layoqatining
vujudga kelishi va bekor bo‘lishi uning muomala layoqati vujudga kelishi va
bekor bo‘lishi bilan mos keladi, buning ma’nosi shuki, yuridik shaxslarning o‘z
hatti-harakati bilan fuqarolik huquq va majburiyatlarini olish, vujudga keltirish,
amalga oshirish va ijro etish imkoniyatiga ega bo‘lishi bir paytda ro‘y beradi. 3.
Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida qonun chiqaruvchi barcha yuridik
shaxslarni o‘z faoliyatini Ustav qoidalari yoki Qonun hujjatlari qoidalari bilan
13

o‘rnatiladigan maxsus huquq layoqati doirasida amalga oshirish majburiyatini
yuklaydiki, bu narsa qonun bilan taqiqlanmagan hamma narsa ruxsat etilgan
degan tamoyilga zid keladi. Boshqa mamlakatlar FKda bunday cheklovlar
nazarda tutilmaydi. Xususan, tijorat tashkilotlarining ishtirokchilari o‘z huquq
layoqatlarini maxsus yo‘l bilan, ustavda o‘z faoliyatlarining aniq maqsadlarini
mustahkamlab qo‘yish orqali belgilab olishlari shart. Bundan tashqari, tijorat
tashkilotlarining maxsus huquq layoqati avval boshdan ularning faoliyatini
muayyan bir tijorat faoliyatida uyg‘unlashtirish maqsadida qonun bilan,
qolaversa litsenziya olib faoliyat yuritiladigan tartibda o‘rnatib qo‘yilgan
bo‘lishi mumkin. Bularga misol qilib bank faoliyatini, kredit uyushmalari,
moliya guruhlari va sug‘urta kompaniyalari faoliyatini ko‘rsatish mumkin.
Litsenziya –litsenziyalovchi organ tomonidan yuridik yoki jismoniy shaxsga
berilgan, litsenziya talablari va shartlariga so‘zsiz rioya etilgani holda
faoliyatning litsenziyalanayotgan turini amalga oshirish uchun ruxsatnoma
(huquq) hisoblanadi. Qonunchilikka ko‘ra faoliyatning litsenziyalanadigan
turlari jumlasiga amalga oshirilishi fuqarolarning huquqlari va qonuniy
manfaatlariga, sog‘lig‘iga, jamoat xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin
bo‘lgan hamda tartibga solib turilishi litsenziyalashdan tashqari usullar bilan
amalga oshirilishi mumkin bo‘lmagan faoliyat turlari kiradi. Litsenziyalash
sohasini davlat tomonidan tartibga solishni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi hamda litsenziyalovchi organlar amalga oshiradi, bunda Vazirlar
Mahkamasining o‘zi litsenziyalovchi organlarni va faoliyatning ayrim turlarini
litsenziyalash tartibini belgilaydi, qonunda to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazarda tutilgan
hollar bundan mustasno.
Faqat litsenziya olgan holda amalga oshiriladigan faoliyat turlari
to‘g‘risidagi qoidalar yuridik shaxslarga ularning umumiy yoki maxsus huquq
layoqatiga ega ekanliklaridan qat’iy nazar tegishlidir. Bundan O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tuzilgan davlat unitar korxonalari
va muassasalari, basharti ularni tashkil etish to‘g‘risidagi hujjatlarda
faoliyatning mazkur turini amalga oshirish nazarda tutilgan bo‘lsa, istisno
14

etiladi. Mazkur qoidada ko‘rsatilgan korxonalar va muassasalarni litsenziya
talablari va shartlarini, shuningdek, faoliyatning litsenziyalanadigan turlarini
amalga oshirish bilan bog‘liq, qonun hujjatlariga muvofiq qo‘yiladigan boshqa
talablarni bajarishdan ozod etmaydi. Litsenziya berishni rad etish, uni bekor
qilish va amal qilishining tugatilishi ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.
Meyorlari vositasida qonun chiqaruvchi yuridik shaxsning huquq layoqatini
ta’minlashning huquqiy kafolatlarini belgilab bergan va mustahkamlab qo‘ygan
hamda yuridik shaxsning huquqlari faqat bevosita qonunda ko‘zda tutilgan
holatlarda va tartibda cheklanishi mumkinligi aniq ko‘rsatilgan. Yuridik
shaxslarning ayrim huquqlarini cheklash holatlari va tartibi, odatda, yuridik
shaxslarning muayyan toifasiga oid qonunlarda nazarda tutiladi. Qoidaga ko‘ra,
bu yuridik shaxslar tomonidan amaldagi qonun hujjatlari meyorlari, ta’sis
hujjatlarida belgilangan qoidalar buzilganda, shuningdek, jamiyat manfaatlariga
daxldor qandaydir favqulodda vaziyatlar vujudga kelganda (tabiiy ofatlar, harbiy
harakatlar va sh.k.) qo‘llaniladigan cheklovlardir. Ko‘rsatib o‘tilgan cheklovlar
qatoriga, masalan, xo‘jalik yuritish yoki operativ boshqaruv asosidagi
korxonaning o‘ziga biriktirilgan mol-mulkini tasarruf etishi yuzasidan mol-mulk
egasining roziligini olish to‘g‘risidagi cheklovni yoki O‘zbekiston Rsepublikasi
Moliya vazirligi tomonidan. Yuridik shaxslar sug‘urta tashkilotlariga nisbatan
qo‘llaniladigan ayrim cheklovlarni yoxud O‘zbekiston Rsepublikasi Markaziy
bankining qonun hujjatlarining ba’zi talablarini buzgan banklarga va boshqa
kredit tashkilotlariga nisbatan cheklovlarini kiritish mumkin. Huquqlarni
cheklash hamisha faqat shunday vakolat berilgan organ tomonidan amalga
oshiriladi. Davlatning vakolatli organi tomonidan qabul qilingan huquqlarni
cheklash to‘g‘risidagi qarori ustidan yuridik shaxs sudga shikoyat qilishi
mumkin.
Yuridik shaxs hisoblangan tashkilot yoki korxona qatnashadigan
munosabatlarning doirasi uning tashkil qilinish maqsadlari bilan hamda amalga
oshirilishi lozim bo‘lgan ishlarning xarakteri bilan belgilanadi. Yuridik shaxs
o‘zi qatnashadigan munosabatlarga qarab ma'lum huquq va majburiyatlarga ega
15

bo‘ladi. Shunday qilib, yuridik shaxsning huquq layoqati, unga maxsus
yuklangan vazifalar bilan belgilanadi (maxsus huquq layoqati prinsipi). Yuridik
shaxs qonun hujjatlarida belgilab qo‘yilgan ayrim faoliyat turlari bilan faqat
maxsus ruxsatnoma (litsenziya) asosidagina shug’ullanishi mumkin. Masalan,
neft, neft mahsulotlari va gaz qazib chiqarish, ularni qayta ishlash va sotish
faoliyati.
Fuqarolik huquqida fuqarolarga nisbatan huquq layoqatining tenglik
prinsipi o‘rnatilgan, fuqarolik huquq layoqatining mazmuni hamma fuqarolar
uchun qonun bilan teng hajmda belgilangan bo‘lsa, yuridik shaxslarning huquq
layoqati undan farqlanib, ularning har qaysi turi uchun har xil bo‘ladi. U barcha
yuridik shaxslar uchun birorta umumiy hajmda oldin emas, balki muayyan
yuridik shaxsning paydo bo‘lishida, uning ish maqsadlariga qarab, qonun, ustav
yoki nizomlarida belgilanadi.
Yuridik shaxslarning muomala layoqati ham fuqarolik muomala
layoqatidan farq qiladi. Agar fuqarolarda huquq layoqatidan farq qilib, muomala
layoqati muayyan yoshga yetgach vujudga kelsa, muomala layoqati yuridik
shaxslarda huquq layoqati bilan bir vaqtda tashkil topadi. Shu bilan birga,
fuqarolik muomala layoqatidan farq qilib yuridik shaxslarning muomala
layoqatini cheklash va uni muomalaga layoqatsiz deb topish mumkin emas.
Yuridik shaxs o‘z ustavi yoki nizomi asosida harakat qiladi. Yuridik
shaxsning huquq layoqati, uning ustavi yoki nizomi tasdiqlangan paytdan
boshlab yoxud tegishli vakolatli idora ushbu yuridik shaxsni tashkil etish
haqidagi qaror chiqargandan keyin vujudga keladi. Yuridik shaxs davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgandan boshlab tashkil etilgan hisoblanadi (FKning 44-
moddasi, 4-bandi).
Umumiy qoida bo‘yicha, yuridik shaxsning ta'sis hujjatlari qonun talablari
darajasida bo‘lsa, uni uch ish kunida davlat ro‘yxatidan o‘tkazish lozim. Ayrim
yuridik shaxslarni tashkil qilish va davlat ro‘yxatidan o‘tkazish qonun bilan
ta'qib qilinadi. Masalan, Konstitutsiyaviy tuzumni zo‘rlik bilan o‘zgartirishni
maqsad qilib qo‘yuvchi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga,
16

fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi chiquvchi, urushni,
ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ’ib qiluvchi, xalqning sog’lig’i va
ma'naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek harbiylashtirilgan birlashmalarning,
milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalar hamda jamoat birlashmalarining
maxfiy jamiyat va uyushmalarning tuzilishi va faoliyati ta'qiqlanadi.
Yuridik shaxsning ustavi yoki u haqdagi nizom shunday hujjatki, bunda
uning faoliyati uchun yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan qoidalar
mustahkamlanadi. Ustavda yuridik shaxsning nomi, uning joylashgan yeri,
tashkil bo‘lish maqsadi va tartibi, uning tashkiliy tuzilishi, a'zolarga ega
bo‘ladigan tashkilot bo‘lsa, a'zolikka qabul qilish shartlari, mulkning tarkibi
singari qator qoidalar belgilanadi.
Ba'zi hollarda, yuridik shaxsni tashkil etishda, mazkur turdagi yuridik
shaxslarning tashkiliy tuzilishi va faoliyatiga doir barcha umumiy qoidalarni
nazarda tutgan tipovoy yoki namunaviy ustavlarning bo‘lishi yuridik shaxs
ustavini tuzish vazifasini yengillashtiradi. Bunday namunaviy ustavlarga fermer
xo‘jaligining namunaviy ustavini 9
, qishloq xo‘jaligi kooperativi (shirkat
xo‘jaligi)ning namunaviy ustavini
misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Yuridik shaxsning organlari ham bo‘ladi. Yuridik shaxs qonun, ustav yoki
nizom bo‘yicha belgilangan vakolatlar doirasida harakat qiluvchi o‘z organlari
orqali fuqarolik huquqlari va burchlariga ega bo‘ladi.
Yuridik shaxslarning muomala layoqati, ya'ni, o‘z harakatlari bilan
fuqarolik huquqlari va burchlarini olish layoqati, yuqorida ko‘rsatilganidek,
ularning organlari orqali amalga oshiriladi. Yuridik shaxslarning organlari
qonun, ustav yoki nizomga muvofiq ravishda yuridik shaxsning erk-irodasini
ifodalaydi va yuridik shaxs nomidan faoliyat olib boradi. Yuridik shaxslarning
organlari yakka boshchilikka asoslanib, direktor, rais, boshqaruvchi yoki
kollegial boshqaruv, vakillar majlisi, umumiy majlis (yoki yig’ilish) singari
tartibida boshqaradigan organ bo‘lishi mumkin.
9
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1998 йил 15 июлдаги 300-сон қарорига 2-илова.
Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси ва қишлоқ хўжалигига оид қонун ҳужжатлари. Тўплам. -Т.:
Адолат. 1999. - 205-222 б.
17

Davlat tashkilotlari hisoblangan yuridik shaxslarning organlari, qoida
bo‘yicha, yakka boshchilik asosida belgilanadi. Masalan, Toshkent Davlat
yuridik instituti rektori.
Kooperativ va jamoat tashkilotlari hisoblangan yuridik shaxslarning
organlari ikki turga: yakka (tartib) boshchilikka asoslangan (masalan, boshqaruv
raisi) yoki kollegial tartibda boshqarishga asoslangan (masalan, a'zolarning
umumiy majlisi, boshqaruvi) bo‘lishi mumkin.
18

II .BOB HOZIRGI KUNDA YURIDIK SHAXSNING
FAOLIYATI
2.1. Yuridik shaxsning tasis hujjatlari.
Yuridik shaxsning ta’sis hujjatlari Yuridik shaxs ustav asosida yoki ta’sis
shartnomasi va ustav asosida yoxud faqat ta’sis shartnomasi asosida ish olib
boradi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda tijoratchi tashkilot bo‘lmagan yuridik
shaxs shu turdagi tashkilotlar haqidagi nizom asosida ish olib borishi mumkin.
Yuridik shaxsning ta’sis shartnomasi uning muassislari tomonidan tuziladi,
ustavi esa tasdiqlanadi. Ushbu Kodeksga muvofiq bir muassis tomonidan tashkil
etilgan yuridik shaxs shu muassis tasdiqlagan ustav asosida ish olib boradi.
Yuridik shaxsning ustavi va boshqa ta’sis hujjatlarida yuridik shaxsning nomi,
uning joylashgan yeri (pochta manzili), yuridik shaxs faoliyatini boshqarish
tartibi belgilab qo‘yilishi, shuningdek, ularda tegishli turdagi yuridik shaxslar
to‘g‘risida qonunda nazarda tutilgan boshqa ma’lumotlar bo‘lishi kerak.
Tijoratchi bo‘lmagan tashkilotlar va unitar korxonalarning, qonunda nazarda
tutilgan hollarda esa, boshqa tijoratchi tashkilotlarning ham ta’sis hujjatlarida
yuridik shaxs faoliyatining sohasi va maqsadlari belgilab qo‘yilgan bo‘lishi
kerak. (O‘zR 20.08.1999 yil 832–1-son Qonuni tahriridagi qism) Ta’sis
shartnomasida taraflar (muassislar) yuridik shaxs tashkil etish majburiyatini
oladilar, uni tashkil etish sohasida birgalikda faoliyat ko‘rsatish tartibini, unga
o‘z mol-mulklarini berish hamda uning faoliyatida ishtirok etish shartlarini
belgilaydilar. Shartnomada foyda va zararlarni ishtirokchilar o‘rtasida
taqsimlash, yuridik shaxs faoliyatini boshqarish, muassislarning uning
tarkibidan chiqish shartlari va tartibi ham belgilab qo‘yiladi. Ta’sis
shartnomasiga muassislarning kelishuviga muvofiq boshqa shartlar ham
kiritilishi mumkin. Ta’sis hujjatlaridagi o‘zgartirishlar davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilgan paytdan boshlab, qonunda belgilangan hollarda esa davlat
ro‘yxatidan o‘tkazishni amalga oshiruvchi organ ana shunday o‘zgartirishlar
haqida xabardor qilingan paytdan boshlab uchinchi shaxslar uchun kuchga ega
19

bo‘ladi. Yuridik shaxslar va ularning muassislari mazkur o‘zgartirishlarni
hisobga olib ish yuritgan uchinchi shaxslar bilan munosabatlarda ana shunday
o‘zgartirishlar ro‘yxatga olinmaganligini vaj qilib ko‘rsatishga haqli emaslar.
Har qanday qonun hujjatlari bilan bir qatorda ta’sis hujjatlari–ustav va ta’sis
shartnomasi ham yuridik shaxs faoliyatining huquqiy asosi ekanligi haqidagi
meyordan tashkil topgan. Aynan ana shu hujjatlarda muassislar huquqning
umumiy normalarini yuridik shaxsni tashkil etish va faoliyat ko‘rsatishi
bo‘yicha o‘z manfaatlariga nisbatan konkretlashtiradilar, shuningdek, tashkil
etilgan yuridik shaxslarning uchinchi shaxslarga nisbatan huquqiy layoqatini
belgilaydilar. Sharhlanayotgan moddaning meyorlarida ta’sis hujjatlarining
turlari yuridik shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakllariga bog‘liq ravishda
turlicha bo‘lishi mumkinligi ta’kidlangan. Xususan, mas’uliyati cheklangan va
qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar (bitta shaxs tomonidan tashkil etilayotgan
holatlar bundan mustasno) va aksionerlik jamiyatlari ta’sis shartnomasi va ustav
asosida tashkil etiladi. Xo‘jalik shirkatlarining ta’sis hujjati ta’sis shartnomasi
bo‘lib hisoblanadi, nodavlat notijorat tashkilotlari va operativ boshqaruvga
asoslangan davlat unitar korxonalari esa ustavlar asosida faoliyat yuritadi.
Sharhlanayotgan moddada qonun chiqaruvchi tomonidan shuningdek, tijoratchi
tashkilot bo‘lmagan yuridik shaxslar tegishli tashkilot to‘g‘risidagi alohida
nizomlar asosida tashkil etilib faoliyat yuritishi mumkinligi to‘g‘risidagi
meyorlar belgilangan. Hozirgi kunda bu meyor ko‘p hollarda sog‘liqni saqlash,
ta’lim kabi sohalardagi davlat muassasalariga nisbatan qo‘llaniladi. Masalan,
viloyat ko‘p profilli tibbiyot markazlarining, viloyat tibbiy tashxis
markazlarining, qishloq shifokorlik shahobchalarining huquqiy maqomi
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan alohida
Nizomlar asosida belgilanadi. Yuridik shaxsning ta’sis hujjatlari o‘rtasidagi
huquqiy farqni ularning O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2008 yil 18 martdagi «Sog‘liqni saqlash hududiy muassasalarining tarkibiy
tuzilishi va faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori,
O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari to‘plami, 2008 yil, 12–13-son, 72-b. 115 4-
20

bob. Yuridik shaxslar mazmunidan kelib chiqqan holda aniqlashtirilib, ularning
huquqiy kuchga kirish payti belgilangan. Ta’sis shartnomasi o‘z mohiyatiga
ko‘ra konsensual shartnoma bo‘lib, yuridik shaxs tashkil etilayotgan va faoliyat
yuritayotgan jarayonda muassislar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi.
Unda muassislar yuridik shaxsni vujudga keltirishni shartlashib oladilar, uni
tashkil etish yuzasidan birgalikdagi faoliyat tartibini, unga o‘z mol-mulklarini
o‘tkazish va uning faoliyatida qatnashish shartlarini belgilaydilar. Bir muassis
tomonidan tashkil etilgan yuridik shaxs shu muassis tomonidan tasdiqlangan
ustav asosida ish olib boradi. Ko‘rinib turibdiki, bugungi kunda qonun
chiqaruvchining bu ko‘rsatmasi nafaqat ommaviy manfaatlar, huddi shu kabi
xususiy manfaatlar asosida tashkil etilgan unitar korxonalarga nisbatan,
shuningdek, mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar
tomonidan tadbiq etilishi mumkin. Bunda ularning ustavlari ularga tegishli
huquqiy maqomni va faoliyat tartibini belgilovchi maxsus qonun meyorlariga
mos bo‘lishi shart. B archa turdagi yuridik shaxslarning ta’sis hujjatlariga
kiritilishi shart bo‘lgan talablar ro‘yxati keltirilgan. Ular jumlasiga quyidagilar
kiradi: yuridik shaxsning tegishli ravishda uning tashkiliy-huquqiy shaklini
belgilovchi nomi, joylashgan yeri (yuridik manzili), yuridik shaxs faoliyatini
boshqarish tartibi va muayyan yuridik shaxsning tashkiliy-huquqiy shakliga
bog‘liq ravishda boshqa talablar. Shu qismning o‘zida qonun chiqaruvchi
yuridik shaxslarning ta’sis hujjatlarida shuningdek, faoliyatining narsasi va
maqsadi belgilab qo‘yilishi mumkinligi to‘g‘risidagi meyorni o‘rnatgan. Aytish
mumkinki, yuridik shaxslarning ta’sis hujjatlarida faoliyat narsasi va
maqsadining ko‘rsatilishi, mazkur yuridik shaxs maxsus huquq layoqatiga ega
ekanligini bildiradi. Aytish mumkinki, sharhlanayotgan qismning oxirida tilga
olingan talab yuridik shaxs huquqlari berilgan davlat korxonalariga nisbatan
ham tadbiq etiladi. Yuridik shaxslar huquqiy maqomlarining xususiyatini
hisobga olgan holda ta’sis hujjatlariga kiritilishi shart bo‘lgan meyorlar nazarda
tutilgan. Bularning qatoriga muassislarning yuridik shaxsni tashkil etish, bu
sohada birgalikda faoliyat ko‘rsatish tartibini, unga o‘z molmulklarini berish
21

hamda uning faoliyatida ishtirok etish, foyda va zararlarni ishtirokchilar
o‘rtasida taqsimlash shartlarini belgilash kabilar kiradi. Aytish mumkinki, ta’sis
shartnomasining mazkur shartlari muhim shartlar tarkibiga kiritilishi zarur, bu
shartlar mavjud bo‘lmagan holda (agar maxsus qonun hujjatlarida boshqacha
qoida nazarda tutilgan bo‘lmasa), ta’sis shartnomasi tuzilgan deb
hisoblanmasligi mumkin. Sharhlanayotgan moddada yuridik shaxslarning ta’sis
hujjatlarida qonunchilik talabi asosida aks ettiriladigan yuqorida zikr etilgan
qoidalardan tashqari, qonun chiqaruvchi yuridik shaxslarning muassislariga
ta’sis hujjatlariga qonunga zid bo‘lmagan boshqa qoidalar kiritish huquqini
beradi. Yuridik shaxslar ta’sis hujjatlaridagi o‘zgartirishlarning uchinchi
shaxslar uchun kuchga kirish payti borasida so‘z yuritiladi. Umumiy qoidaga
ko‘ra, ta’sis hujjatlari qonunda va mazkur hujjatlarning o‘zida nazarda tutilgan
tartibda o‘zgartiriladi. Ustavni o‘zgartirish to‘g‘risidagi qaror qoidaga ko‘ra,
yuridik shaxsning oliy organi tomonidan (muassasalarga nisbatan) yoki uning
ta’sischilari tomonidan qabul qilinadi. Qonunda qator holatlarda ta’sis
hujjatlarini sud qarori bilan o‘zgartirilishi ko‘zda tutilgan. O‘zgarishlar yuridik
shaxslarning o‘zi ro‘yxatdan o‘tkazilgan organ tomonidan va o‘sha tartibda
ro‘yxatga olinadi. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismiga muvofiq ta’sis
hujjatidagi o‘zgartirishlar uchinchi shaxslar uchun davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilgan paytdan boshlab, qonunda alohida ko‘rsatilgan holatlarda esa, mana
shunday o‘zgartirishlar qabul qilingani to‘g‘risida ro‘yxatga oluvchi organ
xabardor etilgan paytdan boshlab, ya’ni tegishli hujjatlar topshirilgan paytdan
boshlab kuchga kiradi. Ammo, agar uchinchi shaxslar qabul qilingan
o‘zgartirishlar to‘g‘risida xabar topib, ana shu o‘zgarishlarni hisobga olgan
holda ish yuritgan bo‘lsalar, yuridik shaxsning o‘zi ham, uning muassislari
(ishtrokchilari) ham ro‘yxatdan o‘tkazilmaganini vaj qilib avvalgi ta’sis
hujjatlari (ustav va/yoki ta’sis shartnomasi) meyorlarini qo‘llashni talab qilishga
haqli emaslar .
22

2.2 Yuridik shaxsni tugatish va uning tugatilish tartibi
Yuridik shaxsni tugatish uning huquq va burchlari huquqiy vorislik
tartibida boshqa shaxsga o‘tmasdan bekor qilinishiga olib keladi. Yuridik shaxs
quyidagi hollarda tugatilishi mumkin:
– uning muassislari (ishtirokchilari)ning yoki ta’sis hujjatlari bilan
tugatishga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga muvofiq, shu
jumladan, yuridik shaxsning amal qilish muddati tugashi, uni tashkil etishdan
ko‘zlangan maqsadga erishilganligi munosabati bilan yoki yuridik shaxsni
tashkil qilish chog‘ida qonun hujjatlari buzilishiga yo‘l qo‘yilganligi sababli,
agar bu buzilishlarni bartaraf etib bo‘lmasa, sud yuridik shaxsni ro‘yxatdan
o‘tkazishni haqiqiy emas deb topganida;
– faoliyat ruxsatnomasiz (litsenziyasiz) amalga oshirilgan yoki qonun
tomonidan ta’qiqlangan faoliyat amalga oshirilgan yoxud olti oy mobaynida
(savdo va savdo-vositachilik korxonasi esa uch oy mobaynida) bank hisob
varaqlari bo‘yicha pul operatsiyalarini o‘tkazish bilan bog‘liq moliya-xo‘jalik
faoliyati amalga oshirilmagan, dehqon va fermer xo‘jaliklari bundan mustasno
va (yoki) davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran bir yil ichida ustav
fondi ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan miqdorda shakllantirilmagan taqdirda,
qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, shuningdek,
ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa hollarda sudning qaroriga muvofiq.
Sudning yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risidagi qarorida uning muassislari
(ishtirokchilari) yoxud yuridik shaxsning ta’sis hujjatlari bilan uni tugatishga
vakil qilingan organ zimmasiga yuridik shaxsni tugatishni amalga oshirish
vazifasi yuklatilishi mumkin. Tugatish yuridik shaxsni bekor qilish shakllaridan
biridir. Yuridik shaxslarni bekor qilishning boshqa shakli–qayta tashkil etishdan
(qarang. FK 49-moddasi) farqli o‘laroq, tugatish tartibida huquqiy vorislik
nazarda tutilmaydi. Yuridik shaxs tugatilganidan so‘ng mol-mulki qoladigan
bo‘lsa, mana shu mulkka nisbatan ashyoviy va majburiyatli huquqqa ega
bo‘lgan muassislar o‘rtasida taqsimlanadi yoki tugatilayotgan tashkilot
23

tijoratchi bo‘lmasa, kreditorlar bilan hisob-kitob o‘tkazilganidan keyin qolgan
mol-mulk uning ustavida ko‘zda tutilgan maqsadlarga yo‘naltiriladi. Ta’kidlash
joizki, ko‘p hollarda notijorat tashkilotlarining ustavida bu borada mol-mulki
tugatilayotgan tashkilotning faoliyatiga o‘xshash faoliyat bilan shug‘ullanuvchi
boshqa notijorat tashkilotga o‘tkazib berilishi ko‘zda tutiladi. Tugatish
jarayonida huquqiy vorislik ko‘zda tutilmagani sababli, u yuridik shaxs
majburiyatlarining bekor qilinishini keltirib chiqaradi. Majburiyatlar faqat bu
holat qonunda nazarda tutilgan bo‘lsa saqlanib qolishi mumkin. Xususan,
kishilarning hayoti va sog‘lig‘iga yetkazilgan zarar yuridik shaxs tomonidan
tugatish vaqtida kapitallashtirilgan mablag‘lar hisobidan amalga Yuridik
shaxslarni ixtiyoriy tarzda ham, shuningdek, majburiy tarzda ham tugatilishi
uchun asoslar ro‘yxati keltiriladi. Ixtiyoriy tartibda yuridik shaxs uning
muassislari (ishtirokchilari)ning ta’sis hujjatlari bilan tugatishga vakolat berilgan
yuridik shaxs organining qaroriga muvofiq tugatiladi. Ixtiyoriy tugatish uchun
ko‘pincha yuridik shaxsning bundan keyin mavjudligining maqsadga muvofiq
emasligi, tashkil etishda belgilab qo‘yilgan muddatining tugashi, tashkilotning
ustav maqsadlariga erishganligi yoki aksincha bu maqsadlarga mutlaqo erishib
bo‘lmasligi asos bo‘ladi. Qonunchilikda alohida ko‘rinishdagi yuridik shaxslarni
tugatishning maxsus shakllari nazarda tutilishi mumkin. Masalan, bugungi
kunda tadbirkorlik subyektlarini ixtiyoriy asosda tugatilishi O‘zbekiston
Respublikasining birinchi Prezidenti 2007 yil 27 apreldagi Qarori bilan
tasdiqlangan «Tadbirkorlik subyektlarini ixtiyoriy tartibda tugatish va faoliyatini
to‘xtatish to‘g‘risida»gi Nizomga muvofiq amalga oshiriladi. Yuridik shaxslarni
majburiy tugatish borasida belgilangan asoslar barcha yuridik shaxslar uchun
umumiy xususiyatga ega bo‘lganidek, maxsus alohida yuridik shaxslarga
qaratilgan xususiyatga ham ega. Xususan, qonun chiqaruvchi yuridik shaxsning
tashkiliy huquqiy shaklidan va faoliyat turidan qat’iy nazar, uni majburiy
tugatish yuridik shaxsni tashkil qilish chog‘ida qonun hujjatlari buzilishiga yo‘l
qo‘yilganligi sababli va bu buzilishlarni bartaraf etib bo‘lmaganda, sud qarori
bilan amalga oshirilishi mumkinligini uqtiradi. Shuningdek, qonun tomonidan
24

taqiqlangan faoliyat amalga oshirilgan yoxud olti oy mobaynida (savdo va
savdo-vositachilik korxonasi esa uch oy mobaynida) bank hisobvaraqlari
bo‘yicha pul operatsiyalarini o‘tkazish bilan bog‘liq moliya-xo‘jalik faoliyati
amalga oshirmagan yuridik shaxslar majburiy tugatilishi (dehqon va fermer
xo‘jaliklarini istisno etgan holda) barcha yuridik shaxslarga tegishlidir. Tijorat
tashkilotlarini majburiy tugatish uchun uning ustav jamg‘armasini davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilganidan keyin bir yil davomida ta’sis hujjatlarida ko‘zda
tutilgan miqdorda shakllantirilmaganligi ham, agar qonunda boshqacha tartib
ko‘zda tutilgan bo‘lmasa, asos bo‘ladi. Qonun hujjatlarida faoliyatni
ruxsatnomasiz (litsenziyasiz) amalga oshirilishini ham yuridik shaxslarni
majburiy tugatish uchun asos sifatida belgilab qo‘ygan. Bunda litsenziyaning
amal qilish muddati tugaganidan keyin yoki bekor qilinganidan keyin ham
faoliyatni amalga oshirish litsenziyasiz faoliyat amalga oshirish toifasiga kiradi,
deb aytish mumkin. Bu holda yuridik shaxsda tegishli litsenziya olish uchun hali
real imkoniyat mavjud ekanligi ahamiyat kasb etmaydi. Agar yuridik shaxs bir
necha turdagi faoliyatni amalga oshirayotgan bo‘lsa, litsenziyaning bekor
bo‘lishi agar yuridik shaxs litsenziya mavjud bo‘lmagan faoliyatni to‘xtatgan
bo‘lsa, uning tugatilishiga olib kelmaydi. Aks holda esa, yuridik shaxs sud
qarori asosida tugatilishi mumkin. Sharhlanayotgan moddaning 3-bandiga
muvofiq, sudning yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risidagi qarorida uning
muassislari (ishtirokchilari) yoxud yuridik shaxsning ta’sis hujjatlari bilan uni
tugatishga vakil qilingan organ zimmasiga yuridik shaxsni tugatishni amalga
oshirish vazifasi yuklatilishi mumkin. Agar bu holda mazkur shaxslar yuridik
shaxsni tugatishni belgilangan muddatda amalga oshirmaslar, sud tugatuvchini
tayinlaydi va yuridik shaxsni tugatishning amalga oshirilishini unga topshiradi.
Yuridik shaxsni tugatish tartibi Tugatuvchi ommaviy axborot vositalarida
yuridik shaxsning tugatilishi haqida, shuningdek, uning kreditorlari tomonidan
talablarni bayon etish tartibi va muddati to‘g‘risida qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda e’lon beradi. Bu muddat tugatish haqida xabar e’lon
qilingan paytdan boshlab ikki oydan kam bo‘lishi mumkin emas. Tugatuvchi
25

kreditorlarni aniqlash va debitorlik qarzini olish choralarini ko‘radi, shuningdek,
kreditorlarni yuridik shaxs tugatilishi haqida yozma ravishda xabardor qiladi
Kreditorlar tomonidan talablarni qo‘yish uchun belgilangan muddat tamom
bo‘lganidan keyin tugatuvchi oraliq tugatish balansini tuzadi, bu balans
tugatilayotgan yuridik shaxs mol-mulkining tarkibi, kreditorlar qo‘ygan talablar
ro‘yxati, shuningdek, ularni qarab chiqish natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
o‘z ichiga oladi. Oraliq tugatish balansi yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risida qaror
qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ tomonidan
tasdiqlanadi. Yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risidagi qaror sud tomonidan qabul
qilingan taqdirda, oraliq tugatish balansi yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan
o‘tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi. Agar tugatilayotgan
yuridik shaxs (muassasalardan tashqari) ixtiyoridagi pul mablag‘lari
kreditorlarning talablarini qondirish uchun yetarli bo‘lmasa, tugatuvchi yuridik
shaxsning mol-mulkini kim oshdi savdosi orqali sud qarorlarini ijro etish uchun
belgilangan tartibda sotadi. Tugatilayotgan yuridik shaxs kreditorlariga pul
summalarini to‘lash tugatuvchi tomonidan ushbu Kodeksning 56-moddasida
belgilab qo‘yilgan navbat tartibida, oraliq tugatish balansiga muvofiq, u
tasdiqlangan kundan boshlab amalga oshiriladi. Kreditorlar bilan hisob-kitob
qilish tugaganidan keyin tugatuvchi tugatish balansini tuzadi, uni yuridik
shaxsni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari
(ishtirokchilari) yoki organ tasdiqlaydi. Yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risidagi
qaror sud tomonidan qabul qilingan taqdirda, tugatish balansi yuridik shaxslarni
davlat ro‘yxatidan o‘tkazuvchi organ bilan keli Tugatilayotgan davlat
korxonasining mol-mulki, tugatilayotgan muassasaning esa pul mablag‘lari
kreditorlarning talablarini qondirish uchun yetarli bo‘lmasa, kreditorlar o‘z
talablarining qolgan qismini ushbu korxona yoki muassasa mulkdori hisobidan
qondirish to‘g‘risida sudga da’vo bilan murojaat qilish huquqiga egadirlar.
Yuridik shaxsning kreditorlar talablari qondirilganidan keyin qolgan mol-mulki
uning shu mol-mulkka ashyoviy huquqlarga yoki ushbu yuridik shaxsga
nisbatan majburiy huquqlarga ega bo‘lgan muassislariga (ishtirokchilariga), agar
26

qonun hujjatlarida o‘zgacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, topshiriladi. Davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran moliya-xo‘jalik faoliyatini amalga
oshirmayotgan korxonalarni tugatish, shuningdek, ularni muassislari yo‘qligida
tugatish taomili va xususiyatlari qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Yuridik
shaxsning tugatilishi haqidagi yozuv yuridik shaxslarning yagona davlat
reyestriga kiritib qo‘yilganidan so‘ng yuridik shaxsni tugatish tamomlangan,
yuridik shaxsning faoliyati esa tugagan hisoblanadi. Yuridik shaxsni tugatish
to‘g‘risida qaror qabul qilgan ishtirokchilari (muassislari), vakolatli organ yoki
sud ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organni yozma ravishda uni tugatish jarayoni
boshlangani to‘g‘risida xabardor etganidan so‘ng yuridik shaxsni tugatish
tartibini belgilab beradi. Ta’kidlash joizki, mazkur modda yuridik shaxslarni
tugatish borasidagi umumiy qoidalardan tashkil topgan bo‘lib, bu qoidalar
yuridik shaxslarning alohida turlari to‘g‘risidagi qonunlar va boshqa huquqiy
hujjatlar yordamida to‘ldirilishi mumkin, ammo ularning faqat FK meyorlariga
zid bo‘lmagan qismi amal qiladi. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida
tugatuvchini ommaviy axborot vositalarida yuridik shaxsning tugatilishi haqida,
shuningdek, uning kreditorlari tomonidan talablarni bildirish tartibi va muddati
to‘g‘risida e’lon berish majburiyatini ta’kidlangan. Bu muddat tugatish haqida
xabar e’lon qilingan paytdan boshlab ikki oydan kam bo‘lishi mumkin emas.
Mazkur majburiyat har bir kreditor bevosita xabardor etilganidan qat’iy nazar
bajarilishi shart. Axborotda yuridik shaxsning to‘liq 159 4-bob. Yuridik shaxslar
nomi, uning joylashgan yeri, tugatuvchining joylashgan manzili, shuningdek,
kreditorlar tomonidan talablarni qo‘yish tartibi va muddatlari ko‘rsatiladi.
Ta’kidlash joizki, kreditorlarga talablarni qo‘yish uchun o‘rnatilgan ikki oylik
muddat batamom uzil-kesil xususiyatga ega emas, kreditorlarning talablari bu
muddat o‘tgach, yuridik shaxsni tugatish oxiriga yetkazilguncha ham qo‘yilishi
mumkin. Ammo bunda, muddatning o‘tkazib yuborilganligi sababli bu
kreditorga o‘z talablarni o‘z vaqtida taqdim etgan kreditorlar
qanoatlantirilganidan keyin qolgan mol-mulk hisobidan qanoatlantirish huquqini
beradi. 3. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismi tugatuvchi zimmasiga
27

kreditorlarni aniqlash va debitorlik qarzini olish choralarini ko‘rish, shuningdek,
kreditorlarni yuridik shaxs tugatilishi haqida yozma ravishda xabardor qilish
majburiyatlarini yuklaydi. Ta’kidlash joizki, mazkur holatda tugatish to‘g‘risida
ommaviy axborot vositalari orqali xabardor etish to‘g‘risida emas, balki
tugatuvchiga ma’lum bo‘lgan kreditorlarni shaxsan xabardor qilish uchun
jo‘natiladigan xabarnoma nazarda tutilgan. Tugatilayotgan yuridik shaxsning
kreditorlari bo‘lib, u qarzdor bo‘lgan shaxslar hisoblanadi. Bunda tugatuvchi
tomonidan faqat fuqarolik-huquqiy majburiyatlar bo‘yicha kreditorlar emas,
balki boshqa kerditorlar ham (budjet, budjetdan tashqari jamg‘armalar,
tugatilayotgan yuridik shaxsning xodimlari va sh.k.) ko‘zda tutilgan. Qarzdor
qarzning mavjudligiga roziligidan yoki uni rad etish uchun asoslari bor-
yo‘qligidan qat’iy nazar, tugatuvchi tomonidan kreditorga xabar berilishi shart.
Tugatilayotgan yuridik shaxs kreditorlarining talablari tugatuvchiga tugatish
to‘g‘risida berilgan e’londa ko‘rsatilgan manzilga yuboriladi. Kreditorning
arizasiga tegishli talabni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinishi shart. Kreditor
tomonidan taqdim etilgan hujjatlar asosida tugatuvchi qo‘yilgan talablarni e’tirof
etish yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qiladi. E’tirof etilgan talablar oraliq
tugatish balansini tuzish chog‘ida hisobga olinadi. Talab rad etilgan holda esa,
kreditor ularni sud orqali e’tirof etilishini talab qilishga haqli. Qonun
chiqaruvchi debitorlik qarzlarini olish bo‘yicha tugatuvchining burchini ham
aniq belgilab bergan. Debitorlik qarzi de ganda boshqa subyektlarning –
fuqarolik-huquqiy shartnomalar bo‘yicha sheriklar, zarar yetkazish tufayli yoki
asossiz boyish sababli vujudga kelgan va shartnomalar bilan bog‘liq bo‘lmagan
qarzdorlarning, shu jumladan, davlat tuzilmalarining tugatilayotgan yuridik
shaxs oldidagi qarzdorligi tushuniladi. Debitor qarzdorligini undirish yuzasidan
chora-tadbirlar ko‘rish qarzdorlar bilan muzokara olib borish, ularga nisbatan
tezkor ta’sir choralarini ko‘rish (mol-mulkini ushlab qolish), sudga tegishli
da’vo arizalarini berish kabi turli harakatlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Kreditorlar tomonidan talablarni qo‘yish uchun belgilangan muddat tamom
bo‘lganidan keyin tugatuvchi oraliq tugatish balansini tuzishi, bu balans
28

tugatilayotgan yuridik shaxs mol-mulkining tarkibi, kreditorlar qo‘ygan talablar
ro‘yxati, shuningdek, ularni qarab chiqish natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
o‘z ichiga olishi shartligi to‘g‘risidagi meyorlar o‘rin olgan. Bunda
tugatilayotgan yuridik shaxs mol-mulkini inventarizatsiyadan o‘tkazish uning
oraliq tugatish balansini tuzishning majburiy sharti hisoblanadi. Mol-mulkning
joylashgan yeridan qat’iy nazar, tugatilayotgan yuridik shaxsning barcha mol-
mulki va majburiyatlari, shu jumladan, muzlatib qo‘yilgan asosiy vositalari,
alohida balansga ajratilgan, ammo yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan
tarkibiy qismlar (yordamchi xo‘jaliklar, turar-joy kommunal xo‘jaliklari va
hokazo.)ning molmulki, ishlab chiqarish zahiralari va tugatilayotgan yuridik
shaxsga tegishli bo‘lmagan, lekin uning balansdan tashqari hisobida turgan
(konsignatsion mulk, ma’suliyatli saqlashga topshirilgan, ijaraga olingan, qayta
ishlash uchun qabul qilingan), ijaraga berilgan, shuningdek, biron sabab bilan
hisobga olinmagan boshqa turdagi mol-mulklar inventarizatsiyadan o‘tkazilishi
shart. Inventarizatsiya o‘tkazishning mohiyat maqsadi: tugatilayotgan yuridik
shaxsning amalda mavjud mol-mulkni aniqlash va uni buxgalteriya hisobi bilan
solishtirish; nolikvid va to‘liq eskirgan mol-mulkni aniqlash; mol-mulk va
majburiyatlar hisobini yuritishda qiymatining baholanganligi va ularning
to‘g‘riligini tekshirish; mol-mulk va majburiyatlarning haqiqiy balans qiymatini
aniqlashdan iborat. Oraliq tugatish balansini yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risida
qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ
tasdiqlashi belgilab qo‘yilgan, bundan tugatish to‘g‘risidagi qaror sud
tomonidan qabul qilingan va oraliq tugatish balansi yuridik shaxslarni
ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda tasdiqlangan holatlar
istisno etiladi. Oraliq tugatish balansi qarzdorning tugatish boshlanayotgan
paytda mavjud mol-mulki to‘g‘risidagi hamda kreditorlar tomonidan qo‘yilgan
talablar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni jamlashga qaratilgan. Orliq tugatish balansi
asosida qarzdorning mol-mulki kreditorlar talablarini qondirish uchun yetarliligi
to‘g‘risida xulosa chiqarish mumkin. Oraliq tugatish balansining tuzilishi
29

belgilangan muddat ichida o‘z talablarini qo‘ya olmagan kreditorlar tomonidan
talablarning qo‘yilishiga to‘siq bo‘la olmaydi.
Kreditorlarning talablarini oraliq tugatish balansi tasdiqlangan kundan
boshlab qonun hujjatlarida ko‘zda tutilgan navbat asosida pul mablag‘larini
to‘lash orqali qanoatlantirish sharti belgilangan. Agar tugatilayotgan yuridik
shaxs ixtiyoridagi pul mablag‘lari kreditorlarning talablarini qondirish uchun
yetarli bo‘lmasa, tugatuvchi yuridik shaxsning molmulkini kim oshdi savdosi
orqali sud qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda, aniqrog‘i
O‘zbekiston Respublikasining 2001 yil 29 avgustdagi «Sud hujjatlari va boshqa
organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida»gi 22 qarori asosida sotiladi. Bundan
faqat muassasalar istisno etiladi. Tugatilayotgan muassasaning qarzini pul
mablag‘laridan boshqa mol-mulkiga qaratishga yo‘l qo‘yilmaydi. Chunki O‘zR
FKning 76-moddasiga binoan muassasa o‘z majburiyatlari bo‘yicha ixtiyoridagi
pul mablag‘lari bilan javob berishi belgilab qo‘yilgan. Bu mablag‘lar yetarli
bo‘lmasa, muassasaning majburiyatlari yuzasidan tegishli molmulkning egasi
subsidiar javobgar bo‘ladi. 7-moddasida belgilagan meyorlarga ko‘ra kreditorlar
bilan hisob-kitob qilish tugaganidan keyin tugatuvchi tugatish balansini tuzadi,
uni yuridik shaxsni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs
muassislari (ishtirokchilari) yoki organ tasdiqlaydi, yuridik shaxsni tugatish
to‘g‘risidagi qaror sud tomonidan qabul qilingan taqdirda esa, tugatish balansi
yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda
tasdiqlanadi. Tugatish balansi tugatilayotgan tashkilotning kreditorlar bilan
hisob-kitob tugallangandan keyingi holatini aks ettiradi. Tugatish balansi huddi
oraliq balansi tasdiqlangan tartibda tasdiqlanadi hamda ro‘yxatdan o‘tkazuvchi
organga yuridik shaxsning tugatilganligi dalolatnomasini davlat ro‘yxatidan
o‘tkazish uchun taqdim qilinadi. Davlat korxonasi yoki muassasa
tugatilayotganda kreditorlaring talabini qarzdor hisobidan qanoatlantirish imkoni
bo‘lmagan taqdirda, undiruvni ularning mulkdorlarning mol-mulkiga qaratish
ko‘zda tutilgan. Bunday vaziyat korxonaning qarz undiruvini qaratish mumkin
30

bo‘lgan pul mablag‘lari va boshqa mol-mulki mavjud bo‘lmagan holda,
muassasaning esa yetarli pul mablag‘lari bo‘lmagan holda vujudga keladi.
Tugatilayotgan yuridik shaxsning qarzlari bo‘yicha subsidar javobgarlik,
shuningdek, kommandit shirkatlaridagi to‘liq sheriklarga, qo‘shimcha
mas’uliyatli jamiyatning ishtirokchilariga va boshqalarga yuklatilishi mumkin.
Yuridik shaxsning kreditorlar talablari qondirilganidan keyin qolgan mol-mulki
uning shu mol-mulkka ashyoviy huquqlarga yoki ushbu yuridik shaxsga
nisbatan majburiyat huquqlarga ega bo‘lgan muassislariga (ishtirokchilariga)
topshirilishi to‘g‘risidagi meyorlardan tashkil topgan. Yuridik shaxsning mol-
mulkiga ashyoviy huquqlarga muassasalarning, davlat korxonalarining
muassislari ega bo‘ladilar. Xo‘jalik shirkatlarining, jamiyatlarning, ishlab
chiqarish va matlubot kooperativlarining ishtirokchilarida tugatilayotgan yuridik
shaxsga nisbatan majburiyat huquqiy asos saqlanib qoladi. Tugatilayotgan
tashkilotning mol-mulkini muassislar o‘rtasida taqsimlash to‘g‘risidagi qoida
agar qonunda, boshqa huquqiy hujjatlarda va yuridik shaxsning ta’sis
hujjatlarida boshqacha tartib o‘rnatilmagan bo‘lsa, qo‘llaniladi. Davlat
ro‘yxatidan o‘tgan paytidan e’tiboran moliyaviy-xo‘jalik faoliyati bilan
shug‘ullanmagan, shuningdek, muassislari bo‘lmagan korxonalarni tugatish
holatlarini belgilovchi meyorlardan iborat. Bugungi kunda bu tamoyil Vazirlar
Mahkamasining Qarori bilan 1999 yil 3 iyulda tasdiqlangan «Moliya-xo‘jalik
faoliyatini amalga oshirmayotgan va qonunchilikda belgilangan muddatlarda
o‘zlarining ustav jamg‘armalarini shakllantirmagan korxonalarni tugatish tartibi
to‘g‘risida»gi Nizomga muvofiq amalga oshiriladi. Yuridik shaxsning tugatilishi
haqidagi yozuv yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritib
qo‘yilganidan so‘ng yuridik shaxsni tugatish tamomlangan hisoblanadi.
Tugatishni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tugatilayotgan yuridik shaxsning
joylashgan yeridagi ro‘yxatdan o‘tkazish organi tomonidan amalga oshiriladi.
31

XULOSA:
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz kerakki fuqarolik – huquqiy
munosabatlarda yuridik shaxslar o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Bozor munosabatlari
rivojlanayotgan hozirgi kundavxalq xo‘jaligni ularsiz tasavur qilish qiyin.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy va huquqiy islohatlar
natijasida ushbu institutning mavqei yanada oshib bormoqda. Fuqarolik –
huquqiy munosabatlarda ishtrok etishlari uchun yuridik shaxslar avvalo
fuqarolik huquqining subyektlari xisoblanishlari va subyekt sifatida muayyan
huquq va muomila layoqatiga ega bo‘lishlari lozim. Mazkur kurs ishida nazariy
va amaliy qoidalarni o‘zlashtrish, milliy va xorijiy qonunchilikni solishtrish
orqali yuridik shaxs haqidagi bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladi. Zero hozirgi
kunda mamlakatimizda turli tashkiliy – huquqiy shakillardagi yuridik shaxslar
faoliyati yuritmoqdaki, ular har biri o‘ziga xos xususiyatlarga, belgilarga egadir.
Ushbu kurs ishi fuqarolik huquqida yuridik shaxs tushunchasi va
belgilariga, yuridik shaxsning huquq layoqati va muomila layoqati, yuridik
shaxslarnng vujudga kelishi va bekor bo‘lishi tartibi, yuridik shaxsning turlari
xisoblangan xususiy korxonalar, xo‘jalik shirkatlari, ma’sulyati cheklangan va
qao‘shimcha ma’sulyatli jamiyatlar, aksiyadorlik jamiyatlari, davlat korxonalari,
ishlab chiqarish koperativlari, matbuot koperativi, jamoat birlashmalari, jamoat
fondlari, xususiy uy-joy mulkdorlarning shirkatlari, davlat muasasalari, yuridik
shaxslar birlashmalari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari xaqida,
shuningdek yuridik shaxslarning filiallari va vakolatxonalari, yuridik
shaxslarning tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilri va tovar kelib chiqan joy
nomiga bo‘lgan huquqlari haqidagi nazariy va amaliy qoidalar o;z ifodasini
topgan.
Yurtimizdagi olib borilayotgan islohatlar ko‘lami keng va aniq qilib yoritib
berilgan shular orasida yuridik shaxsning huquq va muomila layoqati qachon
qay tartibda berilishi bu ularning boshqa jismoniy shaxslardan ko‘ra ko‘proq va
turlicha majburiyatlar paydo bo‘lishidan bilib olsak bo‘ladi.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T.: O‘zbekiston, 20 21 .
2. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi . Toshkent- 2021 .
3. O‘zbekiston Rrespublikasi Fuqarolik Protsessual Kodeksi. T. : “ Adolat ” ,
2021.
4. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 1-qismga sharx “Adolat”-
2010.
5. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi Toshkent 2021-yil.
6. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksiga sharx Adolat - 2000-yil.
Anortoev.I.-Asyanov. SH.-Yuridik fanlar nomzodi,dotsent.
7. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi Toshkent 2021.
8. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga sharx Adolat - 2015-yil.
Yuridik fanlar dotsenti, professor. F.A. Muxiddinova.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 09.01.2019 yildagi PF-
5618-son. “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish
tizmni takomilashtrish” to‘g‘risdagi dastur.
10. O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 29-oktabrdagi O‘RQ-726-sonli
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 30.10.2021-y., 03/21/726/1001-s
11. O‘zbekiston Respublikasining “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonuni.
O‘zbekistonning yangi qonunlari. 15-son. -T.: “Adolat”. 1997
II. Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda parpo etamiz. –T. Z” :O‘zbekiston”, 2016,
2. Mirziyoev Sh.M. Niyati ulug’ xalqning – ishi xam ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi faravon bo‘ladi. 3-jild. T.: O‘zbekiston, 2019.
33

3. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston, 2016.
4. Mirziyoev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz.” T.: O‘zbekiston, 2017.
5. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2017.
6. O‘zbekiston Respublika Prezidendti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. O‘zbekiston, 2018
7. Karimov I. “Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta'minlash - bizning oliy maqsadimiz” O'zbekiston,2009.-B.251.
8. Karimov I. “Yuksak ma'naviyat - engilmas kuch”- Ma'naviyat,2008.-B.14.
III. Asosiy adabiyotlar
1. TDYU R.Ro‘ziyev, V.Topildiyev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism. O‘quv
qo‘llanma T.: Cho‘lpon, 2011.
2. TDYU H.Rahmonqulov, O.Oqyulov O‘zbekiston Respublikasining
Fuqarolik kodeksiga sharh. –T. 2011.
3. I.Zakirov Fuqarolik huquqi. –Toshkent. 2006.
4. O. Oqyulov O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
darslik “Fuqarolik va Oila huquqi” TOSHKENT “ILM Z1YO” 2012
5. R.Hojiyev Fuqarolik huquqidan o‘quv uslubiy qo‘llanma. Chirchiq - 2020.
6. Zokirov I.B. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
fuqarolaming ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari. —T.: TDYI, 2005.
17..I.B.Zakirov. Stanovlenie i razvitie sovetskogo grajdanskogo prava v
BNSR i XNSR. -T.: Fan. 1988.
7.O.Karimova Z.Gafarov. Davlat va huquq asoslari. T.,1995.
34

8.Rahmonqulov H. va boshqalar. Xalqaro xususiy huquq. –T.: Iqtisodiyot va
huquq dunyosi. 2002. -13 b.
9.Rahmonqulov H.R. Fuqarolik huquqining predmeti, metodi va tamoyillari. -
T.: TDYuI. 2003.-35 b.
10.I.B.Zokirov,O.T.Xusanov,M.X.Baratov,N.F.ImomovO‘zbekiston
Respublikasining fuqarolik huquqi.
Internet manbalari
1. www.lex.uz
2. www.norma.uz
3. www.constitution.uz
4. www.minjust.uz
5. www.ziyouz.com
6. www.gilde.uz
7. www.mygov.uz
8. www.yuridik.uz
35

Купить