Xilma-xil mulk shakllari-bozor iqtisodiyotining asoslari - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	522.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Xilma-xil mulk shakllari-bozor iqtisodiyotining asoslari

Купить

IQTISODIYOT ASOSLARI 26-12 TJNG GURUHI TALABASI RAHMONOV ULUG’BEK

Xilma-xil mulk shakllari- bozor iqtisodiyotining asoslari  Reja:   1. Mulk shakllarining bozorga ta`siri  2. Davlat mulki  3. Хususiy mulk 

 Mulk shakllarining bozorga ta`siri  Har qanday iqtisodiy tizimda bo`lganidek, bozor iqtisodiyotida ham mulk muammosi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi va harakatdagi mavjud mulk shakllarining bozor talabiga, uning xususiyatlariga mos kelishi talab etiladi. Yuqorida qayd qilganimizdek, erkin iqtisodiy taraqqiyot, xo`jalik xillarining turliligi, iqtisodiy tashabbuskorlik, raqobat holati bozorning mo-hiyatini belgilovchi asoslardir. Bular avvalo mavjud mulk shakllariga bog`liq bo`lib, ularning ifodasini tashkil etgan xolda asosan mulk mohiyatidan kelib chiqadi.

 Iqtisodiy tizimlar mulk shakllarining aksi bo`lga-nidek, bozor munosabatlari ham o`zlariga xos va mos mulk shakllarini talab etadi.  Tarixda turli mulkchilik va yakka mulkchilik davrlari mavjud bo`lgan. Jamiyat turli xil mulkchilik asoslarida rivojlanib kelgan. XX asrga kelib yakka mulkchilik tizimi ham barpo bo`ldi. Bozor munosabatlari, bozor iqtisodiyotining mulk shakllariga bog`liqligi ijtimoiy mulkchilik sharoitida, ayniqsa juda ayon bo`ldi.

 Хo`jaliklarning turliligi, darajalarining har xilligi kurashga da`vat etadi, ya`ni raqobatga olib keladi. Ijtimoiy mulk esa, aksincha, tenglik, bir xillik xususiyatini yaratadi. Bundan tashqari u xo`jalik yuritishda markazlashuvga olib kelib, mustaqil harakat qilish, tashabbus ko`rsatish imkonlarini yo`q qiladiki, bunday sharoit bozor taraqqiyotini inkor etadi.  Eng muhim narsa shuki, ijtimoiy mulk bir xillik bo`lsa, xususiylik turlilikdan iboratdir.

 Mulk moddiy va boshqa boyliklardan foydalanish sharoitlari, munosabatlari, egalik qilish, o`zlashtirish mazmunini o`z ichiga oladi. Mulkka egalik esa ko`proq boylikka ega bo`lish va u bilan boshqa barcha sharoitlarni qo`lga kiritishdir. Shunga ko`ra u iqtisodiyot asosidir. Iqtisodiy faoliyatda mulkning hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi unga egalik darajasini kuchaytirish va boyliklarga nisbatan erkin munosabatda bo`lishga erishishda ifodalanadi. Ma`lumki, ishlab chiqarish sharoiti, taqsimot va iste`mol holati, miqdori va darajasi albatta mulk munosabatlariga bog`liq va u bilan belgilanadi

 Undan foydalanish, unga egalik qilishda umumiylik va xususiylik mavjuddir, boshqacha qilib aytganda, uning qatnashchilari tenglik, tengsizlik va itoatkorlik holatida bo`lishi mumkin. Bunda albatta mulkiy munosabatlar bir xilda bo`lmay, balki turli xilda va turli ta`sirda bo`ladi.  Mulkka egaliqdagi umumiylik amalda tenglikni yuzaga keltirmaydi. Chunki, uning harakati kimdir tomonidan boshqarilishi kerak, u vakil, belgilangan shaxs, yoki tashkilot bo`lishi mumkin

 Bunday sharoitda barchaning manfaatlari bir xilda e`tiborga olinishi mumkin emas, chunki, kimki mulkka yaqin u uni boshqarish huquqlariga ega bo`lsa, u manfaatdorlikdagi bir xillikka to`la rioya eta olmaydi va u o`zi, o`ziga yaqinlarning manfaatiga ko`proq e`tibor beradiki, bu boshqalarning manfaati hisobiga amalga oshadi. Shu bilan birga umumiylikda xaqiqiy mulk egaligi ta`min- lanmaydi, asosan egasizlik ustunlik qiladi. Shuning uchun ham yirik iqtisodchilarning ijtimoiy mulkda egasizlik xususiyati mavjud, deb ta`kidlashida haqiqat bor.

 Shuning uchun ham mulqdagi umumiylikning samaradorlik darajasi, ayrim voqelikdan tashqari, yuqori bo`la olmaydi. Bu esa ijtimoiy mulkning istiqbolini belgilaydiki, bunga asoslangan tizim uzoq umr ko`rishi, yuqori taraqqiyotni ta`minlashi mumkin emas. Bundan tashqari mulkdagi umumiylik bozor sharoitlarini inkor etadi.  Mulkdagi xususiylikning ijobiy tomonlari ko`p, u ijtimoiylikka nisbatan bir qancha ustunliklarga ega. U, avvalo, umumiylikning teskarisi bo`lgan turlilik, xilma-xillik, tengsizlik sharoitlari bilan borliqdir

 . Bunda egalik darajasi yuqori bo`lib, javobgarlik hissiyoti kuchli bo`ladi. Eng muhimi shaxsiy manfaatdorlik to`la yoki to`laroq ifodalanadi. Mulqdan foydalanishning shaxsga bevosita bog`liqlik darajasi yuqori bo`ladi.  Mulk xususiyligi yuritishdagi turlilik, xilma-xillik va erkinlik sharoitlarini yaratish tufayli bozor munosabatlariga mos keladigan raqobatga asos soladi. Bozor munosabati bilan mulk muammosi, uning harakatdagi shakllariga e`tibor berar ekanmiz, uning bozor iqtisodiyoti rivojida o`rni, ahamiyati, bozor uchun uning ma`qul va zarur ko`rinishlari, bozor iqtisodi rivoji maqsadida mulk munosabatlarining taraqqiyotiga e`tibor berish zarur.

 Mulkchilikning turi va shakllari mavjud. Mulk turi ijtimoiy iqtisodiy tuzumlarga nisbatan belgilanib, asosan bularga xos mulkiy munosabatlarni ifodalaydi. Bunda mavjud mulk shakllari avvalo ekspluatatsiya yoki noekspluatatsiya tuzumlarining asosi bo`lib hisoblanadi. Ma`lumki, tarixan yashab o`tilgan tuzumlar ekspluatatsiya bilan bog`liq bo`lib, ularni quldorlik, feodal va kapitalizm tuzumlari deb farqlar edik.

 Ekspluatatsiyaning mazmuni ishlab chiqarishni tashkil etish uchun zarur boyliklar ma`lum sinf, guruhlar qo`lida bo`lib qolganlarning ular uchungina mehnat qilishi bilan belgilanadi. Mehnat qilgan mahsulot taqsimotida ishtirok etmay, kam daromad olgan va mulk egalari esa mehnatsiz ham ko`p daromad olgan. O`z mehnati bilan daromad oluvchi mulkdorlar ham bo`lganu, lekin ular asosiy guruhlar qatoriga kirmagan.

 Jamiyat taraqqiyotida, avval, iqtisodiy rivojlanish natijasida aralash iqtisodiyot yuzaga kelib, ko`pchilikning mulk egasi bo`la olishi sharoiti paydo bo`ladi. Yuqori darajada ishlab chiqarish, iqtisodiy o`sish ko`pchilikning mulkka hissador bo`lishi, moddiy resurslar ishlab chiqarilgan mahsulotlarni o`zlashtirishda qatnashuvi mumkin bo`ladi. Umuman, iqtisodiy taraqqiyotda barchaning manfaatdorligi yuzaga keladiki, bu yangicha mulkiy munosabatlar mazmuniga xos mulk turini yaratadi.

 Mulkchilik yakka hukmronlikdan turlilik tomon rivojlanadiki, bu shakllari taraqqiyotini ko`rsatadi Mulk to`g`risida yuqorida aytib o`tilgan fikrlar uning shakllarida o`z ifodasini topadi va o`z ta`sirini mavjud harakatdagi mulk shakllari tufayli namoyon etadi.  YAkkamulkchilik to`la ijtimoiy mulk shaklidan iborat bo`lsa, mulk shakllarining turliligi asosan davlat mulki, shaxsiy mulk, shuningdek, jamoa, qo`shma, kooperativ mulklari kabilardan iboratdir. Mulkdan foydalanishda yana qo`shimcha shakllar ham yuzaga keladi. Bular qatoriga ijara, pudrat, sheriklik, fermerlik (dehqonchilik) kabilarni qo`shish mumkin.

 Mulk shakllari  Davlat mulki  Birlashma mulk  xususiy mulk  Uyushma mulk  +ыshma mulk  Ijtimoiy tashkilot mulki  Korporativ mulk  Kooperativ mulk  Maщalla mulki  Хal= korxonalari mulki  Aktsioner mulk  Jamoa mulki  Diniy tashkilotlar mulki  Oila mulki

 . Bozor iqtisodiyotidagi mulk shakllari   Aytganimizdek, bozor iqtisodiyoti turli mulk shakl- larini taqozo etadi. Yuqorida keltirilgan tarxda mavjud mulk shakllari bog`liqligi ko`rsatilgan. Asosan davlat, xususiy va birlashma mulklarni mulk turlari desak, turlar shakllarga, shakllar esa o`z navbatida, yana o`z ichida mulk subshakllariga bo`linib ketadi. Mulk shakllarining turliligi, yangilarining paydo bo`lishi bozor iqtisodiyoti taraqqiyoti natijasidir. Biron bir mulk shakli mavjud ekan, demak u samarali harakatda bo`ladi.  Mulk turlari nisbatini xo`jalik sub`ektlari tuzumi bo`yicha olsak, O`zbekistonda bu 2002 yilning 1 yanvariga qadar quyidagicha edi:  Davlat korxonalari  Хususiy korxonalar  Birlashma korxonalar

 Davlat mulki   Har bir davlat o`z mulkini tashkil etadi. Bu asosan xo`jalik, avvalo, ishlab chiqarish bilan bog`liq bo`ladi. Keyingi vaqtlarda buning hajmi sezilarli darajada bo`lib, umumiy mulk miqyosida nisbati Frantsiyada deyarli uchdan bir qismga, Angliyada 20— 21 foizga, AQShda 13—14 foizga tengdir. Bular asosan barcha tarmoqlarga oid va xalq xo`jaligi infrastrukturalari sohasidadir. Lekin kapitalistik deb atalayotgan davlat mulklari qaysi shaklda bo`lishiga qaramay, asosan xususiy xarakterda va bozor qoidalari asosida faoliyat ko`rsatadi

 Shunga ko`ra u bozor munosabatlarini rivojlantirish, raqobatga sharoit yaratish uchun xizmat qiladi.  Lekin davlat mulkining boshqa bir turi mavjud bo`lib, u o`z hajmi va harakat mazmuni nuqtai nazaridan farklanadi. Bu sobiq sho`rolar mamlakatlarida yuzaga kelgan davlat mulkidir. Bu xil mulk shak-li ijtimoiy mulk bo`lib, o`ta darajada umumlashgan va markazlashgan mulkdir. Sobiq sho`ro imperiyasida bunday mulk avvalo ishlab chiqarish vositalari milliylashtirilib, ularni hech qanday to`lovsiz davlat ixtiyoriga olish hisobiga paydo bo`la boshladi.

 . Bunda, birinchi navbatda, erga bo`lgan xususiy mulkka barham berildi va u davlat mulkiga aylantirildi.  Mayda mulk va bunga asoslangan ishlab chiqarish vaqtincha xususiyligicha saqlanib, 30-yillarga kelib, ular ham umumlashtirildi va artel shaklidagi kooperativlarga birlashtirildi. Qishloq xo`jaligida kolxozlar tuzildi, shaharlarda hunarmandchilik artellari yuzaga keldi. Nomiga bu jarayon ixtiyoriylik asosida tashkil topdiyu, amalda majburiy usulda yuzaga keldi. Shu bilan mamlakatda xususiy mulk yo`q qilinib, umuman xususiy manfaat ham inkor etilib, ijtimoiylikka asos solindi.

 Birlashmalar, ya`ni korxona va tashkilotlar uyushmasi mulki mavjud bo`lib, bular asosan davlat mulki asosida bo`lganligi tufayli, buni davlat mulkiga bog`lab ko`rsatmoqchimiz. Chunki, bu umuman birlashma mazmunida bo`lib, xususiy mulk ishtirokida ham bo`lishi mumkinligi va xususiylik munosabatlariga moyillik bo`lishiga qaramay davlatchilik ustunlik qiladi va asos bo`lib hisoblanadi. Bunday mulk ham boshqalarga o`xshagan xalq xo`jaligining bar-cha tarmoq va sohalarida yuzaga keladi.

 Хususiy mulk   Eng qadimgi va keng tarqalgan mulk xususiy shakldagi mulk bo`lib, u asosan ayrim shaxslar bilan bog`liqdir.  Хususiy mulkning asosiy xususiyati shuki, mulk bir kishining ixtiyorida bo`ladi va mulkka nisbatan to`la mustaqil ish tutish imkoniyati tug`iladi. Хususiy mulkning chegarasi uning egasidagi imkoniyat va qobiliyatga bog`liq. Bozor iqtisodiyoti rivojida bu tur alohida o`rin egallaydi. Хususiy mulk bir shakldagi mulk, lekin har bir xususiy mulk o`ziga xos alohida mulk bo`lganligi tufayli, ular mustaqil mulklar, ya`ni juda ko`p miqdordagi, ming-minglab sonli mulklardir.

 Ularning har biri bozorning alohida ishtirokchisi va raqobat kurashining qatnashchisidir. Bundan xususiy mulk raqobatni kengaytiruvchi, kuchaytiruvchi mulk shakli ekanligi yana bir bor oydinlashadi.  Shunga ko`ra xususiy mulk bozor sharoitiga juda tez moslashadigan, xaridor talabini tez e`tiborga olib ish tutish va faoliyat ko`rsatish uchun eng qulay sharoitga ega bo`lgan mulk shaklidir. Bunday xususiyat bozor iqtiso-diyotida xususiy mulkning ahamiyatini kuchaytiradi va etakchilik rolini belgilab beradi. Demak, bozor rivoji uchun birinchi navbatda, xususiy mulk keng quloch yozmog`i, iqtisodiyotda asosiy o`rinni egallamog`i talab etiladi.

 Zero, xususiy mulk taraqqiyotisiz bozor iqtisodiyotini tasavvur etib bo`lmaydi. Хususiy mulk asosiy o`rinni egallamaguncha va davlat mulki ustunligi yo`q qilinmaguncha iqtisodiy taraqqiyotning ob`ektivligiga nisbatan sun`iylikning ustunligi sharoiti mavjud bo`laveradi.  Хususiy mulk turlicha: kichik, o`rta, katta va juda katta hajmlarda bo`ladi va xuddi shunday xo`jaliklarni ifodalaydi. Albatta ular to`xtovsiz ravishda kattalashish va kengayish xususiyatiga ega. Shunga ko`ra xususiy mulk, ayrim shaxslar mulki bo`lishiga qaramay, juda katta hajmda million, milliard dollar miqdorida bo`lishi mumkinki, u juda yirik korxonalarni ham o`z ichiga oladi.

 Хususiy mulk O`zbekistonda juda tezlik bilan shakllanmoqda. Uning hissasi xo`jalik sub`ektlari ichida 2003 yil boshida 44,1 foizni tashkil etdi. Bu 1996 yilning boshiga nisbatan 9,4 foiz ko`pdir.  Хususiy mulk ikki, ya`ni individual va korporativ shaklda bo`ladi. Individual mulk sharoitida boylik alohidalik asosida o`zlashtiriladi. Bunda mulk egasi mulki-dan foydalanishda ijaraga berish yoki biron guruhga qushi-lib ish tutishda to`la mustaqillikka ega bo`ladi.  Oila mulki ham individual xususiy mulkdan ajrab chiqib, alohidalashadi.  Korporativ mulk shakli hissadorlikka asoslanadi, ya`ni bunda birgalikda ish ko`rish uchun guruhlarga qo`shi. Bunda, albatta mulkdor boylikni yakka o`zlashtirish huquqiga ega bo`ladiyu, lekin bu ma`lum guruhlarga birlashuv sharoitida yuz beradi.

 Korporativ xususiy mulkning tub mazmuni individual mablag`larni birlashtirish tufayli paydo bo`luvchi jamiyatlarning korporativ mulkidan iboratdir. Korporativ xususiy mulk xo`jalik yuritish zaruriyatidan kelib chiqib, katta mablag`lar ishlatish va kapitallarni birlashtirish orqali yuzaga keladi. Shu bilan birga mayda xususiy mulk mas`uliyati o`rniga korporativ mas`uliyat paydo bo`ladi.  Korporativ xususiy mulk monopolistik mulkni ham yuzaga keltiradi. Bular korporativ mazmundagi yirik xususiy mulk birlashmalaridan iborat va ular juda katta hajmdagi boylikdir. Bu boylik esa ozchilik ixtiyorida bo`ladi.

 Tub xususiy mulkdan keyin mikdor jihatdan ko`p shaklli mulk turi xisoblangan birlashma mulki turadi. Birlashma mulkning korporativlik mazmuni bo`lsa ham u bir necha mustaqil mulk shakllaridan, ya`ni aktsio-nerlik, jamoa, kooperativ, qo`shma tashkilotlar mulki kabilardan iborat bo`ladi. Shu bilan birga korporativ xususiy mulkdan farqli o`laroq bunda davlat va chet mamlakatlar mulklari ham ishtirok etadi.

 Bundagi ko`p tarqalgan bu mulk shakli avvalo jamoa mulkidir. Bu mayda xususiy mulkchilarning birlashmasi sifatida yuzaga kelib, bir qancha ustunliklarga ega. Bundagi muhim tomon asosan sarmoyalarni kuchaytirish imkoniga ega bo`lish, mulkchilarning monopollik harakatiga bardosh bera olish imkonini yaratishdir. Bu xil jamoa mulki turli tarmoqlarda harakatda bo`ladi, ya`ni bu mulkchilik ishlab chiqarish, muomala sohalari, infrastrukturalarda faol qatnashishi mumkin.

 Jamoa mulki, ayniqsa bevosita iste`mol buyumlari ishlab chiqarish va iste`mol qilish tarmoqlarida katta o`rin egallaydi. Oziq-ovqat, kiyim-kechak, ta`minlash, qurilish kabilarda uning ta`siri juda katga. Rivojlangan mamlakatlar ayniqsa, YAponiyada bevosita iste`mol va umuman, inson hayoti sharoitida bu mulk shaklining o`rni katta. U erda minglab jamoa korxonalari faoliyat ko`rsatmoqda.

 Bizning sharoitimizda asosan qishloq xo`jaligida bu mulk shakli keng quloch yoygan. Bular asosan jamoa, guruh mulki asosida harakatdagi xo`jaliklardir. Bundan tashqari savdoda, qishloq xo`jalik mahsulotlarini xarid qilish va qayta ishlashda ham bu xil mulk keng tarqalgan bo`lib, bular matlubot jamiyatlari, xarid-savdo bir- lashmalaridir.  Jamoa mulki mayda mulkchilar faoliyatida ahamiyatli-dir.

 Chunki alohida holda mayda mulk samara keltirishi u yokda tursin, hatto raqobatga bardosh bera olmasligi va arzigulik ish ko`ra olmasligi mumkin, mayda mulkdorlar esa o`zaro birlashib, kattaroq hajmda tijorat ishlarini amalga oshirish imkonini tug`diradi. Shuning uchun ham xaqiqiy demokratik asosda yuzaga kelgan jamoa mulki va bu asosdagi xo`jalik juda ahamiyatlidir. Har bir bunday birlashma ma`lum darajada erkin harakatni chegaralashi sababli bir-lashuv faqat ixtiyoriylikni talab etadi. Shuni e`tirof etish zarurki, jamoa mulkiga davlatchilikni singdirish faqat zarar keltiradi: jamoa mulkidan kutilgan samara bo`lmaydi.

 Jamoa mulkining qo`llanilishidagi yana bir xususiyat shundan iboratki, boylikning o`zlashtirilishi uchun ish faoliyatida birgalikda qatnashish talab etiladi. Chunki, jamoa mulki mehnatsiz o`zlashtirishni inkor etadi va kor- porativ xususiy mulkdan farqlanib, ham mulkka, ham mehnatga hissa qo`shishi zarur hisoblanadi. Bu asosda tashkil etilgan xo`jalikdagi asosiy ish kuchi shu mulk egalarining o`zidir. Shu bilan birga zaruriyat talabi bilan yollanma mehnat jalb etilishi hollari ham mavjud bo`ladi. Mayda mulk bo-zorda ta`sirli kuchga ega bo`la olmasa, uning birlashuvi natijasida yuzaga keladigan jamoa mulki katta o`rin egallaydi va bozor iqtisodiyotining muhim ishtirokchisiga ay-lanadi, uning rivojida faol qatnashish imkonini tug`diradi.

 Kooperativ mulki jamoa mulkining ko`p uchraydigan shaklidir. Kooperativ xillari ko`p, ular shu xil mulkka asoslangan va keng tarqalgan korxonalardir. Kooperativlarga birlashganlarning mulki umumiy va daromadi asosan sarf etilgan mehnat bilan belgilanadi. Bu guruh asosidagi birlashma bo`lib, hissadorlik mazmunida tashkil topadi. Kooperativlarda qo`shilgan mulk bilan bir qatorda shaxsiy qatnashuv hal qiluvchi rol o`ynaydi. Har bir kooperativ bozorda mustaqil ishtirokchi sifatida faoliyat ko`rsata oladi.  O`zbekiston sharoitida mahalla mulki ham rivojlanib, uning ahamiyati o`sib bormoqtsa.

 Mulkchilik shakllarining yana bir ahamiyatlisi bu - qo`shma mulkdir. O`z nomi bilan bu — mulklarning bir-biriga qo`shilishi tufayli yuzaga keladi. Ikki usulda barpo bo`lishi mumkin bo`lgan bu xil mulk mamlakatning ichki va tashqi imkoniyatlariga borliqdir. Chunki qo`shma mulk ichki yirik mulklarning bir-birlari bilan qo`shilib ish ko`rishga asoslanadi, shu bilan birga mamlakatlararo qo`shilish tufayli ham shakllanadi. Shuning uchun ham boshqa xil mulk shakllaridan farqli o`laroq, bu mulk xalqaro ahamiyat kasb etadi

 Avvalo, mamlakat ichida turli mulklarning qo`shilishi orqali paydo bo`lib, bunda davlat asosiy rolni o`ynaydi. Aytaylik, davlat mulkiga xususiy va jamoa mulklarini tortish tufayli xo`jaliklar tashkil etish yoki ayrim xo`jalik faoliyati turi bo`yicha qo`shilib ish ko`rish mumkin va bunda turli mulk sarmoyalari jalb etilgan bo`ladi. Bunday sharoitda faoliyat imkoniyatlari kengayadi, samara-dorlik darajasi ortadi. Ayniqsa, bunday mulk shakli ishlab chiqarishni kengaytirish, investitsiya sohasi, yangi tarmoklar yaratishda juda ahamiyatlidir.

 Ma`lumki, bozor munosabatlariga o`tishda chet sarmoyalarni jalb etish alohida ahamiyat kasb etadi. Mulk nuqtai nazaridan olsak, bu chet kapitalini jalb etgan holda qo`shma mulkni avj oldirishdir. Mamlakatimizda, ayniqsa Turkiya, Koreya Respublikasi va Germaniya Federativ Respublikasi, AQSh kapitallari ishtirokida qo`shma mulklar ko`paymoqtsa. 2002 yilga kelib chet investitsiyasi bilan ish ko`rayotgan korxonalar soni 3061 ga etdi va shulardan 985 tasi shakllanish darajasidadir. 2001 yilning o`zida bunday qo`shma korxonalarda ishlab chiqarish 6,7 marta o`sdi va mahsulot 41,6 mlrd so`mga etdi.

 Qisqa vaqt ichida barpo etilgan bunday korxonalar miqdorining shunday darajaga etishi katta muvaffaqiyatdir, albatta. Lekin bu jarayon yana ham tezlashishi zarur.  Chetki kapital asosidagi qo`shma korxonalarning ahamiyati investitsiyani kuchaytirish, milliy iqtisodiyotni bozor munosabatlari asosida shakllantirishda ortib boradi. Katta mablag`lar talab etiladigan sharoitda qo`shma mulk orqali chet kapitalini jalb etish zaruriyatdir . Zero, yuqorida aytganimizdek, respublikamiz oldida xalq xo`jaligi tizimini tubdan o`zgartirish, yangi tarmoqlar yaratish, zamonaviy texnologiyani o`zlashtirish kabi yirik iqtisodiy vazifalar turibdiki, ular nihoyatda katta sarmoyalarni talab etadi, qo`shma mulk esa bu muammoni echishda katta rol o`ynashi turgan gap.

 Qo`shma mulk tufayli jalb etilgan chet kapitali yangi texnologiyani olib kirmokda. Chunonchi, Koreya Respublikasi, Germaniya Federativ hukumati kapitallari asosida yuzaga kelgan qo`shma korxonalar respublikamiz uchun yangi zamonaviy avtomobil sanoatini yuzaga keltirish imkonini bermoqda.  Хomashyoviylik yo`nalishini bartaraf etib, paxtadan kiyim- kechak tayyorlashgacha bo`lgan texnologik ishlab chiqarishni yaratishda Turkiya, Koreya Respublikasi kabilar bilan yuzaga kelayot-gan qo`shma mulk juda ahamiyatlidir. Bunday jarayonlar kundan-kunga rivojlanib, turli mamlakatlar ishtirokida qo`shma mulkni kengaytirish yanada avj olmokda. Bundan ko`zlangan asosiy maqsad qo`shma mulkning shakllanish jarayoniga chetdan yirik kapitallarni jalb etish, uni miqdori va hajmini kengaytirish yo`li bilan y

 Qo`shma mulk tufayli jalb etilgan chet kapitali yangi texnologiyani olib kirmokda. Chunonchi, Koreya Respublikasi, Germaniya Federativ hukumati kapitallari asosida yuzaga kelgan qo`shma korxonalar respublikamiz uchun yangi zamonaviy avtomobil sanoatini yuzaga keltirish imkonini bermoqda.  Хomashyoviylik yo`nalishini bartaraf etib, paxtadan kiyim-kechak tayyorlashgacha bo`lgan texnologik ishlab chiqarishni yaratishda Turkiya, Koreya Respublikasi kabilar bilan yuzaga kelayot-gan qo`shma mulk juda ahamiyatlidir. Bunday jarayonlar kundan-kunga rivojlanib, turli mamlakatlar ishtirokida qo`shma mulkni kengaytirish yanada avj olmokda. Bundan ko`zlangan asosiy maqsad qo`shma mulkning shakllanish jarayoniga chetdan yirik kapitallarni jalb etish, uni miqdori va hajmini kengaytirish yo`li bilan ya

 Hissadorlik mulk bu turkumdagi eng salmog`li va ta`sirli shakl bo`lib, keng tarqalgandir. Bu ham aslida birlashgan mulk bo`lib, aktsiya chiqarishga asoslangandir. Bu aktsiyalar erkin harakatda bo`ladi, qimmatbaho qog`ozlar qatorida savdoda ishtirok etadi va sotiladi, sotib olinadi. Aktsiyaga ega bo`lganlar shu asosdagi mulkning qatnashchilari hisoblanadilar. Korxonalarning faoliyatida ishtirok etish huquqiga ega bo`ladilar. Aktsiyalar uchun korxonalar faoliyatlari natijasiga qarab daromad oladilar. Bu mulkda ishtirok etish ixtiyoriydir. Chunki, istagan vaqtda aktsiyani sotib olish yoki sotib yuborish mumkin.

 Umuman, bozor iqtisodiyotining rivojlanishida bu xil mulkning ta`siri katta. Chunki, hissadorlik jamiyatlari juda yirik bo`lib, ular juda katta hajmdagi mulkni birlashtiradilar. Shu bilan birga aktsioner mulkda davlatlarning ishtiroki katta bo`lishi mumkin. Aytaylik, hozirgi bozorga o`tish davrida O`zbekistonda asosiy sanoat korxonalari aktsionerlashganiga qaramay, ulardagi mulkning asosiy qismi davlat mulkidan tarkib topgan. Sanoat, savdo, transport va qurilishda paydo bo`lgan yirik hissadorlik korxonalar mulklarida davlat qismi yuqoridir

 Bundan tashqari hissadorlik mulk boshqa mamlakatlar mulklari ishtirokida yuzaga kelishi mumkin. Jahonda xalqaro hissadorlik jamiyatlari ko`p. Masalan, transmilliy kontsernlar xuddi shunday mulkni tashkil etadilar.  Хalq korxona mulki. Bu shakldagi mulk hissador mulkdan kelib chiqadi. Chunki aktsiyalar egalari korxonada ish-laydilar. Shuning uchun ular ayni vaqtda korxonaning mulkdori huquqiga ega bo`ladilar. Bu korxonalar faoliyatiga aktsiyaga ega bo`lgan xodimlar ham qatnashuv huquqini qo`lga kiritadilar. Natijada hissadorlik korxona daromadidan shu hissadorlar manfaatdor bo`ladilar. Masalan, AQShni xalq kapitali mamlakati deydilar.

 . Chunki, aktsiyaga ega bo`lgan xodimlar korxonalarda ko`pchilikni tashkil etadi. 1994 yilda xalq korxonalarida 11 mln. dan ortiq kishi ishlagan va aktsiyalarning 20 foizdan 51% foizigachasi ishlovchilarning birgalikdagi mulkidan iborat bo`lgan. U erda xalq korxonalari deb ataluvchi xo`jaliklar miqdori ortib bormoqda. Bunday holatda, albatta, ekspluatatsiya mazmuni o`zgaradi va mehnatga erkli munosabat asos bo`lib hisoblanadi.

 Mulk shakllarining mohiyati va mazmuni bilan tanishish shuni ko`rsatadiki, bozor iqtisodiyoti uchun barcha mulk shakllari ahamiyatli bo`lib, har biri o`ziga xos ustunlikka egadir. Aytish mumkinki, har bir mulk shakli bozor iqtisodiyoti uchun zaruriy bo`lib, ular umumiy taraqqiyot jarayonida bir-birini to`ldirib boradi. Shuning uchun xam bozor munosabatlari sharoitida mulk shakllarining turliligi va har bir mavjud shaklining taraqqiy etib borishi talab etiladi. Bu jarayon erkin raqobat sharoitida amalga oshishi kerak.

 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR   I.A. Karimov. O`zbekiston – bozor munosabatlarga o`tishining o`ziga xos yo`li. - T.: O`zbekiston, 1993.  AO`zbekiston Respublikasini majlisning ikkinchi chaqiriq birinchi sessiyasi ikkinchi yig`ilishda so`zlagan nutqi. Хalq so`zi 23 yanvar 2000y.  Iqtisodni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish bosh yo`limiz. xalq so`zi 13 fevral, 2002 yil.  Основные показатели деятельности микрофирм за 2003 год: Статистический бюллетень. Т.3 /Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. - Т., 2004.-114 c. 1 экз.

 Bozor iqtisodiyoti va biznes asoslari: O`quv qullanma /A.E.Ishmuxamedov va boshq.-T.: TDIU, 2004.-160 c. 1 ekz.  Шевелева С.А. Основы экономики и бизнеса: Учебное пособие /С.А.Шевелева, В.Е.Стогов.- 2-е изд., перераб. и доп.- М.: ЮНИТИ, 2005.- 515 с. 1 экз..  Круглова Н.Ю. Основы бизнеса. учебник для вузов Издательство: РДЛ, 2005.  Кузнецов А. Основы рыночной экономики. Терминологический словарь. Издательство: Владос, 2004.  Куторжевский Г.А. Экономика. Основы теории. Учебное пособие, Издательство: Экономика, 2004..   10. www.ziyonet.uz

RAHMATETBORINGIZ UCHUN

Купить