Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 174.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xamsachilik an’anasi va Alisher Navoiy «Xamsa»si

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: XAMSACHILIK AN’ANASI VA ALISHER NAVOIY XAMSASI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I BOB. XAMSACHILIK AN’ANASINING SHAKLLANISHI……………..5 1.1.Nizomiy Ganjaviy xamsasining o‘ziga xos jihatlari…………………………5 1.2.Dehlaviy va Jomiy xamsasida shakl va mazmun masalasi………………….11 Birinchi bob yuzasidan xulosa……………………………………………...…...15 II BOB. ALISHER NAVOIY POETIKASINING O‘RGANILISHI……….16 2.1.Navoiyning “beshlig”ida an’anaviy obrazlar tizimi…………………………16 2.2.Navoiy xamsasining ilmiy tadqiqi…………….…………………………….20 Ikkinchi bob yuzasidan xulosa…………………………………………………..25 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………...26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………28 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Xamsachilik an’anasi Sharq adabiyotining eng yuksak badiiy hodisalaridan biri bo‘lib, unda beshlik epik dostonlar majmuasi orqali xalqning ma’naviy olami, axloqiy ideallari va hayotiy tajribasi yuksak san’at darajasida ifodalangan. Mazkur an’ananing eng mukammal namunasi Alisher Navoiy yaratgan xamsa bo‘lib, u nafaqat turkiy adabiyotda, balki jahon adabiy tafakkurida ham salmoqli o‘rin egallaydi. Navoiy xamsasining yaratilishi turkiy tilning badiiy imkoniyatlarini kengaytirgan, uni yirik epik bitiklarni yaratishga qodir adabiy til sifatida mustahkamlab bergan. Shu bois xamsachilik an’anasi va Navoiy xamsasi masalasini o‘rganish bugungi adabiyotshun oslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bugungi kunda xamsachilik an’anasini qayta tadqiq etish, uning kelib chiqishi, shakllanish bosqichlari va Navoiy ijodidagi badiiy talqinini chuqurroq o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Xalqimizning ma’naviy merosini ilmiy asosda anglash, milliy adabiyotning taraqqiyot bosqichlarini aniqlash hamda Navoiy ijodining turkiy adabiy jarayonga ta’sirini baholash shu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Ayniqsa, yosh avlodga xamsa maktabining mohiyatini tushuntirish, Navoiy merosining zamonaviy adabiy jarayondagi o‘rnini ko‘rsatish bugungi kunda muhim ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi. O‘rganilganlik darajasi . Xamsachilik an’anasi va Navoiy xamsasi Sharqshunoslikda va navoiyshunoslikda ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan turli davrlarda o‘rganilgan. Abdurauf Fitrat, Vohid Abdullayev, Sadriddin Ayniy, I. Sultonov, A. Hayitmetov kabi olimlarning izlanishlarida xamsa yaratilish jarayonlari, janr xususiyatlari va Navoiy ijodidagi o‘rni yoritilgan. Shunga qaramay, xamsachilikning tarixiy ildizlari, Navoiy tomonidan janrning yangicha talqin qilinishi va uning turkiy adabiyotga ta’siri yuzasidan hanuz to‘liq yechimini kutayotgan masalalar mavjud. Kurs ishingobyekti . Sharq adabiyotidagi xamsachilik an’anasi va Alisher Navoiy yaratgan xamsa majmuasi. 3 Kurs ishingpredmeti. Xamsachilik an’anasining shakllanish jarayoni, uning badiiy-poetik xususiyatlari hamda Navoiy xamsasining mazmun, g‘oya va badiiy mahorat nuqtayi nazaridan tahlili. Kurs ishingmaqsadi. Xamsachilik an’anasining rivojlanish yo‘nalishlarini, uning Navoiy ijodidagi takomil bosqichini ilmiy jihatdan asoslab, xamsaning turkiy adabiyotdagi tarixiy va badiiy ahamiyatini aniqlash. Kurs ishingvazifalari. Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: 1.Xamsachilik an’anasining kelib chiqishi va rivojlanish tarixini o‘rganish. 2.Sharq adabiyotidagi xamsa maktabi vakillari va ularning ijodini tahlil qilish. 3.Alisher Navoiy xamsasining yaratilish jarayoni va manba asoslarini aniqlash. 4.Navoiy dostonlarining g‘oya-badiiyat xususiyatlarini o‘rganish. 5.Xamsaning turkiy adabiy tafakkur taraqqiyotidagi o‘rnini ilmiy asoslash. 6.Xamsachilikning keyingi davrlardagi ta’siri va davomiyligini ko‘rsatish. Kurs ishing tarkibi. Kirsh, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosalar, foydalangan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 30 bet. 4 I BOB. XAMSACHILIK AN’ANASINING SHAKLLANISHI 1.1.Nizomiy Ganjaviy xamsasining o‘ziga xos jihatlari So nggi yillarda O zbekiston va Ozarbayjon xalqlari o rtasida asrlar ʻ ʻ ʻ davomida shakllangan do stlik rishtalari yangi bosqichga ko tarildi. O zbekiston- ʻ ʻ ʻ ning Turkiy tilli davlatlar hamkorlik Kengashiga a zo bo lishi yangi bosqich uchun ʼ ʻ asos vazifasini o tadi. Xalqlarimiz o rtasidagi har tomonlama hamkorlik adabiyot ʻ ʻ ilmida ham o z ifolasini topmoqda. Xususan, so nggi davr adabiyotshunosligida ʻ ʻ Sharqning ikki daho shoiri – Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy ijodini qiyosiy o rganishga katta e tibor berila boshladi. Shu jihatdan adabiyotshunos ʻ ʼ olimlar Sh.Sirojiddinov va G.Ashurovalar qalamiga mansub “Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy ijodida turkona tafakkur va g oyaviy-badiiy asos” nomli 2022- ʻ yilda chop etilgan monografiyasi xarakterlidir. Ushbu kitob keyingi yillarda buyuk ozar shoiri va mutafakkiri Nizomiy Ganjaviy va hazrat Alisher Navoiy poetik olamiga xos bo lgan mushtarakliklar, ustoz-shogirdik maqomining ʻ yuksak darajadagi ijod qirralarini yoritishga qaratilgan, yozilish uslubi ga ko ra ʻ o ziga xos ifoda tarziga ega tadqiqotlardan biridir. Mazkur tadqiqot bir qator ʻ jihatlari bilan qimmatlidir. Eng avvalo Nizomiy va Navoiy ijodi, ular yaratgan bebaho durdonalar nafaqat turkiy xalqlar adabiyotida, balki jahon madaniyati xazinasidan munosib o rin olgan durdonalar ekani asoslangan. Ikkinchi dan, ʻ kitobda Nizomiy asarlarining, eng avvalo shoir asos solgan “Xamsa” dostonlar nining turkiy (o zbek) tiliga turli davrlarda amalga oshirilgan tarjimalari haqida ʻ ma lumotlar beriladi. Chunonchi. Nizomiy yaratgan “Xamsa” turkiy xalqlar orasida ʼ nihoyatda mashhur bo lgan uning “Xisrav va Shirin” dostoni dastlab XIV asrdayoq ʻ Qutb Xorazmiy tomonidan amalga oshirilgani, “Maxzon ulasror” dastoni esa XV asrda Haydar Xorazmiy tomonidan tarjima qilingani xususida ma lumotlar beriladi. ʼ Kitobda Nizomiy asarlarining o zbek tiliga qilingan tarjimalari tarixi keng ʻ ko lamda yoritilgan. Bu ma lumotlar kitobxonga Nizomiy asarlari tarjimalari tarixi ʻ ʼ haqida muayyan tasavvur hosil qilishi bilan ahamiyatli. Tadqiqotchilar xamsachilik ana anasi haqida ham fikr yuritib, uning xaraktarli xususiyatlarini yoritishga e tibor ʼ ʼ 5 qaratishadi. Jumladan, an ana asosida yozilajak dostonlar “Xamsa”ning janrʼ xususiyatlari, mavzu ko lamiga yaqin bo lishi, ayni paytda Nizomiy ʻ ʻ “Xamsa”sining takrori bo lmay, originallik kasb etishi lozim bo ladi. “An anaga ʻ ʻ ʼ ko ra “Xamsa”dagi birinchi dostonning asosini falsafiy-axloqiy masalalar tashkil ʻ etgan. Ikkinchi-uchinchi dostonlar sevgi voqealari orqali aks ettirilgan, ijtimoiy- ma naviy masalalarni yorituvchi mavzu asosida uyushgan. To rtinchi doston ʼ ʻ sarguzashtlar bo lib, unda adolatli shoh masalasi ko ratilgan. So nggi doston ʻ ʻ ʻ avvalgilariga xulosa, umumlashmasi bo lib, unda ijodkorning ma naviy-axloqiy, ʻ ʼ ijtimoiy-siyosiy , falsafiy qarashlari aks etgan”.( O sha manba, 25 bet) ʻ 1 . Mualliflar yozishicha, tarixda turli badiiy saviyadagi 50 dan ortiq “Xamsa” yaratilgan bo lsa- ʻ da, ularning ko pchiligi yetib kelmaganligi bois asar muallifi va badiiy ko lami ʻ ʻ haqida fikrlash mushkul. Shuningdek, “Xamsa”ning bitta dostoniga javob yozish an anasi ham shakllanib bo lib, “Layli va Majnun”ga javob tariqasida bitilgan ʼ ʻ Fuzuliy asari tilga olinadi. Monografiyada o zbek adabiyotshunosligida Nizomiy ʻ ijodini o rganish masalalari ham yoritilgan bo lib, mumtoz adabiyotda Qutb ʻ ʻ Xorazmiydan boshlab Alisher Navoiy, Bobur va boshqa ko plab ijodkorlarning ʻ fikrlari mavjudligi haqida so z yuritiladi. Ular nafaqat Nizomiy asarlarini tarjima ʻ qilgan yoki an nasini davom ettirishgan, balki uning poetik mahoratini ham yuksak ʼ qadrlashgan. Jumladan, Navoiy o zining “Xamsa”sining debochasida Nizomiyga ʻ alohida boblar bag ishlaydi, devonida uning nomi tilga olinadi. pir darajasida ʻ e zozlab Shayx maqomida ulug laydi. Davlatshoh Samarqandiy ham “Tazkirat ul- ʼ ʻ shuaro” asarida alohida bob bag ishlaydi, ta rif tavsiflaydi. Keyingi asrlarda ʻ ʼ Nishotiy, Ogahiy, Shoh Hijron va boshqalarning Nizomiyga bag ishlangan qarashlari ʻ haqida ham ma lumotlar yoritiladi. Shoirning ittifoq miqyosida o tkazilishi ʼ ʻ rejalashtirilgan 800-yillik yubileyi ikkinchi jahon urushi tufayli 1947-yilda o tkaziladi. Shu munasabat ʻ 1 Qahramonov Q. Nizomiy ijodi talqiniga doir. // “Nizomiy Ganjaviy va xamsachilik an’anasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman. 4(20), Jan., 2024 – 5-B. 6 bilan kitobda M.Shayxzoda so zboshi yozgan “Guldasta” to plami va V.Zohidov ʻ ʻ risolasi haqida ma lumotlar beriladi. Monografiyada saksoninchi va undan keyingi ʼ yillarida Sh.Shomuhamed ov, F.Sulaymonova, N.Mallayev, A.Qayumov, M.Muhiddinov, H.Homidiy va boshqalarning shoir haqidagi kuzatishlariga munosabat bildiriladi, tadqiq va talqin etiladi. Albatta bir maqola doirasida monografiya haqida to liq fikr yuritish qiyin. U alohida tadqiqotlarni taqoza etadi. ʻ Ta kidlash joizki ushbu tadqiqot so nggi yillar o zbek adabiyotshunosligida Nizomiy ʼ ʻ ʻ va Navoiy ijodini o rganishga bag ishlangan tadqiqotlarni umumlashtirish bilan ʻ ʻ xarakterlidir. Mazkur monografiya taqdimotining Ozarbayjonda ham o tkazilishi ʻ fikrimiz dalilidir. Biz quyida Nizomiy Ganjaviy hayoti va ijodini yoritishga bag ishlangan ayrim ma qolalarga ham e tiboringizni jalb etamiz. Adabiyotshunos ʻ ʼ ʼ H.Homidiy o zining “Xamsachilik kashshofi” maqolasini Nizomiy Ganjaviy hayoti ʻ va ijodining ayrim qirralarini yoritishga bag ishlaydi. Maqolada Nizomiy tarjimai ʻ holiga muxtasar to xtalgach, uning yigitlik chog idayoq ijod bilan shug ullana ʻ ʻ ʻ boshlagani, shoir yaratgan qasida va faxriyalar, g azallar el orasida mashhur ʻ bo lganini qayd etar ekan, tarixchi Davlatshox Samarqandiy ma lumotlari ga tayanib ʻ ʼ yigirma ming misradan iborat devoni bo lganligini ta kidlaydi ʻ ʼ 2 . Olim Nizomiyga haqiqiy shuhratni uning shoh asari – besh dostondan iborat “Xamsa”si keltirgani haqida shunday yozadi. “Nizomiyga olamshumul shuhrat keltirgan asar – “Xamsa”dir. Shoir xalq og zaki ijodi, qadimiy voqealar, yozma manbalardan ijodiy ʻ foydalanib, hayotning dolzarb muammolarini aks ettiruvchi beshta doston yozdi va ular “Xamsa” nomi bilan kitobga jamlandi” 3 . Maqolada olim “Xamsa” dostonlari- ning qisqacha talqinlarini bayon etiladi, ularning g oyasi, syujet yo nalishi va ʻ ʻ obrazlar tizimi haqida o ziga xos tarzda muxtasar sharxlar beriladi. Jumladan, ʻ “Mahzan ul-asror”ning ijtimoiy-falsafiy, axloqiy-ta limiy xarakterda bo lib, ʼ ʻ 2 Qahramonov Q. Nizomiy ijodi talqiniga doir. // “Nizomiy Ganjaviy va xamsachilik an’anasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman. 4(20), Jan., 2024 – 6-B. 3 Х.Ҳамиджон. Кўҳна шарқ дарғалари. –Т.: 1999.-Б. 138. 7 muqaddima va 20 maqolatdan tashkil topgani haqida ma lumot beriladi. Buʼ maqolatlarda olam va odamning yaralishi, odamiylik, ezgulik g oyalarining ustuvor ʻ ligi haqida fikr yuritiladi. “Xisrav va Shirin” dostoni sarguzasht asar sifatida baholanib, dostonni yozishda xalq og zaki ijodi, qadimgi voqealar hamda ʻ Firdavsiyning “Shohnoma”sidan ilhom olgani yoritiladi. Maqolada “Xamsa”ning boshqa dostonlari haqida ham shu tariqa qisqacha ma lumotlar beriladi. Olim ʼ dostonlardagi aksratiyat obrazlar birinchi marta badiiy asarda mukammal sayqal topganini yozar ekan, ularning keyinchalik Sharq dostonchiligida ana anaviy ʼ obrazlarga aylanganini ta kidlaydi. “Bugina emas, Xusrav Dehlaviy, Hoju Kirmoniy, ʼ Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Ochilmurod Miriy kabi san atkor lar uni yangi ʼ taraqqiyot cho qqisiga ko tardi” , deb yozadi bu haqda. Umuman olganda ushbu ʻ ʻ maqola keng kitobxonlarga buyuk Nizomiy Ganjaviy haqida muxtasar ma lumot ʼ berishga mo ljallab yozilgan. Taniqli adabiyotshunos olim va tarjimon E.Ochilov ʻ Nizomiy Ganjaviy she rlarini tarjima qilish asnosida bir turkum maqolalar, ʼ so zboshilar ham chop ettirdi. Jumladan, “Ko ngil olamiga sayohat”, “Bulbulni mot ʻ ʻ aylagan shoir”, “Nizomiy “Xamsa”sining o zbekcha tarjimalari”, “Nizomiyning ʻ shox asari” kabi maqolalarida shoir hayoti va ijodi, mavzu ko lami, g oyaviy-badiiy ʻ ʻ xususiyatlari tilga olinadi. “Ko ngil olamiga sayohat” nomli maqolasida Nizomiy ʻ Ganjaviy hayoti va ijodi haqida keng ma lumot beradi. Maqolada uning to liq ismi ʼ ʻ Abumuhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad bo lib, 1141-yili Ganja shahrida ʻ tug ilgani, yoshlikdan ota-onadan yetim qolib tog asi qo lida tarbiyalangani qayd ʻ ʻ ʻ etilar ekan, uning turli ilmlarni o zlashtirishga ishtiyoqmandligi, Qur onni yod olishi, ʻ ʼ fiqh, tarix, jug rofiya, falsafa, mantiq va adabdan ta lim olib, ularning har birida ʻ ʼ ustod darajasiga yetishishi haqida fikr yuritiladi. Nizomiyning tabiiy fanlarni, jumladan tabobat va ilmu nujum (astronomiya)va matematikani mukammal bilishi, bundan tashqari qadimgi yunon falsafasi va adabiyoti, eroniy xalqlarning islomdan oldingi so z san ati, xalifalik davri ilmiy-adabiy asarlari, yahudiy va nasroniy xalqlar ʻ ʼ tarixi, Kavkaz xalqlarining o tmishidan ham yetarlicha xabardar ekani haqida ʻ ma lumotlar beriladi. Bundan ʼ 8 tashqari uning Galen, Gippokrat, Zakariyo Roziy, Abu Ali ibn Sino kabi tib sohasi bilimdonlarining asarlaridan yaxshi xabardor bo lgani bois tabiblik bilan ham ʻ shug illanganiga e tibor qaratiladi. Nizomiyning bu barcha ilmlardan xabardorligi u ʻ ʼ ning ijodidagi o z aksini topgan bo lib, maqolada bundan murod SENni topish ʻ ʻ ekaniga oid qarashlari qo yidagicha ifoda etiladi: ʻ Har chi az daqiqahoi hujum Ba yakoyak nuhuftahoi ulum Xondamu har varaq, ki mejustam Chun turo yoftam varaq shustam. Mazmuni: “Nujum ilmi va umuman barcha ilmlarni eng nozik nuqtalarigacha varaqma-varaq o qib chiqar ekan, maqsadim ular vositasida Seni topish edi. Seni ʻ topgach, bu ilmlarning barchasidan qo limni yuvdim” ʻ 4 . Maqolada Nizomiy Ganjaviy ijodigi ham to xtalib, uning nafaqat o z yurtida balki butun Sharq xalqlari ʻ ʻ ma naviy hayotida katta o ringa ega bo lgani yoritiladi. Maqolada qayd etilishicha, ʼ ʻ ʻ Nizomiy shaxsiyati, dunyoqarashi va ijtimoiy aqidalari davrga xos tarzda javonmardlik g oyalari bilan oziqlandi va ijodida namoyon bo ldi. Olim ʻ ʻ Nizomiyning tarjimai holi haqida fikr yuritar ekan,uning butun umri Ganja shahrida o tganini ta kidlaydi. Bir safar Iroq sultoni Tug rulshohning da vatiga binoan ʻ ʼ ʻ ʼ Tabrizga tashrif buyurgani, biroq ikki-uch kundan ortiq turolmay yurtiga qaytib ketgani ma lumot sifatida keltiriladi. Uning shaxsiy hayoti haqida muhim ʼ manbalardan yana biri Darband hokimi Boybars ibn Malik Muzaffarning 1169- yilda unga yuborilgan tuhfalar qatorida Ofoq ismli bir kanizakni ham in om etgani ʼ voqeasidir. Ofoq uning xonadonining cho risi emas, balki umr yo ldoshi, ʻ ʻ maslahatchisi, ilhomchisiga aylandi. Ofoq 1180-yili bevaqt vafot etadi. Undan Muhammad ismli o g il shoirga yodgorlik bo lib qoladi. Shoir eng aziz kishisi ʻ ʻ ʻ bo lgan bu ayol muhabbati va hurmatini bir umr xotirasida saqlab, “Xusrav va ʻ 4 Очилов Э. Кўнгил оламига саёҳат// “Махзан ул-асрор”. Сўзбоши.–Т.: 2016 .-Б. 3. 9 Shirin” dostonidagi Shirin timsolida uning yorqin siymosini abadiylashtiradi 5 . . E. Ochilov maqolada shoirni xamsachilik an anasiga asos solgan alloma sifatida ta rif ʼ ʼ lar ekan, “Nizomiyning nomini jahonga mashhur qilgan uning besh dostonni o z ʻ ichiga olgan “Xamsa”si bo ldi. Bu dostonlar – “Maxzan ul-asror” (“Sirlar ʻ xazinasi”), “Xusrav va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Haft paykar” (“Yetti go zal”) ʻ va “Iskandarnoma” (u “Sharafnoma” va “Iqbolnoma” nomli ikki qismdan tashkil topgan)dan iborat”, deb yozadi. Shuningdek, muallif maqolada shoir “Xamsa”ning Jomiy va Navoiy kabi allomalar tomonidan yuksak baholanganini ularning dil so zlaridan iqtiboslar keltirish bilan mustahkamlaydi. Olim shoirning poetik ʻ qudratiga yuksak baho beradi. Ular faqat badiiy jihatdangina mukammal bo libgina ʻ qolmay, zamonasining yuksak bilimdoni sifatida mutafakkir olim va hayotda katta tajribaga ega bo lgan donishmand inson sifatida teran va purhikmat g oyalarni aks ʻ ʻ ettirganini ta kidlaydi. Bunga misol tariqasida o‘zi tarjima qilgan quyidagi bir ʼ ruboyisini misol tariqasida keltiradi; Bil, adlu adolat zafarlar sababi, Bil, zulmu sitam barcha zararlar sababi. Bil, xayru saxo aybu gunohni yopgay, Pastligu xasislik kadarlar sababi Maqolada Nizomiy Ganjaviy asarlarining so nggi davrlarda ʻ qilingan tarjimasi, ba zi bir yo l qo yilgan soxtaliklar va ma no bilan bog liq xato- ʼ ʻ ʻ ʼ ʻ nuqsonlar haqida ham fikr yuritiladi. Xulosa qilib aytganda, so nggi paytlarda ʻ adabiyotshunoslarimiz buyuk ozar shoiri va mutafakkiri Nizomiy Ganjaviy ijodini o rganishga katta e tibor bera boshlashdi. Xalqlarimizning asrlar davomida ʻ ʼ shakllangan do stlik rishtalari, adabiy aloqalari yangi bir bosqichga ko tarilmoqda ʻ ʻ 6 . 5 Очилов Э. Кўнгил оламига саёҳат// “Махзан ул-асрор”. Сўзбоши.–Т.: 2016 .-Б. 5. 6 Qahramonov Q. Nizomiy ijodi talqiniga doir. // “Nizomiy Ganjaviy va xamsachilik an’anasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman. 4(20), Jan., 2024 – 5-9-B. 10 1.2.Dehlaviy va Jomiy xamsasida shakl va mazmun masalasi Mustaqilligi mizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimizning asrlar mobaynida yaratib kelgan ulkan, bebaho ma naviy va madaniy merosini tiklashʼ davlat siyosati darajasiga ko tarildi. Bu merosni yaratgan siymolarning orasida, ʻ mo g ul istilosidan qochib Hindistonga ketgan, asli keshlik kishining Dehlida ʻ ʻ tug ilib, ijodi o sha yurtda shakllangan farzandi, adabiyot ixlosmandlarining ʻ ʻ ko nglidan abadulabad joy olgan ijodkor, fors-tojik adabiyotining buyuk ʻ namoyandasi Amir Xusrav Dehlaviy ham bor. Amir Xusrav Dehlaviyning ijodi o rta asrlardagi so z san atining muhim bir hodisasi sifatida turli yurt ʻ ʻ ʼ tadqiqotchilarining diqqat markazida bo ldi. ʻ O rta asrlardagi allomalar Davlatshoh Samarqandiyning (“Tazkirat ush- ʻ shuaro”), Amin Ahmad Roziyning (“Haft iqlim”), Shayx Ozarining (“Javohir ul- asror”), Sherxoni Ludiyning (“Mir ot ul-hayol”), Amir Kamoliddin Husayn ʼ Gozurgohiyni ng (“Majolis ul-ushshoq”) asarlarida, Shamsiddin Somiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Rizoqulixon Hidoyatning tazkiralarida Amir Xusrav Dehlaviyning shaxsi va ijodi haqidagi umumiy ma lumotlarga duch ʼ kelamiz. Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asari fiqralarida, o sha paytlarda ʻ ijod ahliga baho berishda, ularning Amir Xusrav Dehlaviyning she rlarini qay ʼ darajada bilgani, to plagani, ularga muhammaslar, naziralar yozgani badiiy so z ʻ ʻ sohasidagi bilimdonlik mezoni hisoblangan 7 . Jahon adabiyotshunosligida Amir Xusrav Dehlaviyning ijodi katta ehtirom bilan o rganilgan va shu paytgacha talaygina tadqiqot ishlari olib borilgan. ʻ Tadqiqotchilardan Shibli Nu moniy, Ye. B. Kavel, Xammer, Shpringer, G. Ete, ʼ Charlz Ryo, Garsin de Tassi, Yan Ripka, Arberri, Zabihullo Safo, Said Nafisiy, tarixchilardan Ziyouddin Baraniy, Muhammad Qosim Hindushoh, Amir Xurd, N. 7 Nizamova F. Xusrav Dehlaviy ijodining tarixiga chizgilar. 11 M. Elliot va boshqalar Amir Xusravning shaxsiyati va u yashagan muhit haqida ancha ma lumotlar bergan. Tojik olimi M. Baqoyev birlamchi manbalardagiʼ ma lumotlardan shoirning ilmiy biografiyasini yaratishga, ijodiy merosini ʼ birmuncha keng ko lamda o rganishga muvaffaq bo lgan. ʻ ʻ ʻ Respublikamizda Amir Xusrav Dehlaviyning hayoti va ijodini o rganish ʻ borasida ancha ishlar qilingan. 1965 yili Sh. Shomuhamedovning tashabbusi bilan ToshDUning sharq fakulteti tarkibida xorijiy Sharq mamlakatlari adabiyoti kafedrasi tashkil qilindi. Bu kafedra sharq xalqlari adabiyotini o rganish borasida ʻ salmoqli ishlarni amalga oshirdi. U Amir Xusrav Dehlaviyning ijodini atroflicha o rganish bo yicha sobiq Ittifoqda yagona ʻ ʻ markaz hisoblangan. O sha paytlardayoq ʻ bu mavzu bo yicha 100dan ortiq maqola, 4ta to plam, 5ta monografiya e lon ʻ ʻ ʼ qilindi. Shuningdek, 3ta doktorlik va 8 ta nomzodlik dissertatsiyasi yoqlandi. Ularning qatorida Ja far Iftixor, Bosit Musayev, Suyuma Yuldasheva, ʼ Muhammadjon Imomnazarov, Ahmadjon Quronbekov, Gulxumor To ychiyeva va ʻ boshqalar bor. 1969 yili Bosit Musayev prof. Sh. M. Shomuhamedov rahbarligida O zbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutining ilmiy ʻ kengashida “Tekstologicheskoye issledovaniya gazeley «Tuxfat as-sigar” Amir Xosrova Dexlevi» degan mavzuda nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. 1974 yil noyabr oyida Suyuma Yuldasheva SSSR FA Sharqshunoslik instituti ilmiy kengashida “Xudojestvennыye osobennosti poemы “Xasht bexesht” Amir Xosrova Dexlevi” degan mavzuda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1975 yili Muhammadjon Imomnazarov Moskvada SSSR FA Sharqshunoslik instituti ilmiy kengashida “Xusrav Dehlaviyning “Shirin va Xusrav” dostoni leksikasining statistik-semantik xususiyatlari” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. 1986 yili esa Tojikiston FA Rudakiy nomidagi Til va adabiyot instituti ilmiy kengashida “Xusrav Dehlaviy epik ijodida badiiy metod va poetika masalalari” degan mavzuda doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1980 yilning aprelida S. Shomuhamedova O zbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti ilmiy ʻ kengashida “Amir Xusrav Dehlaviyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari” mavzusida dissertatsiya yoqlaydi 12 va falsafa fanlari nomzodi ilmiy darajasini oladi. 1993 yili eronshunos olima Gulxumor To ychiyeva taniqli sharqshunos olim Sh.M. Shomuhamedovʻ rahbarligida ilmiy ish olib borib “Amir Xusrav Dehlaviyning «Tuhfat as-sig ar” ʻ devoni g azallarining vazni» degan mavzuda dissertatsiya shuningdek, “Amir ʻ Xusrav Dehlaviy poetikasi” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Amir Xusrav Dehlaviyning hayoti va ijodini yoritishda amalga oshirilgan turli ko rinishdagi izlanishlarning ko lami, salmog i tahsinga sazovordir. ʻ ʻ ʻ Fors-tojik adabiyotidagi ruboiy janriga forsshunos olim Ye.E. Bertelsning e tibor qaratganini ko ramiz. U X asrda Buxorodagi she riyatni o rganish asnosida ʼ ʻ ʼ ʻ o sha davr ruboiy janri xususida qisqa bo lsa-da to xtalib o tadi. “Ruboiyning ʻ ʻ ʻ ʻ ibtidoiy holati islomdan oldingi davrda ham kuzatilgan she r shakli ekani ʼ shubhasiz. U hozir ham Eronda ko p tarqalgan, ma lum darajada bizdagi ʻ ʼ chastushkalarning vazifasini o tab keladi”, deb yozadi Ye.E. Bertels. U somoniylar ʻ davri adabiyotida hali yaxshi shakllanmagan bu janrning fors-tojik adabiyotida juda sekinlik bilan rivojlanib kelganiga diqqatimizni qaratadi va bu yo nalishda ʻ tadqiqotlar olib borishga da vat etadi. ʼ Fors-tojik adabiyotidagi ruboiy janrining yuzaga kelishini atroflicha yoritgan olima A.K. Kozmoyan o zining izlanishlarini XXII asrlardagi ruboiynavis ʻ shoirlarning ijodiy merosi asosida olib bordi. Bu ish, fors-tojik adabiyotida ruboiy janrining nazariy jihatlarini ochib berishga bag ishlangan asosiy tadqiqotlardan ʻ hisoblanadi. Unda ruboiyning shakllanishidan tortib, bosqichma-bosqich yuksalib borish jarayonigacha yaxshi aks etgan. Xusrav Dehlaviyning ijodi bo yicha ko plab tadqiqotlar olib borgan tojik olimi ʻ ʻ Muhammadvafo Baqoyev shoirning hayoti va ijodi haqida monografiya yozgan. Bu tadqiqotda Amir Xusravning hayot qirralari va ulkan merosi birmuncha keng tahlil etilgan. Baqoyev bu tadqiqotida shoirning dostonlari, g azaliyoti va qasidalariga ʻ bag ishlab, muhim fikrlar bildirgan. Muallif, avvalo, Amir Xusrav ruboiylarining ʻ umumiy miqdori va ularning besh devon ichra joylashuvi haqida mulohazalar yuritgan va raqamlar keltirgan (868 ta). U ham umum fikriga 13 qo shilgan holda ruboiylarning sonini bundan ko ra ko proq bo lishi kerak debʻ ʻ ʻ ʻ hisoblaydi. Muallif mavzularni turkumlashtirib, ruboiylardan bir qanchasini nimalarga bag ishlanganini sanab o tadi. ʻ ʻ Amir Xusrav Dehlaviyning ijodiga bag ishlab, ayniqsa uning masnaviy, ʻ qasida, ruboiy va g azaliyoti bo yicha ko plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Shu ʻ ʻ ʻ bois, bu maqola Dehlaviyning ijodini o rganishga, uning adabiy faoliyati bilan ʻ yaqindan tanishishga, badiiy mahoratining yangi qirralarini kashf etishga qaratilgan 8 . 8 Nizamova F. Xusrav Dehlaviy ijodining tarixiga chizgilar. 14 Birinchi bob yuzasidan xulosa Nizomiy Ganjaviy xamsasi Sharq adabiy tafakkurining eng pishiq va mukammal namunalaridan biri sifatida alohida estetik va badiiy qimmatga ega. Shoir tomonidan yaratilgan besh dostonning mazmuniy teranligi, kompozitsion puxtaligi va badiiy izchilligi xamsachilik an’anasining keyingi rivojlanishida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilgan. Nizomiy Ganjaviy epik an’anaga lirik ruh, falsafiy mushohada, tarixiy tafakkur va insonparvarlik g‘oyalarini uyg‘un qo‘shgan holda xamsa janrining yangi bosqichini yaratdi. Shoirning badiiy tasvir uslubi, obrazlar tahlilidagi nozik kuzatuvchanligi, tabiat va inson ruhiyati uyg‘un tasviri uning xamsasini Sharq adabiyotida mislsiz darajaga ko‘targan. Nizomiyning eng muhim o‘ziga xos jihatlaridan biri xamsaning har bir dostoni o‘zaro bog‘langan, ammo mustaqil badiiy tuzilishga ega bo‘lishidir. Har bir asarda inson komilligi, adolat, muhabbat, tafakkur va davlatparvarlik kabi umuminsoniy g‘oyalar yetakchi o‘rinda turadi. Shoir tarixiy faktlarni obrazli talqinlar bilan uyg‘unlashtirib, ularni chuqur falsafiy mazmun bilan boyitgan. Bu jihatlar uning epik an’anasini nafaqat estetik jihatdan, balki ma’naviy-ma’rifiy nuqtayi nazardan ham yuksak mavqega ega qildi. Nizomiy xamsasining badiiy tilida fors mumtoz adabiyotining eng nafis uslubiy an’analari mujassam bo‘lib, undagi tashbeh, isti’ora, kinoya va ramziy obrazlar poetik tafakkurning yuksak cho‘qqisini ko‘rsatadi. Uning qahramonlari orqali insoniylik, aql, adolat va muhabbat g‘oyalari timsol sifatida namoyon bo‘ladi. Natijada Nizomiy yaratgan xamsa nafaqat keyingi xamsanavislar uchun ijodiy manba, balki Sharq adabiyotida yirik badiiy maktab sifatida shakllangan. Umuman olganda, Nizomiy Ganjaviy xamsasi o‘zining mazmuniy mukammalligi, poetik go‘zalligi, falsafiy teranligi va kompozitsion yaxlitligi bilan Sharq adabiyotida yangi nafosat mezonlarini belgilagan ulkan tarixiy-badiiy hodisadir. Mazkur xamsa keyingi davr shoirlari Xusrav Dehlaviy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy va boshqa mumtoz ijodkorlarning epik ijodiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, xamsachilikning klassik shakllanishida hal qiluvchi o‘rin egallaydi. 15 II BOB. ALISHER NAVOIY POETIKASINING O‘RGANILISHI 2.1.Navoiyning “beshlig”ida an’anaviy obrazlar tizimi Alisher Navoiy ( 1441-yil 9-fevral 1501-yil 3-yanvar ) — o zbek va boshqa ʻ turkiy xalqlarning shoiri, mutafakkiri va davlat arbobi. G arbda Chig atoy ʻ ʻ adabiyotining buyuk vakili. Tarixchi Ali Yazdiy nazariga tushgan, shoir Lutfiy yosh shoir iste dodiga yuqori baho bergan, Kamol Turbatiy e tirofini qozongan. Sayyid ʼ ʼ Hasan Ardasher, Pahlavon Muhammad kabi ustozlardan ta lim olgan, Abdurahmon ʼ Jomiy bilan ijodiy hamkorlikda bo lgan. Navoiy yoshligidan Xurosonning ʻ (Transoksaniya) bo‘lajak hukmdori Husayn Boyqaro bilan (1469-1506) do‘st bo‘lgan. 10-12 yoshidan she’rlar yozishni boshlagan. Navoiyning zamondoshi bo‘lmish tarixchi Xondamir (1473(76) -1534) qoldirgan ma’lumotlarga ko‘ra, mashhur o‘zbek shoiri Lutfiy (1369-1465) qarigan chog‘larida bolakay Navoiy bilan ko‘rishadi va uning she’riy iqtidorini yuqori baholaydi. Hayoti davomida Navoiy musulmon Sharqining turli mamlakatlarida bo‘ladi, o‘z davrining taniqli shaxslari bilan ko‘rishadi. O‘zining she’riy mahoratini oshiradi. 1464-1465-yillar Navoiy ijodining shinavandalari uning ilk she’riy to‘plamini (devonlari) tayyorlashadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, o’sha davrlardayoq Navoiy mashhur shoir bo‘lib ulgurgan. 1469- yilgacha temuriylar o‘rtasidagi o‘zaro ichki nizolar tufayli Navoiy o‘zining ona shahri Hirotdan uzoqda yashashga majbur bo‘lgan 9 . 1487-yil Astrobod shahriga hukmdor sifatida yuboriladi. Bu yerda u ikki yil xizmat qiladi. Mazkur muddat nihoyasiga yetgachgina, X. Boyqaro unga Hirotga qaytib, hokimiyatda mansabga ega bo‘lishiga ruhsat beradi. Lekin Navoiy bu taklifni rad etadi. Rad javobiga qaramay, Boyqaro sultonning yaqin kishisi lavozimini (“mukarrabi xazrati sultani”) taklif etadi. Bunday lavozimda Navoiy barcha davlat ishlari bilan bog‘liq ishlarda qaror qabul qilish huquqiga ega edi. Shu vaqtdan 9 Yo‘ldosheva M . Navoiy “Xamsa”sida komil inson shaxsi masalasi. // XXI asrning ilmiy-amaliy tadqiqotlari. – 1-B. 16 Navoiy hayotining yangi bosqichi boshlanadi va u ko‘proq ijod bilan shug‘ullanadi. U yaratgan asarlarining katta qismi aynan shu davrga tegishli. Navoiy temuriylarning so‘nggi hukmronlik yillarida (1370-1506) yashab ijod qilgan. Shuning uchun uning asarlarida jamoat ruhi, davrga xos muhim muammolar ustundir. 1490-1500- yillar Navoiy eng nafis, ijtimoiy-falsafiy va ilmiy asarlarini yaratgan. Alisher Navoiyning ijodi ulkan. Olti dostonining hajmi 60 000 ga yaqin misrani tashkil etadi. 1483-1485- yillar Navoiy o‘z ichiga besh dostonni olgan “Xamsa” asarini yaratgan: “Hayrat ul- Abror” (“Yaxshi kishilariing hayratlanishi”), “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor” (“Yetti sayyora”), “Saddi Iskandariy” (“Iskandar devori”). Navoiyning “Xamsa”si mazkur janrda yaratilgan turkiy tildagi birinchi asar hisoblanadi. U - turkiy tilida ham bu kabi yirik ko‘lamdagi asar yaratilishi mumkinligini isbotlab berdi. Haqiqatan ham, Navoiy chig‘atoy tilida (eski o‘zbek tili) ham fors-tojik adabiyoti bilan bir darajada turuvchi asar yaratish mumkinligini isbotlashga harakat qilgan. Va u o‘zining besh hazinasi orqali buning uddasidan chiqqan. Navoiy musulmon Sharqining, deyarli barcha janrlarida o‘z qalamini sinab ko‘radi va o‘z ovozi, o‘z uslubi borligini ko‘rsata oladi. Sharq adabiyotida “Layli va Majnun” mavzusida 120 dan ziyod doston yaratilgan. Navoiy ham shaxsiy yondashuvi ila ushbu mavzuda doston yozadi. Dostonda Layli va Majnun o‘rtasidagi sevgi bayon qilinadi. O‘z ifodasida Navoiy odamiylik va so‘fiylik sevgisini sharhlashga harakat qilgan. O‘zining so‘fiylik qarashlarini Navoiy, shuningdek, “Farxod va Shirin”, “Hayrat ul-Abror” dostonlarida ham ifodalagan. Uning dostonlarida so‘fiylik mavzusi umumfalsafiy darajaga ko‘tarilgan. Navoiyning “Farhod va Shirin”dostoni u yaratgan “Xamsa”ning 2-dostoni bo lib, unda Farhodʻ oddiy tosh yo nar oshiq emas, balki xoqonning o g li, aniqrog i, Xo tan mamlakati ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ podshosining qarilikda ko rgan yakka-yu yagona farzandi bo lib, yoshligidan ʻ ʻ fanning barcha sohalariga qiziqqan, harbiy bilimlarni, ayniqsa, toshyo narlik, kasbini ʻ egallashga uringan. Farhod ishq o‘tida sarmast obrazida ham juda go‘zal tasvirlanadi. U ishq o‘tida yonganidan turli mashaqqatlarga ham rozi bo‘ladi va turli tilsimlarni yengib chiqishga kirishadi. 17 Komillikning eng asosiy sharti qalbni nafs qutqusidan xalos etmoqdir. Shuning bilan birga kasb-hunar bilan band bo‘lmoqlikdadir. Farhod ham aynan shu yo ldanʻ boradi. Alisher Navoiy "Farhod va Shirin" dostoni markazida komil inson tarbiyasi turadi. Shariat ahkomiga tariqat rasmi-rusumlari, pir muridlik an’anasi, solik odobi, poklanish, tavba tazarru, zikr-u samo - hamma- hammasidan maqsad insonni komillikka yuksaltirish, ruhni yaxshilash, g aybiyotning sir-u asrorini kashf etish. ʻ Alisher Navoiy Farhod timsolida insonni ruhiy, ma’naviy va jismoniy kamol toptirish va poklash ilmi bo‘lgan futuvvat orqali poklaydi. Farhodning botinidagi barcha tuzatish xislatlarni nafs tushunchasiga bog‘lab izohlaydi va unga qarshi jihod e’lon qiladi. Asarda temir odam, dev obrazlari nafs timsolidir. "Farhod va Shirin"ni biz ishq, muhabbat ruhida yozilgan noyob asarlar sirasiga kirita olamiz. Dostonda Farhodning Shirin ishqi uchun, unga yetish uchun qilgan harakatlarida ko plab insoniy fazilatlarni jumladan: insonparvarlik, tinchlik, do‘stlik har bir ishga ʻ butun vujudi bilan yondashib tez o‘rganish, mehnatsevarlik, obodonchilikka harakat qilish kabi hislatlarni uchratamiz. Bu asar sevgi va muhabbatni tarannum etish bilan birgalikda chin ma’nodagi inson shaxsiyatini yortib bergan komillikka yetishish yo'lidagi qiyinchiliklarni bosqichma-bosqich bosib o‘tish kerakligini ko‘rsatadi. Farhodni kuch-quvvat, qat’iyat, matonat, Shirin esa go'zallik, latofat timsolida ko ramiz. Farhod orqali ilm olish, hunar egalashga, sabr toqat va insoniy fazilatlari ʻ orqali yetuklikka intilishni targ‘ib qilingan yoshlarni ayni shu xislatlar bilan oziqlanishi kerakligini ta'kidlangan. Asarda shoir Farhodni voyaga yetguniga qadar parvarish qilib ilm-u hunarni mohirlik bilan uning shaxsiyatiga singdiradi shu ma’noda barcha imkon yoshlar qo‘lida ekanligini, harakatchan, izlanuvchan bo‘lish kerakligini yorqin misol sifatida ko‘rsatadi. Yoshlarni sport va ilmda, umuman olganda,barcha sohada ilg or bo‘lishga undaydi. ʻ Barcha davrda dunyo o‘z daho insonlarini ko‘rgan, bu asar yaratilgan vaqtda ham Xuroson o‘lkasida ilm-ma’rifat keng targ ib qilingan davr bo‘lgan. Shu sabdan ʻ ko rishimiz mumkinki, Farhodning shiori “O‘qib o‘tmak, uqib o‘tmak”, - deya ʻ ta’riflangan.Farhod ustozlaridan me’morlik, naqqoshlik, tosh yo‘nish hunarlarini 18 ham mukammal tarzda o rganadi, bu bilan shoir nafaqat ilm, balki mohir hunar hamʻ paytida asqotishini ta’kidlaydi 10 . 10 Yo‘ldosheva M . Navoiy “Xamsa”sida komil inson shaxsi masalasi. // XXI asrning ilmiy-amaliy tadqiqotlari. – 1-3- B. 19 2.2.Navoiy xamsasining ilmiy tadqiqi O‘zbekistonda ilmiy matnshunoslikning rivojlanishi buyuk o‘zbek shoiri va mutaffakkiri Alisher Navoiy asarlarining chop etilishi bilan bog‘liq. Navoiy asarlar ining nashrga tayyorlanishi jiddiy ravishda 1938-yildan boshlab, shoir tug‘ilgan kunning 500 yilligini nishonlashga tayyorgarlik bilan bog‘liq holda hal etila boshlandi. Bunday vazifa shoir asarlarining ilmiy-tanqidiy matnini yaratishni taqozo etar edi. Shunday qilib, turli fond va shaxsiy kutubxonalarda tarqalib ketgan Navoiy asarlarining qo‘lyozmalarini yig‘ish va tasnif qilish ishlari boshlab yuborildi. Xususan, professor A. A. Semyonov [Semyonov 1940] Navoiy nomidagi O‘zSSR Davlat kutubxonasi Sharq bo‘limida saqlangan Navoiy asarlari qo‘lyozmalarining, S. L. Volin Leningrad fondlarida saqlanayotgan Navoiy asarlari ning sharhini tuzdi. Ilmiy tanqidiy matnlarni tuzishdan oldin Navoiyning asarlari mavjud qo‘lyozmalar asosida nashrga tayyorlandi. Ular hozirgi zamon o‘zbek tilida nasriy izoh bilan ham chiqarildi1 . U vaqtda, garchi ilmiy-tanqidiy matn tuzish masalasi kun tartibida turgan bo‘lsa-da, uning prinsiplari hali ishlab chiqilmagan edi. 1940-yillarda o‘zbek mutaxassislari Navoiy asarlarining ilmiy–tanqidiy matnini tuzishga kirishdilar. S. M. Mutallibov “Hayrat ul-abror”ning, G‘. Q. Karim ov “Layli va Majnun”ning (1944) ilmiytanqidiy matnini tayyorladi2 . Bu matnlar Navoiy merosini tekstologik jihatdan o‘rganishda dastlabki qadam sifatida qaralishi mumkin. Bu matnlarni tayyorlashda noshirlar uch qo‘lyozma va keyingi yillarda chiqarilgan bosma nusxani asos qilib oldilar. 1948-yilda turkolog olim A. N. Kononov [Kononov 1948] tomonidan “Mahbub ul-qulub”ning chog‘ishtirma matni tayyorlandi va nashr ettirildi. Bir yil keyin “Mezon ul-avzon”ning ilmiy-tanqidiy matni I. Sultonov tomonidan tayyorlandi [Sultonov 1949] 11 . 11 Shamsiyev P. “Xamsa” dostonlarining ilmiy-tanqidiy matnlari va ularni tuzish prinsiplari. // Oltin bitiglar — Golden scripts. – 2019/1. – 4-B. 20 I. Sultonov Navoiyning vazn to‘g‘risidagi diqqatga sazovor ushbu asarini tayyorlashda qadimgi nusxalar yo‘qligi sababli keyingi XVIII — XIX asr nusxalari asosida ish olib bordi. I. Sultonov matnining o‘ziga xos xususiyati shundaki, unda matnning har bir satri ustida jiddiy o‘ylangan, turli ma’noga oid farqlar aniqlab berilgan. M. SaleNavoiyning memuar xarakterdagi “Holoti Pahlavon Muhammad” kabi risolalari matnini tayyorladi. Shunday qilib, Navoiy asarlari ilmiy–tanqidiy matni ustida qilingan dastlabki ishlar keyingi davrlardagi tekstologik matn sifatini yaxshilashga, oltmishinchi yillarga kelib qator tanqidiy matnlarning yaratilishiga olib keldi. Xususan, S. G‘aniyevaning ko‘p yillik mehnati natijasida Navoiyning “Majolis un-nafois” asarining ilmiy-tanqidiy matni nashr etildi [G‘aniyeva 1961]. Matn tuzishda jalb etilgan olti qo‘lyozma — Parij, Vena, Boku, Leningrad va (ikkita) Toshkent nusxalari, shuningdek, matn tuzish prinsiplari S. G‘aniyevaning oldiga qo‘ygan vazifani muvaffaqiyatli bajarganidan dalolat beradi. H. Sulaymonov Navoiy lirik merosini to‘plash va sistemaga solishda katta ish qildi. Uning izlanishlari oqibatida hozirda “Xazoyin ul-maoniy”ning to rt tomlik nashri vujudga ʻ keldi [Navoiy 1959– 1960]. Ushbu asarning transliteratsiya nashri bilan birgalikda uning ilmiy–tanqidiy matni tuzila boshlagani haqida H. Sulaymonovning “Alisher Navoiy lirikasining tekstologik o‘rganilishi” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasining muallif referatida xabar qilinadi [Sulaymonov 1961]. Alisher Navoiy “Lison ut-tayr” asarining ilmiy-tanqidiy matnini Sh. Eshonxo‘jayev tayyorladi [Eshonxo‘jayev 1964]. Aytish kerakki, Navoiy asarlari ilmiy–tanqidiy matnlarini tayyorlashning alohida prinsiplari ishlab chiqilmagan, nashr qilingan matnlarda bir muncha kamchiliklar bo‘lishiga qaramasdan, qator tadqiqotchilarning harakati bilan ma’lum ma’noda talaygina ijobiy ishlar amalga oshirildi. 1940-yillar oxirida biz Alisher Navoiyning “Sab’ayi sayyor” dostonining ilmiy-tanqidiy matnini tayyorlashga kirishdik [Shamsiyev 1956]. Matnga asos qilib Navoiy hayotligida mashhur xattot Abdujamil tomonidan ko‘chirilgan qo‘lyozma, Sulton AliMashhadiy qalamiga mansub (u ham Navoiy hayotligida ko‘chirilgan) 21 e’tiborli nusxa, shuningdek, XVI asrga2 oid yana bir qo‘lyozma jalbetildi. Bundan tashqari solishtiriladigan nusxalar sifatida asarning litografik nashrlari ham olindi.Matn tuzishda Abdujamil nusxasiga tayanch nusxa sifatida qaraldi. Shu bilan birga matn ostidagi ilmiy apparatda qolgan ikki nusxadagi farqlar ko‘rsatildi (litografik nashrdagi farqlar esa qayd etilmadi). Ilmiy apparat tuzishda biz barcha farqlarni, hatto, mexanik xatolarni ham qavsda ko‘rsatdik. “Farhod va Shirin” dostonining ilmiy-tanqidiy matni ham xuddi “Sab’ayi sayyor” matniga asos bo‘lgan qo‘lyozmalar asosida tayyorlandi [Shamsiyev 1963]. Undan farqli o‘laroq, yordamchi solishtiriladigan nusxalar sifatida Leningrad Davlat kutubxonasida saqlanayotgan XVI asrga oid ikki nusxadan foydalanildi. Ma’lumki, “Xamsa” tarkibiga kiruvchi dostonlar ma’lum ma’noda yaxlit asar sifatida qaralgani va “Xamsa” yaratish davrida (XII — XV asr) va undan keyin ham adib va kotiblarning hamma besh dostonni bir muqovada berishlari ham bejiz emas edi. Bu hol Alisher Navoiy “Xamsa”siga ham taalluqlidir. 1959-yili biz tomonimizdan amalga oshirilgan Navoiy “Xamsa”sining bir kitobdagi akademik nashri bu monumental asar nashri tarixida yaxshi an’anani boshlab berdi [Shamsiyev 1959]. Shuni alohida qayd etish kerakki, “Xamsa”ning yaxlitliginisaqlash faqat muallifning orzusi yo xohishi bo‘lib qolmasdan, balki shoirning umum konsepsiyasi, hamma dostonlarning ichki mantiqiy uzviyligi bilan ham bog‘liqdir. Xuddi shuni nazarda tutib, biz “Xamsa” matnini yaxlit o‘rganishga kirishdik. “Xamsa”ni tekstologik o‘rganishning zarurati shundaki, adibning ushbu genial asari faqat o‘tmishdagina emas, hozirda ham katta g‘oyaviy-badiiy qimmatga egadir. Bizning zamondoshlarimiz har bir dostonda XV asr ilg‘or kishilarining yuksak ideallarini, kishini to‘lqinlantiruvchi va esda qoluvchi o‘lmas obrazlarni ko‘radilar. “Xamsa” tarkibidagi har bir dostonning bosh xati bu gumanizm g‘oyasi, adolatga chaqiriqdan iboratdir. Navoiy o‘rta asrning eng progressiv kishilaridan biri sifatida dostonlarida o‘sha davr sotsial-iqtisodiy hayoti, ilm va falsafa, madaniyat va adabiyotning aktual masalalarini qo‘ya bildi. Navoiy “Xamsa”si sharq epik poeziyasining eng yaxshi 22 an’analari, buyuk Firdavsiy va Nizomiy, Xusrav Dehlaviy va Abdurahmon Jomiyning an’analarini muvaffaqiyat bilan davom ettirdi va rivojlantirdi. Navoiy o‘zining “Xamsa”sida shoir sifatidagina emas, balki buyuk olim va mutafakkir sifatida ham namoyon bo‘ladi. U “Xamsa” yozishga kirishayotganda katta hayotiy tajribaga ega edi. U Sulton Husayn Boyqaroning vaziri bo‘lgunga qadar hayotning hamma qiyinchiliklarini boshidan kechirdi, shularga qaramay doim ilmiy-ijodiy izlanishda bo‘ldi. Navoiy 1469-yili Sulton Husayn saroyida davlat arbobi sifatida faoliyat boshlagach, XV asr II yarmi Xuroson siyosiy-iqtisodiy hayotining ichida bo‘ldi, jamiyatning hamma ijtimoiy tabaqalarini yaqindan bildi. U davlat arbobi sifatida yagona va mustahkam davlat uchun kurashdi, zulmni pasaytirish, mamlakatni rivojlantirish uchun qo‘lidan kelgan hamma narsaga urindi. Navoiy “Xamsa”si o‘sha davrning eng dolzarb masalalarini va ularga shoirning yorqin munosabatini aks ettiradi. Navoiy gumanistik pozitsiyada mahkam turib, ko‘p masalalarni hal qilishda jamiyatning ko‘pchiligini tashkil qilgan oddiy tabaqa manfaatlarini nazardatutadi, adolat, tinchlik, ma’rifat, vatanparvarlik, xalqlar, elatlar orasida do‘stlik, muhabbat, aql, ilm va san’atga muhabbatni yuksak pafosda kuylaydi, jaholat va zulmni qattiq qoralaydi. Uning bundayhayotiy mushohadalari shu qadar samimiy va chuqur, ta’sirchan va originalki, natijada u hamma keyingi avlodning ham diqqatini o‘ziga tortdi, hamisha ilm va san’at, estetik tafakkur taraqqiyotiga xizmat etdi. Shuning uchun ham ular yuzlab qo‘lyozmalarda ko‘chirilgan, bosma nusxalarda nashr etilgan. Navoiy “Xamsa”siga turli ijtimoiy qatlamlarning munosabati turlicha bo‘lib, uni o‘z manfaatlariga, qarashlariga moslashtirishga harakat qilganlar. “Xamsa” qo‘lyozmalaridagi ba’zi har xilliklar, qisqartish, o‘zidan qo‘shishlarning asosiy sababini ham shu bilan bog‘liq deb o‘ylaymiz. Bizning matnshunos sifatidagi vazifamiz shundan iboratki, biz hozirgi avlod o‘quvchilariga “Xamsa”ning imkoni boricha muallif variantiga yaqin matnini bersak, bu bilan buyuk ijodkorning, buyuk mutaffakkirning qiyofasi yanada yorqin namoyon bo‘ladi hamda uning o‘lmas asarlari jamiyatga, yosh avlodni tarbiyalash vazifasiga yanada ko‘proq xizmat qiladi. Biz nashr etadigan matnlar ham texnik, 23 ham ilmiy xarakterdagi ba’zi kamchiliklardan xoli emas. Bu hol, shuningdek, boshqa nashr qilingan klassik o‘zbek adabiyoti matnlariga ham tegishli bo‘lib, hozircha xatosiz nashr qilingan matnlarni topish qiyin ko‘rinadi. Bu shu sohadagi tajribasizlik tufayli yoki, ilmiy-tanqidiy matn tuzishda yagona va ishonchli ilmiy prinsiplarning yo‘qligi sabablimi, xullas, aytish qiyin. Har qalay bu sohada ma’lum muvaffaqiyatlarga erishilganligini e’tirof etish kerak. O‘ttiz yil mobaynida xalqimizning ko‘p asrlik tarixida yaratilgan yodgorliklarni nashr etishda ko‘p ishlar qilindi. Bugungi o‘quvchi faqat Alisher Navoiy ijodi bilangina emas, balki bundan ming yil avval yozilgan Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asaridan tortib, xalqimizning deyarli barcha o‘tmishidagi ma’naviy boyligi bilan tanishishga muvaffaq bo‘ldi. Bunday asarlarning ilgari sanoqli nusxalarda ko‘chirilganiva undan alohida guruhlargina manfaatdor bo‘lgani to‘g‘risida gapirmasak ham bo‘ladi. Biz o‘zimizning “Saddi Iskandariy” dostoni ustidagi tekshirishlarimizni boshqacharoq olib bordik. Ishni matnshunoslikda yig‘ilgan tajribaga tayanib, Qozon davlat universiteti fondidan noyob, savodli yozilgan qo‘lyozmani qo‘lga kiritganimiz tufayli, avvalgidek, uch qo‘lyozma asosida emas, balki bunga yana uch qo‘lyozmani jalb etgan holda, matn tuzishning yangi prinsiplariga rioya qilganholda olib bordik. Keyinchalik biz oldimizga — Alisher Navoiy “Xamsa”sining to‘liq ilmiy-tanqidiy matnini tuzish vazifasini qo‘ydik. Ish jadal olib borildi va olti qo‘lyozma asosida “Xamsa”ning ilmiy-tanqidiy matnini tayyorladik. Alisher Navoiy “Xamsa”sining ilmiy-tanqidiy matniga asos bo‘lgan qo‘lyozmalar tavsifiga o‘tishdan avval, shuni alohida qayd etish joizki, bizga ozarbayjon olimlari jamoasining Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”si ustida olib borgan ish tajribasi, shuningdek, Moskva sharqshunoslari tomonidan Firdavsiy “Shohnoma”sining ilmiy-tanqidiy matnini yaratishdagi boy tajribasi katta yordam berdi [Firdavsiy 1960] 12 . 12 Shamsiyev P. “Xamsa” dostonlarining ilmiy-tanqidiy matnlari va ularni tuzish prinsiplari. // Oltin bitiglar — Golden scripts. – 2019/1. – 4-8-B. 24 Ikkinchi bob yuzasidan xulosa Navoiy “Xamsa”si o‘zbek adabiyoti va butun turkiy xalqlar ma’naviy merosining eng yuksak badiiy yodgorliklaridan biri bo‘lib, uning ilmiy tadqiqi o‘rta asr Sharq adabiy tafakkuri taraqqiyotini chuqur anglashga xizmat qiladi. Mazkur bobda “Xamsa”ning yaratilish omillari, badiiy-falsafiy mazmuni, poetik strukturasidagi o‘ziga xosliklar hamda Navoiyning komil inson konsepsiyasi ilmiy jihatdan tahlil qilingan bo‘lib, tadqiqotlar ushbu asarning adabiy an’analardagi o‘rnini yanada mufassal yoritishga imkon berdi. Alisher Navoiy o‘z “Xamsa”si orqali nafaqat Sharq adabiy didaktik an’anasini boyitdi, balki uni turkiy til imkoniyatlari bilan yangi bosqichga ko‘tardi. Dostonlarning har birida inson mohiyati, axloqiy barkamollik, adolat, muhabbat, aql va nafosat kabi umuminsoniy g‘oyalar markazga qo‘yilgani, ularning badiiy talqini esa yuqori poetik mahorat bilan uyg‘unlashtirilgani tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolmagan. Zamonaviy ilmiy izlanishlar Navoiy yaratgan falsafiy-badiiy makonning universalligini, uning o‘zbek adabiy tafakkurini shakllantirishdagi ulkan rolini tasdiqlaydi. Bob doirasidagi ilmiy xulosalar shuni ko‘rsatadiki, “Xamsa”ni o‘rganish faqat adabiy fenomen sifatida emas, balki tarixiy-estetik tafakkur, ijtimoiy-axloqiy qarashlar, ma’naviy qadriyatlar majmuasini tahlil qilish demakdir. Bu asarlar nafaqat Navoiy davrining madaniy-ma’naviy olamini aks ettiradi, balki bugungi o‘quvchi uchun ham teran ma’naviy saboq bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois “Xamsa” merosini ilmiy tadqiq etish davomiy va dolzarb jarayon bo‘lib, u o‘zbek adabiyotshunosligi va navoiyshunoslikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolaveradi. 25 UMUMIY XULOSA Xamsachilik an’anasi Sharq mumtoz adabiyoti taraqqiyotida alohida o‘rin tutadigan yirik badiiy hodisa bo‘lib, u o‘zining tarixiy ildizlari, mazmuniy-falsafiy ko‘lami, badiiy-estetik an’analari bilan bir necha asrlar davomida adabiy jarayonni boyitib kelgan. Bu an’ananing shakllanishi Nizomiy Ganjaviyning “Panj ganj”i bilan boshlanib, keyinchalik Xusrav Dehlaviy, Jomiy kabi iste’dodli ijodkorlar tomonidan izchil rivojlantirilgan. Mazkur an’anada har bir shoir o‘z davrining ma’naviy ehtiyojlari, badiiy qarashlari va falsafiy dunyoqarashini o‘ziga xos tarzda mujassamlashtirgan holda xamsachilik maktabiga o‘z hissasini qo‘shgan. Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan “Xamsa” esa ushbu an’ananing turkiy adabiyot taraqqiyotidagi yangi bosqichini boshlab bergan ulkan hodisadir. Navoiy avvalgi xamsanavislarning tajribasiga tayangan holda, uni turkiy tilning badiiy imkoniyatlari, xalqona ruh, ma’naviy qadriyatlar va tasavvufiy tafakkur bilan boyitgan. Natijada “Xamsa” turkiy adabiyotning nafaqat estetik yutug‘i, balki madaniy o‘zlik ifodasiga aylangan ulug‘ ma’naviy meros sifatida qadrlanadi. Navoiy “Xamsa”sidagi har bir doston o‘zining badiiy kompozitsiyasi, obrazlari, ijtimoiy- axloqiy g‘oyalari, komil inson idealini tarannum etishi bilan ajralib turadi. “Hayrat ul-abror”dagi axloqiy-ma’rifiy tamoyillar, “Farhod va Shirin”ning muhabbat va fidoyilik ruhidagi badiiy talqini, “Layli va Majnun”dagi ruhiy olam dramatizmi, “Sab’ai sayyor”dagi kosmik-falsafiy umuminsoniy g‘oyalar, “Saddi Iskandariy”dagi adolatparvar hukmdor obrazi – bularning barchasi Navoiy qarashlarining keng qamrovi va chuqur tafakkurini ochib beradi. Shoirning bu asarlarda ilgari surgan komil inson konsepsiyasi Sharq ma’naviy merosining asosiy g‘oyalaridan biri sifatida mustahkam o‘rin egallagan. Xamsachilikning ilmiy tadqiqi shuni ko‘rsatadiki, Navoiy o‘z “Xamsa”si orqali adabiyotning didaktik, axloqiy, falsafiy, badiiy-estetik vazifalarini mukammal uyg‘unlashtirgan. U Nizomiy va Dehlaviy an’analarini boshqatdan takrorlamagan, balki ularga ijodiy yondashib, yangicha mazmun, olamshumul g‘oyalar, falsafiy teranlik va turkiy adabiy tafakkur 26 ruhi bag‘ishlagan. Shu bois Navoiy “Xamsa”si turkiy xalqlar adabiyotida milliy badiiy tafakkurning eng yuksak namunasiga aylangan. Yana bir muhim jihat shundaki, Navoiy “Xamsa”si o‘zbek tilining o‘rta asrlardagi taraqqiyotida burilish nuqtasini yaratgan, tilning badiiy ifoda imkoniyatlarini kengaytirgan va uni mumtoz adabiyot miqyosiga ko‘targan. Bu xamsa nafaqat adabiy asar sifatida, balki tilshunoslik, tarix, estetik tafakkur, falsafa, ma’naviyatshunoslik uchun ham kuchli ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Xamsachilik an’anasini o‘rganish, xususan, Navoiy xamsasi misolida uni tahlil qilish Sharq adabiy-estetik tafakkurini, undagi tasavvufiy falsafa, komil inson g‘oyasi, ma’naviy kamolot talqinlarini chuqur anglash imkonini beradi. Yuqoridagi ilmiy xulosalardan kelib chiqib aytish mumkinki, xamsachilik an’anasi va Alisher Navoiy “Xamsa”si o‘zaro uzviy bog‘liq holda Sharq adabiyotining eng yuksak badiiy bosqichini tashkil qiladi. Bu an’ana asrlar davomida adabiy tafakkurga ta’sir ko‘rsatib kelgan va bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Navoiy ijodi, xususan “Xamsa”sining yaratilishi, ushbu an’ananing eng poyoniga yetgan cho‘qqisidir. Mazkur merosni o‘rganish, uni chuqur tadqiq qilish va zamonaviy ilmiy sharhlar asosida tahlil etish o‘zbek adabiyotshunosligi hamda navoiyshunoslik oldidagi muhim vazifalardan biri bo‘lib qolaveradi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Nizamova F. Xusrav Dehlaviy ijodining tarixiga chizgilar. 2. Rieu, Ch. 1886. Catalogue of the Turkish Manuscripts in the British Muzeum. London. 3. Shamsiyev P. “Xamsa” dostonlarining ilmiy-tanqidiy matnlari va ularni tuzish prinsiplari. // Oltin bitiglar — Golden scripts. – 2019/1. – 4-8-B. 4.Yo‘ldosheva M . Navoiy “Xamsa”sida komil inson shaxsi masalasi. // XXI asrning ilmiy-amaliy tadqiqotlari. – 1-3-B. 5. А. Н. Кононов. Москва — Ленинград. 6. Бертельс, Е. Э. 1965. Избранные труды. Навои и Джами. Москва. 7. Бобир, Заҳириддин Муҳаммад. 1961. Бобирнома. Тошкент. 8. Волин, С. Л. Описание рукописей произведений Навои в Ленинградских собраниях, с. 232. 9. Костигова, Г. И. 1957. Трактат по каллиграфии Султан Али Машхади. Труды Гасударственной публичной библиотеки им. Салтыков- Щедрина, том II (V). Ленинград. 10. Муродов, А. Ўрта Осиёда хаттотлик санъати тарихидан. Номзодлик диссертацияси. 11. Навfи, Алишер. 1948. Возлюбленный сердец. Сводный текст подготовил 12. Навоий, Алишер. 1949. Мезонул-авзон. Тошкент. 13. Навоий, Алишер. 1956. Сабъаи сайёр. Илмий-танқидий текст. Тошкент. 14. Навоий, Алишер. 1959-1960. Хазойинул-маоний. I — Ғаройибус-сиғар, II — Наводируш-шабоб, III — Бадоеул-васат, IV — Фавоидул-кибар. Тошкент. 15. Навоий, Алишер. 1959-1960. Хамса. Тошкент. 16. Навоий, Алишер. 1961. Мажолисун-нафоис. Илмий-танқидий текст. Тошкент. 28 17. Навоий, Алишер. 1963. Фарҳод ва Ширин. Илмий-танқидий текст. Тошкент. 18. Навоий, Алишер. 1964. Лисонут-тайр. Илмий-танқидий текст. Тошкент. 19. Навоий, Алишер. 1970. Ҳайрат ул-аброр. Танқидий матн. Тошкент. 20. Семёнов, А. А. 1940. Описание рукописей произведений Навои, хранящихся в Государственной публичной библиотеке УзССР. Тaшкент. Собрание восточных рукописей Академии наук УзССР, том VII. 1964. Ташкент. 21. Сулейман, Хамид. 1961. Текстологическое исследование лирики Алишера Навои (Автореферат). Тaшкент. 22. Фирдавсий. 1960. Шахнаме. Критический текст. Т. I. Под редакцией Е. Э. Бертельса. Москва. 23. Хондамир. Ҳабиб ус-сияр. Ўз ФА Шарқшунослик институти, № 2153. 24. Шамсиев, П. Алишер Навоий “Сабъаи сайёр” достонининг илмий-критик тексти ва уни тузиш принциплари ҳақида. ФБА АН УзССР, РД 40. 25. Эшонхўжаев, Ш. 1965. Алишер Навоий. “Лисонут-тайр”. “Лисонут-тайр”- нинг яратилишига доир. Тошкент. II. Qo‘shimcha adabiyotlar 1. Qahramonov Q. Nizomiy ijodi talqiniga doir. // “Nizomiy Ganjaviy va xamsachilik an’anasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman. 4(20), Jan., 2024 – 5-9-B. 2. Очилов Э. Кўнгил оламига саёҳат// “Махзан ул-асрор”. Сўзбоши.–Т.: 2016 .-Б. 5. 3. Х.Ҳамиджон. Кўҳна шарқ дарғалари. –Т.: 1999.-Б. 138. III. Internet saytlari 1. 2. 3.http://www.ulugbekhamdam.uz 29 4. 5. 6. 7. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XAMSACHILIK AN’ANASINING SHAKLLANISHI

1.1.Nizomiy Ganjaviy xamsasining o‘ziga xos jihatlari

1.2.Dehlaviy va Jomiy xamsasida shakl va mazmun masalasi

Birinchi bob yuzasidan xulosa

II BOB. ALISHER NAVOIY POETIKASINING O‘RGANILISHI

2.1.Navoiyning “beshlig”ida an’anaviy obrazlar tizimi

2.2.Navoiy xamsasining ilmiy tadqiqi

Ikkinchi bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить