Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 348.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xamsanavislik an’anasi va Alisher Navoiy «Xamsa»si

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGI KAFEDRASI “Xamsanavislik an’anasi va Alisher Navoiy “Xamsa”si mavzusidagi Ilmiy rahbar: TOSHKENT- 2025 1MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………….............................2 I BOB. ALISHER NAVOIYNING HAYOTI VA IJTIMOIY FAOLIYATI………………………………………………………………………4 1.1. Alisher Navoiy hayotining tarixiy-madaniy zamirida Temuriylar davri ……………………………………………………………………………..…6 1.2. Navoiyning bolalik va yoshlik yillari ………………………………………………………………………………7 1.3. Hirotdagi ta’lim-tarbiya va ilmiy muhit ………………………………………………………………………………9 II BOB. ALISHER NAVOIY IJODIY MEROSI ……………………………11 2.1. Alisher Navoiy ijodining shakllanishi va adabiy muhit………………………………………………………………………..……18 2.2. “Xazoyin ul-maoniy” – g‘azalchilikda yuksak cho‘qqi……………………………………………………………………………20 2.3. “Xamsa” – turkiy dostonchilikda yangi bosqich…………………………………………………………………………….22 III.XULOSA …………………….………………………………...………………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………..…37 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Sharq adabiyotida xamsa janri — besh dostonli adabiy to‘plam yaratish an’anasi — yuksak san’at darajasiga ko‘tarilgan 1 va asrlar davomida ko‘plab buyuk shoirlar ijodida o‘z aksini topgan. Bu an’ana asoschisi Nizomiy Ganjaviy bo‘lib 2 , undan keyin Amir Xusrav Dehlaviy, Alisher Navoiy kabi ulug‘ shoirlar tomonidan boyitilgan va takomillashtirilgan. Ayniqsa, Alisher Navoiy xamsasi o‘zining mazmun-mohiyati, g‘oyaviy teranligi, obrazlar boyligi hamda badiiy mahorati bilan Sharq adabiyoti taraqqiyotida yangi bosqichni boshlab berdi 3 . Bugungi kunda milliy adabiyotimizni chuqur o‘rganish, uning ildizlariga qaytish, buyuk siymolar ijodini tadqiq qilish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, Alisher Navoiy xamsasining badiiy va g‘oyaviy jihatlarini, uning xamsanavislik an’anasiga qo‘shgan hissasini ilmiy asosda o‘rganish — yosh avlodda adabiy-estetik tafakkurni shakllantirish, milliy g‘urur va madaniy merosga hurmat ruhini tarbiyalashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, bugungi globallashuv jarayonida o‘z milliy qadriyatlarimizni chuqur anglash, ularni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish orqaligina madaniy mustaqillikka erishish mumkin. Shu nuqtayi nazardan, xamsanavislik an’anasi va Navoiy xamsasi mavzusini o‘rganish nafaqat adabiy, balki ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatga ham egadir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — Sharq adabiyotida shakllangan xamsanavislik an’analarini o‘rganish, bu an’ananing taraqqiyotida Alisher Navoiy ijodining tutgan o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish, Navoiy xamsasining badiiy, falsafiy va g‘oyaviy jihatlarini chuqur o‘rganish hamda bu orqali milliy adabiy merosimizni keng targ‘ib qilishdan iborat. 1 Yusupova, M. Xamsa janri va Alisher Navoiy . – Toshkent: Fan, 2002. – B. 15. 2 G‘aniyeva, N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1989. – B. 28. 3 Hayitmetov, A. Alisher Navoiy . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. – B. 54 3Vazifalar: 1. Xamsa janrining kelib chiqishi va rivojlanish tarixini tahlil qilish. 2. Nizomiy Ganjaviy, Amir Xusrav Dehlaviy va boshqa xamsanavis shoirlar ijodini o‘rganish. 3. Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan “Xamsa”ning tuzilishi, har bir dostonning mazmuni va asosiy g‘oyalarini yoritish. 4. Navoiy xamsasining xamsanavislik an’analaridan farqli va o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatish. 5. Alisher Navoiy xamsasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ta’sirini aniqlash. 6. Navoiy ijodini o‘rganish orqali milliy adabiy-estetik tafakkur, ma’naviy- ma’rifiy qadriyatlarni chuqurlashtirishga xizmat qilish. 7. Zamonaviy adabiyotshunoslikda ushbu mavzuning o‘rganilish holatini ko‘rib chiqish. 4I BOB. ALISHER NAVOIYNING HAYOTI VA IJTIMOIY FAOLIYATI Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda Xurosonning madaniy va siyosiy markazi bo‘lgan Hirot shahrida tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan davri Movarounnahr va Xurosonda Temuriylar sulolasining siyosiy hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Bu davr ilm- fan, adabiyot va san’atning yuksalgan pallasidir, va aynan shunday muhit Navoiyning shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan 4 . Otasi G‘iyosiddin Kichkina Navoiyning otasi G‘iyosiddin Muhammad ibn Xoja Muhammad Kichkina Bahodir Temuriylar saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan, savob ishlarni sevuvchi, xayrli inson sifatida tanilgan. U Temuriy shahzodalardan biri – Abulqosim Boburning yaqin do‘stlaridan bo‘lgan. Bu do‘stlik tufayli G‘iyosiddin Hirotda yashab, o‘g‘li Alisherning ham saroy va ilm-fan muhitiga yaqin bo‘lib voyaga yetishiga imkon yaratgan 5 . G‘iyosiddinning xizmatlari tufayli Alisher Navoiyning bolaligidan boshlab siyosiy, ma’naviy, adabiy muhitga kirib borishi oson kechgan. Onasi va oilaviy tarbiya Alisher Navoiy onasi haqida bevosita ko‘p yozmagan bo‘lsa-da, uning tarbiyasida ota- onasining ma’naviyati katta rol o‘ynaganini aytish mumkin. Ba’zi manbalarda onasi ilmli, dindor, saxiy ayol bo‘lganligi qayd etiladi. Navoiy bolaligidan ilm olishga, adabiyotga, san’atga va so‘zga bo‘lgan mehrni oilasidan olgan. Nasabi va etnik kelib chiqishi Navoiy o‘z asarlarida turkiy xalq vakili ekanini ochiq bayon qiladi. U turkiy mang‘it urug‘iga mansub bo‘lib, bu qabila Movarounnahr va Xurosonda ko‘p yillar siyosiy va harbiy sohada faol bo‘lgan. Alisher Navoiy o‘z milliyligini faxr bilan tilga olib, “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida turkiy tilning go‘zalligi va ifoda imkoniyatlarini yuksak baholagan 6 . 4 Hayitmetov, A. Alisher Navoiy . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. – B. 9–11. 5 G‘aniyeva, N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1989. – B. 33 6 Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lug‘atayn . – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1991. – B. 18–20. 5Uning turkiy til va madaniyatga bo‘lgan hurmati – ota-bobolarining ildizlariga bo‘lgan sadoqat va iftixorning bir ko‘rinishidir. Shuning uchun u har doim o‘z ijodini o‘z ona tilida – turkiy (chig‘atoy) tilida yaratdi. Alisher Navoiy bolaligidan nihoyatda zehnli, ziyrak va o‘qishga intiluvchan bo‘lgan. U o‘z tengqurlaridan farqli ravishda yoshligidan ilm-fan, adabiyot va san’atga chuqur qiziqqan , o‘qish, yozishga intilgan. Uning bolalik yillari o‘z davrining yirik madaniy markazi – Hirot shahrida kechgan bo‘lib, bu muhitda turli sohalardagi bilimdonlar, shoirlar va mutafakkirlar faoliyat yuritgan. Bu esa Navoiyning tafakkuri va dunyoqarashi shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Birinchi saboqlar Navoiy ilk saboqlarini oilada olgan, Qur’on, hadis, axloqiy rivoyatlar, turkiy va forsiy adabiyotlar bilan yoshligidan tanish bo‘lgan. Shuningdek, arab va fors tillarini erta yoshda o‘rgangan. U ayniqsa, Nizomiy Ganjaviy , Amir Xusrav Dehlaviy , Attor , Sa’diy kabi klassiklar asarlarini mutolaa qilgan. Yoshligidan she’r bitishga, adabiy mushohalarga qatnashishga odatlangan. Ta’lim olgan maktablari Alisher Navoiy dastlabki ilmni Hirotdagi madrasalarda olgan. U o‘z asarlarida “Qutb” va “Sayfiy” nomli ustozlari haqida iliq so‘zlar bilan eslaydi. Ularning yordami bilan Navoiy arab-fors adabiyotini, tafsir, fiqh, mantiq, usul, falsafa va boshqa diniy-ilmiy fanlarni chuqur o‘rgangan. Taxminan 1460-yillarda Alisher Navoiy ta’limni davom ettirish uchun Samarqand ga yo‘l oladi. O‘sha davrda Samarqand Temuriylar davlatining muhim siyosiy va madaniy markazlaridan biri bo‘lib, u yerda ham yuksak ilmiy an’analar hukm surgan. Bu yerda Navoiy ko‘plab olimlar, shoirlar, ulamolar bilan tanishgan va bilimini yanada chuqurlashtirgan. Adabiy faoliyatining boshlanishi Alisher Navoiy yoshligidan she’r yozishni boshlagan. U dastlabki ijodiy mashqlarida “Navoi” taxallusini qo‘llagan. O‘sha davrda Hirotda faoliyat yuritgan mashhur shoir Abdurahmon Jomiy bilan tanishuvi, uning ta’siri ostida Navoiy ijodiy yetilishni boshlagan. Jomiy uni ko‘plab ustoz-shogird an’analarida qo‘llab- quvvatlagan, va ularning do‘stligi umrining oxirigacha davom etgan. 61.1. Alisher Navoiy hayotining tarixiy-madaniy zamirida Temuriylar davri Alisher Navoiy yashagan XV asr – O‘rta asr Sharq tamaddunining yuksak taraqqiyot bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, Temuriylar davri – Movarounnahr va Xuroson tarixida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy hayotning jadal rivoj topgan davri bo‘ldi. Bu davrda ilm-fan, adabiyot, me’morchilik, falsafa va diniy tafakkur sohalarida yirik olim va mutafakkirlar yetishib chiqqan, saroylar ilm ahlining markaziga aylangan 7 . Temuriylar davrining xususiyatlari Temuriylar sulolasining asoschisi Amir Temur (1336–1405) Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq mamlakatlarining katta qismini birlashtirgan kuchli imperiyani barpo etgan. Uning avlodlari – Shohruh Mirzo , Ulug‘bek , Abulqosim Bobur , Abusaid , va ayniqsa, Alisher Navoiy zamondoshi bo‘lgan Sulton Husayn Boyqaro davrida Xuroson madaniy yuksalish davrini boshdan kechirdi 8 . Hirot shahri , ayniqsa Sulton Husayn Boyqaro hukmronligi ostida, nafaqat Temuriylar davlatining siyosiy poytaxti, balki butun musulmon Sharqining ilm-fan va adabiyot markaziga aylangan edi. Saroy atrofida to‘plangan shoirlar, olimlar, san’atkorlar ichida Alisher Navoiy alohida o‘rin egallaydi. Ilm-fan va adabiyotga e’tibor Temuriylar ilm-ma’rifatga katta e’tibor qaratganlar. Ulug‘bek Samarqandda rasadxona va madrasalar qurdirgan bo‘lsa, Shohruh va uning o‘g‘li Husayn Boyqaro Hirotda madaniy taraqqiyotga sharoit yaratgan. Ayniqsa, Husayn Boyqaro davrida davlat arboblari, xususan, Alisher Navoiy ilm-fan, adabiyot va san’atni qo‘llab-quvvatlashda faol ishtirok etganlar. Madaniy muhitda Navoiyning shakllanishi Bunday taraqqiy topgan ijtimoiy-siyosiy va madaniy muhit Alisher Navoiyning shakllanishi uchun qulay sharoit yaratdi. Yoshligidan ilm-fan muhitida ulg‘aygan Navoiy o‘z davrining eng yirik mutafakkirlariga murojaat qilib, ularning asarlarini chuqur o‘rganadi. Ayniqsa, u ustoz-shogirdlik an’anasi asosida mashhur mutafakkir Abdurahmon Jomiy bilan yaqin aloqada bo‘lgan. 7 G‘aniyeva, N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1989. – B. 27–30. 8 Bartold, V. V. Turkiston . – Toshkent: Fan, 1993. – B. 159–161. 71.2. Navoiyning bolalik va yoshlik yillari Alisher Navoiy – o‘zbek va butun turkiy xalqlar adabiyoti tarixida beqiyos iz qoldirgan buyuk shoir va mutafakkir. Uning bolalik va yoshlik yillari boy madaniy va ilmiy muhitda o‘tgan bo‘lib, bu davr uning kelajakdagi ijodiy va ma’naviy kamolotida hal qiluvchi rol o‘ynagan. Tug‘ilishi va dastlabki yillari Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda Hirot shahrida tavallud topgan. Hirot o‘sha davrda Temuriylar davlatining muhim siyosiy va madaniy markazi bo‘lib, u yerda ko‘plab olimlar, shoirlar, san’atkorlar, tarixchilar yashagan. Navoiy bunday muhitda ulg‘aygani bois, yoshligidanoq ilm-fan va adabiyotga qiziqib, ziyraklik bilan bilimga intilgan 9 . Ilk ta’limi va ustozlari Alisher Navoiy dastlabki saboqlarni Hirotdagi madrasalarda olgan. U arab tili, fors tili, diniy fanlar, mantiq, tafsir, adabiyot, san’at kabi sohalarni puxta o‘rgangan. Uning ilk ustozlaridan biri “Qutb” laqabli mudarris bo‘lganligi haqida ba’zi manbalarda tilga olinadi. Navoiy bu davrda Qur’onni yod olgan, hadis ilmini o‘rganib, arabcha va forscha matnlarni mutolaa qilgan . Yoshligidan she’r yozishga qiziqqan Alisher Navoiy dastlab “G’aribiy” va “Navoiy” taxalluslarini qo‘llagan. U tengdoshlari orasida she’riyatga bo‘lgan qiziqishi, o‘tkir zehni va ifoda kuchi bilan ajralib turgan 10 . 9 Sharif, A. Alisher Navoiy va Hirot madaniyati . – Toshkent: Adabiyot nashriyoti, 1998. – B. 30–33 10 Rahmonov, F. Alisher Navoiy va uning she'riyati . – Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi, 2004. – B. 78– 82. 8O‘rta tahsilni tugatgach, Navoiyning ta’lim olish istagi uni Samarqandga olib boradi. Bu yerda u o‘sha davrning eng yirik madaniy va ilmiy muassasalarida tahsil oladi. Samarqandda buyuk olim Mirzo Ulug‘bek qurdirgan madrasalar, rasadxona va kutubxonalar faoliyat yuritardi. Bu muhit Navoiyning dunyoqarashini kengaytirib, uni musulmon sharqining eng yetuk ziyolilaridan biriga aylantirgan. Do‘stlari va adabiy muhit Yoshlik yillarida Navoiy buyuk shoir va mutasavvif Abdurahmon Jomiy bilan tanishadi. Jomiy Navoiyning iqtidorini yuqori baholab, uni ma’naviy va ilmiy jihatdan kamol topishida ustozlik qiladi. Navoiy uchun bu do‘stlik nafaqat adabiy, balki ma’naviy saboqlarning manbai bo‘lgan. Shuningdek, u yoshligida kelajakda Xuroson hukmdoriga aylanuvchi Sulton Husayn Boyqaro bilan yaqin do‘stlik aloqalarini o‘rnatgan. Bu do‘stlik keyinchalik Hirotda Navoiyning saroydagi faoliyati va ijodiy yuksalishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan 11 . 11 Hayitmetov, A. Alisher Navoiy . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. – B. 24–26. 91.3. Hirotdagi ta’lim-tarbiya va ilmiy muhit XV asrda Hirot shahri Temuriylar davlati davrida Yaqin va O‘rta Sharqning eng yirik madaniy, ilmiy va adabiy markaziga aylangan edi. Ayniqsa, Shohruh Mirzo va Sulton Husayn Boyqaro davrida Hirotda ilm-fan, san’at, adabiyot va falsafa yuksak taraqqiyotga erishgan. Alisher Navoiy aynan shu muhitda ulg‘aygan va shakllangan. Ilm-ma’rifatga e’tibor Hirotda madrasa va kutubxonalar keng faoliyat yuritgan. Ularda mantiq, falsafa, fiqh, hadis, tafsir, tibbiyot, astronomiya, adabiyot kabi fanlar o‘rgatilgan. Hirot ulamolar, shoirlar, tarixchilar, faylasuflar, musiqa va tasviriy san’at vakillari to‘plangan markaz bo‘lib, o‘z davrining "ma’rifat maskani" sifatida tanilgan. Bu ilmiy muhitda ta’lim-tarbiyaning asosiy omillari quyidagilardan iborat edi:  Qur’on va hadis ilmlarini chuqur o‘rganish;  Arab va fors tillarini mukammal egallash;  Mantiq, falsafa va tabiiy fanlar bo‘yicha chuqur tahsil olish;  Mumtoz adabiyotni o‘rganish, o‘z ijodiy mashqlarini davom ettirish. Navoiy va Hirot muhitining o‘zaro ta’siri Alisher Navoiy o‘zining bolalik va o‘smirlik yillarida Hirotdagi madrasalarda tahsil oldi. Hirotning boy ilmiy muhitida o‘z zamonasining mashhur mutafakkir va shoirlari, jumladan, Abdurahmon Jomiy , Qosimiy , Hiloliy , Haydar Xorazmiy , Sayyid Hasan Ardasher kabi siymolar faoliyat yuritgan. Bu adiblar va ulamolar bilan yaqin tanishlik va do‘stlik Navoiy ijodining shakllanishida muhim rol o‘ynagan 12 . Sulton Husayn Boyqaro homiyligida fan va adabiyotning yuksalishi Sulton Husayn Boyqaro o‘zi ham she’rlar bitgan adabiy shaxs bo‘lishi bilan birga, ijodkorlar uchun katta imkoniyatlar yaratgan. U Alisher Navoiyni o‘z saroyida yuqori lavozimlarga tayinlab, adabiyot va ilm rivojiga bevosita e’tibor qaratgan. Navoiyning davlat arbobi sifatida olib borgan faoliyati ham ilm-fan, ta’lim va adabiyotni rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. 1012 Tursunov, B. Alisher Navoiy va Xuroson madaniyati . – Toshkent: Fan, 2005. – B. 45–48. 11Alisher Navoiy ning hayoti va ijtimoiy faoliyati: qisqa xulosa Alisher Navoiy (1441–1501) – o‘zbek adabiyotining eng yirik namoyandalaridan biri, buyuk shoir, mutafakkir, davlat arbobi va ijtimoiy faol. U Hirot shahrida tug‘ilib, o‘zining bolalik va yoshlik yillarini ilmiy va madaniy markaz bo‘lgan Hirot va Samarqandda o‘tkazgan. Uning hayoti va ijodi Temuriylar davrida ilm-fan va madaniyatning yuksalishiga beqiyos hissa qo‘shgan. Alisher Navoiy, shuningdek, Sulton Husayn Boyqaro davrida davlat lavozimlarida ishlagan va ilm-fan, adabiyot va san’atni qo‘llab-quvvatlagan. U Hirot shahrining ilmiy muhitida shakllanib, Abdurahmon Jomiy kabi buyuk ustozlaridan ta’lim olgan. Navoiyning shaxsiy faoliyati va ijodi Temuriylar davrining siyosiy, madaniy va ilmiy rivojlanishiga xizmat qilgan. Navoiyning adabiy merosi ko‘plab dostonlar, she’rlar va ilmiy asarlarda aks etgan bo‘lib, u turkiy va fors tillarida yuksak badiiy asarlar yaratgan. Uning ijodi va ijtimoiy faoliyati o‘z davrida xalqning ma’naviy uyg‘onishiga, ma’rifat va adolatparvarlikka katta ta’sir ko‘rsatgan . 12II BOB. ALISHER NAVOIY IJODIY MEROSI Alisher Navoiyning ijodiy merosi o‘zbek adabiyotining eng yirik yutuqlaridan biri hisoblanadi. U nafaqat she’riyat, balki adabiyotshunoslik, falsafa va ilm-fan sohalarida ham o‘z izini qoldirgan. Uning asarlari o‘sha davrning ma’naviy va ijtimoiy hayotini aks ettiradi va bugungi kunda ham o‘rganilmoqda. 2.1. Navoiyning she’riy merosi Alisher Navoiy o‘zining she’riy ijodida turkiy va fors tillarini mukammal o‘zlashtirib, ularda yuksak badiiy asarlar yaratgan. Uning asarlarida ma’rifatparvarlik, axloqiy qadriyatlar, insonning erkinligi va adolatga bo‘lgan ehtiyoj juda katta o‘rin tutadi. Navoiyning she’rlaridagi ba’zi asosiy janrlar va uslublar: 2.1.1. "Xamsa" Alisher Navoiy "Xamsa" (Beshta doston) nomli asarini turk tilida yozgan va bu asar o‘zining badiiy jihatdan ulug‘vorligi bilan o‘zbek adabiyotining cho‘qqilaridan biriga aylangan. "Xamsa" tarkibiga kirgan dostonlar 13 :  "Hayrat ul- abror"  "Farhod va Shirin"  "Layli va Majnun"  "Sab‘a iz zor"  "Iskandarnoma" Har bir doston o‘ziga xos bo‘lib, insoniy tuyg‘ular, muhabbat, axloq, hamda insonning kamolotga erishish yo‘lini tasvirlaydi. 13 G‘aniyeva, N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1989. – B. 45–50. 132.1.2. Ruboiylar va G’azallar Navoiy gazellalari va ruboiylari ham o‘zining badiiy kuchi, chuqur ma’nolari va yuksak poetik ifodasi bilan mashhur. Ularning ko‘plari insonning hayotga munosabati, uning orzulari va kamoloti haqida. Navoiyning ruboiylari nafaqat shoirning o‘zining tashvishlari va kayfiyatlarini aks ettiribgina qolmay, balki xalqning ruhiyatini ham ifodalagan. 2.2. Navoiy va tasavvuf Alisher Navoiy tasavvufning chuqur ta’sirida bo‘lib, uning she’rlarida tasavvufning asosiy g‘oyalari, ya’ni insonning ichki kamoloti, Allohga bo‘lgan muhabbat, haqiqatni izlash va aqlni rivojlantirish kabi mavzular ko‘plab uchraydi. Navoiy tasavvuf ilmi haqida asarlar yozgan va bu mavzu uning ijodida keng tarqalgan. Navoiyning "Mahbub ul-qulub" asari tasavvufiy va axloqiy qadriyatlarni yorituvchi muhim manba hisoblanadi. 2.3. Falsafiy va ilmiy merosi Alisher Navoiy nafaqat she’r, balki falsafiy asarlar ham yaratgan. Uning falsafiy qarashlari insonning ma’naviy kamolotiga, axloqiy qadriyatlarga va ijtimoiy adolatga oid bo‘lib, ular zamonamizga ham jozibali va dolzarbdir. Navoiy ilm-fan sohasida ham faoliyat ko‘rsatgan. Uning "Muhokamat al-lug‘atayn" asari turkiy va fors tillarining o‘rni, tarixi va rivojlanishi haqidagi qimmatli ilmiy manba hisoblanadi. 2.4. Navoiyning adabiyotshunoslik merosi Alisher Navoiy nafaqat shoir, balki adabiyotshunos sifatida ham o‘zini tanitgan. U o‘z zamonasi adabiyotining rivojiga katta hissa qo‘shgan. Uning "Muqaddimat al- ash‘or" nomli asari o‘zbek adabiyotshunosligida muhim ahamiyatga ega. Bu asar, shuningdek, o‘sha davrdagi adabiyot va san’atning tafakkur jihatlarini ham yoritib beradi. 142.5. Navoiyning adabiyot va tilga qo‘shgan hissasi Alisher Navoiy o‘zining she’riyatida turkiy tilni mukammal ravishda ishlatgan. U turkiy tilning imkoniyatlarini kengaytirgan, uni o‘z davrida eng yuqori badiiy darajaga ko‘tarib, nafaqat shoir, balki yozuvchi va ilm-fan arbobi sifatida ham tanilgan. Navoiy tilning boyligini, ifoda kuchini va badiiy imkoniyatlarini chuqur o‘rgangan va o‘z asarlarida shu bilimni namoyon qilgan. Alisher Navoiy – o‘zbek va turkiy adabiyotning eng buyuk shoirlaridan biri, uning she’riy merosi zamonaviy o‘zbek adabiyotining poydevorlaridan biridir. Navoiy she’riyatida chuqur falsafiy, axloqiy, ma’naviy va estetik g‘oyalar yoritilgan. Uning asarlari zamonaviy adabiyotshunoslikda o‘zining o‘zgacha o‘rni va ahamiyatiga ega. 1. Xamsa – Navoiyning Eng Buyuk She’riy Asari Alisher Navoiy “Xamsa” (Beshta doston) nomli asarini fors tilida yozgan, bu asar o‘z davrining eng yirik badiiy ijodi hisoblanadi. “Xamsa”da keltirilgan beshta doston shoirning she’riy merosining yuksak namunalaridir:  "Hayrat ul-abror" – Bu doston ahloqiy va ma’naviy maqsadlarga xizmat qiladi. Unda insonning axloqiy kamoloti va ma’naviy poklanishi, yashashdagi yuksak maqsadlar haqida so‘z boradi.  "Farhod va Shirin" – Klassik sevgi dostonlaridan biri bo‘lib, unda muhabbat, fidoyilik, mashaqqatlar va sevgining abadiy kuchi haqida tasvirlanadi.  "Layli va Majnun" – Bu doston o‘zbek va fors adabiyotida eng mashhur sevgi dostonlaridan biri hisoblanadi. Unda muhabbatning oliyjanobligi va inson ruhiyatining eng chuqur qatlamlari tasvirlanadi 14 . 1514 Mirza, T. O‘zbek adabiyoti va uning yuksalish davri . – Toshkent: Adabiyot, 2010. – B. 101–103 16 "Sab‘a iz zor" – Dostonda haqiqiy sevgi va unga erishish yo‘lidagi sinovlar, shuningdek, dunyoqarashning cheksiz kengligi yoritiladi 15 .  "Iskandarnoma" – Tarixiy doston bo‘lib, Aleksandr Makedonskiyning yashash tarixi va uning mafkuralari haqida so‘z boradi. Ushbu dostonda insoniyatning maqsadi, donolik va adolatni izlash g‘oyasi ilgari suriladi 16 . “Xamsa”ning har bir dostonida Navoiy insoniyatning eng yuqori ma’naviy va axloqiy qadriyatlarini ko‘rsatadi, uni turli uslublar va janrlar orqali tasvirlaydi. 2. Ruboiylar va G’azallar Alisher Navoiy o‘zining she’riyatida ruboiylar va gazellarni ham katta san’atkorlik bilan ijro etgan. Uning ruboiylari qisqa va mazmunli bo‘lib, ularda inson hayoti, sevgisi, erkinligi va ma’naviy izlanishlari haqida chuqur fikrlar ifodalangan. Navoiy ruboiylarida o‘ziga xos va o‘ziga xos fikrlarni qisqa va aniq tarzda ifodalagan. Gazellarining ko‘plari esa sezgirlik, sevgi, insonning ichki dunyosini tushunishga qaratilgan. U o‘z gazellarida nafaqat sevgi va muhabbatni, balki umumbashariy g‘oyalarni, tasavvufiy falsafani ham ulug‘laydi. 3. Navoiy va Tasavvuf Alisher Navoiy she’riyatining asosiy o‘rni tasavvufiy g‘oyalarga tegishlidir. Tasavvuf, Navoiy uchun insonning ichki kamoloti, axloqiy poklanish va Alloh bilan aloqaning ahamiyatini anglatadi. Uning asarlarida tasavvufning markaziy g‘oyalari, ya’ni nafsni tazkiya qilish, haqiqiy bilimga erishish, insonning ichki dunyosini anglash va ruhiy erkinlikka erishish mavzulari ko‘plab uchraydi. 15 Akramov, K. Falsafiy dostonlarning rivoji . – Samarqand: Yangi dunyo, 2015. – B. 45–48 1716 Karimov, Z. Tarixiy dostonlar va ularning ma’naviy ta’siri . – Toshkent: Fan, 2009. – B. 125–128 184. Badiiy Uslub va Janrlar Alisher Navoiy she’riyatida foydalanilgan badiiy uslublar va janrlar o‘zi xos. U she’rlarda klassik she’riyat an’alarini davom ettirib, o‘ziga xos shakllarni yaratgan. Uning she’rlaridagi tasvir va timsollar, obrazlar va ifodalar, o‘zining mukammal ritmi va so‘zlaridagi musiqiylik bilan ajralib turadi. Navoiy o‘zining gazellari, ruboiylari va dostonlarida bir necha adabiy uslublardan foydalanadi, masalan:  Majoziy (ramziy) tasvirlar  Tasavvufiy va axloqiy g‘oyalar  Epik va lirizm 5. Navoiyning Tilga qo‘shgan hissasi Alisher Navoiy o‘zining she’riyatida turkiy tilning imkoniyatlarini mukammal ishlatgan. U turkiy tilni nafaqat she’rda, balki ilm-fan va adabiyotda ham yuksak darajaga ko‘tarib, tilning boyligini va ifoda kuchini isbotlagan. Uning asarlari turkiy tilning eng yuksak badiiy namunalari bo‘lib, Navoiy bu tildagi adabiy an’analarni rivojlantirgan. Alisher Navoiy she’riyatida ruboiylar va g’azallar alohida o‘rin tutadi. Bu janrlar uning ijodining ajralmas qismi bo‘lib, har biri o‘zining o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. Navoiyning bu janrlardagi asarlari insonning ichki dunyosini, uning ruhiy holatini, tasavvufiy ma’rifatini va axloqiy qadriyatlarini aks ettiradi. Ruboiylar Ruboiy (arabcha "rub'o" – to‘rtlik) – to‘rt misradan iborat bo‘lgan she’r janri bo‘lib, odatda qisqa va mazmunli bo‘ladi. Ruboiylar o‘zining muxtasar va aniq ifodalari bilan ajralib turadi. Navoiy ruboiylari chuqur ma'no va falsafiy g‘oyalarga boy bo‘lib, hayot, o‘lim, sevgining abadiyligi, ma'naviyat, axloq va erkinlik kabi 19masalalarni yoritadi 17 . Ularning qisqa, lekin juda boy mazmuni nafaqat she’rning o‘zida, balki uning har bir so‘zida ko‘rinadi. Navoiyning Ruboiylarida Yoritilgan Asosiy G‘oyalar: 1. Hayot va o‘lim – Navoiy ruboiylarida hayotning qisqaligini va o‘limning abadiyligini yoritadi. U insonni vaqtni behuda o‘tkazmaslikka, har bir lahzani qadrlashga undaydi. 2. Ma’naviy izlanish – Ruboiylarida insonning ichki dunyosini poklash, haqiqatni izlash va ma’naviy yuksalish masalalari ko‘plab uchraydi. 3. Sevgi va muhabbat – Sevgi, uning oliyjanobligi va inson hayotidagi o‘rni haqida chuqur fikrlar mavjud. U sevgi orqali insonni ma’naviy kamolotga yetaklaydi. 4. Axloq va adolat – Ruboiylar orqali Navoiy axloqiy qadriyatlarni, adolatni ta’kidlaydi va ularni insoniyatning yuksalishi uchun zarur deb biladi. G’azal – arab she’riyatidan olingan va o‘zbek adabiyotiga alohida o‘rin tutgan badiiy janr bo‘lib, unda sevgi, muhabbat, tabiat, inson ruhiyati va tasavvufiy masalalar ko‘tariladi. Gazellar odatda besh misrali bo‘lib, birinchi misrasi qafiya bo‘lib, qolgan misralar unda qayta ishlanadi. Navoiy gazellarida esa badiiy san’atning yuqori namunalari ko‘rinadi Navoiyning G’azallarida Yoritilgan Asosiy G‘oyalar: 1. Sevgi va Muhabbat – Gazellarida Navoiy sevgi va muhabbatni eng oliyjanob, ruhiy to‘la his-tuyg‘u sifatida tasvirlaydi. U sevgini yuksak, ilohiy bir tuyg‘u sifatida ko‘rsatadi. 2. Tasavvuf – Gazellarida tasavvufning asosiy g‘oyalari, ya’ni ilohiy muhabbat, aql va nafs o‘rtasidagi kurash, ruhiy erkinlik haqida so‘z yuritiladi. 3. Birinchi shaxsning g‘oyalari – Gazellar ko‘pincha birinchi shaxsda yoziladi va muallifning ichki dunyosi, fikrlari, his-tuyg‘ulari ko‘rsatiladi. 2017 Hayitmetov, A. Alisher Navoiy . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. – B. 104–106. 214. Tabiat va Uning Ramzi – Tabiat tasvirlari, gul, osmon, oy, quyosh kabi ramzlar ko‘plab gazellarida ishlatiladi, ular ruhiy holat va insonning ichki kechinmalarini aks ettiradi. Navoiy G’azallarining Badiiy Xususiyatlari 1. Ramziy tasvirlar – Navoiy gazellarida ko‘plab ramziy tasvirlar mavjud. Tabiat elementlari (gul, daraxt, ko‘k, quyosh) sevgi va muhabbatning ramzi sifatida ishlatiladi. 2. Tasavvufiy ma’rifat – Uning gazellarida tasavvufiy elementlar mavjud bo‘lib, ular insonni ma’naviy izlanishlarga, aql va nafsni tazkiya qilishga undaydi. 3. Siyosiy va axloqiy g‘oyalar – Ba’zi gazellarida Navoiy axloqiy qadriyatlar, adolat va insoniy fazilatlarni sharaflaydi, shuningdek, siyosiy va ma’naviy masalalarga ham murojaat qiladi. 222.1. Alisher Navoiy ijodining shakllanishi va adabiy muhit 1. Adabiy Muhit va Temuriylar Davri Alisher Navoiy ning ijodi shakllangan davr, Temuriylar imperiyasining qudratli davriga to‘g‘ri keladi. Temuriylar davri (1370-1507) o‘zining ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ilmiy rivojlanishlari bilan ajralib turadi. Bu davrda Madaniyat, ilm-fan va adabiyotda yuqori o‘sish bo‘lib, ulkan ilmiy markazlar tashkil etildi. Hirot , Navoiyning faoliyat yuritgan joyi, adabiy va ilmiy markaz sifatida katta ahamiyatga ega edi. Hirotning ilmiy muhitida har xil mutafakkirlar, olimlar va shoirlar jamlangan edi, bu esa Navoiy ijodining shakllanishi uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlarni yaratdi. Temuriylar davri shaharlarida adabiyotning o‘sishi, turli millatlar o‘rtasidagi madaniy aloqalar va diniy erkinlik, Navoiyning ijodini shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu bilan birga, temuriy sultonlar o‘z vaqtlarida adabiyot, ilm-fan va san’atni qo‘llab-quvvatlagan va bu o‘zining madaniy merosi sifatida tarixda qolgan. 2. Navoiy va Uning Ma’naviy Muqobilari Navoiyning ijodining shakllanishida uning zamondoshlari va ilmiy muqobilari bilan bo‘lgan munosabatlari muhim rol o‘ynadi. Temuriylar davrining buyuk shoirlari va olimlari, masalan, Nizomiy Ganjaviy (Xamsa janrining asoschisi), Sa’diy Shirazi , Xoja Ahmad Yassavi va boshqa klassik shoirlar, Navoiy uchun ilhom manbai bo‘lgan. Xususan, Navoiy Nizomiy Ganjaviy ning **"Xamsa"**sidan ilhomlanib, o‘zining asarini yaratdi. U o‘z asarlarida tasavvufiy, axloqiy, ma’rifiy g‘oyalarni o‘ziga xos uslubda ifodaladi va shu orqali o‘zining she’riyatini yangilashga muvaffaq bo‘ldi. Navoiy faqat o‘z zamonasining shoirlaridan ilhom olibgina qolmay, balki adabiyotda yangi yo‘llarni ochdi. U fors tilidan foydalanish bilan birga, o‘zbek (turkiy) tilining imkoniyatlarini mukammal ishlatdi va uni yuqori badiiy darajaga ko‘tardi. Bu, ayniqsa, uning "Xamsa" asarida o‘zining to‘liq ifodasini topdi. 23Navoiy o‘zbek tilida yozilgan eng katta badiiy asarni yaratib, turkiy adabiyotga muhim hissa qo‘shdi. 3. Navoiy va Tasavvufiy G‘oyalar Navoiy ijodida tasavvufiy g‘oyalar juda katta o‘rin tutadi. Tasavvuf Navoiy she’riyatining markaziy mavzusidir. Uning she’rlari, ayniqsa, Xamsa asarida tasavvufning asosiy g‘oyalari – nafsni tarbiyalash, haqiqatni izlash, ruhiy yuksalish va Alloh bilan aloqaning ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Tasavvuf shoirining ma’naviy yuksalishdagi qarashlari, o‘zining yuksak ma’rifat va aqliga bo‘lgan intilishi, Navoiyga katta ilhom manbai bo‘ldi. Shu bilan birga, uning she’rlari va dostonlari Tasavvuf va sufiylik ni o‘zlashtirgan bo‘lib, insonning ichki dunyosini, uning haqiqatga, ma’naviyatga, sevgi va adolatga bo‘lgan intilishlarini tasvirlaydi. Navoiy o‘z asarlarida tasavvuf va axloqiy fikrlarni mustahkam o‘rnata oldi. 4. Navoiy va Ilmiy Muqobilari Navoiy o‘z zamonida olim va shoir sifatida tanilgan. U ilm-fan va adabiyotga katta hissa qo‘shgan. Uning g‘oyalarida aqlli tafakkur va ilmiy bilim lar o‘z o‘rnini topgan. Navoiyning ta’limi va bilimlari O‘rta Osiyo adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning hikmatli asarlari , axloqiy, diniy va falsafiy g‘oyalari, shuningdek, ilmiy g‘oyalar mavjud. Bunda ilmiy rivojlanish bilan birga, unga tasavvufiy tasavvur ham ta’sir qilgan. 242.2. “Xazoyin ul-maoniy” – g‘azalchilikda yuksak cho‘qqi “Xazoyin ul-Maoniy” (1438-1440) – Alisher Navoiy tomonidan yozilgan va uning g‘azalchilik san’atidagi eng yuksak cho‘qqisi bo‘lib, bu asar nafaqat o‘zining badiiy siymosi, balki tasavvufiy, axloqiy va falsafiy g‘oyalari bilan ham muhim ahamiyatga ega. “Xazoyin ul-Maoniy” — bu Navoiyning eng yirik she’riy to‘plamlaridan biri bo‘lib, unda o‘zining g‘azallari, shuningdek, ma’naviy, axloqiy va tasavvufiy masalalarni yoritishga bag‘ishlangan asarlar mavjud 18 . “Xazoyin ul-Maoniy” ning Tuzilishi va Mazmuni “Xazoyin ul-Maoniy” – Navoiy tomonidan yozilgan g‘azallardan iborat bo‘lib, bu asarda juda ko‘p turli mavzularni yoritish maqsad qilingan. Asarda g‘azallar turli jihatdan tasniflangan bo‘lib, unda sevgi , muhabbat , tasavvufiy ma’rifat , axloqiy qadriyatlar va hayotiy hikmatlar ni ifodalovchi she’rlar mavjud. Har bir g‘azalning o‘ziga xos xususiyatlari bor va ular Navoiy she’riyatining eng go‘zal namunalarini tashkil etadi. G‘azallarning Asosiy Mavzulari 1. Sevgi va Muhabbat : Navoiy she’riyatida muhabbat va sevgi temasi doimo markaziy o‘rinda turadi. "Xazoyin ul-Maoniy" da ham sevgi, inson qalbining eng oliy tuyg‘usi sifatida ifodalangan. Navoiy sevgi va muhabbatni ilohiy sifatida ko‘rsatadi va bu tuyg‘ularni tasavvufiy ma’rifatga qarab yo‘naltiradi. G‘azallarda sevgi ko‘plab tasavvufiy ramzlar, masalan, ishq , muhabbat , nafsni yengish kabi tushunchalar orqali tasvirlanadi. 2. Tasavvuf va Ruhiy Yuksalish : Tasavvuf Navoiy she’riyatining ajralmas qismidir. "Xazoyin ul-Maoniy" da ham tasavvuf g‘oyalari markaziy o‘rinda turadi. Insonning ma’naviy 18 Shukurov, N. Navoiy she’riyati va tasavvuf . – Toshkent: Akademnashr, 2001. – B. 123–135. 25→ “Xazoyin ul-maoniy”dagi tasavvufiy va ma’naviy g‘oyalar chuqur tahlil qilingan. 26yuksalishi, ruhiy tozaligi, Allohga bo‘lgan muhabbat va tasavvuf yo‘li bilan ma’rifatga erishish haqidagi fikrlar ko‘plab g‘azallarda uchraydi. Navoiyning g‘azallarida nafsni yengish, haqiqiy sevgiga erishish uchun o‘zini anglash va poklash zarurligi ta’kidlanadi. 3. Axloqiy g’‘oyalar : Navoiyning g‘azallarida axloqiy masalalar muhim o‘rin tutadi. Navoiy, o‘zining she’riy asarlarida, o‘quvchini axloqiy fazilatlar, to‘g‘rilik, adolat, sabr va poklikka undaydi. Bu axloqiy qadriyatlar tasavvufiy ma’rifat bilan uyg‘unlashadi va ularning badiiy ifodasi g‘azallarda ko‘plab tarbiyaviy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. 4. Hayot va O‘lim : Navoiy g‘azallarida hayotning mazmuni va o‘lim haqidagi falsafiy fikrlar ham keng tarqalgan. U o‘limni hayotning tabiatiga, uning ajralmas qismi sifatida qabul qiladi. Shuningdek, hayotning qisqaligini, vaqtning o'tishi va uning chegaralari haqida o‘ylashni o‘quvchiga tavsiya etadi. Hayotdagi har bir lahza qadrli bo‘lishi kerakligi, uning mazmunini anglash va to‘g‘ri yo‘lni tanlash haqida g‘oyalar mavjud. 5. Estetik Fikrlar va Go‘zallik : Go‘zallik va uning odam qalbiga ta’siri ham g‘azallarda alohida e’tiborga olinadi. Navoiy go‘zallikni nafaqat tashqi, balki ichki, ma’naviy go‘zallik sifatida ham ko‘rsatadi. Bu yerda g‘azalning badiiy ko‘rinishi , uning musiqiy ritmi va ohanglari ham go‘zallikning bir qismi sifatida ko‘riladi. 272.3. “Xamsa” – turkiy dostonchilikda yangi bosqich 1. “Xamsa” ning Tarixi va Yaratilish Ahamiyati Navoiy “Xamsa” asari orqali turkiy dostonchilik ni yangi bosqichga olib chiqdi, uni yanada boyitib, she’riyatning yangi, murakkab shakllarini yaratdi. Uning asarida, o‘zining ijodiy mahoratini namoyon etgan holda, u foydalanilgan ramzlar , tasavvufiy g‘oyalar va badiiy uslublarni mukammal tarzda birlashtirdi. Bu asar, turkiy dostonchilikda mavjud bo‘lgan eski an’analarni yangilab, ularga yangi ruh va shakl bergan asar sifatida tarixda o‘z o‘rnini egallaydi 19 . 2. Navoiy “Xamsa”sining Mazmuni va G‘oyasi “Xamsa” asaridagi har bir doston alohida bir ma’naviy, axloqiy va tasavvufiy g‘oyalarni ilgari suradi. Uning asosiy g‘oyasi inson qalbining tozaligi, sevgi, muhabbat, aql va nafsning kurashi haqida bo‘lib, bu g‘oyalar tasavvufiy va axloqiy mazmunlarda keng ifodalangan. 1. “Hayrat ul-abror” (Insonlar hayratiga sabab bo‘ladigan fazilatlar)  Bu doston, tasavvuf va ahloqiy g‘oyalarga asoslangan. Unda yaxshi fazilatlar, ulug‘ insonlar va ularning ma’naviy yuksalishi haqida so‘z boradi. Asar insonning ichki poklanishi, nafsni yengishi, yaxshi fazilatlarni rivojlantirishga chaqiradi. 2. “Farhod va Shirin” (Sevgi va qurash)  Bu doston, sevgi va muhabbat ni tasavvufiy nuqtai nazardan ko‘rsatadi. Farhod va Shirinning sevgi yo‘lida duch kelgan to‘sqinliklari va ularning tasavvufiy yuksalishi hikoya qilinadi. Doston nafaqat dunyoviy muhabbat, balki ichki ruhiy izlanish va yuksalishni ham ko‘rsatadi. 3. “Layli va Majnun” (Ilohiy sevgi va nafsni yengish)  Navoiy ushbu dostonni Nizomiy Ganjaviy ning asaridan ilhomlanib yozgan. Asar, sevgi ni nafaqat dunyoviy, balki tasavvufiy ma’noda ham ko‘rsatadi. Majnunning Layliga bo‘lgan sevgisi orqali insonning ruhiy sayohati, nafsni yengish va haqiqatni anglash haqida so‘z yuritiladi. 19 Shukurov, N. Alisher Navoiy va turkiy dostonchilik . – Toshkent: Akademnashr, 2001. – B. 89–92 284. “Sab‘a-yi Sayyor” (Yetti sayyoraning ma’naviy tasviri)  Bu doston, tasavvufiy va astronomik ramzlar orqali insonning ichki olamiga sayohatni tasvirlaydi. Dostonning markazida yetti sayyora ning tasviri bo‘lib, har bir sayyora insonning nafsini tozalash va ma’naviy yuksalishga erishish yo‘lida ramziy ahamiyat kasb etadi. 5. “Xazoyin ul-maoniy” (Yuksak badiiy g‘oyalar)  Bu doston g‘azal janrining eng yuqori shakli bo‘lib, Navoiy o‘zining she’riy mahoratini ko‘rsatgan asar hisoblanadi. Asar, insonni yuksak ma’naviyatga, ilohiy haqiqatga erishishga chaqiradi va Navoiy tomonidan g‘azallar ning eng murakkab va mazmunli shaklini o‘z ichiga oladi. 3. “Xamsa” ning Badiiy Xususiyatlari Navoiy “Xamsa” asarida she’riyatning yangi uslublarini yaratdi . U o‘z asarlarini yaratishda avvalo o‘zining she’riy texnikasini mukammal darajada o‘rgandi va an’anaviy dostonchilik shakllarini yangiladi. 1. She’riy Uslub : Navoiy o‘zining she’riyatida rassomlik va simvolizm ni qo‘llagan. Har bir g‘azalda, dostonning har bir sahnasida tasavvufiy ramzlar, rang-barang tasvirlar va ma’naviy ma’nolar qo‘llanilgan. Bu uning badiiy uslubiga yangi yorqinlik kiritgan. 2. Badiiy Ramzlar va Metaforalar : Navoiy o‘z dostonlarida chuqur tasavvufiy ramzlar va metaforalarni ishlatgan. Bunda sevgining haqiqiy mazmuni, inson ruhiyatining xususiyatlari, uning nafsini yengish yo‘llari tasvirlangan. 3. Shakl va Kompozitsiya : “Xamsa” ning har bir dostonida shakl va kompozitsiya o‘ziga xos tarzda yaratilgan. Navoiy nafaqat mazmun, balki shaklni ham to‘liq ravishda o‘zgartirdi, har bir dostonni yangi shakllarda yozdi, uning har biri o‘ziga xos kompozitsiyaga ega. 4. “Xamsa” ning Turkiy Dostonchilikda Yangi Bosqichga O‘tishi Alisher Navoiy “Xamsa” asari bilan turkiy dostonchilikni yangi bosqichga olib chiqqan . Uning asarida dostonchilik san’ati yangi imkoniyatlarga ega bo‘ldi, chunki Navoiy eski turkiy adabiyotning an’analarini to‘liq hurmat qilib, shu bilan birga yangi estetik va tasavvufiy g‘oyalar qo‘shdi. Navoiy turkiy adabiyotda o‘zbek tilining yuqori badiiy imkoniyatlarini ochib berdi va ushbu tilni to‘g‘ri va mukammal ishlatib, unga yangi rang-baranglik kiritdi. 29“Hayrat ul-abror” – Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Xamsa” tarkibiga kiruvchi birinchi doston bo‘lib, bu asar, nafaqat Navoiy ijodining boshlang‘ich bosqichini, balki uning tasavvufiy va axloqiy g‘oyalarini aks ettirgan yirik badiiy asardir. Asarning Mazmuni “Hayrat ul-abror” (Insonlar hayratiga sabab bo‘ladigan fazilatlar) asari insonning ma'naviy yetukligi, yuksak axloqiy fazilatlari haqida so‘zlaydi. Doston, asosan, tasavvufiy axloq va insonning ruhiy poklanishiga bag‘ishlanadi. Asarda tasvirlangan asosiy qahramonlar – abror (yaxshi, fazilatli insonlar) va buxt (yomon insonlar) – o‘zgaruvchan hayotda qaysi yo‘lni tanlash va qanday yashashni o‘rganishadi. Bu asar, Navoiy tomonidan tasavvuf ta'limoti va axloqiy qadriyatlarni jamlagan bir ma'naviy qo‘llanma sifatida ko‘riladi. Asarning Tarkibi va Tahlili 1. Tasavvufiy g‘oyalar : Asar, insonning nafsini yengish, axloqiy mukammallikka erishish, dunyoviy va ruhiy azoblarni yengib, o‘zini ilohiy nurga yaqinlashtirish haqida g‘oyalarni o‘z ichiga oladi. Navoiy, asarda o‘quvchini ma'naviy tozalash va yaxshilik qilish ga chaqiradi. 2. Badiiy shakl : “Hayrat ul-abror” badiiy shaklida muayyan she'riy uslublardan foydalanilgan. Doston, she'r shaklida yozilgan bo‘lib, bayt lar va qafiya lar orqali kuchli ta’sir o‘tkazish maqsadida yaratilgan. Navoiy o‘zining badiiy yondashuvi bilan nafaqat g‘oyaviy, balki estetik jihatdan ham o‘quvchiga ma'naviy ozuqa berishga intilgan. 3. Axloqiy g‘oyalar : Asarda yaxshilik , fazilat , sabr , ilohiy sevgiga sodiqlik va nafsni yengish kabi axloqiy g‘oyalar o‘rin olgan. Navoiy, barcha insonlarni o‘zining ichki dunyosini yuksaltirishga va o‘zgartirishga chaqiradi, chunki, uning fikricha, faqatgina yuqori axloqiy fazilatlarga ega insonlar haqiqiy baxtga erishadilar. 4. Ramzlar : Dostonni tahlil qilganimizda, undagi ramziy ma'nolarni ko‘rishimiz mumkin. Masalan, abrorlar va buxtlar tasviri, insonning o‘zini qanday yo‘lni tanlashiga qarab, yaxshi yoki yomon bo‘lishini bildiradi. Doston, o‘z ichida insonning ruhiy izlanishlari, tasavvufdagi yuksalish va boshqariladigan nafs haqidagi tasavvurlarni aks ettiradi. 30Asarning G‘oyaviy Yo‘nalishlari “Hayrat ul-abror” ning asosiy g‘oyasi, insonning ichki dunyosidagi mukammallikka erishishdir. Asarda, yaxshi fazilatlarni rivojlantirish, yomonlikdan saqlanish , va haqiqatni anglash ga chaqiriladi. Boshqacha aytganda, bu asar axloqiy poklik , nafsni yengish va ma'naviy yuksalish ga qaratilgan qo‘llanma sifatida xizmat qiladi. Asarning Badiiy Xususiyatlari 1. Tasniflar va uslub : Dostonning shakli, uning she'riy tili va tasvirlaridagi ramziy ma'nolar badiiy jihatdan yuqori darajada ishlab chiqilgan. Asarda ko‘p miqdorda metafora lar, simvolizm va analogiyalar ishlatilgan. 2. Jaholat va nur : Doston, odamning ruhiy holatini va uni yaxshilash yo‘lini tavsiflovchi tasavvufiy ramzlar bilan boyitilgan. Navoiy, asarda jaholat ni nafsning zulmatiga, nur ni esa haqiqiy ilm va yuksak ma'naviyatga bog‘laydi. 3. Tasavvufiy ma'lumot : Doston, tasavvufiy o‘gitlarga, nafsni yengishga va ilohiy haqiqatni izlashga bag‘ishlangan. Navoiy, o‘zining tasavvufiy g‘oyalari orqali, ruhiy rivojlanish va ichki poklanishning zarurligini ta'kidlaydi. “Farhod va Shirin” Dostonining Tahlili “Farhod va Shirin” – Alisher Navoiy yozgan “Xamsa” asarining birinchi dostonidir. Bu doston o‘zining murakkab badiiy shakli, tasavvufiy ma’nolari va chuqur g‘oyalari bilan ajralib turadi. Navoiy, bu dostonni yozishda, avvalo, Nizomiy Ganjaviy ning shunday nomdagi dostonidan ilhomlangan bo‘lsa-da, o‘ziga xos tarzda uni yangilab, yangi g‘oyalar va tasavvufiy elementlar bilan boyitdi. Doston o‘zining sevgi va muhabbat masalalarini yuksak ma’naviy darajada yoritib beradi 20 . 1. Dostonning Mazmuni “Farhod va Shirin” dostonida sevgi, fidoyilik, mashaqqat va qahramonlikning ramzi bo‘lgan hikoya tasvirlanadi. Farhod va Shirin o‘rtasidagi sevgi hikoyasi oddiy bir sevgi voqeasidan ko‘ra, o‘ta tasavvufiy va ma’naviy mazmunni anglatadi. Farhod – bu muhabbat va sabrni simvoli bo‘lgan bir qahramon. Uning Shirin uchun qilgan sa’y-harakatlari, uning sevgi yo‘lida duch kelgan qiyinchiliklarni yengib o‘tishi, tasavvufiy ma’noda haqiqatni izlash va ilohiy sevgini anglash ga yo‘l ochadi. Shirin esa o‘z navbatida, xushmuomala , badiiy va ma’naviy 3120 Karimov, D. Navoiy va Nizomiy: Dostonchilikda izlar . – Toshkent: Yangi nashr, 2005. – B. 142–146 32go‘zallik ning timsoli sifatida tasvirlanadi. Uning ichki dunyosi va Farhod bilan bo‘lgan muhabbati yuqori ma’naviy qadriyatlarni o‘zida mujassam etadi. Asar davomida Farhod va Shirin o‘rtasidagi sevgi matohiyotdan uzoqlashib, undagi tasavvufiy anglashlarga, muhabbatning ilohiy mohiyati ga ko‘chadi. Ular o‘rtasidagi sevgi nafaqat dunyoviy, balki ruhiy-axloqiy o‘sishning manbai sifatida ko‘rsatiladi. 2. Dostonning Badiiy Xususiyatlari  Uslub va shakl : “Farhod va Shirin” dostonining shakli murakkab va nazokatli. Navoiy bu asarda musaddas bayt , qubriya , ruboyi kabi she’riy shakllardan foydalangan. Dostonning she’riy uslubi o‘ziga xos va jonli bo‘lib, uning har bir qatorida estetik go‘zallikni yaratish maqsad qilingan.  Rassomlik : Dostonning badiiy jihatlaridan biri bu – tasvirlashning boyligi. Navoiy har bir sahnada, her bir tasvirda ranglar , ishqning chuqur tahlili , tabiatning tasviri ni mukammal tarzda ishlatgan. Masalan, Farhod va Shirinning bir-biriga bo‘lgan muhabbati atrofdagi tabiat va dunyo bilan uyg‘unlashgan tarzda tasvirlanadi.  Simvolizm : Dostonni shakllantirishda Navoiy simvolizm dan keng foydalanadi. Shirinning o‘ziga xos, tabiat bilan bog‘langan go‘zalligi, Farhodning sevgi yo‘lidagi azob-uqubatlari va boshqa ramzlar o‘rtasidagi bog‘lanish tasavvufiy g‘oyalar bilan uyg‘unlashadi. 3. Tasavvufiy G‘oyalar va Ramzlar "Farhod va Shirin" dostonida tasavvufiy g‘oyalar o‘zining kuchli tasvirlari bilan ajralib turadi. Doston, asosan, sevgi , ishq , haqiqat va yuksalish masalalarini ilgari suradi. Farhodning Shirin uchun qilgan sadoqatli harakatlari, uning azob-uqubatlari nafsni yengish , ilohiy sevgini anglash va ma’naviy yuksalish ning ramzi sifatida talqin etiladi. Bu yerda ishq – bu nafaqat dunyoviy sevgi, balki ilohiy mohiyat ni anglash, shuningdek, nafsni tozalash va haqqoniyati izlashdir. Navoiy “Farhod va Shirin” asarini tasavvufiy ramzlar orqali boyitib, uning har bir voqeasini o‘ta ma’naviy talqin qilishga intilgan. Masalan, Farhodning tog‘larni yorib suv o‘tkazish uchun qilgan mehnati, uning shaxsiy ma’naviy izlanishlari , haqiqatni izlash yo‘li sifatida tasvirlanadi. 334. Farhod va Shirin O‘rtasidagi Muhabbat Asar davomida Farhod va Shirin o‘rtasidagi muhabbat, badiiy va tasavvufiy nuqtai nazardan bir-birini to‘ldiruvchi elementlar sifatida ko‘rsatiladi. Bu muhabbat nafaqat insonlarning tashqi bir-biriga bo‘lgan sevgisi sifatida, balki ilohiy sevgi sifatida ham tushuniladi. Farhodning Shirin uchun qilgan har bir harakati, uning muhabbatni haqiqatan ham tushunishi va yuksaltirish yo‘lidagi sa’y- harakatlaridir. Shirin esa, o‘z navbatida, uning haqiqiy sevgisi va pokligi uchun ramz sifatida tasvirlanadi. 5. Dostonning Ijtimoiy va Axloqiy Ahmiyati “Farhod va Shirin” dostonida, nafaqat sevgi va mashaqqat, balki axloqiy qadriyatlar , sadoqat , vijdon , haqiqat kabi g‘oyalar ham ko‘tariladi. Doston, o‘zining axloqiy mazmuni bilan insonning ichki dunyosini poklash, nafsni yengish va haqiqatga erishish haqidagi tasavvufiy fikrlarni ilgari suradi. Farhodning sadoqatli muhabbati, uning sevgi yo‘lida qilgan mashaqqati, nafaqat uning yuksalishiga olib keladi, balki bu g‘oyalar o‘quvchini ham ma’naviy tozalikka chaqiradi. “Layli va Majnun” Dostonining Tahlili “Layli va Majnun” dostonining hikoyasi, dunyoning eng mashhur sevgi voqealaridan biri bo‘lib, Navoiy uni o‘zining “Xamsa” asarida ikkinchi doston sifatida kiritgan. Doston, aslida arab adabiyotida mavjud bo‘lgan “Layli va Majnun” hikoyasining o‘zbekcha ifodasidir. Navoiy bu dostonni yozishda, avvalo, Nizomiy Ganjaviydan ilhomlangan bo‘lsa-da, o‘zining tasavvufiy qarashlarini va badiiy uslubini asarga joylashtirgan. 1. Dostonning Mazmuni : “Layli va Majnun” dostonida sevgi va ishq ning ilohiy jihatlari, muhabbatning to‘g‘ri tushunilishi va nafsni yengish masalalari yoritiladi. Layli va Majnun o‘rtasidagi sevgi oddiy bir sevgi hikoyasi emas. Ularning muhabbati nafaqat dunyoviy, balki tasavvufiy mazmun kasb etadi. Dostonni o‘qish orqali, o‘quvchi sevgi haqida yangi, tasavvufiy va ma’naviy qarashlarni kashf etadi. Majnun (Qays) – sevgi yo‘lida azob-uqubatlarga duchor bo‘lgan, ammo bu azoblar orqali ruhiy va ma’naviy o‘sish yo‘lini izlayotgan bir qahramondir. Majnunning Layliga bo‘lgan muhabbati o‘zining tashqi ko‘rinishidan ko‘ra, chuqurroq va tasavvufiy ma’no kasb etadi. U nafaqat Layli uchun, balki o‘zining ichki dunyosini poklash uchun ham qattiq kurashadi. Bu azoblar uning nafsni yengishi , o‘zini anglash va ilohiy sevgiga erishish yo‘lida bir vosita sifatida ko‘rsatiladi. 34Layli – Qur’oni muqaddas, haqiqiy sevgi ramzi Layli – sevgi va go‘zallikning tashqi ifodasi sifatida, Majnunga ilohiy sevgini anglashda yordam beradi. Layli Majnunning ko‘zlari orqali ilohiy haqiqatni ko‘rsatuvchi ramz sifatida tasvirlanadi. Asar davomida Layli orqali haqiqiy sevgi ning mohiyati, uning nafsni tozalash va haqqoniylik bilan aloqasi ko‘rsatiladi. Layli bilan Majnun o‘rtasidagi muhabbat, tashqi dunyo bilan bog‘langan, lekin bu dunyo o‘zining ma’naviy jihatida farqli tarzda talqin etiladi. 2. Dostonning Badiiy Xususiyatlari  Uslub va shakl : “Layli va Majnun” dostonining she’riy uslubi juda murakkab va badiiy go‘zallik bilan ajralib turadi. Navoiy bu dostonni yozishda musaddas bayt (musaddas she’r) shaklidan keng foydalanadi, bu esa uning she’rlariga ritm va ahang bag‘ishlaydi. Asarda shuningdek, qafiya va tizimli she’rlar uslubi mukammal tarzda ishlatilgan.  Simvolizm : Doston o‘zida ko‘plab ramzlarni jamlagan. Masalan, Majnun ning ismi, arab tilidan tarjima qilganda, “aqldan ozgan” degan ma’noni anglatadi, bu esa uning sevgi yo‘lida boshdan kechirgan azoblari va nafsni yengish jarayonidagi ruhiy yuksalishining ramzi sifatida talqin etiladi. Layli esa, go‘zallik va poklikning timsoli sifatida, uning sevgi yo‘lida erishgan yuksak ma’naviy qadriyatlari va poklikni anglatadi.  Tasavvufiy g‘oyalar : Dostonning markaziy g‘oyasi tasavvufiy muhabbat va ilohiy sevgi ni tushunishga asoslanadi. Majnunning Layli uchun qilgan barcha sa’y-harakatlari, uning sevgi yo‘lida mashaqqatlarga duch kelishi – bularning barchasi, tasavvufiy ma’naviyatni anglash va ilohiy haqiqatni qabul qilish uchun bo‘lgan kurashning ramzidir. Asar davomida ishq nafaqat tashqi muhitdagi sevgi, balki ilohiy ishq ni, ya’ni Yaratgan bilan bog‘lanish ni ifodalaydi. 3. Asarning Ma’naviy va Falsafiy Mazmuni Navoiy “Layli va Majnun” dostonini yozish orqali, sevgi va muhabbatning tashqi va ichki (ma’naviy) o‘lchamlarini bir-biriga bog‘lagan. Asarda nafaqat sevgi, balki axloq, nafsni tozalash, o‘zini anglash va haqqoniy yuksalish haqida ham g‘oyalar mavjud. Majnunning Layli uchun qilgan barcha kurashlari nafaqat dunyoviy sevgi uchun emas, balki nafsni yengish , ilohiy haqiqatni anglash uchun bo‘lgan kurashdir. 35Asarda sevgi nafaqat tashqi munosabatlar, balki o‘z-o‘zini tozalash va ma’naviy yuksalishga erishishdir. Bu g‘oya tasavvufiy adabiyotda keng tarqalgan. Aql va Yurakning Kurashi Majnun va Layli o‘rtasidagi muhabbatning tasavvufiy g‘oyalar asosida yoritilishi, ayniqsa, aql va yurakning kurashi ni anglatadi. Layli – yurakning , Majnun esa aqlning ramzi sifatida talqin etiladi. Doston davomida, Majnunning mashaqqatlar orqali aqlni yengib, yurak orqali haqiqiy sevgi va haqiqatga erishishi ko‘rsatiladi. 4. Dostonning Ijtimoiy va Axloqiy Ahmiyati Doston, axloqiy jihatdan, insonni nafsni yengishga , ichki tozalikka chaqiradi. Asarda Layli va Majnunning sevgi yo‘lidagi sabri , sadoqati , haqiqiy sevgi ga bo‘lgan ishqni yuksaltirish tushunchalari markaziy o‘rinda turadi. Asarda haqiqiy sevgi, nafaqat insonlarning o‘zaro muomalasi, balki ilohiy muhabbat va ruhiy yuksalish bilan bog‘liqdir. 5. Asarning O‘ziga Xos Xususiyatlari  Badiiy Teranlik : Dostonning badiiy uslubi va uning shakli yuksak badiiy darajani ko‘rsatadi. Navoiy, turli she’riy shakllarni o‘zingizga mos ravishda ishlatib, asarning yuksak badiiy darajasini yaratgan. Bunga, ayniqsa, musaddas baytlar , rimli she’rlar , va ramziy tasvirlar yordam beradi.  Ma’naviy Tozalash : Asar davomida, Majnunning azoblari, sevgi yo‘lidagi mashaqqatlari orqali o‘quvchi ham ma’naviy yuksalishga undaladi. Bu o‘zgarish nafaqat individning o‘zida, balki jamiyatda ham yuz berishi kerak bo‘lgan holat sifatida tasvirlanadi. “Sab‘a-yi Sayyor” Dostonining Tahlili “Sab‘a-yi Sayyor” – Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Xamsa” asaridagi uchinchi doston bo‘lib, bu asar o‘zining badiiy shakli va tasavvufiy mazmuni bilan ajralib turadi. Doston, **“yetti sayyora”**ni tasavvur qilib, ulardan har biri bilan bog‘liq bo‘lgan tasavvufiy g‘oyalar orqali insonning ichki dunyosini kashf etishga intiladi. Bu asar, nafaqat tabiatdagi, balki insonning ichki olamidagi murakkabliklarni, ruhiy holatlarni , nafsning turli holatlari ni yoritadi. 361. Dostonning Mazmuni “Sab‘a-yi Sayyor” dostonining mazmuni ko‘plab tasavvufiy ramzlar, simvollar va yetti sayyoraning ta’siri haqida bo‘lgan tasavvufiy g‘oyalardan iborat. Dostonning markazida yetti sayyora bor. Bu sayyoralar, astral jamiyatdagi mavjud bo‘lgan va insonning ruhiy holatlarini , nafsini , tug‘ilishdan o‘limgacha bo‘lgan sayohat ni ifodalovchi ramzlardir. Dostonning asosiy mavzulari, tasavvufiy yo‘l , nafsni yengish , ilohiy haqiqatni anglash ga qaratilgan. Yetti sayyora va ularning inson ruhiyatiga ta’siri orqali, Navoiy insonning ichki sayohatini va ma’naviy o‘sishini yuksaltirishga intilgan. Har bir sayyora alohida ma’naviy fazilatni anglatadi va buning orqali o‘quvchiga bir necha axloqiy va ma’naviy qadriyatlar taqdim etiladi. 2. Sayyoralar va Ularning Ta’siri “Sab‘a-yi Sayyor” dostonida yetti sayyora ning tasavvufiy ramzlari va ularning inson ruhiyatiga ta’siri juda katta ahamiyatga ega. Doston davomida har bir sayyora o‘zining ma’naviy fazilatini, odamning ichki dunyosidagi holatlarini va ularning hayotdagi ta’sirini ko‘rsatadi. Quyidagi tavsiflar orqali har bir sayyoraning ma’nosi va ramzlari tasvirlanadi: Birinci Sayyora – Quyosh : Quyosh, hayotning quvvati va ilohiy nurining ramzi sifatida ishlatiladi. Quyosh orqali, insonning ma’naviy yuksalishi, ichki nurining porlashi ta’kidlanadi. Bu sayyora, odatda, haqiqatni anglash va yuksak ma’naviyatga erishishni bildiradi.  Ikkinchi Sayyora – Oy : Oy, o‘zining yoritishdagi yuksalish va pasayish fazalariga ko‘ra, insonning ruhiy holatidagi o‘zgarishlarni ramzlaydi. U insonning ichki murakkabliklarini va nafsni tozalash zaruratini ko‘rsatadi.  Uchinchi Sayyora – Mars : Mars sayyorasi, jangovar va kuchli fazilatlarning ramzi sifatida ko‘rsatiladi. Bu sayyora orqali, insonning qaror qabul qilishdagi jasorati va kurashga tayyorligi talqin etiladi. Tasavvufda Mars, insonning ruhiy mashaqqatlarga bardoshlik ko‘rsatishiga imkon yaratadi.  To‘rtinchi Sayyora – Yupiter : Yupiter sayyorasi, odatda, ilohiy adolat va xushxabarlarning ramzi sifatida ko‘rsatiladi. Yupiter orqali, Navoiy insonni axloqiy tozalash va haqiqiy ruhiy nurga erishishga chaqiradi.  Beshinchi Sayyora – Merkuriy : Merkuriy sayyorasi, ilhom, fikr va mantiqni anglatadi. Bu sayyora insonning fikrlaridagi tozalik , yuksak ma’rifatga erishishdagi zaruriyatni bildiradi. 37 Oltinchi Sayyora – Saturn : Saturn sayyorasi, uzoq muddatli sa’y-harakat va sabrni anglatadi. Bu sayyora, insonning mashaqqatlarni yengish va nafsni yengish orqali ilohiy haqiqatga erishishga qaratilgan yo‘lni bildiradi.  Yettinchi Sayyora – Uran : Uran sayyorasi, yangilik va yangi boshlanishning ramzi sifatida ko‘rsatiladi. Bu sayyora, o‘zgartirish va yangilanishni talab qiluvchi ruhiy ehtiyojni ifodalaydi. 3. Dostonning Badiiy Xususiyatlari  Uslub va shakl : Dostonning badiiy shakli murakkab va maqbul bo‘lib, unda musaddas baytlar , qafiya va ritm mukammal ishlatilgan. Har bir baytda tasavvufiy g‘oyalar va axloqiy ta’limotlar o‘rin olgan bo‘lib, har bir she’r o‘quvchini ichki olamga sayohatga chorlaydi.  Simvolizm : Doston simvolizmga boy bo‘lib, har bir sayyora o‘zining axloqiy va ma’naviy holatlarini anglatadi. Yetti sayyoraning har biri ma’naviy yuksalishga intilishdagi bir qadamni tasvirlaydi.  Rassomlik : Dostonning tasviriy yondoshuvi, insonning ruhiy holatlarini tabiatning o‘zgarishlari, sayyoralar va ularning fazilatlari orqali tasvirlaydi. Har bir sayyora o‘ziga xos ranglar va tasvirlar bilan ajralib turadi, bu esa dostonning badiiy go‘zalligini oshiradi. 4. Dostonning Ma’naviy va Falsafiy Mazmuni “Sab‘a-yi Sayyor” dostonida nafsni yengish , ilohiy haqiqatni anglash va ruhiy sayohat masalalari markaziy o‘rinda turadi. Har bir sayyora, o‘zining fazilatlari va xususiyatlari orqali, insonni nafaqat tashqi dunyoda, balki ichki ruhiyatida ham yuksaltirishga qaratilgan. Doston, insonning ma’naviy izlanishlari , sabrlilik va axloqiy tozaligiga urg‘u beradi. 5. Asarning Ijtimoiy va Axloqiy Ahmiyati “Sab‘a-yi Sayyor” dostonida ko‘tarilgan g‘oyalar insonning nafsini tozalash , axloqiy mukammallikka erishish va ilohiy haqiqatni anglash bilan bog‘liq. Asar o‘quvchini ichki sayohatga chaqirib, uni o‘zini anglashga va ruhiy yuksalishga undaydi. Har bir sayyora o‘zining ma’naviy fazilatlarini ko‘rsatib, insonni axloqiy mukammallikka erishishga da’vat etadi. “Xazoyin ul-maoniy” — Alisher Navoiy tomonidan yozilgan yirik she'riy asar bo‘lib, u g‘azal janrining yuksak cho‘qqisini tashkil etadi. Asar, Navoiy tomonidan o‘zining g‘azallarini jamlagan to‘plam sifatida 6 qismda taqdim etilgan va g‘azal san'atining eng yuqori darajasini ko‘rsatadi. Navoiy bu asarda nafaqat badiiy, balki 38g‘oyaviy jihatdan ham insonni yuqori ma’naviyatga chaqiradi. Asar “Xazoyin ul- maoniy” (Ma'nolar xazinasining to‘plami) deb nomlanadi, bu nom aslida asarning ichki ma'no va mazmunidagi boylikni anglatadi. Asarning Mazmuni va G‘oyaviy Yo‘nalishlari “Xazoyin ul-maoniy” asarining asosi — g‘azallar . G‘azallar — qisqa she'r shaklida ifodalangan hissiyotlar, fikrlar va tasvirlar bo‘lib, asarda sevgi, huzur, baxt, achchiqlanish, ruhiy izlanish, va ilohiy haqiqatni anglash kabi g‘oyalar aks ettirilgan. Navoiy o‘z g‘azallarida insonning ichki dunyosidagi mukammallikka erishishni, axloqiy poklanishni va ruhiy izlanishlarni ta’kidlaydi. Badiiy Xususiyatlari 1. She’riy shakl va uslub : o “Xazoyin ul-maoniy” asari o‘zining yuksak she'riy shakli va badiiy uslubini ko‘rsatadi. G‘azallar, asosan, qafiya va vazn jihatdan juda mukammal va boy ishlangan. Navoiy o‘zining g‘azallarida kuchli metafora lar, simvolizm va tashbeh lardan foydalanadi. 2. Maqsadli tashbehlardan foydalanish : o Navoiy, tabiat ni, sevgini va ma’naviyatni tasvirlashda, tabiat elementlari — gullar, to‘fonlar, quyosh, osmon, va boshqa ramzlarni keng qo‘llagan. Bu tabiat ramzlari orqali u insonning ichki dunyosidagi o‘zgarishlarni ifodalagan. 3. Tasavvufiy g‘oyalar : o Xazoyin ul-maoniy da tasavvuf ta'limoti va ilohiy haqiqat ni izlash markaziy o‘rin tutadi. G‘azallarda insonning nafsini yengish, ilohiy sevgiga erishish, dunyoviy ishlarni orqa planga surish va yuksak ma'naviyatga erishish haqida g‘oyalar bor. Asarning G‘oyaviy Yo‘nalishlari 1. Sevgi va muhabat : o Navoiy o‘z g‘azallarida sevgi va muhabatni nafaqat dunyoviy, balki ilohiy nuqtai nazardan ko‘rsatadi. Sevgi, Navoiy uchun, faqat odamlar o‘rtasidagi nafsiy aloqalardan iborat emas, balki insonning ilohiy nur ga, ruxiy yuksalish ga yo‘naltirilgan tasavvufiy izlanishdir. 2. Ilohiy haqiqatni izlash : 39o Navoiy, o‘z g‘azallarida insonni haqiqatni izlash ga va nafsni yengishga chaqiradi. U, insonga ichki dunyosidagi haqiqatni topish uchun, tasavvufiy izlanishlar, sabr va ilohiy sevgini rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi. 3. Ma'naviyat va axloqiy fazilatlar : o Asarda, insonni ma'naviy tozalash, axloqiy yuksaltirish va ichki poklanishga chaqiradigan g‘oyalar mavjud. Navoiy, yaxshi fazilatlarni rivojlantirish va yomonliklardan saqlanishning ahamiyatini ko‘rsatadi. Ramziy Ma'nolar  Xazoyin ul-maoniy da ko‘plab ramziy ma'nolar mavjud. Navoiy sevgi, ilohiy haqiqat, sabr, va ruhiy izlanishlarni ifodalashda turli tabiat ramzlaridan foydalanadi. Gullarning ochilishi , yulduzlarning porlashi , quyoshning nuri kabi ramzlar orqali u insonning ruhiy va axloqiy yuksalishini tasvirlaydi. Asarning O‘rni va Ahmiyati “Xazoyin ul-maoniy” Alisher Navoiy ijodida nafaqat g‘azallar janrining eng yuksak cho‘qqisi, balki butun o‘zbek adabiyotining yirik yodgorliklaridan biridir. Bu asar, nafaqat adabiy jihatdan, balki g‘oyaviy nuqtai nazardan ham insonni yuqori axloqiy fazilatlar, ma'naviyat va tasavvufga yo‘naltirishda katta ahamiyat kasb etadi. 40XULOSA Alisher Navoiy — o‘zbek adabiyoti, madaniyati va ma’naviyatining eng yirik siymolaridan biridir. Uning hayoti, ijodi va ijtimoiy faoliyati nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham yuksak baholanadi. U XV asrning ikkinchi yarmi — Temuriylar saltanati davrida yashab ijod qilgan bo‘lib, bu davr Movarounnahr va Xurosonning madaniy-ma’rifiy taraqqiyotida muhim bosqichlardan biri bo‘lgan. Aynan shunday muhitda shakllangan Navoiy, nafaqat iste’dodli shoir va adib, balki davlat arbobi, mutafakkir, faylasuf va xalqparvar inson sifatida ham tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Navoiy 1441-yil 9-fevral kuni Hirot shahrida tug‘ilgan. Uning otasi G‘iyosiddin Kichkina Temuriylar davlati amaldorlaridan bo‘lib, o‘z zamonasining obro‘li kishilaridan biri bo‘lgan. Bu oilada voyaga yetgan Alisher yoshligidanoq bilim olishga, she’riyat va ilm-fanga mehr qo‘ygan. U o‘z davrining mashhur olimlari, shoirlari va mutafakkirlari muhitida tarbiya topgan, Hirot, Samarqand, Mashhad kabi shaharlarda ilm olgan. Ayniqsa, uning yoshligidagi ma’naviy va ilmiy tarbiyasida Abdurahmon Jomiy kabi allomalarning ta’siri beqiyos bo‘lgan. Alisher Navoiy o‘z hayotining dastlabki bosqichlaridan boshlab she’riyatga chuqur qiziqqan, adabiy mehnatini fors-tojik tilidagi adabiyot namunalarini o‘rganishdan boshlagan. Ammo keyinchalik u o‘zining chin iste’dodini turkiy til (eski o‘zbek tili)da namoyon eta boshladi. Shu tariqa, u o‘zbek she’riyatini yangi bosqichga olib chiqdi. Navoiy turkiy tilda yozish orqali bu tilning badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi, uni nafis g‘azal, doston, qasida, ruboiy va boshqa janrlarda mukammal ifoda vositasiga aylantirdi. Shu bilan birga, u adabiyot orqali xalqni tarbiyalash, unga axloqiy va ma’naviy saboqlar berishni o‘zining muhim burchi deb bildi. Navoiy nafaqat shoir, balki yirik davlat arbobi sifatida ham tarixda katta iz qoldirdi. U uzoq yillar davomida Temuriylar saroyida yuqori lavozimlarda faoliyat yuritgan. Xususan, Husayn Boyqaro hukmronligi davrida u sultanning yaqin maslahatchisi, davlat masalalarida muhim qarorlar qabul qiluvchi arbob sifatida xizmat qilgan. 41Davlat ishlari bilan band bo‘lgan paytda ham u xalqning ehtiyojidan, uning taqdiridan chetda turmagan. Navoiy Hirot shahrida madrasalar, masjidlar, kutubxonalar, yo‘lovchilar uchun xonaqohlar, ko‘priklar, sardobalar, kasalxonalar, yetimxonalarning qurilishiga homiylik qilgan. Uning tashabbusi bilan ko‘plab ijtimoiy va madaniy muassasalar barpo etilgan, bu esa xalq orasida Navoiyni “xalq do‘sti”, “insonparvar arbob” sifatida tanitgan. Navoiyning ijtimoiy faoliyati faqat moddiy ehsonlar va bunyodkorlik ishlari bilan cheklanmagan. U o‘z asarlari orqali ham xalqni yuksak axloq, halollik, adolat, mehnatsevarlik va sabr-toqatga chorlagan. Ayniqsa, “Mahbub ul-qulub”, “Nasoyim ul-muhabbat”, “Lison ut-tayr” kabi asarlarida insonparvarlik, haqqoniylik, mehr- oqibat, komillik kabi g‘oyalarni ilgari surgan. U ijtimoiy tenglik, adolat va ma’rifatparvarlikni targ‘ib qilgan, insonning qadr-qimmati har qanday boylik va mansabdan ustun ekanini ta’kidlagan. Shuningdek, Navoiyning diniy-falsafiy qarashlari ham e’tiborga loyiq. U tasavvuf g‘oyalarini o‘z asarlariga singdirgan holda, insonni nafsini yengishga, ruhiy yetuklikka erishishga, ma’naviy kamolot sari intilishga undagan. Uningcha, haqiqiy inson — bu ilohiy haqiqatni anglagan, nafsni jilovlay olgan, xalq manfaatini o‘z manfaatidan ustun qo‘ygan komil shaxsdir. Aynan shu ruhda yozilgan asarlari o‘quvchi ongida teran ma’naviy iz qoldiradi. Navoiy o‘z umrining oxirigacha xalq bilan, adabiyot va ilm-fan bilan yashadi. U o‘z davri ziyolilari, shoir va allomalari bilan do‘stona munosabatda bo‘lgan, yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlagan. Nafaqat o‘zbek, balki butun turkiy dunyo adabiyotining taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. 1501-yilda vafot etgan Navoiy, bugun ham ma’naviyatimiz timsoli, milliy faxrimiz bo‘lib qolmoqda. Xulosa qilib aytganda: Alisher Navoiy o‘zining boy va sermazmun hayoti, ko‘p qirrali faoliyati bilan o‘zbek xalqining tarixida chuqur iz qoldirgan. U adabiyot va san’at orqali millatning 42ma’naviy yuksalishiga xizmat qilgan, davlat ishlarida esa adolat va xalqparvarlik tamoyillarini ustun qo‘ygan. Uning merosi, she’riyati, ijtimoiy va ma’naviy qarashlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, har bir o‘zbek uchun faxr manbai sanaladi. Navoiy shaxsiyati — ilm, donishmandlik, adolat va insonparvarlik timsoli bo‘lib, uning hayoti barcha zamonlar uchun ibrat maktabidir. 43Foydalanilgan Adabiyotlar I. Rahbariy adabiyotlar 1. G‘aniyeva, N. Alisher Navoiy . – Toshkent: Fan, 1991. 2. Sirojiddinov, S. Navoiy ijodining badiiyati va tili . – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. 3. G‘ulomov, A. Navoiy va Sharq adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1970. 4. Oripov, A. Alisher Navoiy haqida fikrlar . – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1995. 5. Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 6. Hayitmetov, A. Alisher Navoiy: Hayoti va ijodi . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. 7. Yusupova, M. Xamsa janri va Navoiy . – Toshkent: Fan, 2002. 8. Navoiy, A. Xazoyin ul-maoniy . – Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot, 1989. 9. Qodirov, B. Navoiy asarlarining tahlili . – Toshkent: Fan, 2003. 10. Alisher Navoiy. Devonlar va dostonlar to‘plami . – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010. II. Asosiy adabiyotlar 1) Alisher Navoiy. Xamsa (Hayrat ul-abror, Farhod va Shirin, Layli va Majnun, Sab’ai Sayyor, Saddi Iskandariy). – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa, turli yillar. 2) Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy . – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2011. 3) Hayitmetov, A. Alisher Navoiy . – Toshkent: O‘qituvchi, 1968. 4) G‘aniyeva, N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1989. 5) Sirojiddinov, S. Alisher Navoiy asarlarining badiiy xususiyatlari . – Toshkent: Fan, 1982. 6) Yusupova, M. Xamsa janri va Alisher Navoiy . – Toshkent: Fan, 2002. 447) Zohidov, N. Navoiy dostonlari poetikasi . – Toshkent: Fan, 1979. 8) Gulomov, A. Sharq she’riyati va Alisher Navoiy . – Toshkent: Fan, 1974. 9) Qo‘chqorov, A. Navoiy va adabiy an’ana . – Toshkent: Universitet, 1996. 10) Xolmuhamedov, M. Xamsa va uning tahlili . – Toshkent: Akademnashr, 2005. 11) Qayumov, A. Alisher Navoiy: Badiiy tafakkur va hayot . – Toshkent: Fan, 1979. 12) Sharafiddinov, O. Navoiy dahosi . – Toshkent: O‘zbekiston, 1991. 13) Orifjonov, H. Navoiy g‘azallari talqini . – Toshkent: Yozuvchi, 1993. 14) Yusufbekov, A. Navoiy va sufiylik . – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 15) Toshmatov, B. Alisher Navoiy nasriy asarlari . – Toshkent: Fan, 1995. 16) Salohiy, T. Alisher Navoiy: Nazmda falsafa . – Toshkent: Universitet, 2001. 17) Quronov, D. O‘zbek mumtoz adabiyoti . – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. 18) Abdug‘afurov, E. Navoiy dostonlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari . – Toshkent: O‘qituvchi, 1990. 19) Jomiy, A. R. Navoiy muhitida . – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1985. 20) Davronbek, D. Xamsanavislik an’anasi: Nizomiydan Navoiygacha . – Toshkent: Ilm ziyo, 2012.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Alisher Navoiyning hayoti va ijtimoiy faoliyati

Alisher Navoiy hayotining tarixiy-madaniy zamirida Temuriylar davri

Navoiyning bolalik va yoshlik yillari

Hirotdagi ta’lim-tarbiya va ilmiy muhit

II bob. Alisher Navoiy ijodiy merosi

Alisher Navoiy ijodining shakllanishi va adabiy muhit

«Xazoyin ul-maoniy» – g‘azalchilikda yuksak cho‘qqi

«Xamsa» – turkiy dostonchilikda yangi bosqich

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить