Xayriddin Sulton va Ahmad A’zam qissalarida xronotop - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	56.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Xayriddin Sulton va Ahmad A’zam qissalarida xronotop

Купить

“Xayriddin Sulton va Ahmad A’zam qissalarida xronotop” mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

M U N D A R I J A K I R I SH .................................................................................................. .... .. 3- 4 I. BOB. XRONOTOP VA UNING BADIIY ASARDAGI O‘RNI ..............5-12 I.1 XAYRIDDIN SULTON qissalarida sujet va xronotop………… .. ...…..13-23. I.2. XAYRIDDIN SULTONNING “ Y ozning yolg‘iz yodgori” qis sa sida peyzaj xronotopi va xarakter uyg‘unligi…........................................... ... ......…24-32 II.BOB. QISSA JANRIDA XRONOTOP …………………………………33-36 II.1 AHMAD A’ZAMNING “Asqartog‘ tomonlarda” qissasida kompozitsiya va xronotop………….............................................................................................37-46 II.2. AHMAD A’ZAMNING “Bu kunning davomi” qissasida qahramonlar ruhiyati va xronotop……………..................................

K I R I SH Bitiruv malakaviy ish mavzuining dolzarbligi . Zamon va Makon (keng ma’noda Fazo va Vaqt) kategoriyalari badiiy adabiyotda ham muhim ahamiyatga ega. Biron-bir badiiy asar yo‘qki, unda ifodalanayotgan voqea aniq bir zamon va makonda ro ` y bermagan bo‘lsin. Zamon va makonsiz asarni tasavvur etish mumkin emas. Unda qatnashayotgan personajlar esa qalamga olingan davr, muhit va joyning aniq vakili sifatida namoyon bo‘ladi. Bu badiiylikning muhim shartlaridan biri bo‘lib, hayotiylik va xalqchillik fazilatlarini ta’minlashga yordam beradi. Badiiy asarda zamon va makon kategoriyasi ijodkor dunyoqarashi hamda adabiy tafakkuri darajasi bilan chambarchas bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Ijodkor o‘zi qalamga olayotgan davr hamda hudud to‘g‘risida yetarli ma’lumotga, tugal xulosaga ega bo‘li

- Qissa janridagi xronotop ( zamon va makon) ning o‘rni o‘rganiladi. - Ahmad A’zamning “Asqartog‘ tomonlarda” qissasida kompozitsiya va xronotop masalasi sinkretik holda tadqiq qilinadi. - Ahmad A’zamning “Bu kunning davomi” qissasida qahramonlar ruhiyati va xronotop qiyosiy tahlillarda o‘rganiladi. Mavzuning o‘rganilish darajasi. 80-yillarda yaratilgan qissalar haqida bir qator adabiyotshunos olimlar, tanqidchilar fikr bildirganlar. Jumladan, U.Normatov, I.G‘afurov, A.Rasulov, Ahmad A’zam, Ochil Tog‘ayev kabilarning maqola va taqrizlarini sanab o‘tish mumkin. Bitiruv malakaviy ishning obyekti . Tadqiqot obyekti sifatida Xayriddin Sultonning ”Yozning yolg‘iz yodgori”(”Adash karvon”),”Ajoyib kunlarning birida” va Ahmad A’zamning “Asqartog‘ tomonlarda”,”Bu kunning davomi” qissalari olindi.

Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi . Ish kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I. BOB. XRONOTOP VA UNING BADIIY ASARDAGI O‘RNI. Adabiy asarda makon va zamon muammosi, garchi unga qadar ma’lum darajada o‘rganilgan bo‘lsa ham, bevosita “xronotop” termini rus olimi M.Baxtin tomonidan o‘tgan asrning 30-yillarida adabiyotshunoslikka tatbiq etilgan. “Adabiyotda badiiy idrok etilgan zamon va makonaro uyg‘unlikni x r o n o t o p (so‘zma-so‘z tarjimada makon-zamon degan ma’noni bildiradi), deb ataymiz. Ushbu istiloh matematika ilmida(Eynshteynning) nisbiylik nazariyasi negizida qo‘llab kelinadi. Istilohning biz uchun, matematikada qo‘llanadigan, maxsus tushuncha sifatida ahamiyati yo‘q. Uni adabiyotshunoslikka (tom ma’noda bo‘lmasa ham) istiora o‘laroq

Lirik turda makon va zamon tushunchalari boshqa turlardagidek, o‘zida xos poetik yukni tashiydi, asarning hayotiyligini ta’minlashda bosh mezon sanaladi. Shaklan singan satrlar, keskin kechinmali holatlar, ma’nosi murakkab, ziddiyatli kayfiyat va tuyg‘ular manzarasini chizishga yo‘naltirilgan she’riyat egasi R.Parfi o‘z asarlarida vaqtga falsafiy mohiyatni yuklaydi: Men uzoq uxladim. Bir asr uxladim, nega meni – Nega siz yashinni uyg‘otmadingiz?! – kabi so‘roq shaklidagi uchligida shoir o‘zini yashinga qiyoslaydi, o‘zligini anglashga, zamonasini anglashga ertaroq ko‘maklashmaganlardan noliydi. Anglashiladiki, zaminu-zamonlarni o‘zgartirish qudratiga ega bo‘lgan vaqt (zamon) lirik qahramon kechinmalarini ifoda etishda asosiy vosita vazifasini bajargan. Lirik zamonning voqe bo‘lishiga zamin

borliqning umumiy yashash shakllari; fazo (makon) dunyoni tashkil etuvchi obyektlar va ulardagi tarkibiy nuqtalarning o‘zaro joylashish tartibi, ko‘lami va miqyosini ifoda etsa, vaqt (zamon) dunyoda sodir bo‘luvchi hodisa va jarayonlarning ketma-ket ro‘y berish va davomiyligini ifodalaydi”. Nafaqat ketma-ket ro‘y beruvchi davomiy hodisalar, balki bir onlik mikro voqelik ham ma’lum vaqtda sodir bo‘ladi. Masalan, chaqmoq chaqish, xazon yaprog‘ining uzilishi, suvning po‘rtanalanishi kabilar “ozgina tegib ketsang, ko‘proq sachraydigan” ijodkorni ilhomlantirib, to‘lqinlantirib yuborishi mumkin. Bu esa badiiy adabiyot faqat hayotni tasvirlabgina qolmay undan resurs sifatida foydalanishni ham ko‘rsatadi. So‘z san’atkori bu mitti voqelikni nekbin tuyg‘ular bilan shu darajada to‘yintiradiki, natija

Bulbullar xushnavo qilgan, gullar xandon otgan zamon va makonda ijodkor tushkunlik kayfiyatidagi obrazni tasvirlamaydi. Qahramon, zamon va makon o‘zaro mantiqiy bog‘liqlikda kelishi kerak. Masalan, Butun turk dunyosi ,,shamsul millat’’, ya’ni ,,millatlar quyoshi’’ deb izohlangan Alisher Navoiyning “Sabbai sayyor” dostonidan o‘rin olgan “Mehr va Suhayl” hikoyatida hijron azobida o‘rtangan Mehr obrazining ruhiy holatidan kelib chiqib, uning nilufargul libosida sevgisiga motam tutganini va bog‘da faqat nilufargullar borligini shunday tasvirlaydiki, bosh qahramonning hijron azobidan nechog‘lik qiynalayotganini makon orqali ham anglab olish qiyin emas. Badiiy asarda makon va zamon unsurlari sujet, kompozitsiya birlashib, tutashib, aniq bir poetik davrning ruhiy manzarasini yuzaga keltirishga, s

Makon va zamon bog‘liqligini biz real zamonda ham har doim sezib turamiz. Masalan, biror hodisaning qayerda sodir bo‘lganligi bilan bir qatorda qachon ro‘y berganligi ham muhimdir. Aniqrog‘i, makon va zamon bir-birini to‘ldiradi, ular doimo o‘zaro bog‘liqlikda. Shuning uchun ham mashhur nazariyotchi olim M.Baxtin ushbu yaxlitlikni xronotop deb yaxlitlikda o‘rganadi. Badiiy xronotopdagi fikriy va konkret butunlikda makoniy va zamoniy birliklarning qo‘shilishi o‘z o‘rniga ega. Zamon bu yerda o‘zgaruvchan, badiiy ko‘rinuvchan bo‘la v eradi. Makon esa jadallashadi. Zamon, voqea, sujet harakatda cho‘ziladi. Zamon xususiyatlari makonda namoyon bo‘ladi va makon zamonda o‘lchanadi, idrok etiladi. Badiiy ijodda makon va zamonning o‘lchamlari shartli tarzda o‘zgarib turadi;’’zamon siqilishi, uzayis

Mavlono sergaklanib yuqori oshyonning darchadan kichik o‘ymakor eshigiga tikildi, nim qorong‘i rasadxonada yo‘g‘on va o‘ktam ovoz yangradi”. Modomiki badiiy asarda inson qismati bilan bog‘liq voqea-hodisalar aks etar ekan, o‘sha voqea-hodisalarni yuzaga chiqaruvchi makon hamda zamonni ham yoddan chiqarmasligimiz lozim. Chunki, inson borliqning, olamning, tabiatning aqlli mavjudotidir. U o‘zi yashayotgan makondagi narsalarning ko‘lamini, o‘zaro joylashish tartibini yoki uzlikli yoki uzlikliksizligini, zamon voqea-hodisalarining ketma- ketligi jarayonining davomiyligini bilishga, anglashga yordam beradi. Uning bunday niyat-maqsadlarini amalga oshirishda badiiy asar muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy asar inson uchun makon va zamonni aniq va ravshanroq ko‘rish borasida ko‘zgu vazifasini o‘tayd

aloqadorlik dunyosining ko‘p qatlamliligi, fikr, tuyg‘ular oqimi, harakatlari romanni yirik epik shakl sifatida ko‘rsatib, belgilab turadi. “Ulug‘bek xazinasi” – makon va zamonning badiiy estetik ko‘lamdorligi, vertikal (tik) va gorizontal (to‘g‘ri) jihatdan serqirra va keng romandir. Sujet tizimi maydoni doirasida harakat qilayotgan obrazlarning erkin faoliyati, xatti- harakatlarini ko‘rsatishga, ularning xarakter xususiyatlarini aniqroq, batafsilroq hamda psixologik jihatdan mukammal, to‘la va jonli tasvirlashga imkon yaratib bergan. Rus adabiyotshunosi M.Baxtinning ta’kidlashicha, har qanday asardagi badiiy makon va zamon konsepsiyasida dunyoning ramziy qiyofasi aks etadi. Zamon (vaqt) badiiy harakatni yuzaga chiqaruvchi va ta’minlovchi asosiy vositadir. Har makon va zamondagi harakatla

Romanda tarixiy shaxs obrazlaridan tashqari muallifning badiiy mahoratini ko‘rsatuvchi mezonlardan biri – badiiy to‘qima va uning voqea-hodisalarga kiritilishidir. “Ulug‘bek xazinasi” romanidagi badiiy makon va zamon harakat qilayotgan tarixiy shaxs obrazi ham, badiiy to‘qima ham yozuvchi g‘oyasi, maqsad-niyatiga xizmat qiladi. Romandagi Ali Qushchi obrazi tarixiy shaxs hisoblanib, buyuk matematik olimdir. U haqida tarixiy manbalardan ko‘plab ma’lumotlarni o‘qish mumkin. Romanning markaziy qahramoni Ulug‘bekning diyonatli va iste’dodli shogirdi – Ali Qushchini syujet yo‘nalishida harakat qilishi yozuvchi badiiy konsepsiyasini belgilaydi. Romandagi syujet vaqti bilan bir qatorda muallif ko‘zlagan g‘oyaviy-badiiy niyat, asar mavzusi, janr xususiyati ham o‘ziga xos tarzda ifodalanadi. “Ulug‘

Biz bitiruv malakaviy ishimizning keyingi faslida yozuvchi Xayriddin Sultonning qissa yaratish jarayonida sujet va kompozitsion butunlikka erishishda xronotopdan foydalanish mahoratini ko‘rib chiqamiz. I.1 XAYRIDDIN SULTON QISSALARIDA SUJET VA XRONOTOP . Bugungi o‘zbek nasrida o‘ziga xos ovoz, o‘ziga xos yo‘l bilan borayotgan yozuvchilardan biri bu - Xayriddin Sultonovdir. X.Sultonov ijodining boshidanoq adabiyotga dadil qadamlar bilan kirib keldi. Uning hikoyalari va qissalari pishiq, puxtaligi bilan ajralib turadi. X.Sultonovning ijodi 70-yillarning ikkinchi yarmidan boshlangan. Uning bir qancha hikoyalar va qissalar to‘plami nashr etildi. Uning ilk hikoyalar to‘plami «Quyosh barchaga barobar» nomi bilan 1980 yilda chop etiladi. Shundan so‘ng turli yillarda qator to‘plamlari bosilib chi

vaziyatni yoki mana shu vaziyatga dahldor voqeani oladi va shu asosda xarakter yaratadi. Personajlarning xatti-harakatlari, ichki kechinmalari psixologik jihatdan asoslanadi, personajlar nutqi shunday mahoratlar bilan beriladiki, kitobxon beixtiyor qahramonlarning samimiyligiga ishonadi. Hozirgi o‘zbek adabiyotshunosligida sujet, kompozitsiya va xronotop muommolari milliy adabiyotimiz bergan boy materiallar tahlilidan kelib chiqib, yozuvchi mahoratini namoyon qiladigan, badiiy g‘oyani yetuk va ta’sirdor shaklga kiritadigan muhim badiiylik komponentlar tarzida baholanmoqda. Badiiy sujet,kompozitsiya va xronotop yaratish mahorati nuqtai nazaridan yozuvchi Xayriddin Sultonov qissalarini tahlilga olib qaraydigan bo‘lsak, adibning bu borada bir qadar yutuqlarga erishganligining guvohi bo‘lamiz.

Kompozitsiya adabiyotshunoslikning muhim masalalaridan biri bo‘lib, badiiy asar taqdirini hal qilishda asosiy omillardan hisoblanadi. Kompozitsiya haqida qadim zamon donishmandlaridan tortib, shu kungi adabiyotshunoslargacha fikr bildirib kelmoqda. Jumladan, mashhur yunon mutafakkiri Aristotelning kompozitsiyani tashkil qiluvchi bo‘laklar, shuningdek, sujetning asar kompozitsiyasiga muvofiq holda rivojlanishi kerakligi haqidagi quyidagi fikrlari juda qimmatlidir: «Butun - bu boshlanishi o‘rtasi va oxiriga ega bo‘lgan narsadir. Boshlanish shuki, u muqarrar ravishda biror nimaning ortidan kelmaydi, balki biror narsa tabiiy holda uning ortida joylashadi yoki vujudga keladi. Oxiri, aksincha, o‘z tabiatiga ko‘ra, ko‘p hollarda biror nimaning ortida joylashadi! Uning ortida esa boshqa hech nars

tanlangan mavzu va hayotiy materialning xarakteri bilan bog‘liq holda, syujetning xususiyatlari bilan bog‘liq holda, asosiy konturlarni belgilab olish, uni boblarga, qismlarga ajratishning barcha konkret tomonlarini ham qamrab oladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, syujet va kompozitsiya tahliliga bag‘ishlangan ishlarda ularning o‘zaro munosabati xususida turli xil qarashlarni uchratish mumkin. Dastavval, kompozitsiyaning tabiati haqida ba’zi adabiyotshunoslarning uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri shakl masalasiga olib borib, asar qurilishi, qismlarning joylashtirilishi deb izoh berishlari ko‘zga tashlanadi. Kompozitsiyani shakl masalasi deb qarash bir yoqlamalikka olib boradi. Kompozitsiya haqida gapirganda uning asar mazmunini, g‘oyasini ochib berish funksiyasini esdan chiqarmaslik lozim. Sujet va ko

ham, mantig‘ini ham qamrab olgani holda syujetga nisbatan harakatsizligi bilan farqlanadi. Sujet kompozitsiyaga nisbatan dinamik xarakterga ega bo‘lib, obrazli tasvir boshlanishi bilan rivojlanib ketadi. Sujet bu - badiiy fikrning rivojlanishi, g‘oyaning shakllanishidir. Agar syujetda badiiy fikr harakatda berilsa, kompozitsiyada qurilishi shakliga quyma holda to‘la qo‘yilgan bo‘ladi. Syujet voqelikning obyektiv mantiqiga ko‘ra hodisa va xarakterlarni gavdalantiradi. Shu bilan bir vaqtda, u kompozitsiya qonuniyatiga mos ravishda yaratilishi zarur. Shuningdek, barcha qismlar muvofiqligi, asar yaxlitligi, g‘oya aniqligi, avtorning dunyoqarashi, individualligi, qahramonlar xatti-harakatlarining dalillangan bo‘lishi, yordamchi masalalarning asosiy problemaga bog‘lanishi singari qat’iy kompozit

faqat sujet yaratish, g‘oyani ifodalash, yozuvchi niyatining amalga oshirilishi jarayonidagina aniqlash mumkin. Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, kompozitsiyaning badiiy asardagi ahamiyati shubhasiz, kattadir. U badiiy asarning o‘ziga xos arxitekturasi bo‘lib, uning ichki va tashqi mukammalligini asarning boshidan oxirigacha barcha elementlarni qamrab olib, ularni o‘ziga xos birlikka keltiradi, estetik yaxlitlikka, mukammal san’at hodisasiga aylantiradi. Demak, kompozitsiya badiiy asar qurilishining manbaini - mavzu va yozuvchi niyatini, obrazlar galereyasini va ko‘lamini, hayotiy material va badiiy to‘qimaning hajmini, chegaralarini, voqea rivojining shart-sharoitlarini, bosh sujet liniyasining tarmoqlanib ketish imkoniyatlarini, konflikt va xarakterning o‘zaro munosabatl

sujetning kirish, boshlanma qismi va badiiy asarda xronotopni belgilab ko‘rsatadigan vosita. Ekspozitsiyada asar voqealari bo‘lib o‘tadigan joy, qahramonlarning konfliktgacha bo‘lgan paytdagi qiyofasi, holatini namoyon etadigan vaziyat, shart- sharoit tasvirlanadi. Ekspozitsiya harakatni aniqlamaydi, aksincha harakat uchun fon vazifasini o‘taydi. Ekspozitsiyaning syujet tugunidan farqi shundaki, u tugunga o‘xshab asardagi voqeaning keyingi rivojiga ta’sir etmaydi. X.Sultonovning «Ajoyib kunlarning birida» qissasida ekspozitsiya quyidagicha beriladi: «Bu voqea ajoyib kunlarning birida ro‘y berdi. Ochig‘ini aytganda, bu kunni bu qadar ajoyib deb ham bo‘lmasdi( havo sovuq, yer balchiq, yo‘l-yo‘lkalar shilta-shalobbo, samolyotga bilet yo‘q, «Paxtakor» birinchi ligaga tushib ketgan... Lekin, ba

suhbati, xayolan mehmonxona ma’murasi bilan suhbat tarzida beriladi( «Afsuski devorlarning tili yo‘q, Ma’mura singlim. Bo‘lmasa, shunday haqiqatlarni oshkor etardiki, hayratdan yoqa ushlab qolarmiding... Agar ularning tili bo‘lganida edi, har bir g‘isht tagida kimlarning manglay teriyu, kimlarning bir parcha umri qolib ketganini so‘ylab berardi... Turib-turib, odamga alam qiladi( nainki jonsiz imoratning umri odamzod umridan ko‘ra uzunroq, sobitroq bo‘lsa?! Inson hoki turob bo‘lib ketsayu uning mehnat samari yashayversa? Haq gap, bor gap lekin baribir... Senga alam qilmaydimi, Ma’mura singlim( seng ketsangu jondan ortiq ko‘rgan mana shu yumshoq kursing qolaversa, manavi zangori darpardalar qolaversa, manavi moviy osmon qolaversa?... Alam qiladi, alam qiladi! Men bir o‘ylab olishim kerak, M

bilan tanishsa, voqea rivoji orqali esa shu muammoning qay darajada yoritganligini kuzatadi. «Ajoyib kunlarning birida» qissasidagi sujetning o‘ziga xosligi shundaki, asar sujetida ichki harakat dinamikasi yetakchilik qiladi. Ya’ni qahramonning o‘y- fikrlari, his-kechinmalari tahliliga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Lekin bu asarda tashqi harakat dinamikasiga asoslangan sujet chizig‘i yo‘q degani emas. Asar qahramoni Sultonni jiyani Abdulla va Abdullaning do‘sti Kamol mehmonxonaga izlab keladi. Ular birgalikda restoranda o‘tirib gurunglashadilar. Keyinroq mashhur qo‘shiqchi Nozim Qodirovnikiga boradilar. Qissada Sultonning shifoxonadagi hayoti ham qisman tasvirlanadi. Biroq qissa voqealari asosan Sultonning xotira ko‘zgusi orqali tasvirlanayotgan voqealardan iborat. Qahramon bosib o‘tgan yo‘l

vahima bilan murojaat qiladi, miyasida og‘riq turadi, bunday damlarda tezroq kimdir kelishini xatto dushmanlarning bo‘lsa-da, ovozini eshitishni istab qoladi. Ikki yildirki, shu ahvol. Oblast kasalxonasidan chiqqanidan buyon o‘zini qo‘yarga joy topolmaydi. Daf’atan qulog‘iga chalinib qoladigan gap- so‘zlarda, baytu g‘azallarda endi butunlay o‘zgacha ma’no ko‘radi. «Sen uzoq yashaysan, hammadan ziyod, hali toychoqlaring o‘ynab yuribdi, menichi, shum ajal naq ostonada egarlangan otday kutib turibdi». U bir oqshom palatada mana shunday yolg‘iz edi, yostiq ustida tranzistor yotardi, birdan mashhur shoir she’r o‘qiy boshladi( «Sen uzoq yashaysan...» Nazarida, vujudi simobdek erib tushdi, boshini devorga tirab unsiz yig‘layverdi, yig‘layverdi...». Asardagi voqealar rivojining yuksak cho‘qqisi ku

xafa qildirib qo‘ymagin. Otam, men seni uchuvchilikka o‘qitmoqchi edim, osmoni falaklarda parvoz qilsang, derdim, katta bo‘lganingda albatta shuni o‘ylab ko‘rgin». Yechim asarda tasvirlangan voqealarning rivojlanishi natijasida yuzaga kelgan qahramonlarning holati, ular o‘rtasidagi kurashning xotimasidir. Badiiy sujetning qalbi bo‘lgan konflikt tugundan boshlanib asar kulminatsiyasi o‘zining yuqori nuqtasiga yetadi va yechimda uzil-kesil hal bo‘ladi. «Ajoyib kunlarning birida» qissasidagi sujet quyidagicha yechim topadi( «Hayot qaytib keldi...-deb shivirladi Sulton va ko‘zlaridan tirqirab yosh chiqib ketdi. -Qaytib keldi!» Endi shu go‘zal, ardoqli va armonli hayotning-tengi yo‘q, timsoli yo‘q shu buyuk mo‘jizaning har bir soniyasi qadriga yetmoq lozim edi, u xayolan ana shunga qasamyod qil

ham ter to‘kib xizmat qiladi. Bularning har ikkalasi ham ijodkordan katta iste’dod va mahorat talab qiladi. Xullas, Xayriddin Sulton qissalarida asar qahramonlarining taqdirlari voqelik bilan uzviy holda ya’ni syujet ,kompozitsiya va xronotop tasvirida oydinlashadi Bu esa ijodkorning o‘ziga xos uslubini belgilab ko‘rsatadi. I.2. XAYRIDDIN SULTONNING “YOZNING YOLG‘IZ YODGORI” QISSIDA PEYZAJ XRONOTOPI VA XARAKTER UYG‘UNLIGI . Nafis so‘z san’ati dunyoga kelibdiki, u yoki bu shaklda umrboqiy savollarga javob topishga urinadi. Qizig‘i shundaki, har bir davr adabiyoti bu savollarga o‘zicha javob beradi. Davrlar o‘zgaradi, qarashlar, shiorlar yangilanadi, shunga muvofiq tarzda yuqoridagi kabi savollarga berilgan javoblar ham o‘zgaradi. Albatta, bunda hukmron siyosat, mavjud adabiy an’analar, din,

bosib tushdi. Natijada inson umrining mazmuni va mohiyati singari muqaddas, umrboqiy tushunchalar ham zamonaning o‘tkinchi, o‘zgaruvchan talablariga bo‘ysundiriladi. So‘nggi yillarda insonni bir inson kabi tasvirlash, yurakdan his etib, borlig‘icha aks ettirishga urinish tobora ko‘proq ko‘zga tashlanmoqda. Xayriddin Sultonovning «Adash Karvon» qissasining qahramonlari yashashdan maqsadi, intilish miqyoslari qat’iy chegaralab qo‘yilmaganiga duch kelamiz. Qahramonlar qarshisiga hayotda uchrab turadigan qusurlar bilan alishish, qaysidir rahbarni fosh etish kabi «dolzarb» maqsadlar ko‘ndalang qilib qo‘yilmaydi. Aksincha, ular hayot otlig‘ keng bahrda bir umr o‘zliklarini izlashadi. Xarakter - adabiyotning badiiyligini tasvir kuchini ta’minlaydigan asosiy vosita hisoblanadi. Yozuvchining hayot

Xarakter yaratish yozuvchining iste’dodiga, hayotiy va ijodiy tajribasiga, asari oldiga qo‘ygan maqsadiga bog‘liq. Xarakterda inson shaxsiyati to‘la aks etishi kerak. Xarakter ishonarli, hayotiy hamda jonli bo‘lishi lozim. Shundagina u kitobxonning inson haqidagi tasavvurini boyitib, uning ongiga ham, qalbiga ham ta’sir qiladi. Har qanday badiiy asar juda ko‘p mashaqqatlar evaziga dunyoga keladi. Yozuvchi X.Sultonov asarlarida o‘ziga xos jonli xarakterlar mavjud. Ular muayyan maqsadlar yo‘lida faoliyat ko‘rsatishi bilan kitobxonni ishontiradi. X.Sultonov «Yozning yolg‘iz yodgori», «Saodat sohili», «Ajoyib kunlarning birida», «Ko‘ngil ozodadur...» kabi qissalarini yaratgandan so‘ng o‘ziga xos yaratuvchi san’atkor ekanligini isbotladi. Yozuvchi o‘z asarlarida turli kishilar xarakterini gavd

X.Sultonov asarlarida voqelikning rangin qatlamlari, murakkabliklari va o‘ziga xos ziddiyatlari o‘z ifodasini topgan. Xayriddin Sultonov o‘ziga xos uslub egasi. U o‘z asarlarida qahramonlarning qiyofasini ochishda inson ruhiy olamini sintezdan o‘tkaza olish iste’dodini ko‘rsatdi. X.Sultonov o‘z qahramonlarini umumiy tarzda yaratmaydi, insonlarni ham umumiy tanishtirmaydi. Birov e’tibor qilmaydigan detallarni topa oladi va shu detallar zamiriga yashiringan poeziyani ifodalay oladi. Bu poetik tasvirlar kitobxonni qahramonlarning ruhiy holatiga olib kiradi. «Adash Karvon» qissasidagi mana bu tasvirga e’tibor qiling( «Tuyqusdan... tip-tiniq, bulutsiz ko‘kda chaqmoq chaqnadi, yeru osmonga qudratli larza tushdi, jamiki jonzot seskanib ketdi, daryolar o‘zanidan chiqib toshdi, tog‘u toshlar uzra

Ayni zamonda, peyzaj xronotopi asarning g‘oyaviy mazmunini va xarakterlarni ochishda qo‘shimcha badiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Yozuvchi peyzaj xronotopi orqali yo bevosita o‘z fikrlarini bayon qiladi yoki personajlarning ichki kechinmalarini ko‘rsatadi. Har ikkala holda ham peyzaj ma’lum g‘oyani ifodalashga xizmat qiladi. «Ajoyib kunlarning birida» qissasida asar so‘ngida berilgan quyidagi tabiat lavhasi qahramonning ayni lahzalardagi ruhiy holatiga mos keladi( «U asta tin olib ko‘zlarini yumdi.Hademay ko‘klam keladi. Qish rutubatlari ortda qoladi. Bahor chechaklari yashil tug‘ ko‘tarib, zamin uzra muzaffar yurishini boshlaydi. Olam yasharadi. Oldi bilan bodom gullaydi, keyin o‘rik, shaftoli... Ana shunday ajoyib kunlarning birida u kasalxonadan chiqadi. Bu dimiqqan xonalarni, dardu

Nursiz, rutubatli kun. Ro‘dopo bulutlar siyqa tangadek xira yaltirab turgan quyoshni yutib yuborishga oshiqadi, haroratsiz oftob sovuq yog‘dusidan ham ayrilib halizamon butkul so‘nib qoladigandek... Adash Karvon shu ko‘yi uzoq o‘tirdi. Qabriston sukunati yutaman deydi. Yalang‘och qayrag‘ochlar mayus oh tortadi, aqalli birorta bo‘lsin yashil yaproq izlab izg‘igan shamol qontalash barglarni sargardon tentiratadi, kuzakning bu nursiz kunida yanada befayz ko‘ringan g‘arib sag‘analar uzra telba saxovat bilan xazon sochadi 1 . Har bir adabiy asar o‘z kompozitsiyasiga ega bo‘lganidek, har bir kompozitsiya ham o‘z markaziga ega bo‘ladi. Har bir asarning g‘oyaviy yo‘nalishi-bosh g‘oyasi shu asar kompozitsiyasini uyushtiruvchi kuch, kompozitsiya markazidir. Barcha unsurlar, tasvir vositalari, bobla

taqdirga tan berib, o‘zgalarga mute, qaram bo‘lib yashayotgan mo‘min-qobil kishilarning fojiasini ko‘rsatish orqali haqiqat, adolat qudratini namoyish etish mumkin. X.Sultonov «Yozning yolg‘iz yodgori» («Adash Karvon») asarida xuddi shu yo‘ldan borgan. Inson ruhidagi zaifliklardan biri mutelikdir. Shuning uchun unga ko‘pincha fojiaviy libos kiydiriladi. Mutelik-zaiflik, zaiflik fojia belgisi-mi? Muallif Adash Karvon ruhida «G‘oyibga ko‘r-ko‘rona ishonch uni juratsiz qilib qo‘yadi, juratsizlik mutelikka aylanib, taqdiriga zomin bo‘ladi», deydi. Uningcha, mutelikning asosi din, xurofot. Aslida, mutelik va zaiflikni din emas, aksincha xurofot, johillik yaratadi. Din ilohiylik va insoniylik saltanatidir. Xurofotni tugatish mumkin, ammo mutelikni tamoman yo‘qotib bo‘lmaydi. Chunki mutelik inson

olmasa, u ham jamiyatdagi munosabatlarni shunchalik hazm qilolmaydi. Adash Karvon o‘z qalbiga qarab chekindi, o‘zligidan buyuk kuch topdi. Bu kuch bilan balki tog‘ni ag‘darib bo‘lmas, ammo unga ishonib, umid bilan yashasa bo‘ladi. Asardagi Adash Karvon hayotiga nazar tashlang: bu odam kattaga ham kichikka ham so‘z qaytarmaydi, hammaning xizmatini bajaradi, ko‘chada ham, uyda ham mo‘min-qobilligi bilan ajralib turadi. Boriga shukr qilib, qanoat qilib yuraveradi. U muteligi, mo‘min-qobilligi uchun boshi berk ko‘chaga kirib qoladi. Yozuvchi bunga uning aybdor ekanligini ko‘rsatib beradi. Qissada inson voqelik ustida emas, balki uning hukmi ostida, u bilan baqamti tasvirlangandir. Adash Karvon umri davomida o‘zi duch kelgan fojialar, baxtsizliklar zamirida mazmun-mohiyat axtaradi. Adash Karvon

tuproqqa ko‘mila-ko‘mila yuragi adoi tamom bo‘ldi, yuragining o‘rnida qolgan narsa toshga aylandi. Biroq yetti yil muqaddam shu yerda, ko‘ksida nimadir jizillab achishdi, zirqirab og‘ridi, lovullab yondi-ko‘zining oqu qorasi, suyangan tog‘i, salkam ellikka chiqib ko‘rgan yolg‘iz farzandi Nasibbekni qora yerga berarkan, yuragi tutday to‘kildi. Otasi o‘lganda uning ko‘zi kuydi, onasi o‘lganda jigari kuydi, qarindosh-urug‘lari o‘lganda tomog‘i kuydi, tanishlar o‘lganda, notanishlar o‘lganda dimog‘i kuydi, ammo Nasibbek o‘lganda, Nasibbegi o‘lganda yuragi kuydi, kuyib-kuyib kul bo‘ldi» 1 . Adash Karvon ko‘plarni so‘nggi manziliga kuzatgan, biroq hech biri yolg‘iz o‘g‘lini kuzatganchalik uni chuqur qayg‘uga solmagandi. Bu-tabiiy, chunki farzand-umrning yagona maqsadi. Buvisi, ota-onasini kuzatg

Uning dil izhorida qaysi biri ko‘proq-shodumonlikmi va yo alamzada o‘rtanish-ajratish mushkul. Taqdir Adash Karvonni yana o‘z holiga qo‘ymaydi. Bo‘y yetgan o‘g‘li Nasibbek Sattor otgan o‘qdan juvonmarg bo‘ldi. Oynisa ham farzand dog‘ida kuya-kuya omonatini topshiradi. Shunday keng dunyoda Adash Karvon so‘qqabosh uning na tan, na dil mahrami qoldi. Agar obraz mohiyatiga kirib boriladigan bo‘lsa, Adash Karvon ham malum darajada kurashchan qahramon ekanini sezish qiyin emas. Nohaqlik, etiqodsizlik, nopoklik anchagina avj olgan bir davrda qahramon xarakteridagi poklik, halollik, to‘g‘rilik, qanoatlilik va eng muhimi etiqodlilik kabi xususiyatlar yanada bo‘rtib ko‘rinadi. Adash Karvon kabi kishilar o‘zlarining, yani jamiyatdagi bir shaxsning vijdonini eng og‘ir damlarda ham pok saqlay oldilar,

II.BOB. QISSA JANRIDA XRONOTOP Insonning estetik olami his qilish faoliyati bilan bog‘liqdir. Shu bois ham uning his-tuyg‘usi butun hayoti va faoliyatida ko‘zga tashlanadi. Inson o‘zi yashayotgan makon va zamonga, atrofidagi narsa-predmitlarga, voqea-hodisalar jarayoniga, butun borliqqa nazar tashlar ekan, ularga nisbatan munosabatda bo‘lishda o‘tmishning ibratomus tomonlaridan, mashhur shaxslar hayotidan tajriba olib, o‘rganib yashaydi. Chunki ijodkor hayotni o‘rgangan sari, kechmish voqea hodisalar mohiyatini anglagan sari kishining dunyoga nazari teranlashib, atrofida yuz berayotgan voqea-hodisalar mohiyatiga yaqinlashib boradi ” . Tabiiyki, ijtimoiy hayotni unday afzalliklarini o‘rganishda, ibrat olishda badiiy adabiyotning ahamiyati beqiyosdir. Chunki adabiyot va san’atning bosh vazi

yetkazish orqali bugunni teranroq, anglashimizga kelajak sari sobit qadam tashlashimizga yordam beradi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, barcha xalqlar adabiyotida badiiy xronotop asosida ko‘plab badiiy asarlar bitilgan. Jumladan, XX asr o‘zbek adabiyotida , biz bugun tahlil obyektiga olgan qissa janrida ham ancha-muncha asarlar yaratildi. Qissa janrida biror yirikroq voqeani tasvirlashda unda ishtirok etuvchi obrazlarni shaxsiy va ijtimoiy xislatlari bilan ajralib turadigan shaxslarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Har bir asar markaziga olingan voqeaning o‘z qahramonlari bor, ular tufayli biz o‘sha davr hayoti haqida to‘la tasavvur olamiz. Bu borada qissa janrining imkoniyat ko‘lami keng bo‘lib, asarda shaxs obrazini, u yashagan makon va zamonda keluvchi voqea –hodisalar jarayonini rang-barang ta

Demak qissa janri ijodkor asar voqealarini izchil tasvirlashda xronotopga murojaat qiladi. Biz mazkur bobimizda Ahmad A’zam qissalarini tahlil qilishdan avvl o‘zbek nasrida yaratilgan asarlar bilan qiyoslaymiz. Badiiy makon va zamon bu adabiy obrazning shaxsiy hayoti, o‘lchami hamdir. Makon va zamon muammosini mushtaraklikda o‘rganishning yana bir afzal tomoni shundaki, muallif vaqti (zamoni) bilan tarixiy vaqtni u yaratgan asarning real zamoni bilan uzviy bog‘lab turadi. Masalan, Lev Tolstoyning “Urush va tinchlik” Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asarlarini olsak, bu asarlarda tasvirangan o‘tmish zamon bag‘rida hozirgi kelasi zamon yashiringan. Yana badiiy makon va zamon shartlarining o‘ziga xosligi shundaki, ijodkor bir shaxs, bir kunlik yoki bir soatlik qismatning botinida yana taf

Zero, har qanday predmet yoki hodisa makonda muayyan o‘rin tutadi. Lekin u shu makonda tinchgina muayyan joy egallab turmaydi, balki harakatlanadi, o‘zgaradi, rivojlanadi. Bu harakat esa faqatgina muayyan makonda emas, balki muayyan zamon ichida ham ro‘y beradi. Falsafaning “ikkikara ikki to‘rt” deganday oddiy, lekin teran qoidasi shuki, makon, zamon, va harakat, materiya va ongning yashash formalari yoki yashash shaklaridir. Hech qanday hodisa, hech qanday obyekt, hech qanday voqea jarayon makon va zamondan tashqarida yashay olmaydi. Makon va zamon muammosi san’atda va uning imkoniyatlarining keng turi bo‘lmish adabiyotda (shu bilan birga estetika va adabiyotshunoslikda) alohida ahamiyat kasb etadi. Odatda istalgan san’at turining har qanday asarida makon va zamonning u yoki bu darajada

quriladi. Makon va zamon o‘z-o‘zidan harakatlanmaydi. Voqeani harakatga keltiruvchi va rivojlantiruvchi kuch — ziddiyat Biz bitiruv malakaviy ishning keyingi faslida Ahmad A’zamning qissalarida xronotopdan foydalanish mahoratini tahlil qilamiz. II.1 AHMAD A’ZAMNING “ASQARTOG‘ TOMONLARDA” QISSASIDA KOMPOZITSIYA VA XRONOTOP 38

Estetika va adabiyotshunoslikda zamon va makon (yoki badiiy makon va badiiy zamon) muammosiga murojaat XX asrning birinchi yarmida bu fanlarning eng ilg‘or namoyondalari tomonidan boshlab berildi. Hozirgi kunda bu mavzudagi asarlarning salmog‘i ancha ko‘pchilikni tashkil qiladi. Makon va zamon kategoriyalarining san’at turlari miqiyosida chuqurlashtirilib o‘rganilishidan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, miqdor o‘zgarishlari vaqt o‘tib sifat o‘zgarishlariga olib kelishi mumkin. Aslida bu bilish taraqqiyotidagi qonuniy va yuksalishning nishonasi hisoblanadi. Bu muammoning alohida masalalari, qirralari son-sanoqsiz, albatta. Har bir yangi tadqiqotchi muammoning yangi-yangi qirralarini kashf etishi tayin. Badiiy makon va badiiy zamon muammosining alohida yozuvchi ijodi misolida o‘rganishning birin

chayon», «Sarob» - bularning barida tashqi harakat dinamikasi yetakchilik qiladi. Ayni paytda, bu asarlarda «ichki harakat» dinamikasi ham kuzatiladi, biroq u mavqe jihatidan sujet tipini belgilashga ojizlik qiladi. Sujetning ikkinchi tipiga asoslangan asarlar adabiyotimizda ancha keyin, 80-yillardan boshlab maydonga kela boshladi. Hozircha, sujetning mazkur tipi nasrning kichik shakllarida, shuningdek, bir qator dramatik asarlarda sinab ko‘rildi. Shuningdek, Ahmad A’zamning «Bugunning davomi», «Asqartog‘ tomonlarda» nomli qissalari «ichki harakat» dinamikasiga asoslangan sujetli asarlar hisoblanadi. «Asqartog‘ tomonlarda» qissasida voqealar o‘z holicha emas, personaj ruhiyatidagi o‘zgarishlar, o‘y-kechinmalar, g‘alayon va evrilishlarga monand beriladi. Asar boshlanmasidanoq bosh qahramon

Qahramon ruhiyatidagi voqealar rivoji davomida o‘quvchi uning talabalik yillari, do‘stlari, hayoti, ishdagi hamkasblari orasidagi muammolar bilan o‘rtoqlashadi, ruhiyatidagi o‘zgarishlar qahramonning o‘zigagina xos ekanligini anglaydi. Qalb puchmoqlari, atrofdagi yaxshi-yomon odamlarning, voqealarning, xotiralarning kishi ongida qoldirgan izi natijasida ko‘tarilgan g‘alayonlar, evrilishlar kitobxonni ham o‘ziga jalb qiladi. Qahramon holati, ruhiyatidagi g‘alayonlar, o‘zgarishlar, real hayotdagi voqealar rivojidan ko‘ra ko‘proq ta’sirga ega ekanligiga ishontira oladi. Asar yakunida qahramonimiz borliqning kichik bir qismi sifatida namoyon bo‘ladi. U o‘zini «Mahdi» bo‘lishida olis ajdodlari, minglab tumonatning ovozini tinglaydi. O‘zining «Mahdi» ekanligini quyidagicha ta’kidlaydi: «Mahdi! D

va voqealar mantiqi qat’iy ravishda tenglashtiriladi. Boshqa bir xil asarlarda dastlab xarakterlar mantiqi sujetni boshqarsa, keyinroq voqealar mantiqi ham syujetga kuchli ta’sir eta boradi. Adabiy ijod tajribasida yana shunday asarlar ham uchraydiki, ularning markazida bitta yoki ikkita qahramon obrazi turmaydi, balki butun jamoa, xalq turadi. Yana bir xil asarlar ham bo‘ladiki, ularning sujetida xarakterlar ham shaklan, ham mazmunan birnchi planda turadi. Bunday asarlarda voqealar tizmasi u qadar tashkil qiluvchilik kuchga ega bo‘lmaydi. Asarda voqea-hodisalar xarakterlar mantiqi asosida tartiblashtiriladi. Voqealar tartibi esa tez-tez o‘zgarib, yangilanib turadi. Ba’zan bir bobdagi voqea keyingi bobda davom etmaydi. Voqeadan mantiqiy voqea kelib chiqmaydi. Odatda avtobiografik janrdagi

ketmayman, biron narsa to‘g‘anoq bo‘lganidan, ketolmasligimdan emas, o‘zim, o‘zim ketmayman, eh-h, ketsammi, a, deyman, ketvorsammi, a, deyman...» Dunyoda hamma narsasi bor, har narsadan, har ishdan ko‘ngli xotirjam inson topilmaydi. Qahramonimiz ham go‘yo o‘tayotgan umridan, hayotidan ko‘ngli to‘q, hech nolimaydigandek. Biroq uni shu holatining o‘ziyoq o‘z hayotidan, qilayotgan ishlaridan qoniqmaslik, nolish emasmi? Qahramon shuning uchun allaqayoqlarga ketgisi, hech kim kutmagan ishlarni qilgisi keladimi? Qissa qahramonining tevaragidagi odamlar bilan bo‘lgan munosabatida ham o‘z mantiqi bor: «...agar hamsuhbatingiz, qandaydir muhim, qiziqarli narsani hikoya qilsa, sizning ham shunday gaplarni aytgingiz, latifasiga latifa bilan javob qaytargingiz keladi, undan qolishmaslikni istaysiz, bo

ketayotgandek sezadi. Xudi u to‘xtab turganu, Isrofil ketib boryapti. Lekin ularni nimadir bog‘lab turadi. Qahramonimiz bu haqda o‘ylar ekan, shunday xulosaga keladi: «Isrofil bilan men ikki xil odam bo‘lib chiqdik, ammo uzoq, tunlari uxlamay laqillab yotganimiz, hech ado bo‘lmaydigan gurunglarimizni qo‘shib hisoblasa, juda uzoq vaqt bir ko‘ngil mulkida yelkadosh yashaganimiz xotirasi tamom ayrilishga izn bermaydi. Har qancha uzoqlashmaylik, boshqattan yashamaymiz - o‘sha do‘stlikni chetlab ham o‘tolmaymiz, yurakdan chiqarib ham tashlolmaymiz». Qahramon xarakteri yuqoridagicha o‘z tomonidan tavsiflanadi. Asarning keyingi boblarida ham qahramon xarakteri rivojlanishda ko‘rsatiladi. Biroq uning xarakteri, o‘y-fikrlari to‘la yoritilganiga qaramay, biz asarni o‘qish davomida inson xarakterinin

savollarga tezroq javob qidirishga undaydi. Bu voqea bilan kitobxon asarning 6- bobida tanishadi. Agar dastlab qahramonning Ofiyat bilan uchrashuvi, tanishuvini, undan so‘ng ularning turmush qurgani tasvirlansa, asarning badiiy qimatiga putur yetadi, chunki bosh qahramon xarakteridan kelib chiqib tartiblashtirilgan voqealar tizmasi o‘ziga xos ahamiyat kasb etgan. Sujet bilan fabulani bunday farq etishi shu jihatdan foydaliki, u yozuvchining mahorati, imkoniyatlari kengligiga diqqatni jalb etadi. Haqiqatan, fabula yaratish mahorati badiiy ijodda juda muhimdir. Yirik adabiyotshunos olim Izzat Sulton: «Badiiy asarda fabulaning vazifasi sujetning tarkibiy qismlari o‘rnini almashtirish bilangina cheklanmaydi», deya ta’kidlaydi. Badiiy asarlarda asosiy voqea sujeti tasvirlanayotib, unga aloqasi

va janrlar tabiati bilan tavsiflanadi. Har bir asar o‘z kompozitsiyasiga ega bo‘lganidek, «Asqartog‘ tomonlarda» qissasi ham o‘ziga xos kompozitsion qurilishga ega va bu asarning g‘oyaviy yo‘nalishi - bosh g‘oyasi - shu asar kompozitsiyasini uyushtiruvchi kuch - kompozitsiya markazi mavjud. Qissa inson ruhiyatining biz bilmagan, anglamagan, tushunmagan, balki tushunishni ham istamagan, o‘ziga xos o‘ylari, g‘alayonlari, borliqqa munosabati - «Asqartog‘ tomonlarda» qissasining bosh g‘oyasi - shu asar kompozitsiyasining markazini tashkil etadi. Qolgan barcha unsurlar, boblar, detallar, obrazlar, manzaralar, tafsilotlar mana shu kompozitsiya markazi taqozosi bilan asar to‘qimasidan joy olgan. Qissa kompozitsiyasi o‘ttiz sakkiz bobdan iborat. Bu boblarni o‘zaro bog‘lab turuvchi kuch - Mahdi Ash

bo‘lmay turib, bu nomni ma’lum bir joyda kechgan voqea-hodisalar haqida degan tasavvur paydo bo‘ladi. Asar matni bilan tanishganidan so‘ng esa asar sarlavhasi ma’lum bir falsafiy ma’no tashiyotganligini anglaydi. Sarlavhaning falsafiy ma’nosi ayniqsa qissaning o‘ttiz sakkizinchi bobida yaqqol ifodasini topgan: ««Mahdi!» deyman entikib - asqartog‘larim - avlodlarimni chaqirib boryapman, tovushim, o‘g‘illarim, qizimning ovozida qaltirab aks-sado beradi - jo‘ralar uzo-oq yashayman!...Uzo-oq mingovozlarni eshityapman !...» «Asqartog‘ tomonlarda» qissasiga muallif tomonidan tanlangan epigraf ham alohida ahamiyatga ega. Bu qissaga Ahmad A’zam Alisher Navoiyning: O‘z vujudingga tafakkur aylagil, Harne istarsen - o‘zingdan istagil... bayti epigraf qilib olingan. Bu epigraf asar boblarida ifodalang

yaratilgan. Ruhiyat esa doimo o‘zgarishda. Shuning uchun ham qahramonning har bir kechinmalarida o‘ziga xos ekspozitsiya, tugun, kulminatsiya va yechim mavjud. Qahramon ruhiyati boblar orqali rivojlantirilib borilar ekan, syujet unsurlari doimo bir xil variantda bo‘lmaydi. Shunday qilib, bu qissada xronotop ham, sujet ham, kompozitsiya ham asosan bir maqsadga, ya’ni u ham bo‘lsa qahramon xarakterini ochishga, asar g‘oyasini yorqin va jozibali ifodalashga xizmat qilgan. II.2. AHMAD A’ZAMNING “BU KUNNING DAVOMI”QISSASIDA QAHRAMONLAR RUHIYATI VA XRONOTOP 48

M.Baxtin xronotop poetikasining adabiy janrlar va badiiy obrazlar bilan munosabatiga alohida urg‘u beradi. Uningcha, xronotop asarning janr xususiyatlarini belgilash va undagi obrazlar mohiyatini anglashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, epik janrlarning xronotop negizida o‘rganilishi ulardagi sinkretik xususiyatlarni, shu bilan birga, janrning tarixiy-tipologik funksiyasini belgilashni ta’minlaydi. “Badiiy xronotop qat’iyan janriy mohiyatga ega bo‘ladi. Aytish mumkinki, janr va janrga xos xususiyatlar aynan xronotop vositasida yuzaga chiqadi. Shuningdek, badiiy xronotopning yetakchi xususiyati zamonda namoyon bo‘ladi. Xronotop shakliy- mazmuniy kategoriya sifatida adabiyotda inson obrazi mohiyatini ham belgilaydi. Chunki badiiy obraz doimo xronotop negizida ma’no kasb etadi”. Ahmad A

Asar sujeti qahramonning his-kechinmalari, ruhiyati, o‘z olami va o‘zgalar olami bilan munosabatidan tashkil topgan, ya’ni ichki harakat dinamikasiga aoslangan. Asar boshlanmasidanoq qahramon o‘z oldiga uylanish va uylanmaslik masalasini qo‘yadi. Qishloqda qolgan ota-onasi, ularning qiyin-qistovlarini o‘ylaganda shart uylanib yuborgisi, odamlarning «qachon, qachon...», degan so‘rovlaridan qutilgisi keladi, kutilmaganda fikridan qaytib: E tavba, deysan, kim uylanishi kerak o‘zi: uylanmagan yigitmi yo uylangan odamlarmi?» Shunday deya tez fursatda o‘zgarib, o‘zini oqlay boshlaydi. Ko‘rinib turganidek, ichki harakat dinamikasiga asolangan sujet inson ruhiyatini shakllangan va mudom shakllanishda bo‘lgan xarakterini ochib berishga qaratilgan bo‘ladi. Qissa qahramoni xarakterini, tevarak- atrof

hamkasbining ham chiqishi g‘ashini keltiradi: Ana, Sobirvoy ham chiqdilar. Bitta kerishing, bitta kerishing... E rahmat-e, aka! Hozir qo‘llarini silkitadilar. Ha, ana silkitdilar. Endi biz tomonga keladilar. Ha, shunday: ko‘p ishlab charchagandek. Devordan boshqa narsani ko‘rmasangiz ham u yoqqa, endi bu yoqqa ko‘z tashlang, barakalla...keldingizmi endi uf torting, tartib buzilmasinda, yaxshi, xo‘p ana, endi sigaret so‘rang, so‘rayvering, o‘rganib qolganmiz, zaharni ham qizg‘anamizmi-ya... Ko‘rinib turganidek bu hol juda ko‘p marotaba takrorlangan. Shuning uchun ham asarga kirib kelayotgan personaj qanday harakatlanishi qahramonimiz uchun kunday ravshan. Yuqorida keltirilgan asar parchasi orqali kitobxon nafaqat qahramonning munosabatini, balki yangi personaj uchun o‘zining munosabatini ha

«Bu kunning davomi» qissasi sujetining asosini qahramon xarakteri, ruhiyatining g‘alayonlari tashkil etadi va sujetni harakatlantirib turadi. Shu tomondan qarasak, qahramon ruhiyatidagi har bir o‘zgarishning o‘z ekspozitsiyasi, tuguni, voqealar rivoji, kulminatsiyasi va yechimi bor. Masalan, «Kun o‘tib ketyapti» - ekspozitsiya, «Nimadir qilish kerak» - tugun, voqealar rivoji: Dangasamanmi? Unda dangasalikdan qiynalmasligim, kunim o‘tganiga shukur qilib, oyoqni ko‘tarib yotaverishim kerak edi. Men esa noshukurman. O‘zimdan noroziman. Kulmin at sion nuqta: Bu yurishimdan, hayotimdan noroziman. Yechim: Ammo, qiziq, bu noroziligim yashashimga halaqit bermayapti, qandaydir o‘ng‘ay: harakatsiz yotsam ham, bu haraktsizlikdan noroziman- ku, deb o‘zimni oqlayman; sovuq kunlarimda norozilikni po‘sti

Daming qaytib ketsa sevgidan... Yuraging gur-r etib alanga olsa... Sevganga yarasha... Qissa so‘nggida qahramon o‘z hayotidan, xarakteri ustidan, bu yaxshi-yu, bu yomon tarzida tahlil qiladi, falsafiy mushohadalar yuritadi. Chunki har bir odam o‘zi sezmasa ham, faylasuf hisoblanadi. Axir har bir insonning yashash mantiqi o‘zigagina xos bo‘ladi. Shundan kelib chiqib qahramon ruhiyatida, xarakterida yaxshi tomonga og‘ish, o‘zgarish boshlanadi: Yurasanmi sobirlarga qo‘shilib, avvalboylarni g‘iybat qilib. Atrofingga ko‘zingni kattaroq ochib qara... Hikmat. Yashash ilmi sening dissertatsiyangdan chuqurroq... Tabiat odamni mehrli qilib yaratgan: o‘zga vujudga bag‘ishlashim uchun. O‘zida mehrini to‘plab, hech kim, hech narsaga harjlamay yurgan odam dard topadi. O‘zini yomon ko‘rish dardini... Sen

mahoratiga bilvosita guvoh bo‘ldik. Ushbu qissa syujeti va tanlangan xarakter bir-biri bilan mutanosiblikda, kutilmagan badiiy qimmatga, ahamiyatga ega bo‘lgan asarni tashkil qila olgan. Taniqli adabiyotshunos V.V.Kojinov «Sujet, fabula, kompozitsiya» nomli maqolasida fabula masalasiga ancha aniqlik kiritgan: «Biz sujet deganda asardagi bir butun harakatni, tasvir etilgan xatti-harakatlar zanjirini; fabula deganda esa qayta hikoya qilib berish mumkin bo‘lgan voqealar tartibini tushunamiz». O‘zbek olimi D.To‘rayev fikricha, «...fabula - real va hayotiy faktlar zanjiri bo‘lib, badiiy asar syujeti uchun asosdir». Adabiyotshunos olim D.Quronov «sujet» va «fabula» atamalarini quyidagicha farqlaydi: «...ayrim adabiyotshunoslar bu ikki istilohni sinonim sifatida ishlatsalar, boshqalari farqlaydi.

Yigit hamkasbi bilan andarmon bo‘lgan bir paytda kitobxon xayolini ushbu savollar band etadi. Suhbat tugagach, xonasiga qaytgan qahramon yana o‘sha notanish qizni o‘ylay boshladi: «Endi telefon qilmasa kerak. Ismini aytmaganidan, adresini bermaganidan ma’lum edi-ya, o‘zi. Nimasini kutyapti? Lekin nega qiz uning telefonini yozib oldi? Yo keyin ortiqcha xiralik qildimmi? Yo‘q. Faqat «Ismingizni aytmadingiz ham», dedi. «Ismimni ko‘chada aytmayman. Yo sizga ko‘chada qolgan ism kerakmidi?», dedi qiz. «Qachon telefon qilasiz?», degan so‘roviga «Kuting», dedi. «Y o telefon qilmaymi?» deb jilmaydi. G‘amzamidi yo masxaramidi, baribir, shirin edi». Muallif dastlab bu ikki yoshning uchrashuvi suhbatini berganida, undan so‘ng esa asar boshlanmasidagi holat joylashtirilsa, asar badiiyligi yo‘qoladi dey

Ahmad A’zam qahramonlari ruhiyatidan kimlarnidir axtaradi, o‘z-o‘zini anglashga va shu bilan tevaragidagi olam jumboqlarini tushunishga intiladi. Adibning har bir asari qahramoni hayotdan o‘z o‘rnini, mavqeini, o‘zini tushunadigan insonlarni izlaydi, oldiga qo‘ygan maqsadlari uchun kurasha oladi. Hayotda doimo o‘ziga ishonch, ozod, erkin ko‘ngil va toza ruh, vijdon bilan yashashni xohlaydi. Muallif mana shunday xarakterdagi insonlarning ruhiyatini kitobxon tasavvurida to‘la jonlantirib berish uchun boshqalarnikiga o‘xshamagan yo‘l tutadiki, bu uning asarlari «tili»dir. Ahmad A’zam asarlarining til qurilishi ancha murakkab. Shuning uchun ham badiiy adabiyotdan yetarlicha xabardor bo‘lmagan o‘quvchi uchun uning asarlari tilini tushunish qiyin. Yuqorida aytib o‘tilganidek muallif o‘z asarlari

«Bu kunning davomi» qissasining tili ham o‘ziga xos tarzda ifodalangan. Xullas, Ahmad A’zamning “Bu kunning davomi” qissasida qahramonlar ruhiyati zamon va makonning ta’sirida shakllanadi. Bu qissa tahlilida yanada yorqinroq ko‘zga tashlandi. 57

X U L O S A Badiiy makon hamda badiiy zamon poetikasining muhim kategoriyasi hisoblanib, zamonaviy adabiyotshunoslikning asosiy, dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Olimlarning badiiy makon va zamon haqidagi umumiy qarashlari, birinchi navbatda, badiiy makon va zamonning uyushtiruvchi va boshlanuvchi kategoriyasi sifatida muallifning asardagi o’rni, harakati, idrok etishi sifatida namoyon bo’ladi. Ikkinchidan, badiiy makon va zamon manzarasini san’at asarida tutgan o’rni tabiiy ko’lami bilan baholanadi. Uchinchidan, badiiy asardagi qahramon, personajlarning ruhiy olami, ichki kechinmalari makon va zamon aspektida birgalikda tahlil qilinadi. Asar badiiyligining asosiy shartlaridan biri unda tasvirlanayotgan voqea- hodisalarning aniq zamon va makonda yuz berishi, yashayotgan personajlarning

Birinchidan xronotop va uning badiiy asardagi o‘rni ilmiy va badiiy asarlar misolida tahlil qilindi Ikkinchidan Xayriddin Sulton asarlarida sujet va xronotopning izchilligi qissalari asosida o‘rganildi. Uchinchidan Xayriddin Sultonning “Yozning yolg‘iz yodgori” qissasidagi peyzaj xronotopi va xarakter uyg‘unligi tahlil jarayonida kuzatildi. To‘rtinchidan qissa janrida xronotop masalasi tadqiq qilindi Beshinchidan Ahmad Aa’zamning “Asqartog‘ tomonlarda” qissasidagi kompozitsiya va xronotop masalasi tahlillarda yoritib berildi Oltinchidan A hmad A’zamning “Bu kunning davomi” qissasidagi qahramonlar ruhiyati zamon va makon bilan bog‘liq holda o‘rganildi. 80-yillarda yaratilgan o‘zbek qissalarining kishilarga ma’naviy-ruhiy madad berib, hayot ziddiyatlari va zamondosh inson qalbi haqida ma’lu

ochib ko‘rsatish, inson qalbining turfa xil manzaralarini tasvir etish 80-yillar qissachiligining eng yaxshi namunalariga xos xususiyatlardir. 80-yillarda yaratilgan aksariyat qissalar sujet-kompozitsion jihatdan xalqa shaklida qurilgan. Voqea boshlanadi, o‘rtada o‘tmishga, qahramonlar taqdiriga ekskursiya qilinadi, yana bugunga qaytiladi. Xullas, bugun bilan o‘tmish voqealari galma-galdan almashib keladi. Kompozitsiya jihatdan ana shu tarzda qurilgan qissalar o‘quvchilarni izidan ergashtiribgina qolmay, ularni fikrlashga, qahramon ruhiy olamiga chuqurroq kirib borishga undaydi. Murod Muhammad Do‘stning «Galatepaga qaytish», Ahmad A’zamning «Asqartog‘ tomonlarda», Xayriddin Sultonovning «Adash Karvon» qissalari ana shunday qissalar qatorida turadi. Bu davr qissalarida monologlarning turli

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. T., O‘zbekiston, 1994. 2. Aristotel. Poetika. T., G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. 3.Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. T., O‘zbekiston, 2002. 4.Boltaboyev H. Nasr va uslub. T., «Fan», 1992. 5.Normatov U. Qalb inqilobi. T., 1986. 6.Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. T., «O‘qituvchi», 1980. 7.Ulug‘ov A. Qissachiligimiz qirralari. T., «O‘qituvchi», 1991. 8.Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. T., 2004. 9.Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. T., 2004. 10.Quronov D. Cho‘lpon nasri poetikasi. T., «Sharq», 2004. 11.Qo‘shjonov M. Oybek mahorati. T., 1965. 12.Qo‘shjonov M. Hayot va mahorat. T., 1962. 13.Qo‘shjonov M. Hayot va nafosat. T., 1970. 14.Hotamov N, Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik term

22.Normatov U. Davr va shaxs ziddiyatlari. «O‘zAS», 1989, 24 mart. 23.Rasulov A. Ruhiy olam doiralari. «O‘zAS», 1982, 29 oktabr. 24.Tog‘ayev O. Grajdanlik ruhining shakllanishi. «O‘zAS», 1982, 11 iyun. 25. G‘afurov I. Zerikarli odamning iste’fosi. «O‘zAS», 1984, 6 iyul. 62

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar