Xitoy, Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan savdo yo‘llari tarixi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	68.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Xitoy, Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan savdo yo‘llari tarixi

Купить

Xitoy, Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan savdo yo‘llari
tarixi
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Mundarija
Kirish… ………………………………………………………..3
1.Bob. Qadimgi Xitoydan boshlangan Karvon yo‘llari.
1.1. Buyuk Ipak yo‘li boshlanadigan qadimgi Xitoy yo‘llari ….7
1.2. Katta karvon yo‘li va yaylovlaridan o‘tgan shimoliy savdo
yo‘llari ……………………………………………………………….13
2. Bob. Buyuk Ipak yo‘lining Markaziy Osiyo va Yevropadan
o‘tgan karvon yo‘llari.
2.1. Buyuk Ipak yo‘lining Markaziy Osiyodan o‘tgan karvon
yo‘llaridagi savdo markazlari …………………………………………23
2.2. Xitoy sayyoxlarining Markaziy Osiyoga sayohati …………..47
2.3. Amir Temur va Temuriylar davrida Buyuk Ipak yo‘lidagi
davlatlar aro aloqalar ………………………………………………….56
Xulosa…………………………………………………………….63
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………65
Ilova………………………………………………………………67
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda jahon miqyosida savdo yo`llari
mavzusiga qiziqish o’sib bormoqda. Bu, albatta, bevosita zamon talablari bilan
bog’liq. Zero, dunyoda iqtisodning globallashuvi jarayoni avj olib ketayotgan ayni
paytda barcha katta – kichik mamlakatlar jahon bozorlariga shu darajada bog’lanib
qolganki, bularsiz iqtisodiy rivojlanishni tasavvur etish qiyin. Bu bog’lanishni
mamlakatlararo o’tgan yo’lsiz amalgam oshirib bo’lmaydi. Bu jihatdan ko’pgina
mamlakatlar Buyuk ipak yo’liga ozmi-ko’pmi aloqador. Ayniqsa, dengiz bilan
bevosita bironta yo’l bilan bog’lanmagan O’zbekiston uchun Buyuk ipak yo’li
nihoyatda ahamiyatli bo’lgan va bundan keyin ham shundaybo’lib qoladi.
Shu ma’noda Prezidentimiz I A Karimov ta’biri bilan aytganda: “Mustaqillik
yillarida bosib o’tgan yo’limiz va to’plagan tajribamizni holisona baholash, qo’lga
kiritgan yuksak marralarimizni tahlil etish mamlakatimizni tadrijiy va bosqichma-
bosqich rivojlantirish bo’yicha biz tanlagan yo’l naqadar to’gri ekanini va shu
yo’ldan bundan buyon ham og’ishmay qat’iyat bilan borishimiz zarurligini yaqqol
ko’rsatmoqda.” 1
Shuning uchun buyuk ipak yo’li hamda qo`shimcha yo`llar tarixini yangi
adabiyotlar asosida yoritish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi.
- Xitoy, Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan savdo yo‘llari tarixi mavzusi
yangi adabiyotlar asosida maxsus bitiruv malakaviy ish tarzida hozirga qadar
tadqiq qilinmagan;
- dunyo mamlakatlari o’rtasida integrallashuv jarayoni ro’y berayotgan bir
sharoitda Buyuk Ipak Yo’li va qo`shimcha boshqa yo`llar tarixini yoritib berish
nafaqat ilmiy bilim amaliy ahamiyat ham kasb etadi.
Mavzuning o’rganilish darajasi.
Xitoy, Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan savdo yo‘llari mavzusining
dolzarbligi jahon miqyosida ko’p kitoblarning chop etilishi va ayrim asarlarning
qayta nashr etilishiga olib keldi. Ular orqali aksariyat qiziqarli ma’lumotlar ilmiy
1
I.A.Karimov “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” T.; 2010 y. 5,7-8
3

muomalaga kiritildi va keng doiradagi kitobxonlarga taqdim etilgan. Ammo nashr
etilgan asarlarning ko’pchiligi xorijiy tillarda, xususan, xitoy tilida yozilgan.
Birgina xitoy tilida nashr etilgan kitoblarni tilga oladigan bo’lsak, kamida 50-60 ta
asarni sanab o’tish mumkin. Ulardagi ma’lumotlar ayniqsa, bizga yetib kelmagan
ilmiy faktlar juda noyobdir. Albatta, bu Xitoy Xalq Respublikasining Markaziy
Osiyo hududiga va Buyuk Ipak Yo’liga bo’lgan qiziqishi bilan bevosita bog’liq.
Mavzuni o’rganish masalasida ayniqsa, A.Xo’jayevning “Buyuk ipak yo’li:
Munosabatlar va taqdirlar” asari 1
alohida o’rin tutadi. Asarda qadimgi Xitoylar
tarixi, Xitoy, Markaziy Osiyo va YYevropalararo o’tgan karvon yo’li hamda
Xitoyda o’troqlashib qolgan turkistonliklar haqida atroflicha fikr mulohazalar
bildirilgan.
Yana shuni ta’kidlash joizki, O’zbekiston hududidan o’tgan Buyuk ipak
yo’lining tarixiy manzilgohlari- ko’hna shaharlari haqida ozmi ko’pmi adabiyotlar
xususan, taniqli arxeolog olim I.Ritveladzening “Buyuk ipak yo’li” asarini ham
misol keltirishimiz mumkin. 2

Bundan tashqari ushbu mavzu bo’yicha Abduholiq Abdurasul o’g’li,
T.Kamolov, N,Karimov, A.O’rinboyev, O.Bo’riyevlarning ham olib borgan
tadqiqotlari diqqatga sazovordir. 3
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari : Tadqiqotning
yuqoridagi bosh maqsadidan kelib chiqib quyidagilarni hal etish asosiy vazifa etib
qo’yiladi.
- o’rganilayotgan mavzuni kompleks tadqiq etish uchun
ushbu mavzuga oid ilmiy manba va adabiyotlarni to’plash va tahlil etish,
- Xan etnos va uning Xitoy xalqining shakllanishidagi qo’shgan hissasini ochib
berish,
- Xitoy va O`rta osiyo orqali Yevropaga o’tgan katta karvon yo’llari va uning
bugungi kundagi ahvolini yoritib berish,
1
A . Xo ’ jayev “ Buyuk ipak yo ’ li : Munosabatlar va taqdirlar ” T .; 2007 y . B -26
2
E . Ritveladze “ Buyuk ipak yo ’ li ” Ensiklopedik ma ’ lumotnoma . T .; 1999 y . B -24
3
Abduholiq Abdurasul o ’ g ’ li . Buyuk ipak yo ’ li . Muloqot -7, 8. 1994 y . B -15
4

- Dengiz yo’llarini rivojlanishi va ularning buyuk ipak yo’liga ta’siri
masalalarini qiyosiy tahlil asosida ochib berish,
- Tadqiqot natijalariga ko’ra yangi ilmiy xulosalar qilish hamda mavzu
yuzasidan qator amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ishining davriy chegarasi va obyekti.
Miloddan avvalgi II asrda vujudga kelgan buyuk ipak yo‘li va qo`shimcha
yo`llar tadqiqot davriy chegarasi tadqiqotning obyektini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy-uslubiy asoslari.
Tadqiqotda o’rganilayotgan muammoni to’gri talqin etishda ilmi bilishning
holislik, haqqoniylik tamoyillariga amal qilindi. Turli manba va ma’lumotlarni
tahlil qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondashildi. Davr
xususiyatlarini nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik, tadrijiylik yondashuv
usullari asosida umumlashtirildi. Tadqiqotning nazariy uslubini ishlab chiqishda
prezidentimiz I.A.Karimovning asarlari, ma’ruza va nutqlarida ilgari surilgan ilmiy
nazariy ko’rsatmalari, tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning yubiley
tantanalarida so’zlagan nutqlari Vazirlar Mahkamasining qarorlarida ilgari surilgan
muhim vazifalar haiqdagi ko’rsatmalar muhim ahamiyat kasb etadi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi.
Ushbu Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki,
Buyuk ipak yo’li vatani sifatida ilk bor tarixiy asbektda bitiruv malakaviy ish
sifatida tadqiqi qilinmoqda.
President I.A.Karimov ta’kidlaganidek: “Qadim zamonlarda Sharq bilan
G’arbni bog’lab turgan ipak yo’li O’zbekiston hududi orqali o’tgan bu yerda savdo
yo’llari tutashgan, tashqi aloqalar hamda turli madaniyatlarning bir-birini boyitishi
jarayoni jadal kechgan bugungi kunda ham Yevropa va Yaqin Sharqdan Osiyo
tinch okeani mintaqasiga olib boradigan yo’llar shu yerda kesishadi.” 1

Biz ilmiy iste’molga ilk bor olib kirilayotgan faktik materiallar turli tarixiy
adabiyotlarga tayangan holda Xitoy va O`rta osiyo orqali Yevropaga o’tgan katta
1
A . Karimov O ’ zbekiston Buyuk kelajak sari T ,: 1999 yil 599- bet
5

karvon yo’llari tarixiga yangicha qarashlar va yondashuvlar asosida ko’rsatib
berildi.
- Xitoy va O`rta osiyo orqali Yevropaga o’tgan katta karvon yo’llari
mavzusiga oid dastlabki tarixiy manbalar va adabiyotlar ilmiy tahlil qilindi.
- Xitoy orqali o’tgan katta karvon yo’llari tarixi manbalar asosida yoritildi.
- Dengiz yo’llarini rivojlanishi va uni Buyuk ipak yo’liga ta’siri ko’rsatib
berildi.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati bitiruv malakaviy ishning
tadqiqot qismi va xulosa qismida keltirilgan ma’lumotlardan umumiy o’rta ta’lim
maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlarida tarix fani darslarida, o’lka
tarixini o’rganishda, universitetlardagi tarix fakultetlarida maxsus kurs
ma’ruzalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.
BMIning tuzilishi : malakaviy ishi kirish, ikki bob, besh fasl, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati va ilovadan iborat. BMIning umumiy hajmi 66 betni tashkil
etadi.
6

I.Bob. Qadimgi Xitoydan boshlangan Karvon yo‘llari.
I.1. Buyuk Ipak yo‘li boshlanadigan qadimgi Xitoy yo‘llari.
Chan’an («abadiy tinchlik» ma’nosini bildiradi) toponimii aslida kichik bir
qishloq nomi edi. Milloddan avvalgi 200 yilda ilk Xan sulolasi asoschisi Gaotsau
(mil.av. 206-195) ushbu qishloqda Saroy qurib, uni poytaxt qilib olgan. Ungacha
Chan’anning sharqiy tomonidagi Loyan shahri poytaxt edi. Shu bois xalq orasida
Chan’an G‘arbiy poytaxt (Shijin) deb ham nomlangan. Shundan keyin uzoq davr
davomida ushbu shahar Buyuk ipak yo‘lining sharqiy nuqtasi bo‘lib dunyoga
tanildi. XIII asrda Xitooyning poytaxti Pekinga ko‘chilishi munosabati bilan
Buyuk ipak yo‘lining sharqiy nuqtasi mazkur shahar bo‘lib qoldi. Bu hol
Chan’anning mavqeini birmuncha pasaytirdi 1
. Chet ellik elchilar va poytaxtda
bo‘lishni istagan savdogarlar Pekinga boradigan bo‘ldi. Ammo G‘arbdan Xitoyga
import qilingan narsalarning asosiy qismi Chan’andan boshqa viloyatlarga,
eksport qilingan xitoy mollari, jumladan ipak matolarining ko‘p qismi esa mazkur
shahar orqali g‘arbiy mamlakatlarga jo‘natilgan. Chan’an xalqaro savdo markazi
sifatida saqlandi. 2
Chan’an shahri hozirgi XXR Shensi o‘lkasining markazidan o‘tadigan va
Xuanxe daryosining irmog‘i bo‘lmish Veyxe daryosining janubiy sohilida
joylashgan. Qadimgi Xitoy hududi doirasida shakllangan savdo yo‘llarining
hammasi Chan’an shahri bilan bog‘langan. Qadim zamonlarda bu yerda yashagan
markaziyosiyoliklar tilida yozilgan hujjatlarda Chan’anning nomi Kumdam
(Kumdam) deb atalgan. Bir necha ming yil muqaddam bu yerda turkiy xalqlar
yashagan, degan ma’lumotlar ham mavjud.
Chan’an shahri G‘arbiy Chjou (Shi Chjou; mil. av. XI asr-771), ilk Chjao
(Chyan Chjao; mil. av. 475-221), ilk Chin (Chyan Chin; mil. av. 221-206), G‘arbiy
Xan (Shi Xan; mil. av. 206- mil. 08), G‘arbiy Jin (Shi Jin; mil. 265-316), G‘arbiy
Vay (Shi Vay; mil. 535-557), Shimoliy Chjou (Bay Chjou; 557-581), Suy
(mil.581-618) va Tan (mil. 618-907) kabi xonliklarning poytaxti bo‘lgan 3
. Ilk Chan
1
O ’ zbekiston xalqlari tarixi 2- jildli T “ O ’ qituvchi ” 1992 B -21
2
A. Hodjayev Kitayskiy faktor v Sentralnoy Azii T. “NAuka” 2004 B-15
3
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003.B-63
7

davrida ushbu shaharning nomi Yungchan, Syan’yang deb yuritilar, Xan davridan
boshlab esa, u Chan’an deb yuritala boshladi. G‘arbiy Xan sulolasining ikkinchi
xoqoni Xueydi (mil.av. 194-188) ta’tga kelganda shahar atrofiga 25 km uzunlikda
devor qurdirgan. Shundan keyin Chan’an Chan’anchang («atrofii devor bilan
o‘ralgan shahar») nomini olgan. Shu lavrdagi shahar devorining bal. 8 m, qalinligi
8-12 m gacha (past qismi qalinroq, tepa qismi yupqaroq) edi. Shahar devorining
shakli to‘rt tomonga qaratilgan to‘rtburchak bo‘lgan. Uning har bir tomonida 3
tadan jami 12 darvozasi bo‘lgan. Ularning har biriga o‘ziga xos nom berilgan.
Dungmen (SharqIy darvoza) Shimen (G‘arbiy darvoza), Beymen (Shimoliy
darvoza va Narmen (Janubiy darvoza) asosiy darvozalar hisoblanar edi 1
. G‘arb
tomondan kelgan karvonlar Shamendan krishi va qaytishda shu darvozalan chiqib
ketishi lozim edi.
Mil. 220 yilda Sharqiy Xan (mil. 25-220) davlati yemirilgandan keyingi 300
yilga yaqin davr ichida Xitoy mayda xonliklarga bo‘linib, o‘zaro urush alangasidan
qutila olmagan. Shunda ilgari qurilgan shahar devori vayron bo‘lib ketgan. Suy
xonligi (581-618) tashkil topgandan so‘ng mazkur vayrona bo‘lgan Chan’anning
sharqi-janubiy tomonida atrofi devor bilan o‘ralgan yangi shahar barpo etildi.
Qurilish boshlangan vaqti 582 yil hisoblanadi. Qurilgan Yangi shahar Dasincheng
(«Buyuk gullanish shahri») deb ataldi.
Tan davlati (618-907) tashkil topgandan so‘ng Chan’an shahrining maydoni
to‘rtburchak shaklida kengaytirildi. Uning atrofini o‘rab turadigan devorlar
uzaytirildi. Shunda uning hududi aylanmasiga 35 km ni tashkil etdi: Shahar
ko‘chalari ham to‘g‘ri va bir-birini kesib o‘tadigan qilib qurildi. Shahar markazi
o‘ralgan to‘rtburchak shaklidagi devorlar uzaytirildi. Tan davarida qurilgan shahar
devori bir necha marta qisman qayta qurilgan va ta’mirlangan. Shu bois mazkur
devor hozirgacha yaxshi saqlanib qolgan bo‘lib, uning aylanma uzunligi 13912 m
dan iborat 2
.
Tan davri Chan’anning eng gullagan vaqti hisoblanadi. Shunda Chan’an
shahri xalqaro savdo markazi sifatida Yana ham ravnaq topdi. Xitoyning atrofidagi
1
T. Jamolov. Millatlararo do’stlik amalda. “Guliston” 5, 2001 B-22
2
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003 B-26
8

va Uzoq Sharq, YYevropa davlatlaridan savdogarlar tinmay kelib-ketib turdi. Shu
bois shaharning bozorlari nafaqat ko‘lami jihatidan, balki son jihatidan ham
ko‘paydi. Bozorlar ichida ikkitasi eng katta bo‘lib, ularning biri «Dungshi»
(«Sharqiy bozor»), ikkinchisi «Sinshi» («G‘arbiy bozor») deb nomlangan. Har ikki
bozor xalqaro savdo markazlari hisoblangan Shu davrda Chan’an bozorlariga
Xitoyning barcha viloyatlaridan ishlab chiqarilgan mahsulotlar oqib kelib turgan.
«Sharqiy bozor» shaharning sharqiy tomonida joylashgan bo‘lib, u mahalliy
savdogarlar bilan chet el savdogarlari orasidagi oldi-sotdi ishlarni amalga
oshirishga qaratilgan. Shuning uchunhukumat tomonidan qo‘yilgan nazoratchilar
va soliqchilar mahkamasi ushbu bozorda joylashgan edi 1
. Hozirgi tilda aytilganda,
mazkur bozorni ulgurji bozori deb aytish mumkin.
«G‘arbiy bozor» shaharning g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, uning
ko‘lami va ahamiyati kattaroq edi. Chunki unda butun dunyodan, jumladan
Markaziy Osiyodan olib kelingan mollar – paxtadan to‘qilgan matolar,
qimmatbaho taqinchoqlar, shishadan yasalgan idish-tovoqlar, dorivorlar sotilar
edi. Savdo ishlariga yengillik tug‘dirish maqsadida, bozor turli mollarga
moslashtirilgan maxsus rastalarga ajratilgan. Tillo anjom va taqinchoqlar rastasi,
dorivorlar rastasi, ipak mtolar rastasi, oziq-ovqat rastasi va boshqalar anna shular
jumlasidandir. Rastalarda Sharq mamlakatlaridan kelgan odamlarni ko‘p uchratish
mumkin bo‘lgan. Qarbiy Xan davlati yemirilgandan keyingi bir necha asr
davomida Chan’an poytaxt bo‘lmay qolgan. Shunda ham uning xalqaro savdo
markazi sifatidagi mavqei pasaymaydi.
Tan xoqonligidavrida Chan’an shahrida 1,5 mln. dan ortiq aholi yashagan.
Bular orasida doimiy yoki vaqtincha turadigan g‘arbiy mamlakatliklar, jumladan
savdogarlar, din arboblari, elchilar va boshqalar soni ham ancha salmoqli bo‘lgan.
Shaharda muqim yashab qolgan savdo ishlari Bilan shug‘ullanuvchi xorijliklar
soni ko‘pchilikni tashkil etgan 2
. Masalan, o‘sha zamonda yashagan Xitoy olimi Li
Bi (762-789) fikricha, U111 asrning 3-choragida Chan’anda muntazam yashovchi
chetelliklar soni 4000 kishidan oshgan.
1
O’zbekiston milliy ensiklopediyasi 12 jildli T “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” 2000-2006y. B-352
2
A. Hodjayev Kitayskiy faktor v Sentralnoy Azii T. “NAuka” 2004.B-45
9

Tan davlati tashkil topgandan keyin Xitoyda budda dinining mavqei yana
ham oshgan. Shu bois Chan’anda ushbu dinga oid asarlarni o‘zga tillardan xitoy
tiliga tarjima qilish, o‘qitish va bu dinni targ‘ib qilish ishlari keng qanot yoyib
ketgan edi. 730 yilda Hindiston va Markaziy Osiyo davlatlaridan Xitoyga olib
kelingan budda diniga oid asarlarni xitoy tiliga tarjima qilish bilan
shug‘ullanuvchilar soni 176 kishiga yetgan. Xitoydan Sharqiy Turkiston, G‘arbiy
Turkiston va Hindistondagi budda dini markazlariga borib keluvchi xitoylar soni
ham oshgan. U yerlardan Xitoyga keluvchi buddaviylar ham ko‘paygan. Chan’an
shahri va uning atrofida budda markazlari va ibodatxonalarining, xorijlik
buddaviylarning soni ko‘paydi.
Markaziy Osiyoda islom dini hukmron dinga aylangandan so‘ng, Chan’anda
va va Xitoyning boshqa yirik shaharlarida ushbu mintaqadan borgan musulmonlar
sonining ko‘payishi va islom dini ta’sirining kuchayishi kuzatilgan. Bunga Tan
davlatining soliq siyosatidagi o‘zgarish bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Masalan, 834
yilga qadar Tan sulolasi dengiz orqali Xitoyga kelgan musulmon savdogarlardan
ular kelganda ham qaytishlarida ham soliq olar edi. Shu yildan boshlab ularni faqat
kelganda bir marta soliq olish amaliyoti joriy etildi. Shu blan birga soliq to‘lagan
musulmonlarga Xitoyda erkin savdo qilish huquqi berildi. 847 yilda Xitoyda
yashab qolgan musulmonlarga davlat idoralarida xizmat qilish va amaldorlik
lavozimlarini olish uchun topshiriladigan imtihonlarda qatnashishga ruxsat berildi.
Bunday imtohonlarda qatnashib ilk bor ijobiy natijaga erishgan kishi arab millatiga
mansub Li Yansheng (musulmoncha ismi ma’lum emas) hisoblanadi.
X asrning boshlarida ichki vaziyatning yomonlashib ketishi, o‘zaro
kurashlarning avj olishi natijasida Tan imperiyasi yemirildi. Shundan keyin bir asr
davomida Xitoyda 15 ta xonlik yuzaga keladi. Xitoy tarixida ushbu davr «5 sulola
va 10 davlat davri» («Uday shigo») deb ataladi. Undan keyin tashkil topshan
Shimoliy va Janubiy Sun xonliklari (960-1279) ham kuchli davlat bo‘la olmadi.
Shunda Chang’anning iqtisodiy ahvoli avvalgiga nisbatan zaiflashdi, xalqaro
savdo aloqalari pasaydi.
10

Tan davlatidan keyingi davrda Xitoydagi kuchli davlat mug‘ullarning Yuan’
imperiyasi (1279-1368) bo‘ldi. Ammo ushbu davlatning poytaxti Pekin bo‘lganligi
tufayli Chan’aning qadimgi siyosiy mavqei tiklanmagan bo‘lsa ham u xalqaro
savdo markazi bo‘lib qolaverdi. Bugungi kunda ushbu ko‘hna shahar o‘rnida
bunyod etilgan shahar Sian deb ataladi
Sian nufusining ko‘pligi jahatidan olganda, birinchi o‘rinda xitoylar (xanzu),
ikkinchi o‘rinda tungonlar (xueyzu) turadi. Shahar atrofida yashovchi dehqonlar
asosan, bug‘doy, makkajo‘xori, paxta, yog‘ o‘simliklari, meva va sabzavot
yetishtirish bilan shug‘ullanadi.
Sian XXR Shensi o‘lkasining markazi bo‘libgina qolmasdan, balki yirik
zamonaviy shahar va xalqaro savdo markazidir. Baland va chiroyli zamonaviy
binolar bilan tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan imoratlar shaharga o‘ziga xos husn
berib turadi. «O‘zavtoyo‘l» konserni delegatsiyasi bilan uchrashuv vaqtida Sian
shahar hokimi Fang Syuchunning aytgan so‘zlariga qaraganda, XXRning g‘arbiy
o‘lkalarini rivojlantirish va qadimgi ipak yo‘lini zamonaviy ipak yo‘liga aylantirish
dasturini amalga oshirish munasabati bilan hukumatning Shensi o‘lkasiga,
jumladan, Sian shahriga bo‘lgan e’tibori tobora oshib bormoqda. Sian shahri
Xitoyning barcha hududlari bilan avto va temir yo‘llari bilan bog‘langanligi
tufayli, xalqaro iqtisodiy aloqalarda, ayniqsa, Xitoy bilan Markaziy va Janubiy
Osiyo, Yaqin Sharq va YYevropa mamlakatlari o‘rtasidagi savdo aloqalarida
ahamiyati yil sayin ortib bormoqda 1
.
Ayniqsa, Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayoni (Sharqiy Turkiston) bilan XXRning
sharqiy viloyatlarini ulab turadigan «Lan-Shin telu» temir yo‘lning Alashankou
orqali Qozog‘iston temir yo‘llariga ulanib ketishi va Turkmaniston, Eron temir
yo‘llarining ulanishidan keyin Sianning xalqaro iqtisodiy aloqadlardagi ahamiyati
Yana ham oshdi. Chunki Sian XXRning ichki o‘lkalaridagi barcha temir yo‘llar
bilan, hatto Vyetnamga boradigan temir yo‘l bilan ham bog‘langan.
Shu bilan birga, hokimning so‘ziga qaraganda, garchi hozir Sian Xitoyning
poytaxti bo‘lmasa ham, uning tarixiy ahamiyatini qayta tiklash dolzarb masala
1
M. Muhammedov Velikiy Shelkoviy put T “Nauka” 1996 B-56
11

sifatida qaralmoqda. XXRning «shimoliy-g‘arbiy qismining keng ko‘lamda
o‘zlashtirish» («Sibay da kayfang») deb atalgan iqtisodiy strategiyasini amalga
oshirishda Sian shahrini rivojlantirish muommasi davlat siyosatining markazida
turibdi.
So‘nggi yillar davomida Sian yirik turizm markazi bo‘lib qoldi. Shahardagi
va uning atrofidagi tarixiy yodgorliklar ta’mirlanib, ziyoratgohlarga va dam olish
joylariga aylantirilgan. Sianga o‘rtacha yiliga 5 mln. chet el turistlari, 12 mln. xitoy
sayyohlari kelib ketadi 1
. Turizm bir tomondan katta daromad manbaiga aylangan
bo‘lsa, ikkinchi tomondan aholining katta bir qismining ish bilan ta’minlanishiga
imkoniyat yaratib bermoqda.
Ayni paytda «shimoli-g‘arbni keng ko‘lamda o‘zlashtirish» dasturi bo‘yicha
Siandan 9 yo‘nalishda, ya’ni shaharni XXRning 9 ta iqtisodiy markazlari bilan
ulaydigan tezyurar avtoyo‘llar qurilmoqda. Ushbu yo‘llarning biri Sianni Shinjon-
Uyg‘ur muxtor rayonining Turfon, Urumchi shaharlari, Alashankou chegara
darvozasi orqali Qozog‘istonga boradi. Bir necha yildan so‘ng ushbu yo‘llar ishga
tushgach, Sianning siyosiy va iqtisodiy ahamiyati yana ham oshadi, turizm yana
ham jonlanib ketadi.

1.2. Katta karvon yo‘li va yaylovlaridan o‘tgan shimoliy savdo
yo‘llari.
«Ipak yo‘li» atama sifatida ishlatila boshlanganiga ko‘p vaqt bo‘lgani yo‘q.
U ilk bor 1877 yilda nemis geograf olimi Ferdinand Paul Vilgelm (Vilgelm
Rixtgofen) (1833-1905) tomonidan nashr etilgan «Xitoy» nomli kitobda uchraydi.
1
A.Xo’jayev Xunlarning etnik jihatdan qadimi turklarga oid ekanligi haqda Xitoy manbalaridagi
ma’lumotlar “Turin tarixi” 5, 2002 B-39
12

Nemis tilida ushbu atama «Seyden strassen» (Seiden strassen) deb atalgan. Ingliz
tilida chiqqan kitoblarda mazkur atama «Ze Silk Roud» (The Silk Road),
keyinchalik rus tilida chiqqan kitoblarda esa «Velikiy shyolkoviy put» deb
nomlandi. Xitoy adabiyotida «Sichou chjilu» deb yuritilgan. «Ipak yo‘li» atamasi
adabiyotga kirib kelishidan oldinhar xil nomlarga ega bo‘lgan. Qadimgi Xitoy
manbalarida «dao» (yo‘l), «Shiyuy dao» (G‘arbiy mamlakatlar yo‘li») deyilgan 1
.
Vilgelm Rixtgofen «Ipak yo‘li» atamasini ishlatar ekan, dastlab Xitoy-
Turkiston-Hindiston yo‘nilishidagi yo‘lni ko‘zda tutgan. Keyinchalik uning
ishlarini davom ettirgan olimlar qadimgi savdo yo‘llarini atroflicha tadqiq qilib,
atamaning mazmuniga o‘zgartirish kiritganlar. Xususan, Xitooyning qadimgi
poytaxti Changan shahridan boshlab Xesi yo‘lagi (Xeshi koridori), Taklamakon
cho‘li atrofii va Turkiston shaharlari orqali Yaqin Sharq, Afrika va YYevropa
mamlakatlarini bog‘lab turuvchi karvon yo‘lini nazarda tutganlar.
So‘nggi davrdagi asarlarda Sharq bilan G‘arbni, ya’ni Osiyo, YYevropa va
Afrika qit’alarini bog‘lovchi yer yuzi va dengiz yo‘llarini «Ipak yo‘li» deb atash
ham adabiyotga kirib keldi. Bunday misollarni rus va xitoy adabiyotida uchratish
mumkin. Ammo xitoy ilmiy adabiyotida mualliflar bir ovozdan qadimgi
Changandan Taklamakon cho‘li atrofii, Pomir dovonlari, O‘zbekiston,
Turkmaniston, Eron va Turkiya shaharlari orqali Rimga borgan karvon yo‘lini eng
qadimiy «Buyuk ipak yo‘li» («Da sidao») deb e’tirof etmoqdalar. Masalan,
«So‘zlar dengizi» («Sixay») ensiklapedik lug‘itida ushbu yo‘l quyidagicha
ta’riflanadi: «Ipak yo‘li» («Sichou chjilu») Osiyo qit’asining u chekkasidan bu
chekkasigacha kesib o‘tadigan qadimiy aloqalar yo‘lidir 2
. Uning asosiy qismi
sharqda Veyxe daryosi bo‘ylaridan boshlanib g‘arbga qarab cho‘zilgan. Xeshi
yo‘lagidan o‘tgandan so‘ng, ushbu yo‘lning bir yo‘nalishi Sharqiy Turkistondagi
Torim daryosining shimoliy qirg‘oqlari, Suli (Qashqar shahri), Pomir, Farg‘ona
vodiysi (Dayyuan, Davan), Kangkiya davlatining janubiy qismi (Samarqand atrofi)
orqali, ikkinchi yo‘nilishi Torim daryosining janubidagi Yorkend (hozirgi Shache
1
A.Xo’jayev Buyuk ipak yo’li: munosabatlar va taqdirlar T “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” 2007.
B-15
2
O’zbekiston milliy ensiklopediyasi 12 jildli T “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” 2000-2006. B-214
13

nohiyasi) va Pomirdan o‘tib hozirgi Amudaryoning yuqori va o‘rta oqimi
bo‘ylaridagi shaharlar orqali g‘arbga qarab ketgan. Shundan keyin bu yo‘l Marv
(Muley), Damxon (Damg‘on), Aman (hozirgi Kamadon), Bag‘dodning sharqi-
janubidagi viloyatlar va O‘rta dengizning sharqiy sohillari orqali Rimga yetib
borgan. Mil.av. II asrdan keyingi ming yil davomida Xitoydan ko‘a miqdordagi
ipak matolar mana shu yo‘l orqali G‘arbga olib ketilgan. Shu bois bu yo‘l «ipak
yo‘li» deb nomlangan. Aynan shu yo‘l qadimgi kata karvon yo‘li bo‘lganligini
Xitoy manbalari ham tasdiqlaydi.
Buyuk ipak yo‘li haqida ma’lumotlar beradigan eng qadimgi yozma
manbalar ichida xitoy manbalari muhim ahamiyat kasb etadi. Xitoy manbalarida
ilk bor savdo yo‘lini ta’riflaydigan ma’lumot ilk Xan sulolasi (G‘arbiy Xan)
tarixida (Chyan Xan shi) uchraydi. Odatda ushbu sulola tarixi Ban Gu (mil. 32-92
y.lar) tomonidan yozilgan deb hisoblanadi, lekin ungacha asar ustida bir qator
saroy tarixchilari ish olib borganlar. Ban Gu so‘nggi muallif bo‘lganligi uchun
uning nomini asar muallifi qilib ko‘rsatish odat tusiga kirib qolgan.
Garchi asar mil.av. 104-91 yillari yozib bitirilgan bo‘lsa ham, unda
keltirilgan ma’lumotlarning ko‘pchiligi undan avvalgi bir necha asr davomida
yozilgan tarixiy xotiralardan olingan. Jumladan, Buyuk ipak yo‘liga oid dastlabki
ma’lumotlar mil. av. II –I asrlar davomida to‘plangan.
Odatda, savdo yo‘li xo‘jalik rivojlangan joylardan va bozorlardan o‘tgan.
Bunday joylar esa shaharlarga aylangan madaniy markazlardan tashkil topganligi
hammaga ma’lum. Shunga ko‘ra Aniq aytish mumkinki, qadimiy savdo yo‘llari
shaharlardan o‘tgan. So‘nngi ikki asr davomida jahon olimlari ko‘pgina yo‘qolib
ketgan shaharlarni ochishga muyassar bo‘lishdi. Shu jarayonda ular tomonidan
topilgan ashyoviy dalillar atroflicha o‘rganib chiqilgan va tahlil etilgan.
Bunday shaharlar ko‘proq Markaziy Osiyoda, ayniqsa O‘zbekiston
hududida, Taklamakon cho‘li atrofida topilgan. O‘zbekiston hududidan topilib
hozir Temuriylar tarixi davlat muzeyida saqlanayotgan bir necha ming yillik
tarixga ega bo‘lgan odam suyagi, Taklamakon cho‘li atrofidan topilgan va ayni
paytda Urumchi muzeyida saqlanayotgan 4-5 ming yillik odam jasadlari va
14

buyumlar mazkur mintaqalar madaniyatining tarixi nihoyatda qadimiy ekanligini
ko‘rsatadi. Shundan ma’lumki, bundan kamida 2 ming yil muqaddam Buyuk ipak
yo‘lining Markaziy Osiyo qismi, ya’ni Hindiston va Eron bilan ko‘hna Xitoy
o‘rtasidagi eng qadimiy savdo yo‘li O‘zbekiston, Pomir va Taklamakon cho‘li
atrofidagi ko‘hna shaharlardan o‘tgan. Ushbu haqiqatni xitoy manbalaridlagi aniq
ma’lumotlar to‘liq tasdiqlaydi. Milodning boshidan boshlab Tangritog‘ (Tyanshan)
etaklari, Ili vodiysi, Issiqko‘l atrofidagi shaharlar orqali o‘tgan yo‘llardan
foydalanish jonlangan. Qadimgi Xitoy yozma manbalarida «Shimoliy yo‘l»
(«Beydao») va «Janubiy yo‘l («Nandao») deb atalgan yo‘llar Taklamakon
cho‘lining shimoliy va janubiy tomonlaridan o‘tgan yo‘llardir. Ular Pomirdan va
O‘zbekiston hududidan o‘tgach, Hindistonga, Eron orqali Yaqin Sharq va
YYevropa shaharlariga ketgan.
Qadimgi Xitoy manbalaridagi «Janubiy yo‘l»ga oid ma’lumotlarga ko‘ra, u
sharq tomonda hozirgi Dunxuan shahrining g‘arbi-janubiy tomonida joylashgan
«Yanguan» nomli chegara qopqasidan o‘tib cho‘lning janubidagi Yorkent (Shache)
orqali o‘tadiggan yo‘l hisoblanadi. Yorkentgacha ushbu yo‘lning uzunligi 1575 km
bo‘lib, u Dunxuandan o‘tgandan keyin Krurona (Loulan), Pshamshan yoki
Charqliq (qadimda Shanshan, hozir Rouchyan), Cherchen (Chemo), Xo‘tan
(Yuytyan) orqali Yorkentga borgan. Ushbu yo‘l Yorkentdan g‘arb tomonga qarab
ketar ekan, bir yo‘nalishi Pomir janubiy tomonidagi dovonlardan o‘tib, Kashmir,
Hindiston, Amudaryoning pastgi sohillari va Eron bilan ulanib ketgan. Ikkinchi
yo‘nilishi Yorkentdan Qashqarga borib «Shimoliy yo‘l» bilan qo‘shilgan.
Mil.av. II asrgacha bo‘lgan bir necha yuz yil davomida Xeshi yo‘lagi va
uning g‘arbiy tomonidagi joylar xunlar qo‘lida bo‘lganligi sababli, Xitoy bilan
Markaziy Osiyo mamlakatlari va atrofdagi boshqa davlatlar o‘rtasida bo‘lgan
savdo aloqalari, asosan, «Janubiy yo‘l» orqali amalga oshirilgan. Manbada
ko‘rsatilishicha, savdogarlar aynan shu yo‘ldan yurishni ma’qul topishgan.
«Shimoliy yo‘l» hozirgi Dunxuan shahrining g‘arbiy tomonidagi «Yuymen»
chegara darvozasidan o‘tib, Taklamakon cho‘lining shimoliy chekkasi bo‘ylab
Qashqarga borgan. Ushbu yo‘l Yuymendan Qashqargacha 1875 km bo‘lib, u
15

Turfon, Kumush, Qorashar, Ko‘char (Kusan, Kuch), Oqsuv kabi shaharlardan
o‘tgan. Qashqardan taxminan 250-260 km yurgach, yo‘l Pomir tog‘laridagi
dovonlarga yetib borgan. So‘ngra u dovon orqali O‘sh, Andijon, Farg‘ona,
Samarqand va Buxoro shaharlari bilan bog‘lanib ketgan 1
. Ushbu hshaharlar orqali
asosiy yo‘l Eron va g‘arb mamlakatlariga hamda Hindistonga ketgan. U eng qulay
va to‘g‘ri yo‘l hisoblangan. Pomir dovonlari ichida Erkeshtom dovoni nisbatan
qulayroq bo‘lgan. Undan boshqa Pomir tog‘laridan o‘tadigan Mingto‘qay,
To‘rg‘ot, Vahon bo‘g‘izi kabi bir necha dovon bo‘lgan. Turg‘ot dovoni orqali
o‘tgan yo‘l Issiq ko‘l bo‘yiga borish uchun qulayroq hisoblangan. Toshqo‘rg‘on
orqali o‘tadigan yo‘l Mingto‘qay dovonidan o‘tib, Hindistonga borish uchun
yaqinroq bo‘lgan. Ammo ushbu dovondan o‘tgandan keyin Amudaryo bo‘ylariga
ham chiqilgan. Mazkur dovonlardan o‘tish Erkeshtomga nisbatan qiyinroq
kechgan.
Erkeshtom dovoni orqali o‘tadigan yo‘l qachon ochilganligi haqida xitoy
manbalarida aniq ma’lumot yo‘q. Lekin G‘arbiy Xan davlati davrida, ya’ni mil.av.
II-I asrlarda ushbu yo‘l Qadimgi Xitoy bilan G‘arb mamlakatlari o‘rtasidagi asosiy
yo‘l hisoblangan. Ushbu yo‘lning Dunxuandagi Turfongacha va Turfonning
g‘arbiy tomonidagi cho‘l masofani hisobga olmaganda yo‘lda karvonlar uchun suv
va o‘t-cho‘p yetarli edi. Bu kata karvonning yurishi uchun muhim ahamiyat kasb
etgan. So‘zimizning isboti sifatida xitoy xoqoni U-dining Turkistonga ikki marta
kelib ketgan elchisi Chjan Syanning ma’lumoti asosida bitilgan «Ilk Xan tarixi»da
keltirilgan quyidagi ma’lumotga murojaat qilishimiz mumkin: «Janubiy yo‘l
Krurona (Loulan, Shanshan) orqali Qorqurum (Kunlun) tog‘larining shimoliy etagi
bo‘ylab g‘arbga qarab ketadi, so‘ng u Yorkentdan o‘tib Yana g‘arbga qarab davom
etadi, Pomir tog‘larini (Sunlin) kesib o‘tib, Ulug‘ Ruziye (Dayueji) davlatiga
boradi. Mazkur davlatdan o‘tgandan so‘ng yo‘l Parfiya (Ansi) davlatiga boradi.
Shimoliy yo‘l Shimoliy tog‘ning shimolida joylashgan Turfon (Chyan-Cheshi)
davlati markazidan o‘tib, Torim daryosi bo‘ylab davom qilib, Qashqarga boradi.
Shimoliy yo‘l Pomir tog‘laridan o‘tib yana g‘arbga qarab davom etib, Farg‘ona,
1
www.ziyo.net
16

Kangkiya davlatlariga, so‘ngra Alan davlatiga boradi». Shunga o‘xshagan
ma’lumot Sima Byao (tug‘ilgan vaqti noma’lum -306) tomonidan yozilgan
«So‘nggi Xan sulolasi tarixi» («Xou Xan shu»)da ham bayon etiladi.
Buyuk ipak yo‘lidagi eng katta cho‘l. SharqIy Turkiston hududida
joylashgan. Qadimgi sayyohlar ushbu cho‘l va uning atrofidagi yo‘llar haqida ko‘p
ma’lumotlar qoldirgan. Geologik tadqiqotlarga ko‘ra, o‘ta qadimgi zamonlarda
Pomir nisbatan baland bo‘lmaganligi uchun Farg‘ona vodiysi atrofidagi tog‘lardan
suv sharqqa qarab oqib Taklamakonga quyilganligi tufayli hozirgi cho‘l o‘rni
dengiz bo‘lgan ekan. Keyingi geologik o‘zgarishlar antijasida ushbu suvlar sharqqa
oqmaydigan bo‘lgan. Natijada dengiz o‘rni cho‘lga aylangan. Taklamakon
dunyoda eng yirik qum cho‘llaridan biri. Mayd. 271 ming km-kv. Uzunligi
g‘arbdan sharqqa 1000 km dan ziyod, eni 400 km gacha. Yer yuzasi tekis bo‘lib,
to‘rtlamchi davrda to‘plangan cho‘kindilardan tuzilgan. Shim. Va sharqqa tomon
1200-1300 m dan 900-1000 m gacha pasayib boradi. Cho‘lning g‘arbiy qismida
qumtoshlardan iborat bir necha qoyali qator tepalar (Cho‘ngtog‘, 1664 m), qumoq
va gili tepaliklar (Mozortog‘, 1635 m, To‘xtaqozi, 1560 m) bor. Taklamakonning
jan.-g‘arbida barxanlar shim.-sharqida bal. 300 m gacha bo‘lggan qum uyumlari
uchraydi. Chekka qismidagi katta maydonlarni sho‘rxoklar egallagan. Iqlimi
keskin kontenintal, quruq iqlim yiliga 50 mm dan kam yog‘in yog‘adi, ba’zi
yillarda umuman yog‘maydi. Kuchli shamollar esib, qum bo‘ronlari bo‘lib turadi.
Kulunlardan oqib keladigan daryolar suvga singib ketadi. Xo‘tan daryosigina
yozda cho‘lni kesib o‘tib. Tarim daryosiga quyiladi. Yer osti suvlari chuqur.
Cho‘lning katta qismida o‘simlik deyarli uchramaydi. Daryo vodiylarida terak,
jiyda, yantoq, sho‘ra, saksovul o‘sadi. Hayvonot dunyosi kambag‘al. Aholi voha
va daryo vodiylarida yashaydi, chorvachilik va dehqonchilik Bilan shug‘ullanadi.
Taklamakonda foydali qazilmalardan neft, gaz, ko‘mir konlari, polimetall rudalari
topilgan.
«Pshamshandan Pomir tog‘lari orqali g‘arbdagi mamlakatlarga boradigan
ikki yo‘l bor, - deb yoziladi ushbu asarda – Kunlun tog‘larining shimoliy etaklari
va bu yerdagi daryo bo‘ylab g‘arbga qarab yuritilsa, Yorkentga borish mumkin. Bu
17

«Janubiy yo‘l» deb ataladi. Ushbu yo‘l bilan Yana g‘arbga qarab yurib Pomir
tog‘laridan oshib o‘tilsa, Dayuejilar va Arshak mamlakatlariga yetib borish
mumkin. Turfondan Shimoliy tog‘ (Tangri tog‘)ning janubiy etagi bo‘ylab g‘arbga
yurilsa yo‘l Suli (Qashqar)ga olib boradi. Bu «Shimoliy yo‘l» deb ataladi. Ushbu
yo‘l orqali Pomir tog‘larini oshib o‘tilsa Farg‘ona, Kangkiya va Oursu (Ovrus,
Yansay) davlatlariga boriladi» 1
. Vey sulolasi tarixidaham aynan shunday fikr
aytilganligini uchratish mumkin. Chunonchi, ushbu manbaning «G‘arbiy
mamlakatlar» bobida quyidagilar yozilgan: «Ilgari g‘arbiy mamlakatlarga
boradigan ikki yo‘l bor edi. Keyin yo‘llar to‘rtta bo‘ldi. Ilgarigi yo‘llarning biri
Yuymendan o‘tgandan keyin ko‘chma qum orqali g‘arb tomonga 2000 li (1000 km
ga yaqin) yurib Pshamshanga yetib boradigan yo‘l edi, Ikkinchisi Yuymendan
o‘tib ko‘chma qum orqali g‘arbga qarab 2200 li yurib Cheshiga (Turfon) boradigan
yo‘l edi. Birinchi yo‘l bilan Shachedan (Yorkent) g‘arbga qarab 100 li yurilsa –
Pomirga, u yerdan yana 1300 li yurilsa – Kabeyga (G‘arbiy Pomrrdagi biron bir
joy bo‘lsa kerak) yetib borish mumkin edi. Ikkinchi yo‘l bilan Shachedan g‘arbiy-
janubiy yo‘nalishda 500 li yurilsa – Pomirga, undan keyin yana 1300 li yurilsa –
Poluga (Janubiy Pomirdagi joy nomi) yetib borish mumkin edi.
Ushbu ma’lumotlar qadimgi Buyuk ipak yo‘li Taklamakon cho‘li atrofidagi
shaharlar, Pomir tog‘lari va O‘zbekiston shaharlari orqali o‘tganligini aniq
ko‘rsatadigan eng qadimiy yozma ma’lumotlardir. Ularga qarshi chiqish mumkin
bo‘lgan bironta ma’lumot topilgani ham yo‘q Shuning uchun ushbu ma’lumotlar
hech qanday shubha uyg‘otmaydi.
Taklamakon cho‘lining janubiy va shimoliy tomonidagi shaharlardan o‘tib,
Pomir tog‘lari orqali O‘zbekistonga keladigan, so‘ng g‘arb tomondagi
mamlakatlarga ketadigan yo‘l eng qadimiy ekanligi bir qator xitoy olimlarining
asarlarida ham ko‘rsatilgan. Masalan, Xitoy tarixchisi Li Mingvey bizning
imkoniyatlarimiz doirasida bo‘lmagan boshqa manbalarga ham ishora qilgan holda
«Buyuk ipak yo‘lining Markaziy Osiyo qismi Xan davrida (xitoylar uchun)
ochilgan, shunda ikki yo‘l bo‘lgan, Tangritog‘ (Tyanshan)ning shimoliy etaklari
1
Abduholiq Abdurasul o’g’li Buyuk ipak yo’li: “Muloqot” 7, 8 1994
18

orqali o‘tgan yo‘l ushbu ikki yo‘ldan keyin ochilgan bo‘lib, u yangi yo‘l
hisoblanadi», deb ta’kidlaydi. Li Mingveyning asarida bayon etilishicha, Suy
sulolasi davrida (589-619) yozilgan «G‘arbiy mamlakatlar geografiyasining
bayoni» («Shiyuy tuji») nomli noyob manbada ham qadimgi Buyuk ipak yo‘li
haqida batafsil to‘xtalgan. Ushbu manbada yozilishicha, Pomir orqali O‘zbekiston
va atrofidagi qo‘shni davlatlarga boradigan savdo yo‘li «Dunxuandan boshlanib
G‘arbiy dengizga (Qora dengiz ko‘zda tutilgan) borguncha uch yo‘lga bo‘lingan»,
deb ko‘rsatilgan. Xuddi shunga o‘xshagan ma’lumotlar boshqa xitoy manbalarida
ham uchraydi.
Qadim zamonlarda Dunxuan-Qashqar-Farg‘ona yo‘lida savdo ishlari bilan
shug‘ullangan turkistonlaiklarning Taklamakon cho‘lining sharqiy tomonidagi
Krurona, Charqliq, Dunxuan kabi shaharlarida faol harakatda bo‘lganligi ham
mazkur yo‘lning eng qadimiy ekanligini ko‘rsatadi. Keltirilgan ma’lumotlar eng
qadimgi Buyuk ipak yo‘li O‘zbekiston hududidan o‘tganligini ko‘rsatish bilan
birga, ushbu yo‘l barcha mintaqalar doirasida shakllangan savdo yo‘llari tizimini
bir-biriga bog‘lab turgan magistral yo‘l bo‘lganligidan ham darak beradi.
Aynan shu yo‘l G‘arb bilan Sharq o‘rtasidagi asosiy savdo yo‘li
bo‘lganligining sababi O‘rta dengiz atrofi, Mesopotamiya, Eron yassi tog‘ligi,
Afg‘oniston, Shimoliy Hindiston, hozirgi Markaziy Osiyo davlatlari va Xitoy Xalq
Respublikasi hududlarida tashkil topgan eng qadimiy madaniy markazlar va
davlatlar ushbu yo‘l orqali o‘zaro bog‘langan. Bular orasidagi xalqaro savdo,
diplomatik va madaniy aloqalarni rivojlantirish uchun yetarli talab va taklif mavjud
bo‘lgan. Aks holda mazkur yo‘l magistral savdo yo‘liga aylanishi qiyin edi.
Kushon davlati davrida, ya’ni milodning dastlabki 3 asri davomida Qashqar
orqali Pokistonga o‘tiladigan yo‘l ham serqatnov bo‘lganligi kuzatilgan. Buning
sababi, birinchilan, shu zamonda Budda dinining Xitoyda keng tarqalishiga
kushonliklar kata hissa qo‘shgan, ikkinchidan, shu davrda mazkur dinning markazi
bo‘lgan Gandhara (Gandhar, sanskritda Gandhavat, xitoy manbalarida Gantolo,
Jyantolo – Pokistondagi Peshovar viloyatiga to‘g‘ri keladi) shahrini Xitoy rohiblari
tomonidan ziyorat qilish ishlari faollashgan. Hozir bu yo‘l Qoraqurum yo‘li, deb
19

nomlanadi. XX asrning 60-yillari uzoq uzilishdan so‘ng ushbu yo‘lning qaytadan
ochilishi munosabati Bilan unda ta’mirlash ishlari olib borildi. Shu jaroyonda
Kushon podsholigi davrida serqatnov bo‘lganligini ko‘rsatuvchi ko‘p tarixiy
yodgorliklar va ash’yoviy dalillar topilgan.
Yaylovlararo o‘tgan shimoliy savdo yo‘li. So‘ngi yillarda rus tilida chop
etilgan Buyuk ipak yo‘li hakidagi bir qator asarlarda ushbu yo‘lning tarixiga oid
qiziqarli arxeologik va boshqa turdagi ma’lumotlar keltiriladi.Shu bilan birga
G‘arb bilan Sharqni bog‘lab turgan eng qadimgi ipak yo‘li ko‘chmanchi xalqlar
yashagan yaylov va dalalardan o‘tgan, degan fikr ham olga suriladi va uni
asoslovchi ma’lumotlar ham keltiriladi.Ammo keng doiradagi ma’lumotlarni
chuqurroq talqin qilib ko‘rilsa, bunga qo‘shilish qiyinligi ma’lum bo‘ladi.
Geografik jihatdan Xitoy, O‘zbekiston,Eron,Turkiya,Italiya kabi
mamlakatlarning shimolida bepoyon dalalar va yaylovlar ko‘p. Iqlim jihatidan ular
qishda sovuq bo‘lsa ham yozda salqin seryomg‘ir, sersuv, chorvachillikka
nihoyatda qulay. Bu yerda yashagan qadimgi xalqlar ko‘proq chorva bilan
shug‘ullanganligi bejiz emas. Arxeologik ma’lumotlar, qoya toshlarga solingan
suratlar va yozma manbalar ham ushbu dalalarda bundan bir necha ming yillar
muqaddam chorvachilik bilan shug‘ullangan xalqlar yashaganligini to‘la
tasdiqlaydi.
Tabiiy vaziyat va hayot taqozasi bilan shimoliy dalalarda yashagan qadimgi
xalqlar asosan ot va aravalarda harakat qilishgan. Ushbu harakat vositalari uzoq
masofaga yuk tashish uchun ham qulay bo‘lgan. Mongoliya, Oltoy, Shimoliy
Qozog‘iston kabi joylarda ochilgan qabrlar ichida topilgan ipak mato bo‘laklari,
mis va jezdan yasalgan oyna, temir asboblar ushbu mintaqalarning Xitoy va G‘arb
mamlakatlari bilan aloqada bo‘lganlaridan dalolat beradi.
Shuning uchun yuqorida ko‘rsatilgan mamlakatlar shimolidagi yaylovlar va
dalalar orqali Xitoy bilan YYevropani ulab turgan qadimgi savdo yo‘li bo‘lgan
deyish asoslidir. Xitoy adabiyotida ushbu qit’alararo yo‘l «yaylovlar yo‘li»
(«Savyuan lu») deb ataladi. Ayrim mualliflar uni «yaylovlararo ipak yo‘li»
(Savyuan sichou chjilu»)deb ham ataydilar. Ushbu yo‘l ham bir necha ming yillik
20

tarixga ega. Olimlarning taxminiga ko‘ra, miloddan oldingi bir necha asr davomida
YYevropa mamlakatlarida paydo bo‘lib qolgan Xitoyning ipak matolari ma’lum
miqdorda «yaylovlararo ipak yo‘li» orqali borib qolgan. Ushbu fikrga to‘la
qo‘shilish mumkin. Zero, bundan 3-4 ming yil muqaddam Mongoliya hududi,
Xeshi karidori, Oltoy va Tangritog‘ atroflaridan boshlab, Qora dengiz bo‘ylariga
qadar bo‘lgan joylarida bir qator kuchmanchi xalqlar yashaganligi ma’lum. Ular
savdo bilan shug‘ullanmagan deb bo‘lmaydi. Qolaversa, eng qadimgi Xitoy
manbalarida xam chorvador xalqlar o‘zlarining mahsulotini ipak matolariga
ayirboshlaganlari haqida ko‘p ma’lumotlar uchraydi. Chorvador xalqlar Xitoyga
qimmatbaxo toshlardan yasalgan buyumlar ham olib borib, ular evaziga ipak
matolar sotib olganligiga oid ma’lumotlar ham yo‘q emas. Bunday ma’lumotlar
ham yaylovlararo o‘tgan savdo yo‘llari orqali iqtisodiy va madaniy aloqalar
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Shu bois ushbu yo‘lni ham ipak yo‘li deb atasa xato
bo‘lmaydi. Ammo yaylovlararo o‘tgan yo‘lni Buyuk ipak yo‘lining asosiy
magistral yo‘nalishi deb aytish mumkin emas. Binobarin, ushbu fikrni ko‘pgina
xitoy tarixchilari, jumladan «Yaylovlararo savdo yo‘li» bo‘yicha maxsus tadqiqot
olib borgan Lyu Yingsheng va boshqalar qo‘llab-quvvatlaydilar.
Masalan, Lyu Yingsheng o‘zining ipak yo‘liga bag‘ishlangan kitobida «Ipak
yo‘li deganda sharqda bizning davlatimizdan boshlab, g‘arbda Shimoliy Afrika va
YYevropagacha boradigan qadimgi savdo yo‘li ko‘zda tutiladi», deb yozadi.
Boshqa bir mualliflar –Yang Jyanshin va Lu Vey: «Ipak yo‘lining boshlanish
nuqtasi Xitoydagi Changan shahri bo‘lib, u Lungsi balandligi, Xeshi koridori,
Shiyuy (hozirgi Shinjon-Uyg‘ur muxtor o‘lkasi) orqali o‘tib, O‘rta Osiyo, Janubiy
Osiyo, G‘arbiy Osiyo va YYevropani bir-biriga ulab turadigan yer yuzidagi
magistral yo‘l hisoblanadi» 1
, deb ta’kidlaydilar. Ushbu fikrning to‘g‘ri ekanligini
mazkur hududlarda topilgan ashyoviy dalillar va eng qadimiy yozma manbalar
to‘la tasdiqlaydi.
1
www.ziyo.net
21

II . Bob. Buyuk Ipak yo‘lining Markaziy Osiyo va Yevropadan o‘tgan
karvon yo‘llari.
22

2.1. Buyuk Ipak yo‘lining Markaziy Osiyodan o‘tgan karvon yo‘llaridagi savdo
markazlari.
So‘nggi 20 yil davomida Xitoy axeologlari tomonidan amalga oshirilgan
ishlar natijasida Taklamakon cho‘li atrofida bundan bir necha ming yil muqaddam
ancha yuksak madaniyatga ega bo‘lgan xalqlar yashaganligi isbotlandi. Buning
misoli tariqasida shuni aytish mumkinki, hozirgi XXR ning Shinjon-Uyg‘ur
avtonom rayoni markazi – Urumchi shahridagi muzeyda qadimiy odamlarning
mumyolangan jasadlari saqlanadi. Ularning eng qadimiylari mil.av. 6-4 ming
yilliklarga taalluqlidir.
Jasadlar kiyimlari bilan birga yaxshi saqlanib qolgan. Buning sababi, jasad
ko‘milgan joylar nihoyatda quruq va issiq qumlikdan iborat bo‘lganligi va
qumdagi tuz miqdorining balandligi tufayli, undagi suv tez tortilib,
mikroorganizmlar tuz ta’sirida yo‘qolib ketgan. Natijada jasadlar xuddi muz
orasida yaxlatib saqlanganga o‘xshab qum tagida ko‘milib yotgan. Eng ya’shi
saqlangan jasad Taklamakon cho‘lining sharqiy qismidagi Cherchen degan joydan
topilgan. Qotib qolgan jasad xuddi kiyim kiygan holda, tizzasini biroz ko‘tarib
chalqancha yotib uxlab qolganga o‘xshaydi. Badanining oqligi, sochining qizg‘ish
malla rangligi, ko‘zining ko‘kligi aniq ko‘rinib turadi. Jasadning sochi ikkita qilib
o‘rilgan bo‘lib unga ozgina oq oralagan. Shunga asoslanib olimlar uning yoshi 50
atrofida bo‘lgan, deb hisoblamoqdalar.
Mazkur jasad topilgan joyda yana 3 nafar ayolning jasadi ham qazib olingan.
Ulardan biri Ayniqsa yaxshi saqlangan bo‘lib, uning bo‘yi 191 sm, sochi qizg‘ish
mala rang va ikkita qilib ulama soch Bilan o‘ralgan.
Taklamakon cho‘lining sharqiy qismidagi ikkinchi bir ko‘hna shahar
Kruron (Loulan)da yosh ayolning jasadi topilgan. Mahalliy xalq uni «Krurona
malikasi», «Uxlayotgan go‘zal» 1
deb atashadi.
Yaponiya mutaxassislari jasad boshi va sochlari asosida «Krurona
malikasi»ning bosh qismini tiriklik vaqtidagi shakliga keltirishgan va shu asosda
uning fotosuratini ishlab chiqishgan. Anna shu suratga qaraganda u uyg‘urlar,
1
Jamolov. T. Millatlararo do’stlik amalda “Guliston” 5, 2001. B-45
23

o‘zbeklar va boshqa turkiy xalqlar orasida uchrab turadigan va mongoloid tipining
xususiyatlari yo‘q bo‘lgan ayollarga o‘xshaydi.
Kruronaning shimoliy tomonida joylashgan va Buyuk ipak yo‘lidagi
qadimiy madaniy markazlardan biri bo‘lgan Qumul (Iverg‘ul, Ivu, Xami)
viloyatining Qizil cho‘qqi deb nomlangan tepaligidan ham anchagina jasadlar
topilgan. Ular Kruronadan topilgan jasadlarga qaraganda nisbatan yaxshi
saqlanmagan. Ammo ularning qiyofasi qandayligini ham aniq ko‘rish mumkin.
Topilgan jasadlar ustidagi kiyimlar jundan katak qilib to‘qilgan matolardan
tikilgan. Ayrimlarining oyog‘ida teridan oddiy uslub bilan tikilgan mahsiga
o‘xshash uzun qo‘njli oyoq kiyimi bor.
Cherchen, Krurona va Qumul kabi joylardan topilgan va tabiiy sharoitda
mumyolanib qurib qolgan jasadlarni o‘rganib chiqqan Britaniya olimasi Yelizabet
Ueylend Barber ularni qadimiy shotlandiyalik va irlandiyalik odamlarga o‘xshatib,
ularning kelib chiqishida aloqadorlik bo‘lsa kerak, degan taxminni olg‘a suradi.
Keyingi paytda YYevropa olimlari tomonidan o‘rtaga qo‘yilgan taxmin va
xulosalarga ko‘ra, bundan 8-10 ming yil, balki bir necha o‘n ming yil muqaddam
dunyodagi iqlimning o‘zgarishi tufayli xalqlarning g‘arbdan sharqqa ko‘chishi
holati yuz bergan. Ushbu fikrlar ham Buyuk ipak yo‘lining tarixi tarixi nihoyatda
uzoq davrlarga taqalishidan dalolat beradi.
Mazkur viloyatlarda ochilgan qabrlar ichidan bug‘doy ham topilgan.
Ma’lumki, bundan 5 ming yil ilgari xitoylar bug‘doy bilan tanish emas edi. Ular
guruch ekish madaniyatiga ega bo‘lgan.
Keltirilgan ma’lumotlar Taklamakon cho‘lining sharqiy tomonidagi ushbu
viloyatlarning bundan 4-5 ming yil ilgari muqaddam ancha yuksak madaniyatga
ega bo‘lganligidan, to‘qimachilik, tikuvchilik, etikdo‘zlik kabi hunarmandchilik va
dehqonchilikning rivojlanganligini ko‘rsatadi. Demak, ushbu viloyatlar qadimiy
savdo yo‘lining sharqiy qismidagi muhim savdo markazlari bo‘lgan degan xulosa
to‘la asoslidir.
Qadimgi Buyuk ipak yo‘lidagi chorraha va ko‘hna savdo, madaniyat
markazi sifatida dunyoga tanilgan shaharlar. Qadimda Qashqar Suli, Suvlik,
24

Suvboshi deb nomlangan bo‘lib, u hozirgi Qashqar shahrining janubidagi
Eskisarkentning shimolida joylashgan. Ko‘hna Qashqar bilan Yangi Qashqar
shahrining orlig‘i 26 km keladi. «Suli» toponimining ma’nosi «suvlik», «sersuv»
demakdir. Haqiqatdan ham u Torim vohasidagi suv manbaiga eng boy viloyatdir.
Shahar yonidan Tumandaryo, Qizilsuv (Qashqadaryo), Gazdaryo, Talvichukdaryo
kabi daryolar oqadi. «Qashqar» toponimi VIII asrda paydo bo‘lib, «qoshtoshi
(nefrit) koni» ma’nosini anglatadi. XXR da nashr etilgan xaritalarda Ko‘hna
Qashqar hali ham Sule deb nomlanadi. 1
Qashqarning aniq yoshi ma’lum emas, shunga qaramay, ishonch bilan aytish
mumkinki, uning tarixi Buyuk ipak yo‘lining tarixidan kam emas. Agar ushbu
masalada xitoy manbalariga murojaat qiladigan bo‘lsak, fikrimiz haqiqatdan uzoq
emas ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
Qadimiy xitoy manbalarida Qashqarning nomi Sule deb ko‘rsatilgan. Ilk bor
u Qarbiy Xan (Ilk Xan) sulolasi (Mil.av. 206- mil. 8) tarixida (Chyan Xan shu)
uchraydi. Ushbu manbada ko‘rsatilishicha, Xitoy elchisi Chjang Chyan Farg‘onaga
kelgan davrda Sule shahri Sule davlatining markazi bo‘lib unda ancha rivojlangan
madaniyat bo‘lgan.
G‘arbiy Xan sulolasi tarixida qayd etilishicha, mazkur sulola hokimiyat
ustida turganda Qashqar shahrining aholisi 1500 tutun yoki 18647 kishidan iborat
bo‘lgan. So‘nggi Xan sulolasi tarida yozilishicha, Sharqiy Xan xoqonligi (Mil.25-
220) davrida Sule shahrining aholisi 21 ming tutun yoki 30 ming kishidan ortiq
bo‘lgan. Qashqarning hozirgi aholisi 400 ming kishidan ziyod (2005).
«Vey sulolasi tarixi»da (Vey shu): «Sule davlati Xan davrida mavjud
bo‘lgan qadimiy xonlikdir. Ushbu davlat xoni boshiga SHer shakli tushirilgan tillo
toj kiyadi. Uning hududida guruch, bug‘doy, tariq va kanop ko‘p ekiladi, mis,
temir, qalay, ayollar uchun shoyi atlas ishlab chiqariladi. Ushbu davlatdan g‘arbga
qarab 1000 chaqirimdan ortiq (500 km ga yaqin) yurilsa, Farg‘ona davlatiga yetib
borish mumkin», deb bayon etilgan. Islom diniga qadar Qashqar budda dini
markazlaridan biri sifatida dunyoga mashhur bo‘lgan. Xitoy manbalarida ushbu
1
Abduholiq Abdurasul o’g’li Qaimda Markaziy Osiyo xalqlarining kuchishi haqida “Sharqshunoslik” 9, T
1999. B-86
25

dinning Xitoyga tarqalishida Qashqarning roli nihoyatda katta bo‘lganligi
ko‘rsatiladi. Zero, aynan shu davrda ko‘pgina budda diniga oid asarlar xitoy tiliga
tarjima etilgan. Hindistonga borgan xitoy buddaviy sayyohlari ham Qashqarni
ziyorat qilmay, uni aylanib o‘tib ketmagan. Islom dini hukmron dinga aylangandan
keyin Qashqar islom madaniyati markazlaridan biri bo‘lib qolgan.
Asl ismi Yusuf (taxm. 1020-21, Bolosog‘un) turkigo‘y shoir, mutafakkir,
davlat arbobi. «Qutadg‘u bilig» dostoni muallifi. Uning hayoti va faoliyati haqida
ma’lumotlar beruvchi yagona manba ham «Qutadg‘u bilig» kitobidir. Ushbu
kitobga ko‘ra, u zamonasining barcha asosiy ilmlarini atroflicha o‘rgangan, arab va
fors tillarini mukammal bilgan. Mahmud Koshg‘ariy kabi turkiy tilning mavqeini
oshirish, uning madaniy-adabiy hayotdan o‘ziga munosib o‘rin egallashi uchun
kurashgan.
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» («Saodatga yo‘llovchi bilim, 1069-
70) asari islomiy turkiy adabiyotni boshlabgina bermay, uni yangi taraqqiyot
bosqichiga ham ko‘tardi. U nafaqat turkiy xalqlar adabiyoti an’analari, balki
qardosh xalqlar, jumladan, forsiy adabiyot tajribalarini ham ijodiy o‘zlashtirgan
holda yaratilgan. «Shohnoma» kabi mutaqorib vaznida yozilgan va «Turkiy
Shohnoma» nomi bilan shuhrat qozongan (73 bob, 6520 bayt va to‘rtliklardan
iborat).
«Qutadg‘u bilig» - XI asr so‘z san’atining nodir namunasi bo‘lib, unda o‘z
davrining ilg‘or ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqIy masalalari badiiy talqin
qilingan, turkiy xalqlar tarixi, madaniyati, ilm-fani, urf-odat va an’analari, turmush
tarzi, qadriyatlari xususida batafsil ma’lumot berilgan. Yusuf Xos Hojib uni
Bolosog‘unda boshlab, Qashqarda yozib tugatgan va qoraxoniy hukmdor Tavg‘och
Bug‘roxonga taqdim etgan. Bug‘roxon muallifni taqdirlab, unga «Xos Hojib»
(«Eshik og‘asi») unvonini bergan. Shundan keyin shoir «Yusuf Xos Hojib» nomi
bilan mashhur bo‘lgan. Lekin dostonning oxiridagi shikoyat ohanglariga
qaraganda, shoir umrining oxiri bu davlatning tanazzuli davriga to‘g‘ri kelgan,
shunga muvofiq hayoti ham og‘ir kechgan. Shoirning Qashqardagi maqbarasi
ziyoratgohga aylangan.
26

Qashqarning bunday markazga aylanishi ipak yo‘lining rivojlanishi bilan
bevosita bog‘liq. O‘zbekiston hududidan o‘tgan eng qadimiy katta ipak yo‘li
Farg‘ona va O‘sh kabi shaharlar orqali Pomir dovonlaridan o‘tgandan so‘ng,
albatta, Qashqar orqali Taklamakon cho‘lining janubiy yoki shimoliy tomonidan
aylanib, Qadimgi Xitoyning markazi Changanga borganligi xitoy manbalaridan
ko‘p marta qayd etilgan. Bu haqda yuqorida to‘xtab o‘tilgan edi. Buning sababi
shuki, geografik jihatdan olganda, Qashqar shahri joylashgan viloyat Pomir
tog‘larining sharqiy etagidagi ko‘klamzor va sersuv, kelajakda Qashqar ko‘p
nufusli zamonaviy shaharga aylanishidan darak beradi. Ammo Qashqarning eski
shahrini ziyorat qilganimizda, o‘zimizni xuddi uzoq o‘tmishga qaytib qolgandek
tasavvur etdik. Biz Qashqar eski shahrining Mizli (yangi nomi Ozod) va Ko‘hna
darvoza deb atalgan tor ko‘chalaridan yurib o‘tdik. Ushbu ko‘chalar juda qadimiy
bo‘lib, ularning boshi berk emas. Ular orqali yurilsa, aylanib katta yo‘lga chiqish
mumkin.
Hozirgi ko‘hna Qashqarning katta bir qismi saqlanib qolgan. Bu yerdagi tor
va egri ko‘chalar Toshkentning eski shahridagi ayrim joylarga o‘xshab ketadi.
Ko‘chalarning ikki tomonida zich joylashgan bir qavatli eski imoratlar, ko‘chaning
ustiga qurilgan bolaxona uylar shaharning ko‘hna qismida aholi zich
joylashganligidan darak berib turadi. Ammo bu yerda yashayotganlarning
aytishicha, ular shu yerda yashashga o‘rganib qolishgan, eng muhimi ota-
buvalaridan qolgan uylarning chiroqlarini yoritib yashayaptilar. Odamlar bir-
birlarini yaxshi bilishadi va birorta hodisa yuz bergudek bo‘lsa, ular o‘zaro
yordamlashadi.
Qashqar shahridagi «Markaziy Osiyo bozori» zamonaviy ziyorat
maskanlaridan biri hisoblanadi. U 1979 yilda tashkil etilgan bo‘lib, xalq orasida
«Katta bozor» deb ham ataladi 1
. Bozorning umumiy maydoni 8 gektarga yaqin
bo‘lib, unda 5000 dan ortiq dukon joylashgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra,
bozorni tashkil etishdan maqsad MDH davlatlari, Pokiston, Afg‘oniston, Eron kabi
mamlakatlar bilan savdo aloqalarini amalga oshirish edi.
1
A.Xo’jayev Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi T 2001. B-36
27

Dastlabki yillarda mazkur davlatlardan kelgan savdogarlar va turistlar orqali
olib kelingan mollar sotilgan. 90-yillardan boshlab ushbu bozor XXRning turli
viloyatlaridagi mayda korxonalar tomonidan ishlab chiqilgan mollarni
O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Pokiston va Avg‘oniston kabi davlatlarga
eksport qilish maskaniga aylangan.
Qashqardagi Hayitgoh maydoni (mahalliy xalq tilida Hayitka) va bu yerdagi
masjid Buyuk ipak yo‘lidagi tarixiy yodgorliklardan hisoblanadi. Mahalliy urf-
odatlarga ko‘ra, qadimdan mazkur maydon hayit bayoramlari o‘tkaziladigan
maskan hisoblangan. Shaharning har tomonidan keladigan beshta ko‘cha manna
shu maydonga kelib tutashadi. Hozir atrofdagi imoratlar, jumladan «rus klubi»ni
buzib tashlash hisobiga maydon kengaytirilgan. Hayit kunlari maydonda karnay,
surnay, nog‘ora ovozi kun davomida yangrab turadi, odam ham arimaydi. Mahalliy
xalq Hayit kunlari yaqin qo‘shnilar, qarindosh - urug‘lar, oshna og‘aynilar uyiga
borib tabriklaydilar. Hamma Hayit kuniga dasturxon yozib, uni turli pishiriqlar
bilan to‘latib qo‘yadilar. Qurbon hayitida dasturxonga pishiriqlardan tashqari
qurbonlik qilib so‘yilgan qo‘y go‘shtidan pishirib qo‘yadilar. Pishiriqlar orasida
laganga yoki patnisga 7-8 qavat qilib chiroyli taxlangan holda o‘rtaga qo‘yib
qo‘yilgan «sangza» alohida ko‘zga tashlanib turadi.
Hayitgoh masjidi nafaqat Qashqar shahrining, balki butun Shinjon-Uyg‘ur
muxtor o‘lkasining asosiy masjidi va islom dini markazi hisoblanadi. Masjid 1426
yilda (hijriy 846 yil) qurilgan bo‘lib, uning maydoni 16 ming kvadrat metrni
tashkil etadi. Masjid namoz o‘qiladigan xonalar va madrasa kabi ikki qismdan
iborat. Masjidning peshayvoni 158 ta to‘sin bilan ko‘tarilib turadi. Hayit kunlari
masjidga kirishdagi peshtoqli darvozaxona ustida karnay, surnay va nog‘ora
chalinadi.
Krurona davlati xitoy manbalarida «Loulan go» deb yoziladi. Ushbu davlat
hozirgi Xitoy Xalq Respublikasi Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayonining sharqiy
tomonidagi Lobnor (Lo‘bnur) ko‘li bo‘yi va janubiy tomoniga to‘g‘ri keladi.
Qadim zamonlarda mazkur ko‘lning janubiy tomonidan o‘tgan savdo yo‘li
28

serqatnov bo‘lgan. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur davlatning markazi
Krurona shahri hisoblanadi. Ammo boshqa fikrlar ham yo‘q emas.
Yuqorida tilga olingan mil. av. II asrda ilk bor umumlashtirib yozilgan
tarixiy asar hisoblanmish «Tarixiy xotiralar» («Shi ji») nomli noyob xitoy
manbasida undan keyinroq yozilgan «Ilk Xan sulolasi tarixi» («Chyan Xan shu»),
«So‘nggi Xan sulolasi tarixi» («Xou Xan shu») kabi qadimiy xitoy manbalarida
Krurona ko‘p marta tilga olinadi. Undan keyingi xitoy manbalarida Krurona
davlati qayd etilmagan. Shu bois mazkur davlat haqida har xil rivoyatlar paydo
bo‘lgan.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida jahon olimlari orasida Krurona
davlati va uning markazi bo‘lgan Krurona shahri katta qiziqish uyg‘otdi. Shu boi
sbir qator yirik olimlar Lobnor ko‘li atrofida arxeologik qazishma ishlari olib
bordilar.
1900-1901 yillari birinchi bo‘lib shved arxeologi Sven Xedin (Sven Hedin,
xitoy adabiyotida Sive Xedin) qadimiy Krurona shahrining o‘rnini topishga
muayassar bo‘ldi. Mazkur shahar o‘rnidan topilgan hujjatlarda «Krorayna»
(«Kroraina») degan so‘z borligidan kelib chiqib, xitoy manbalaridagi «Loulan»
aynan shu so‘zning transkripsiyasi, degan xulosaga kelgan. Ushbu xulosani
ko‘pchilik olimlar qo‘llab-quvvatlab kelmoqda 1
.
1900 yilda ingliz olimi Mark Furul Steyn (Mark Furul Stein) ham Krurona
va uning atrofidagi bir qator joylarda arxeologik qazishma ishlarini olib borib,
uning tarixini o‘rganib chiqdi. Bulardan keyin Kruronaning tarixini o‘rganish bilan
Yaponiya va YYevropa mamlakatlari, jumladan Rossiya olimlari ham
shug‘ullanishdi. 1979-1980 yillari Lobnor ko‘li atrofidagi tarixiy yodgorliklar va
Krurona shahri tarixiga oid ma’lumotlar bilan tanishish maqsadida XXR olimlari
tomonidan ikki marta ekspeditsiya uyushtirildi. Ekspeditsiya natijasida ko‘p
masalalar aniqlandi.
Xitoy olimlarining fikricha, mil. III asrda yozilgan «Daryolar bayoni»
(«Shuy jin») asarida Lobnor ko‘li Lovlanxay («Lovlan dengizi») deb atalgan.
1
A.O’rinboyev, O.Bo’riyev G’iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi “O’qituvchi” 1991.B-68
29

Ushbu dengizning hozirgi nomi (Lobnor) keyingi davrda tibetliklar tilidagi ko‘l
nomini anglatuvchi «Nob» «Lob» so‘zlari asosida paydi bo‘lgan. Shu asosda ular
Loulan davlati va Loulan shahrining nomi mazkur dengiz nomidan kelib chiqqan,
degan xulosaga kelganlar.
Dengiz qadimdan bo‘lganligini hisobga olib, xitoy olimlari Loulan toponimi
Loulan davlati tashkil topishidan oldin mavjud bo‘lganligini ta’kidlaydilar. Shu
bilan birga ular Krurona davlati hududi va Krurona shahri qadim zamonlardagi
yirik madaniyat o‘choqlaridan biri ekanligini o‘z tadqiqotlarida aytib o‘tadilar. Bu
yerda topilgan toshdan yasalgan asboblar va qurollar, ochilgan qabrlar ichida
saqlanib qolgan jun, ipak va paxtadan to‘qilgan mato, gilamlar, qo‘y terisi va
undan tikilgan oyoq kiyimlari, tepasi cho‘qqi qalpoqlar, qimmatbaho toshlardan
yasalgan munchoqlar, ular bilan bezatilgan belbog‘lar, o‘simlik navdalaridan
to‘qilgan savatlar va ular ichida saqlanib qolgan bug‘doy donalari, suyak, sopol va
yog‘ochdan yasalgan idish-tovoqlar, mis va tilladan qilingan ko‘zgu va boshqa
buyumlar xitoy olimlarining ushbu xulosalari asosli ekanligini ko‘rsatadi. Lobnor
ko‘li atrofida, ya’ni Krurona (Loulan) davlati huddudida ochilgan qabrlarning
ayrimlari mil.av. XX-XVIII asrlarga taalluqli bo‘lgan. Mazkur qabrlar ichida
topilgan ayrim buyumlar va qimmatbaho taqinchoqlar xorijiy mamlakatlardan olib
kelinganligi aniqlangan. Shunga qaraganda, Krurona mamlakati kamida 4 ming
yillik tarixga ega bo‘lib, u yerda yashagan xalqlar atrofdagi uzoq yaqin
mamlakatlar bilan savdo aloqalar qilib turgan.
Xitoy manbalarida Krurona «g‘arbiy mamlakatlar darvozasi» 1
deb
ta’kidlangan. Mazkur ma’lumot Krurona mamlakatining xalqaro savdo aloqalarida
muhim ahamiyat kasb etganligini ko‘rsatadi.
Ushbu manbalarning ko‘rsatishicha, Krurona xonligi nisbatan uncha katta
davlat bo‘lmagan. Uning qachon tashkil topganligi ham noma’lum. Ammo uning
hududida topilgan nozik ishlangan tosh buyumlar va toshdan yasalgan asboblar bu
yerda kamida 6-7 ming yildan beri odam yashayotganligini ko‘rsatadi. Mazkur
xonlikning barham topgan vaqti milodning boshlariga to‘g‘ri keladi. Ayrim
1
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003.B-69
30

ma’lumotlarga qaraganda ayni zamonda u qo‘shni bo‘lgan Pshamshan (Shanshan)
davlati bilan birlashtirilgan. Boshqa bir ma’lumotlarga ko‘ra, mil.av. 77 yilda
G‘arbiy Xan sulolasi Bo Jezi ismli bir odamni yuborib, u orqali xunlarga suyanib
ish ko‘rgan Krurona xonini o‘ldiradi. Xonning o‘rniga o‘zining odami bo‘lgan
Veytuni xon taxtiga o‘tqazadi. Shundan keyin Krurona davlatining nomi
Pshamshan (Shanshan) davlati deb ataladi. Xan sulolasi tarixida ham Krurona
(Loulan) davlatining nomi keyin Pshamshanga o‘zgarganligi qayd etilgan.
Chunonchi, ushbu manbaning «G‘arbiy mamlakatlar tazkirasi» nomli bobida
«Shanshan davlati ilgari Loulan davlati deb atalgan edi. Shunda xonning o‘rdasi
Yuyni shahrida joylashgan», deb yozilganligini uchratish mumkin. Mil.av. III
asrdan boshlab Krurona mamlakati xitoylar va hunlar o‘rtasida talash bo‘lganligi
ham uning nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy ahamiyati katta bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Ma’lumki, ayni zamonda Xitoy yagona davlatga birlashmaganda, hunlar
Mongoliya, jumladan hozirgi XXR hududidagi Ichki Mongoliya avtonom rayoni
hududida kuchli davlat tashkil etgan edi. Xitoyni ilk bor birlashtirgan Sin (Chin)
xonligi (mil.av. 221-207) hunlarga qarshi turolmay o‘zining shimoliy chegarasi
bo‘ylab devor qurish yo‘li bilan mudofaaga o‘tgan. Mazkur xonlik o‘rniga tashkil
etilgan G‘arbiy Xan xonligi (Mil.av. 206- mil. 8 yillar) ancha vaqtgacha hunlar
bilan bellasha olmay, Sin xonligining mudofaa uslubini davom ettirishga majbur
bo‘lgan.
G‘arbiy Xan xonligi kuchayguncha, ya’ni mil.av. 207-130 yillar davomida
hunlar Qadimgi Xitoyning shimoliy va g‘arbiy tomondagi barcha yerlarni,
jumladan Xeshi yo‘lagi, Lobnor ko‘li atrofi va Taklamakon cho‘lining janubiy
tomonlaridagi mamlakatlarni o‘z ta’sir doiralariga kiritib olishgan edi. Natijada
Xitoy bilan Markaziy va Janubiy Osiyo mamlakatlarini bog‘lab turuvchi Buyuk
ipak yo‘li hunlar nazoratiga o‘tib qolgan.
«Tarixiy xotiralar» da yozilishicha, mil.av. 176 yilda hunlar xoqoni Maodun
(Modi Botur Tangriqut, O‘g‘uzxon deb ham ataladi, mil.av. 210-174 yillari taxtda
o‘tirgan) G‘arbiy Xan sulolasi xoqoni Vendiga maktub yo‘llab, «Tangrim
sharofati, lashkarlarim g‘ayrati va otlarim quvvati bilan yuejilar (ruziye) ni
31

mag‘lubiyatga uchratib, itoatdan bosh tortganlarni boshidan judo etib, Loulan,
Usun, Xuje (O‘g‘uz) va ular atrofidagi 26 davlatni bizga itoat qildirdim», deb
yozgan. Ammo ushbu davrda xoqonning Taklamakon cho‘li janubida joylashgan
mamlakatlar ustidan olib borgan nazorati nisbatan bo‘shroq bo‘lgan. Qolaversa,
o‘sha davrda mazkur mamlakatlarning iqlimi hozirgidan ancha yaxshi bo‘lgan, ular
orqali o‘tadigan yo‘l ham nisbatan yaqinroq hisoblangan. Shu bilan birga, ushbu
mamlakatlarda mil.av. II-I asrlardan boshlab budda madaniyati yaxshi rivojlangan.
Shu bois savdogarlar ushbu mamlakatlar orqali yurishni ma’qul ko‘rishgan.
Shunda Kruronaning ahamiyati yana ham oshgan edi.
Mil.av. 126 yilda Xitoy elchisi Farg‘onaga birinchi marta kelib Chan’anga
qaytib borgandan keyin G‘arbiy Xan xoqoni U-diga (mil.av.140-85 yillar) taqdim
qilgan axborotida, Krurona shahrining atrofii devor bilan o‘ralganligi ta’kidlab
o‘tilgan.
Keltirilgan ma’lumotlar Krurona shahrining ancha qadimiy va rivojlangan
ekanligini va hunlar imperiyasi davrida ularga itoat qilganligini ko‘rsatadi.
U-di xoqon davrida G‘arbiy Xan davlati kuchaya boshlaydi. Atrofdagi
mamlakatlar, jumladan Buyuk ipak yo‘li ustidan nazorat qilishni hunlar qo‘lidan
tortib olish mazkur xoqonning asosiy maqsadiga aylanadi.
U-dining elchisi Chjang Chyan Farg‘ona, Qang‘li va Uysun davlatlariga
borib, ularni hunlarga qarshi kurashishga da’vat qilib natijasiz qaytib kelgandan
keyin, hunlar bilan xanlar o‘rtasidagi kurash jiddiy tus oladi.
Mil.av. 121 yilda U-di qo‘shinlari Xeshi yo‘lagini egallab oladi. Shundan
keyin 20 yil davomida U-di qo‘shinlari Loulan va Turfon kabi joylarni hunlardan
tortib olish uchun kurashadi 1
. G‘alaba qo‘ldan qo‘lga o‘tib turadi. Mil.av. 60 yilga
kelib (Syuandi xoqon davrida – mil.av. 73-47 yillar) G‘arbiy Xan xonligi Turfonni
o‘z nazorati ostiga oladi. Shundan keyin Taklamakon cho‘lining shimoliy
tomonidagi Qorashar, Kuchar kabi shaharlar orqali Qashqarga, undan Pomir
dovonlaridan oshib, Turkistonga o‘tadigan yo‘l Xitoy uchun ochiladi.
1
www.ziyo.net
32

Mil. av. 57 yilda hunlar imperiyasi G‘arbiy va Sharqiy xonliklarga bo‘linib
ketadi. Shundan keyin ham savdogarlarning ko‘pchiligi Turkistondan Qashqar
orqali Xan davlatiga boradigan yo‘l bilan safar qilishni ma’qul ko‘rishgan. Shunga
qaraganda, mazkur yo‘l Taklamakonning janubiy tomonidagi yo‘lga nisbatan
xavfsizroq va qulayroq bo‘lgan bo‘lsa kerak. Qolaversa, ushbu cho‘l janubidagi
iqlimning qurib borish jarayoni kuchayib, katta karvonlarning yurishi qiyinlashgan.
Bu ahvol Kruronaning xalqaro savdodagi ahamiyatini pasayishiga olib kelgan.
Ammo Krurona davlati barham topgandan keyin ancha vaqtgacha Krurona shahri
ipak yo‘lining muhim chorrahasi sifatida mavjud bo‘lgan. Xitoyga borayotgan
savdogarlarning hujjatlarini tarjima qilish va karvonlarni yo‘l boshlovchilar bilan
ta’minlash ishlarida shahar aholisi muhim rol o‘ynadi. G‘arbiy Xan xonligi
Krurona mamlakatini egallab olganidan so‘ng, ushbu shahar uning noibi turadigan
joyga aylandi. Mil. taxminan 330 yildan boshlab Krurona shahri vayronaga
aylanadi. Buning sababi haqida olimlar hamfikr emaslar. Ayrim olimlar shaharning
siyosiy va iqtisodiy mavqei pasayishi tufayli u vayron bo‘lgan, deb hisoblasa,
boshqa birlari geografik vaziyatning o‘zgarishi va boshqa yo‘llarning ochilishi
natijasida shunday bo‘lgan, deb aytishadi. Mazkur fikrlarning birontasini rad etib
bo‘lmaydi. Binobarin, ushbu omillarning barchasi shaharning vayron bo‘lishiga
ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatgan . 1
Torim vohasida joylashgan bo‘lib, Buyuk ipak yo‘lidagi qadimiy madaniyat
markazlardan hisoblanadi. Uning yoshi hanuzgacha aniqlanmagan, ammo
arxeologik ma’lumotlarga qaraganda, Kuchar bir necha ming yillik tarixga ega.
Kuchar qadimiy xitoy tilida «Kive-tsie» deb o‘qiladigan ikki iyeroglif bilan
transkripsiyalangan. Hozirgi xitoy tilida ushbu iyerogliflar «Guyzi» yoki «Syuyzi»
deb talaffuz etiladi. Mo‘g‘ullar davrida ushbu toponim Kushiyan (Kusyan), Kutsa
(Kutsa) deb o‘qiladigan iyerogliflar bilan ifodalangan. 1758 yilda Sinn
(manchjurlar) imperiyasining qo‘shinlari Kucharni bosib olganidan so‘ng rasmiy
hujjatlarda ushbu shahar nomi Kuche deb o‘qiladigan iyerogliflar bilan yozila
1
M. Muhammedov Velikiy Shelkoviy put T “Nauka” 1996. B-56
33

boshlandi. Shundan beri Kucharning nomi Xitoy adabiyotida Kuche deb
yozilmoqda. Rus adabiyotidagi Kucha aynan shunga asoslangan.
Mil. av. III-II asrlarda xitoylarga ma’lum bo‘lgan ma’lumotlarga ko‘ra,
Kuchar ancha katta va kuchli davlat bo‘lib, uning aholisi 80 ming, qo‘shini 20
ming kishidan tashkil topgan. Davlat markazi Kuchar shahri bo‘lib, u uzunligi 3,5
km ga yaqin bo‘lgan qal’a devori bilan o‘ralgan. Xitoy olimlarining yozishicha,
«shahar devorining go‘zalligi Chan’an (Qadimgi Xitoyning markazi, hozirgi Sian)
shahri devoridan qolishmas edi».
Xitoy manbalarining ma’lumotiga ko‘ra, Kuchar viloyati qadimdan sersuv,
iqlimi iliq - dehqonchilikka mos joy bo‘lgan. Shu bois uning mahalliy aholisi
dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan. Erkak va ayol uzun soch
qo‘ymagan. Uzun soch qo‘yish faqat xonga mumkin bo‘lgan. Kucharda bolalarni
yoshligidan yapaloq bosh qilib o‘stirishgan. San’atda, jumladan o‘yin va
g‘azalxonlikda kucharliklar mohir bo‘lishgan. Yozuv-chizuv ishlari mahalliy va
hind yozuvlarida olib borilgan. Kuchar Buyuk ipak yo‘lida joylashganligi uchun
uning aholisi ichida savdo bilan shug‘ullanuvchilar ko‘p bo‘lgan.
Kuchar xitoylarga ilk bor ma’lum bo‘lgan davrlardayoq yuksak darajada
iqtisodiy va madaniy rivojlangan. Shu zamonlarga oid oltin, mis, temir, qalay va
qo‘rg‘oshin konlari mavjud bo‘lganligi buning isbotidir. Hozirgi Kuchar viloyatida
joylashgan Chimbog‘ nomli ko‘hna qabristondan bir qabr ochilganda, uning
ichidan qora va qizil sopol idishlar, temir, mis, yog‘och va suyaklardan yasalgan
buyumlar topilgan. Ochilgan qabr 3 ming yil oldingi davrga oidligi olimlar
tomonidan aniqlangan. Kuchar viloyatida ochilgan qabrlardan topilgan va bundan
2.5-3 ming yil oldin mahalliy ustalar tomonidan to‘qilgan matolar va jundan
ishlangan gilamlar bu yerda to‘qimachilik sanoatining ancha katta tarixga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari Kuchar atrofida «quyuq va sassiq hidli
suyuqlik» oqib turadigan joy ham bo‘lgan ekan. Keyinchalik ushbu buloq neft’
ekanligi aniqlangan.
34

Shulardan ma’lumki, bundan 2,5-3 ming yil muqaddam Kuchar davlati
ancha yuksak madaniyatga va hunarmandchilikka ega bo‘lgan. Bu esa Kucharning
xalqaro savdoda tutgan o‘rni baland bo‘lganligidan dalolat beradi.
Manbalarga qaraganda, Kuchar davlatida zotli otlarni va xalqaro savdoda
mavqei baland bo‘lgan tovus qushlarini ko‘paytirish ishlari yaxshi yo‘lga
qo‘yilgan. Paxtadan mato va jundan gilam to‘qish, hayvon terilariga ishlov berish,
ayollar uchun zarur bo‘ladigan turli xushbo‘y hidli, upa va bo‘yoqlar ishlab
chiqarish hunarmandchiligi ham yuksak rivojlangan.
Buyuk ipak yo‘lida joylashganligi va mahalliy hunarmandchilikning
rivojlanganligi sababli qadim zamonlardayoq Kuchar xalqaro savdo markazlaridan
biriga aylangan. Ammo milodning I-ming yilligida Kucharning xalqaro savdo
aloqalarida tutgan mavqei yana ham oshib ketadi. Bunga sabab, birinchidan,
mazkur davrda Buyuk ipak yo‘lining Qashqar-Kuchar-Dunxuan-Chan’an qismi
nihoyatda gavjum serqatnov bo‘lgan, ikkinchidan, milodning I asridan boshlab
Kuchar davlati budda dinining yirik markazlaridan biriga aylangan edi. Mil. III-IV
asrlarda Kuchar davlatida mingdan ortiq budda ibodatxonalari mavjud bo‘lgan.
Uchinchidan, ayni zamonda Kucharda budda dinini hurmat qilgan savdogarlarga
katta imtiyozlar berilgan.
Natijada Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab safarga chiqqan har bir budda dini
e’tiqodchisi hisoblangan savdogar Kucharni ziyorat qilib o‘tishni ma’qul ko‘rgan.
Bu holat ushbu viloyatda islom dini tarqalguncha davom qilgan.
Kuchar buddizmni Xitoyga tarqatishda ham katta rol o‘ynagan.Kucharliklar
Xitoyga borib, u yerdagi buddaviylarga saboq berishda faol qatnashgan.
Chunonchi, 399 yilda Xitoydagi budda dini peshvolaridan biri Fa Syan Buyuk ipak
yo‘li bo‘ylab sfarga otlanishidan oldin Chan’anda kucharlik yirik din arbobi
Jyumo‘loshi (Jumolch bo‘lish mumkin) mahalliy buddaviylarga saboq bergan.
Oradan biroz vaqt o‘tgandan so‘ng Chin davlati hokimi Yao Sin 800 nafar xitoy
rohiblarini safarbar qilib Jyumuloshi boshchiligida buddizmga oid asarlarni
xitoychaga tarjima qildirgan va ilgari qilingan tarjimalarni tuzattirgan.
35

Kuchar Buyuk ipak yulidagi qadimiy savdo va madaniy markaz bo‘libgina
qolmasdan, balki katta siyosiy axamiyatga ega edi. Shu bois milodning 1-ming
yilligi davomida Kuchar kup marta har hil kuchlar va davlatlar orasida talash
bo‘lgan. Chunonchi, G‘arbiy Xan sulolasi davrida Kuchar davlati Hunlar
imperiyasiga tobe bir xonlik edi. Shu davrda Kuchardan o‘tadigan karvon, albatta,
hunlar nazorati ostida bulgan. Mil. av. I – mil. II asrlarda Kuchar Hun imperiyasi
bilan G‘arbiy Xan va Sharqiy Xan (milodiy 25-220 yillar) davlatlari o‘rtasidagi
kurashlarda talash bo‘lgan.
Milodning 2-ming yilligida Kuchar ko‘p marta urush alangasida qolgan.
Ayniqsa, XVII – XIX asrlarda Kuchar uchun fojealik voqealar ko‘p yuz bergan.
Shu bois xalqaro savdo markazi sifatida Kucharning salohiyati nisbatan pasaygan.
XIX asrning so‘ngi 10 yili davomida Kuchar viloyatidan katta neft va gaz zahirasi
topilgan. Bularni qazib olish ishlari ham yo‘lga qo‘yilgan. Sian – Lanchjou –
Urumchi temir yo‘li Qashqargacha olib borilgan. Kuchar mazkur yo‘ldagi yirik
bekatga aylangan. Natijada Kucharning mavqei yana ko‘tarila boshlagan.
Bu shahar Buyuk Ipak yo‘lining Taklamakon cho‘lining shimoliy tomonidan
o‘tadigan qismida, aniqrog‘i Tangritog‘ning sharqiy qismidagi Bug‘do tog‘larining
janubiy etagida joylashgan qadimiy savdo va madaniy markaz hisoblanadi.
Shaharning umumiy maydoni 15, 73 ming kvadrat km dan iborat. Rasmiy
ma’lumotlarga ko‘ra, Turfonning aholisi 240 ming kishiga yaqin bo‘lib, ularning
aksariyat qismini uyg‘urlar tashkil qiladi (2005). Keyingi davrda aholining
xitoylardan tashkil topgan qismi ichkari o‘lkalardan kelgan yordamchilar hisobiga
ko‘payib bormoqda. Turfondan Urumchigacha bo‘lgan masofa 260 kilometr
keladi. So‘nggi yillar davomida ushbu masofada tez yurar avtoyo‘l qurilgan.
Yo‘ldan kesib o‘tish uchun chorrahalarda ko‘priklar barpo etilganligi tufayli,
avtomashinada Turfongacha bo‘lgan yo‘lni beto‘xtov bosib o‘tish mumkin. Xuddi
shunday tez yurar avtoyo‘l Qashqargacha qurilmoqda.
Turfondan 24 tilda yozilgan hujjatlar va maktublar topilganligi ushbu
zaminning turli madaniyatlar uchrashgan chorraha ekanligini ko‘rsatadi.
Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Turfon bir necha ming yillik tarixga ega. qadimiy
36

Xitoy manbalarida Turfon viloyati «Xuochjou» («Yonib turadigan viloyat») deb
atalib, uning atrofidagi giyoh o‘smaydigan tog‘lar esa «Xuoyanshan»
(«Alangalanib turadigan tog‘») deb nomlangan. Mahalliy xalq uni «Yolqin tog‘»
(«Alangali tog‘») deb ataydi.
Bundan 225 million yil muqaddam Turfon vodiysi (botiqligi) o‘rnida katta
dengiz bo‘lgan ekan. Keyin ushbu dengiz qurib, uning o‘rni tekislikka aylanib
qolgan. Turfon viloyatida topilgan toshga aylanib ketgan baliqlar, turli hayvon
suyaklari, Ayniqsa mazkur viloyatda 1994 yilda ulkan dinozavr suyagining
topilishi shundan dalolat beradi. Hozir ushbu dinozavr suyagi shahardagi tarix
muzeyida saqlanmoqda.
Turfon viloyati dengizdan 4,2 ming km uzoqlikda, dengiz sathidan esa 154
metr pastda bo‘lganligi tufayli, uning iqlimi quruq issiq, yomg‘ir kam yog‘adi.
Mahalliy xalq yozda issiqdan saqlanish uchun uylarning tagiga qurilgan va yaxshi
bezatilgan yerto‘lalarida dam olishadi. Viloyat yer osti suviga boy bo‘lganligi
sababli o‘tmishda bu yerda korizchilik, ya’ni quduqlar kovlab yer ustiga suv
chiqarish san’ati yaxshi rivojlangan. Ayrim kata koriz tizimining uzunligi 5-10 km
bo‘lib, ular 130-250 ta quduqlardan iborat bo‘lgan. O‘rtacha olganda, Turfonda
korizlar orqali yer yuziga suv chiqarish uchun har 20-30 metrda bittadan quduq
kovlash odat bo‘lgan. quduqlarning eng chuqurlari 6-7 metr, eng sayozlari 1-2
metrdan kovlangan.
Turfon bir qator xonliklarning poytaxti bo‘lganligi uchun, bu yerda
anchagina tarixiy yodgorliklar mavjud. Shular ichida 2,5 ming yillik tarixga egna
bo‘lgan Yorg‘ul shahri xarobasi alohida o‘rinda turadi. Mazkur shahar xarobasi
xitoycha «Jiyaoxe gucheng» deb nomlangan. Hozir ushbu shahar xarobasi
muzeyga aylantirilgan. Mil. av. III – mil. II asrlarda Yorg‘ul shahri Buyuk ipak
yo‘lidagi kata madaniy markaz hisoblangan. Ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, Yorg‘ul
o‘rta asrlarda vayron bo‘lgan.
Turfon vodiysidagi ikkinchi qadimiy savdo va madaniyat markazi «Idiqut
shahri» (xitoy manbalarida «Gavchan gucheng») bo‘lgan. Uning nomi ayrim
adabiyotlarda «Qutchur qo‘rg‘oni» deb ham yoziladi. Ushbu shaharning ravnaq
37

topgan vaqti mil. av. III- mil. XII asrlarga to‘g‘ri keladi. Milodiy 1 ming yillikda
Turfonda budda dini yuksak darajada rivojlangan. Turfon shahrining sharq
tomonida 45 km naridagi tog‘ etagida saqlanib qolgan ibodatxona bundan dalolat
beradi. Ibodatxona 77 ta xujradan iborat bo‘lib, shulardan 40 tasining devorlariga
budda madaniyatiga oid chizilgan rasmlar saqlanib qolgan. Rasmlar solingan
devorlar yuzasini umumlashtirib hisoblaganda, xajmi 1200 kvadrat metr keladi. 1

Turfonda islom dinining hukmron diniga aylanish vaqti taxminan XII asrga
to‘g‘ri keladi. Shungacha ikki din tarafdorlari orasida qattiq kurashlar yuz bergan.
Ushbu kurashlar Turfondagi budda madaniyatiga katta putur yetkazgan.
Ma’lumki, uzoq o‘tmishdan beri bog‘dorchilik, ayniqsa uzum yetishtirish
Turfonning iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutgan. quritilgan uzum, ayniqsa tiniq
va och yashil kishmishning uning asosiy eksport mahsuloti hisoblanadi. Shuning
uchun ham mahalliy xalq uzum sayliga katta e’tibor beradi. Uzum sayli
o‘tkaziladigan katta bog‘ (xitoycha Putou gou)ning aynan Turfonda tashkil topishi
buning misolidir. Ushbu bog‘ katta uzumzordan tashkil topgan bo‘lib, u aholining
dam olish, sayyohlarning ziyorat qilish maskaniga aylantirilgan. Dam olish kunlari
bu yerda odam gavjum, ko‘pchilik yerga gilamlar solib, o‘tirib dam olishadi.
Bog‘ning bir qancha joylarida konsert namoyish etilib turadi. Uzumzorga kirish va
chiqish yo‘li tepasi ishkom bilan yopilgan uzum va katta yo‘lakka aylanetirilgan.
Uning ikki tomoni do‘konlarga va oshxonalarga to‘la. Sotuvchilarning xaridorlarni
chorlash maqsadida yumshoq so‘zlar bilan va she’riy uslub bilan bayon etilgan
takliflari bu yerga kelganlarni befarq qoldirmaydi va hech narsa olmasdan chiqib
ketishga qo‘ymaydi.
Turfonda budda yodgorliklari bilan bir qatorda islom dini bilan bog‘liq
yodgorliklar saqlanib qolgan. Bulardan, ayniqsa, Sulaymonxo‘ja maqbarasi (1977
yilda qurilgan) sayyohlarni o‘ziga keng jalb etadi.
Bu shahar Taklamakon cho‘lining janubi-g‘arbiy chekkasida Qashqar bilan
Xo‘tan oralig‘ida joylashgan bo‘lib, u qadimiy Buyuk ipak yo‘lidagi
chorrahalardan biri hisoblanadi. Zero, Yorkenddan g‘arb tomonga ketadigan bir
1
A.Xo’jayev Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi T 2001.B-45
38

yo‘l Qashqarga janubga qarab ketadigan ikkinchi bir yo‘l Qoraqurum tog‘lari
orqali Hindistonga, sharqqa qarab ketadigan uchinchi bir yo‘l Xo‘tan, Krurona va
Dunxuan orqali qadimgi Xitoy poytaxti Chananga borar edi. Kam foydalanilgan
bo‘lsa ham yurish mumkin bo‘lgan yana bir yo‘l Yorkenddan Taklamakon
cho‘lining g‘arbiy chekkasini kesib o‘tib, Kuchar viloyatiga borgan.
Sharqiy Xan sulolasi (mil. 25-220) tarixida ko‘rsatilishicha, ayni zamonda
Yorkend alohida bir xonlik bo‘lib, undan Xitoyning ikkinchi poytaxti Loyan
shahriga boradigan yo‘lning uzunligi 10950 chaqirim (li) dan iborat bo‘lgan.
Mazkur manbada Xo‘tandan g‘arb tomonga yurilganda Toshqo‘rg‘on va
Uriy xonligi (hozirgi Afg‘onistoning yoki Badaxshon tog‘larining shimoliy-
sharqida joylashgan) orqali Hindistonga borish mumkinligi bayon etilgan.
Xitoy manbalarida Yorkendning nomi hozirgi Xitoy tilida «Shacha» deb
ataladi. Ushbu toponim ifodalangan ikki iyeroglif qadimgi xitoy tilida «Suachia»
(qum arava) deb o‘qilgan. Yorkend nima uchun xitoy tilida bunday nomlanganligi
hozirchyaa noma’lum.
Milodiy VIII asrga qadar, ya’ni islom dini tarqala boshlagunicha bo‘lgan
ming yil davomida Yorkend budda dini markazlaridan edi. Xitoy manbalarining
ma’lumotlariga ko‘ra, Yorkendda nihoyatda ko‘p ibodatxonalar mavjud bo‘lgan.
Hozir Yorkendga borgan kishi budda diniga oid bironta yodgorlikni
uchratmaydi. Chunki ular islom dini kirib kelishi bilan yo‘q qilib tashlangan. Faqat
Urumchi muzeyida va Sank Peterburgdagi Ermitajda qadimiy Yorkenndning
budda madaniyatining eksponalarini ko‘rib, bu madaniyatnin tasavvur etish mukin.
Ayniqsa Urumchidagi tarixiy muzeyda so‘ngi 20 yil davomida topilgan
yodgorliklar e’tiborga sazovor. 1
Qadimda Yorkend goh Qashqar (Suli) davlati, goh Xo‘tan davlati ta’sir
doirasiga o‘tib turgan. Mil. avv. II – milodiy II asrlar davomida Hun imperiyasi
ta’siri ostida bo‘lgan. O‘sha zamonlarda Yorkend qosh toshlari (nefrit)ni va undan
yasalgan buyumlarni jahon bozorlariga eksport qiladigan shahar sifatida dunyoga
tanilgan.
1
Abduholiq Abdurasul o’g’li .Qaimda Markaziy Osiyo xalqlarining kuchishi haqida .“Sharqshunoslik” 9, T 1999.
B-55
39

1465 yilda yorkendliklar Mirzo Abubakr boshchiligida mo‘g‘ullarga qarshi
qo‘zg‘olon ko‘tarib ozodlikni qo‘lga kiritishgach Yorkendda kichik bir xonlik
tashkil etishgan. Shundan keyingi yarim asrdan ko‘proq vaqt davomida mazkur
xonlik hududi kengayib, unga Sharqiy Turkistonning hamma viloyatlari kirgan.
Xonlikning sharqiy chegarasi Buyuk xitoy devorining g‘arbiy tomonidagi so‘ngi
nuqtasi bo‘lgan Jyayuyguan (rus adabiyotida Szyayuyguan)ga yetib borgan. 1758
yilda Yorkend xonligi Sin (Chin) nomi bilan Xitoyda hukmronlik qilgan manjurlar
sulolasi tomonidan yo‘q qilib tashlandi. Shungacha 293 yil davomida Yorkend
shahri ushbu xonlikning poytaxti bo‘lganligi sababli uning xalqaro savdo va
madaniy aloqalarda tutgan o‘rni yuksaldi.
Sulton Saidxon (1514 – 1533) davrida Movarounnahrdan Xoja Ahrorning
nabirasi Muhammad Yusufxo‘ja ukalari bilan Yorkendga kelishi munosabati bilan
Yorkend naqshbandiya tariqatining markazidan biriga aylandi. XVIII asrning
boshlarida Yorkend xonligining taxti qoraxoniylar avlodidan bo‘lgan,
Turkistondagi naqshbandiya tariqatining peshvosi va nazariyotchilaridan
hisoblangan Mahdumi A’zam Kosoniy (1464 – 1542 ) ning avlodlari bo‘lmish
xo‘jalar qo‘liga o‘tadi. Shundan so‘ng Yorkend islom dini markazlaridan biriga
aylanadi.
Yorkend xonligi manjur istilochilari tomonidan yo‘q qilingandan so‘ng
Yorkend shahrining mavqei pasayib, nohiya markaziga aylanadi. Manjurlar
o‘zlarining bosh vakili Ilm vodiysiga, uning o‘rinbosarini esa Qashqarga
joylashtirishadi. Shundan so‘ng Yorkendning siyosiy, iqtisodiy va madaniy
ahamiyati sekin-asta pasaygan.
Xo‘jalar hokimiyat tepasiga kelgandan so‘ng Yorkendda o‘zbeklarning
nufusi ko‘paygan. Shaharda o‘zbek mahallasi va o‘zbek qabristoni paydo bo‘lgan.
Mahalliy xalq o‘zbeklarga nihoyatda katta hurmat va izzat bilan qaragan. 1893
yilda o‘zbek shoiri Zokirjon Furqatning (1859 – 1909 ) Yorkendga borib, u yerni
makon tutishi ham tasodifan emas. Shoirning jasadi shahar ichidagi Dongdor
qabristoniga dafn etilgan.
40

Bu shahar qadimiy ipak yo‘lidagi yirik madaniy markaz bo‘lganligini butun
dunyo ilm ahli bir ovozdan e’tirof etadi. Xitoy manbalariga ko‘ra, bu shahar
G‘arbiy Xan davlati davrida (mil. av. 206 – mil. 8) Yuytyan davlatining markazi
bo‘lgan. Shunda uning aholisi 3300 tutun yoki 19,3 ming kishidan iborat edi.
Xitoyda In hokimligi (mil. av. XV – XI asrlar) davriga oid qabrlar ochilganda,
ulardan ko‘p miqdorda Xo‘tandan olib borilgan har xil rangdagi nefrit (qosh
toshlari)dan qilingan buyumlar va taqinchoqlar chiqqan. XXRning Gansu
viloyatida ochilgan yangi tosh davriga oid qabrlarda ham Xo‘tanning nefrit
toshidan qilingan buyumlar topilgan. Mutaxassislarning aniqlashicha, ushbu
buyumlarning aksariyat qismi bkndan 3 ming yil oldin Xo‘tandan olib borilgan.
Mazkur ashyoviy dalillar Xo‘tanning qadimiyligini va uning ipak yo‘lida muhim
o‘rin tutganligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga Xo‘tan orqali Xitoyga boradigan
savdo yo‘li bundan 3 ming yil ilgari mavjud ekanligini anglatadi.
Qadimshunos B. A. Litvinkiy «Mil. av. X asrda Sharqiy Turkiston bilan
YYevropa yaylovlari o‘rtasida munosabatlar bo‘lgan» 1
, degan xulosaga kelgan.
Xo‘tanda topilgan odam va hayvon suyaklari ushbu xulosaning to‘g‘ri ekanligini
ko‘rsatish bilan birga, mil. av. ming yillik davomida yYevropaliklar Xo‘tanga
kelganligini va bu yerda ma’lum vaqt davomida yashaganligini ko‘rsatadi.
Miloddan avvalgi davrlarda ipakchilik va gilam to‘qish sohalarida ham Xo‘tan
dunyoga mashhur bo‘lgan.
Islom diniga qadar ushbu shahar budda dinining asosiy markazlaridan
bo‘lgan. Xo‘tanning nomi xitoy manbalarida Yuytyan («Nefrit toshi makoni»
demakdir) deb ataladi. Shaharning nomi eng qadimiy xitoy bitiklarida uchraydi.
Shu bilan birga, ularda bundan 3-4 ming yil muqaddam ushbu shahardan Qadimgi
Xitoyga nefrit toshidan yasalgan buyumlar va taqinchoqlar olib borilganligi zikr
etiladi. Shunga qaraganda,Xo‘tanning yoshi va bu yerdan o‘tgan savdo yo‘li bir
necha ming yillik tarixga ega. 2
Xitoy sayyohi va budda dinining yirik arbobi Fa Syan (367-422) milodiy IV
asrning boshida (u Chan’andan 399 yilda safarga otlangan) Xo‘tanga kelib, ushbu
1
www.archaelogy.com
2
A. Hodjayev. Sogdisiy v Kitay “Moziydan sado” 2002, 2-son.
41

shaharning kattaligi, rivojlanganligi, aholisining boy yashashi, bu yerda budda dini
nihoyatda ravnaq topganligi va yirik diniy olimlar ko‘pligi, buddaviylar uchun
shahar muqaddas ziyorat maskani ekanligi haqida ma’lumotlar qoldirib ketgan.
Milodning dastlabki bir necha asri davomida Xo‘tanda budda diniga oid asarlarni
xitoy tiliga o‘girish, so‘ng ularni Xitoyga yuborish ishlari amalga oshirilgan.
Ushbu ma’lumot ham bundan 2 ming yil muqaddam Xo‘tanda ancha yuksak
madaniyat mavjud bo‘lganligidan va Buyuk ipak yo‘li orqali budda dinini Xitoyga
tarqatishda xo‘tanliklar faol qatnashganligidan dalolat beradi.
Xo‘tan viloyatida, ayniqsa Xo‘tandan 100 km shimolda qum tagida ko‘milib
ketgan qadimiy Niyadan ko‘p noyob narsalar topilgan. Teriga, toshga, suyakka va
yog‘ochga har xil tillarda 1-2 ming yil oldin yozilgan hujjatlar ana shular
jumlasidandir. Ushbu hujjatlarning ko‘p qismi savdo ishlariga oid bo‘lgan.
Shundan ma’lumki, Xo‘tan Buyuk ipak yo‘lidagi xalqaro savdo aloqalarda muhim
rol o‘ynagan.
Milodiy 982 yilda Xo‘tan qoraxoniylar sulolasi nazorati ostiga o‘tganidan
keyin unda islom dini hukmron dinga aylanib, budda dini siqib chiqarila boshlandi.
Ana shu jarayonda buddaviylarning ko‘pchiligi Tibetga qochib qutilgan. Xo‘tanda
1870 yilda qurilgan jome masjidi islom madaniyatining diqqatga sazovor
yodgorliklaridan hisoblanadi.
Xo‘tan viloyatida ipakchilik va gilam to‘qish sohasida qadimdan jahonga
mashhur bo‘lib kelgan. Hozirgacha topilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Xo‘tanning
ipakchilik san’ati bir necha ming yillik tarixga ega. Xitoy olimlari ipakchilik
san’ati Xo‘tanga Xitoydan tarqalgan, degan fikrni olg‘a surib kelishmoqda. Ammo
azaldan Xo‘tanning o‘zida chiqadigan tabiiy ipak bo‘lgan, degan fikr ham mavjud.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, Xo‘tanda namat, gilam to‘qish san’ati kamida 3
ming yillik tarixga ega. Hanuzgacha Xo‘tan namati, gilami jahon bozorida o‘z
mavqeini yo‘qotmay kelmoqda. Xo‘tanliklarning to‘qigan namat va gilamlar
o‘ziga xos rangi, guli, chidamliligi, zich to‘qilishi bilan farq qiladi.
Xo‘tanda chiqadigan nefrit toshi bilan xitoylar tanishganiga 4 ming yil
bo‘lgan. XX-X asrlar davomida Xo‘tan nefritidan yasalgan buyumlardan
42

foydalanish boylik mezoni bo‘lgan edi. Shundan beri Xo‘tanning nefrit toshlari
Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoyga va YYevropa mamlmkatlariga sotiladigan mollar
ichida muhim o‘rin egallab kelgan. Ularning ranglari asosan qizg‘ish yashil, sariq,
qora, oq, havo rang bo‘lgan.
Xo‘tan viloyatining iqlimi uzum va anjir o‘stirish uchun nihoyatda qo‘l
keladi. Viloyatning Lop nohiyasida 140 yoshdan oshgan tok mavjud. U o‘rta
hisobda 2 ming kg hosil beradi. Quritilgan uzum va anjir ham chet mamlakatlarga
olib ketiladigan mahsulotlardan hisoblanib kelingan.
Hozir Xo‘tan viloyati 8 nohiyadan iborat bo‘lib, uning aholisi 1,5 mln. yaqin
kishidan iborat. Viloyat markazi Xo‘tan shahri. U nisbatan kata shahar
hisoblanmaydi. Viloyatni shimol tomondan qum bosish jarayoni davom etmoqda.
Bu shahar qadimda Taklamakon cho‘linig shimoliy tomonidan o‘tadigan
savdo yo‘lidagi shahar hisoblangan. Harbiy jihatdan uning ahamiyati katta bo‘lgan.
U hozirgi Xitoy Xalq Respublikasi Shinjon-Uyg‘ur muxtor o‘lkasining markazidir.
XX asrning oxirgi choragi davomida ushbu shahar xalqaro savdo va madaniy
aloqalar markaziga aylandi.
Urumchi Tangritog‘ning shimoliy etagida joylashgan bo‘lib, dunyo
miqyosida dengizdan uzoq (4500 km) shaharlardan biri hisoblanadi. Shu bois
shahar janubidan shimoliy-g‘arb tomonga cho‘zilgan. Ushbu yo‘nalishda shahar
cheksiz kengayishi mumkin.
2005 yilgi ma’lumotga ko‘ra, shahar aholisi 2,5 mln.ga yaqinlashgan. 2004
yilda «Dabazar» («Katta bazar») deb nomlangan xalqaro savdo bozori ham qurib
bitirilgan. Hozir Urumchi shahri mamlakatning eng katta savdo markazi
hisoblanadi. Xitoy bilan YYevropa mamlakatlarini ulab turadigan qit’alararo temir
yo‘li Urumchidan o‘tadi. Shuning uchun uning zamonaviy Buyuk ipak yo‘lidagi
ahamiyati tobora oshib bormoqda. 1
«Urumchi» toponimi mo‘g‘ul tilida «atrofi o‘ralgan dala» ma’nosini
anglatadi. 1733 yilda manchjurlarning Chin (Sin) sulolasi Urumchi shahrini hali
egallab olmasdan, uning nomini «Dixua» («O‘zlashtirish») deb atagan. Shundan
1
O’zbekiston xalqlari tarixi 2-jildli T “O’qituvchi” 1992.B-56
43

keyingi asrlar davomida xitoylar shaharni ushbu nom bilan atadilar. 1954 yildan
boshlab shaharning avvalgi mahalliy nomi uning rasmiy nomiga aylantirilgan.
Geologik ma’lumotlarga ko‘ra, Urumchi shahrining tagida qalin ko‘mir
qatlami, shahar atrofida bir qancha ko‘mir koni ham bor.
XIX-XX asrlar davomida Urumchi tarixi siyosiy voqealarga boy bo‘lgan.
Urumchi atrofidagi tog‘larning manzarasi nihoyatda go‘zal bo‘lganligi sababli, u
yerlarda dam olish maskanlari ko‘p. Shahar tog‘lardan oqib tushib turadigan suv
bilan ta’minlanadi.
Urumchi shahri nisbatan yosh shahar. Qadim zamonlarda u bironta
davlatning markazi bo‘lmagan. Har holda bu haqda ma’lumot yo‘q. Ammo
arxeologik ma’lumotlarga qaraganda, hozirgi Urumchi shahrining atrofida bundan
2000-2500 yil muqaddam odamlar yashagan. XVIII asrning 2-yarmidan boshlab
Urumchining siyosiy ahamiyati oshgan tufayli, u katta shaharga aylana boshlagan.
1913 yildan Urumchi «Shinjon» ning markaziga aylantirilgandan so‘ng, uning
siyosiy va iqtisodiy mavqei yana ham osha boshlagan. So‘nggi 20 yil davomida
Urumchi butunlay o‘zgarib ketdi. Shaharda zamonaviy osmono‘par imoratlar ko‘p.
Ko‘cha yuziga qurilgan imoratlarning birinchi qavati katta-kichik do‘konlardan
iborat. O‘tmishda shahar o‘rtasidan o‘tgan soy bo‘ylab qurilgan tezyurar yo‘lni
hisobga olmaganda, kun sayin ko‘payib borayotgan avtomashinalar mavjud
ko‘chalarga tiqilib qola boshladi. Ayni paytda Urumchida amalga oshirilayotgan
qurilishlar shaharning siyosiy-iqtisodiy ahamiyati tobora oshib borayotganligidan
dalolat beradi. Mavjud rejalarga ko‘ra, Urumchi yaqin kelajakda Xitoyni Janubiy
Osiyo va YYevropa davlatlari bilan havo yo‘llari orqali ulab turadigan asosiy
manzilga aylanadi.
Urumchi shahrining kechki bozorlari o‘ziga xos xususiyatga ega. Shaharda
bir nechta kechki bozorlar mavjud. Ularning ayrimlari kiyim-kechaklarga,
ayrimlari oziq-ovqatga moslashtirilgan. Xorijliklar uchun oziq-ovqat bozori
ayniqsa qiziqarli. Bahosi uncha baland bo‘lmaganligi sababli ayrim shaharliklar
uchun bunday bozorlar faqatgina ovqatlanish emas, balki dam olish maskani
hisoblanadi. Mahalliy urf-odatga ko‘ra, musulmonlar xitoylar tayyorlagan ovqatni
44

yemaydi. Shuning uchun ovqat qilib sotuvchilar musulmon bo‘lishi, albatta, yozib
qo‘yilishi va ovqat qilishda musulmonchilikning barcha qonun-qoidalariga rioya
qilishi lozim. Aks holda ular do‘koniga musulmonlar kirmaydi. 1

Kechki bozorda tayyorlanadigan ovqatlarning turlari nihoyatda ko‘p.
Ayniqsa stol o‘rtasiga o‘rnatilgan qaynab turgan qozoncha atrofida o‘tirib, o‘zlari
hohlagan narsalarni qozonning bir burchagida pishirib yeb o‘tirganlar
xorijliklarning e’tiborini ko‘proq jalb qiladi.
Kechki bozorlar, asosan, shahar markazlaridagi o‘rtacha ko‘chalarda,
kechqurun soat 6 dan keyin boshlanadi. Ungacha bunday ko‘chalar shahar
transporti uchun ochiq. Kechasi bozor tamom bo‘lgandan so‘ng qo‘yilgan
do‘konchalar olib tashlanadi. Ertalab shu ko‘chalardan o‘tgan odamlar kecha bu
yerda bozor bo‘lganligini sezmaydilar.
Bug‘do ko‘li Urumchi atrofidagi tog‘ orasiga joylashgan go‘zal manzarali
dam olish maskani hisoblanadi. Ko‘lning nomi «Buyuk ko‘l» ma’nosini anglatadi.
Ayrim rivoyatlarga ko‘ra, ushbu nom «Tuya shaklidagi ko‘l» ma’nosini bildiradi.
Ko‘l Urumchi shahri yonidagi Bug‘do tog‘ining shimoli-g‘arbiy etagidagi tog‘
orasida dengiz sathidan 1980 m balandlikda joylashgan. Ko‘lning umumiy
maydoni 5 kv. kilometr, chuqurligi 105 m keladi. Bu yerni ziyorat qilgan xitoy
sayyohlari ko‘lga «Tyanchi» («Osmon ko‘li») deb nom qo‘yishgan. Rivoyatlarga
ko‘ra, ko‘lning paydo bo‘lishi ilohiy kuchlarga bog‘liq bo‘lgan.
So‘nggi yillar davomida Bug‘do ko‘li dam olish va ziyorat maskaniga
aylangan. Ko‘l atrofidagi tabiat go‘zalligi bu yerga kelgan kishini befarq
qoldirmaydi. Ko‘lning suvi nihoyatda sovuq va tiniq. Tog‘ havosining tozaligi
sezilib turadi. Aytishlaricha, ko‘lning yuqorisida kichikroq yana bir ko‘l mavjud.U
ham Bug‘do ko‘li deb atalar ekan. U ko‘lga piyoda yoki ot bilan borish mumkin
emish. Hozir ko‘lga chiqish uchun avtomobil yo‘li va osma yo‘l mavjud. Yo‘l
bo‘ylab bir qancha dam olish joylari ham bor.
1
Abduholiq Abdurasul o’g’li Buyuk ipak yo’li: “Muloqot” 7, 8 1994
45

2.2. Xitoy sayyoxlarining Markaziy Osiyoga sayohati.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, mil. III asrdan boshlab qadimgi Xitoy Xan
imperiyasi davrida qo‘lga kiritgan mavqeini yo‘qotib, zaiflashadi. Mamlakatning
parchalanishi natijasida yuzaga kelgan mayda xonliklar orasidagi kurashlar
uzluksiz davom etadi. Jamiyatda yangi g‘oya va yangi mafkuraga bo‘lgan ehtiyoj
kuchayadi. Yuzaga kelgan vaziyatda budda dinining jamiyatga ko‘rsatayotgan
ta’siri kuchayadi. Shu bois III asr davomida Xitoyda buddizm yana ham chuqur
ildiz otib rivojlangan bo‘lsa, IV asrda yuksak darajaga yetadi. Mamlakatda ushbu
dinning falsafiy va amaliy qonun-qoidalarini chuqur bilish zarurati tug‘iladi.
Ammo Xitoy tiliga tarjima qilingan asarlar son, saviya va sifat jihatidan o‘sib
46

borayotgan talabga to‘la javob bera olmaydi. Bunga amin bo‘lgan ayrim yetuk
buddaviy rohiblar yuzaga kelgan kamchiliklardan qutulishning yagona yo‘li faqat
Budda vatani Hindistonga borib ta’lim olish, birlamchi diniy asarlar tilini o‘rganib,
ularni xitoy tiliga mukammal tarjima qilishdan iboratdir deb biladilar. Yo‘l azobini
yaxshi anglagan holda ular ushbu og‘ir vazifani bajarishga hayotlarini
bag‘ishlaydilar. 1
Markaziy Osiyoga, ayniqsa Sharqiy Turkistonga islom dini tarqalgunga
qadar ming yilga yaqin davr davomida bir qancha xitoylik yirik buddaviy
rohiblarning Buyuk ipak yo‘li orqali Hindistonga borganliklari ma’lum. Ammo
hozirgi davrgacha ulardan faqat ayrimlariga oid ma’lumotlar saqlanib qolgan,
xolos. Shu bois mazkur yo‘lning Xitoy – Pomir – Hindiston yo‘nalishi bo‘yicha
yurgan qo‘yidagi buddaviy rohiblarning ismlarini tilga olib o‘tish mumkin
295-299 yillar oralig‘ida tavllud topgan. Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoyda
G‘arbga safar qilgan birinchi buddaviy olimlardan. Yoshligidan budda jdiniga
ko‘ngil qo‘yib, hayotini uning Xitoy hududida keng tarqalishiga va rivojlanishiga
bag‘ishlagan.
O‘z maqsadiga erishish uchun Chju Sishning dastlab Qadimgi Xitoyning
ikkinchi poytaxti Loyan shahrida ta’lim oladi. Ana shu davrida u buddizmga oid
bo‘lgan va xitoy tiliga tarjima qilingan asarlarni chuqur o‘rganishga kirishadi. Bu
orada u xitoy tilidagi tarjima asarlar yetarli emasligini anglaydi. Shu bois 260 yilda
Chju Sishing bir necha hamrohlari bilan Chan’an shahrining shimoli g‘arbida
joylagan Yungjou viloyatidan safarga otlanadi.
Chju Sishing Xeshi yo‘lagidan o‘tib Dunxuanga boradi. U yerda biroz
to‘xtagach Taklamakon cho‘lining janubidagi yo‘l orqali o‘sha davrda buddizm
markazlaridan biriga aylangan Xo‘tan shahriga keladi. Shu yerda u umrining
oxirigacha yashab, 80 yoshida olamdan o‘tadi.
Xo‘tanda Chju Sishing buddizm asoslarini chuqur o‘rganishga kirishadi.
Buning uchun u bir necha yil davomida til o‘rganadi. So‘ngra bu yerdagi olimlar
yordamida diniy asarlarni xitoy tiliga tarjima qilish va sharhlash bilan
1
A.O’rinboyev, O.Bo’riyev G’iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi “O’qituvchi” 1991.B-63
47

shug‘ullanadi. 282-291 yillarda u birinchi marta o‘zining sharhli tarjimalarini
vataniga yuboradi. Uning tarjimalari Xitoyda buddizmning rivojlanishiga katta
turtki bo‘ladi. Chju Sishingning ma’lumotlariga ko‘ra, o‘sha davrda Taklamakon
cho‘lining atrofidagi shaharlarda buddizim madaniyati yuksak darajada
rivojlangan. So‘nggi 1-2 asr davomida Yevropa va Xitoy olimlari tomonidan qum
tagidan topilgan shaharlar va buyumlarning guvohligiga qaraganda, keyingi 1000
yil davomida shu davrdagi xalqaro savdo va madaniyat markazlariga aylangan
ayrim shaharlarni qum yutib ketgan. Mazkur voqea Taklamakon cho‘li atrofidan,
ayniqsa janubiy qismidan o‘tgan savdo yo‘li tobora Kunlun tog‘lari etagi tomonga
siljiganligidan dalolat beradi 1
.
Hozirgi XXRning Shansi o‘lkasining Linfan viloyatida tavllud topgan
bo‘lib, uning ismi-sharifi Gung deb atalgan. Fa Syanning bolalik davri ichki
urushlar avj olib ketgan bir vaqtga to‘g‘ri kelib qolgan, uchta akasi yoshligidan shu
urushlarda o‘lib ketgan. Endigina 3 yoshga to‘lgan Fa Syanni asrab qolish
maqsadida, otasi uni budda ibodatxonasiga olib borib qo‘yadi. Oradan bir oz vaqt
o‘tkach, uning otasi olamdan o‘tadi. Fa Syan balog‘atga yetganda onasi uni uyga
olib ketmoqchi bo‘ladi, lekin u ibodatxonada qolishni ma’qul ko‘radi.
399 yilda Fa Syan 65 yoshida – buddaviylar orasida katta obro‘ga ega
bo‘lgan chog‘ida o‘zi bilan birga o‘qigan do‘stlari Xuey Jin, Dao Jen, Xuey Yin va
Xuey Vey kabi 4 nafar rohiblar hamrohligida Hindistonga qarab safarga otlangan.
Fa Syanning safari Chan’andan 399 yilning bahorida boshlanadi. U
Lanchjou viloyatining g‘arbida joylashgan Gango‘y davlatiga yetib kelganda,
Buyuk ipak yo‘lidagi Chjangye viloyatida urush boshlanib qoladi. Shu sababli u
mazkur davlatda 3 oy to‘xtab qolishga majbur bo‘ladi. Shunda Fa Syan hamrohlari
bilan Dunxuanga Chinxay o‘lkasida joylashgan Noutan davlati orqali aylanib
keladi. Yo‘lda unga yana bir necha sayyoh rohiblar qo‘shiladi.
Dunxuandan g‘arbga qarab yurishda xavfsizlikni ta’minlash maqsadida,
mahalliy amaldorlardan biring maslahatiga ko‘ra, Fa Syan elchilarga qo‘shilib olib,
Yangguan chegara darvozasi orqali o‘z safarini davom ettiradi. 17 kun yo‘l yurib,
1
A.Xo’jayev Buyuk ipak yo’li: munosabatlar va taqdirlar T “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” 2007.B-74
48

Pshamshan davlatiga yetib keladi. Fa Syanning ma’lumotiga ko‘ra, bu vaqtda
mazkur davlatda buddizim yuksak darajada rivojlangan bo‘lib, u yerda 4 mingga
yaqin rohiblar istiqomat qilar ekan. Shu bois Fa Syan Pshamshanda bir oy qolib
ketadi. So‘ng u Qumul, Turfon orqali buddizm riivojlangan ikkinchi bir davlat -
Qorasharga borib, u yerdagi ibodatxonalarni ziyorat qiladi. Shundan keyin u
qolgan yo‘lni qisqartirish maqsadida Qorashardan Taklamakon cho‘lini kesib
o‘tadigan yo‘l bilan Xo‘tanga boradi. Mazkur yo‘l nihoyatda murakkkab bo‘lib,
undan kam foydalanilgan. Ushbu yo‘lni Fa Syan 35 kunda bosib o‘tadi.
Xo‘tanda har yili 4-oyning 1-kuni o‘tkaziladigan yangi yasalgan budda
haykallari ko‘rgazmasi bayramini ziyorat qilish maqsadida bir oz to‘xtaydi.
Shunda Xo‘tan ibodatxonalarini birma-bir ziyorat qilib chiqadi. Bayram o‘tgandan
keyin Fa Syan hamrohlari Bilan Toshqo‘rg‘on orqali Pomir tog‘lariga keladi. Bir
oy davomida Pomirdagi aholi yashaydigan joylarni ziyorat qilib chiqadi. Shu
sababli Fa Syanning yo‘l xotirasida mazkur tog‘larga oid ma’lumotlar nisbatan
ko‘proq uchraydi. Pomirning janubidagi tog‘lardan o‘tib, Fa Syan Hindistonning
shimoliga, so‘ngra boshqa buddizim markazlariga boradi. 10 yilga yaqin davr
davomida buddizm asoslarini chuqur o‘rganishga muyassar bo‘ladi.
411 yil kuzida u maqsadiga yetib, dengiz yo‘li bilan hozirgi Shri Lanka
orqali vataniga qaytadi.
Safar jarayonida Fa Syan bircha ko‘rganlarini xotirlab, «Buddizm
mamlakatlari xotirasi» («Fogo jn») asarini yozadi. Mazkur asarda Buyuk ipak
yo‘liga oid qiziqarli ma’lumotlar bor.
Bu rohiblarning g‘arbga safari xitoylarning shimolida yashovchi syanbi
xalhlari tomonidan tashkil etilgan Shimoliy Vey davlati (386-534) davrida sodir
bo‘lgan. Ular shu xonlik fuqarolari sifatida diniy ziyoratni amalga oshirish Bilan
birga elchilik vazifasini ham bajarib kelishgan. Ehtimol, shuning uchun ham
ularning safari oson va nisbatan qisqa muddatda kechgan.
Sung Yun va Xuey Sheng bir necha rohiblar hamrohligida 518 yilda 11-oyda
Sining shahrining janubi-g‘arbiy tomonidagi Chilin (hozirgi Yueshan) tog‘laridagi
ibodatxonalarning biridan yo‘lga otlangan. Shunda mazkur tog‘ Shimoliy Vey
49

davlatining g‘arbiy chegarasi hisoblanar edi. Ular Dunxuan, Pshamshan, keyingi
zamonlarda qum tagida qolib ketgan O‘zang-tat (Utsing-tati), Xo‘tan, Qarg‘aliq
(Yecheng), Toshqo‘rg‘on, Pomirdagi To‘qay dovon (Tegay deban) va Vaxon
viloyati kabi joylardan o‘tib Hindistonga borishgan. 1
Bungacha ushbu ikki nafar sayyoh Ida (Yada) davlatining xoni qabulida
bo‘lib, unga o‘zlari bilan birga olib kelishgan yorliqni topshirishgan. Shundan
keyin Ida davlati bilan Vey davlati o‘rtasida rasmiy aloqalar o‘rnatilgan.
520 yilda Sung Yun va Xuey Shenglar hozirgi Afg‘onistonning sharqiy
qismi va Pokistonning Peshavor viloyatida joylashgan Gandxara (Gantola,
Chyantolo) davlatida bo‘lishgan. Ular qoldirgan ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu
mamlakatda buddizm madaniyati yuksak darajada rivojlangan bo‘lib, xonlik
poytaxtining yonida uning ramzi hisoblanadigan, balandligi 233 metrga yaqin
keladigan katta minora mavjud bo‘lgan.
Xitoy sayyohlari Gandxara davlatidagi barcha ziyorat maskanlarini aylanib
bo‘lganlaridan so‘ng, kelgan yo‘llari orqaga qaytib, 522 yilda Loyanga yetib
kelishgan. Shundan keyin ular ko‘rganlarini yozib qoldirishgan. «Vey davlati
g‘arbidagi 15 ta davlat voqeasi» va «Xuey Shingning sayohat xotirasi» kabi asarlar
shular jumlasidandir.
Manbalarga ko‘ra, qaytishda mazkur sayyohlar har xil sovg‘alardan tashqari
o‘zlari bilan birga 70 ta buddizmga oid diniy kitoblar olib kelganlar.
Bu rohib xalq orasida Tangsing (Tan davridagi rohib) deb ham ataladi. Rus
adabiyotida Syuan Szan shaklida yozib kelingan. Xenan o‘lkasining Yanshi
viloyatida amaldor oilasida tug‘ilgan. Uning bolalik davri Suy davlatining (581-
618) tanazzulga uchragan, mamlakatda ichki kurashlar avj olgan davriga to‘g‘ri
kelgan. U 10 yoshli paytida otasi vafot etib, oilasi qiyin ahvolda qoladi. 13 yoshga
kirganda oiladagi qiyinchilikni yengillashtirish maqsadida ikkinchi akasi singari
Loyan shahridagi «Tzengtu» ibodatxonasiga ketadi. Bu yerda Shyuan Zang
buddizm, ayniqsa uning falsafiy asoslarini chuqur o‘rganadi. 627 yilda u
Chan’anga kelib yashaydi. Shyuan Zang bu yerda istiqomat qilayotgan
1
A.Xo’jayev Xunlarning etnik jihatdan qadimi turklarga oid ekanligi haqda Xitoy manbalaridagi ma’lumotlar
“Turin tarixi” 5, 2002.B-88
50

Hindistonlik buddaviy olim Po‘mido‘lo bilan tanishib qoladi. Uning ta’sirida
Shyuan Zang Hindistonga borishga astoydil bel bog‘laydi. Ammo u yaqindagina
hokimiyatga kelgan Tan sulolasidan xorijiy mamlakatlarga borish uchun ruxsat
ololmaydi 1
.
Oradan ko‘p o‘tmay shu yilning o‘zida Tan sulolasining ikkinchi xoni Li
Shimin taxtni qo‘lga oladi. Shu munosabat bilan amaldorlarning ushbu voqea bilan
band bo‘lib turgan fursatidan foydalanib, Shyuan Zang bir o‘zi shahardan qochib
chiqib safarga otlanadi. Lanchjou shahri (hozirgi Gansu o‘lkasining markazi orqali
Lyangjou (Lanchjouning g‘arbiy tomonida) viloyatiga kelganda to‘siqqa uchraydi.
Shu davrda ushbu viloyat hali Tan sulolasiga tobe emas edi. Shunda rohib o‘z
hayotini xavf ostiga qo‘yib, chegaradan qochib o‘tadi. Guachjou (hozir Ansi
nohiyasi)ga kelganda Shibanto ismli bir turkistonlik kishi bilan tanishib qolib,
unga hamroh bo‘ladi. So‘ngra Shibanto uni Buyuk ipak yo‘lida ko‘p marta yurgan
bir qariya bilan tanishtiradi. Mazkur qariya rohibga hurmat bildirib, unga yo‘ldagi
ahvolni batafsil tushuntirish bilan birga yordam tariqasida g‘arb tomonga
boradigan yo‘lni bir necha marta bosib o‘tgan qari otni sovg‘a qiladi. Shibanto
yordamida Shyuan Zang Yuymen chegara darvozasidan o‘tib olishga muyassar
bo‘ladi. Keyingi safarini rohib bir o‘zi davom ettiradi.
Tan davlati chegarasidan o‘tgandan so‘ng Shyuan Zang safari Turk
xoqonligi ta’siri ostidagi yo‘llar orqali davom qiladi. Safar davomida yo‘l azobini
hisobga olmasa, u deyarli to‘sqinliklarga uchramaydi.
Xeshi yo‘lagidan o‘tgach, Shyuan Zang cho‘l yo‘llari orqali Turfon
(Gaochan) davlatiga tobe bo‘lgan Iverg‘ul (hozirgi Qumul, xitoycha Xami)
shahriga yetib keladi. Biroz vaqt turgandan so‘ng u Turfon xonining taklifiga
binoan uning huzuriga keladi va bu yerda u katta hurmat bilan kutib olinadi. Shu
davrda Turfon Sharqiy Turkistondagi budda dini markazlaridan biri edi. Turfondan
ketayotganda xon unga yo‘lda hech kim to‘xtatmasligi uchun maktub, 30 ta ot
bilan 4 nafar budda rohiblari, 25 nafar xizmatkor hamrohlarni kerakli oziq-ovqatlar
bilan qo‘shib beradi. Shundan keyin Shyuan Zang qiynalmasdan Qorashar, Kuchar
1
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003 B-63
51

orqali Oqsuga boradi. So‘ngra u g‘arbga yo‘l olib, 7 kun davomida Muzrat dovoni
orqali Tangritog‘ni oshib o‘tib, Issiqko‘l bo‘yiga keladi. U yerdan 500 li (288 km)
yo‘l yurgandan so‘ng, Suyye shahriga boradi. Sayyohning guvohligiga qaraganda
bu vaqtda mazkur shahar yirik madaniy markazlarning biri bo‘lgan. U shu yerda
Turk xoqonining ovga chiqqanligini ko‘rgan.
VI-VIII asrlarda Suyye Buyuk ipak yo‘lidagi yirik shahar sifatida
shakllangan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, u G‘arbiy Turk xoqonligining markazi
bo‘lgan. Ushbu shaharning o‘rni tarixiy Tarozga, hozirgi To‘qmoq shahrining
o‘rniga to‘g‘ri keladi degan fikrlar mavjud. Qoraxoniylar davlatining birinchi
poytaxti bo‘lmish Bolasog‘un shahri ham Suyye yonida joylashgan.
Shyuan Zang Suyye shahridan Choch (Toshkent) ga, so‘ngra Sirdaryodan
o‘tib Samarqand va Buxoroga kelgan. Buxorodan janub tomonga yurib, ikki
tomoni baland qoyatosh oralig‘idagi yo‘ldan o‘tgan. Ushbu joyni sayyoh
«Temenguan» «Temir darvoza» deb o‘z xotirasida yozib ketgan. Mazkur joydan
o‘tgach, Shyuan Zang hozirgi Afg‘onistonning shimoliy viloyatiga, so‘ngra
Hindiqush tog‘lari orqali Hindiston hududiga kirib borgan. Borishda vatanidan
Hindistongacha bo‘lgan yo‘lni Shyuan Zang qiynalmasdan bir yilda bosib o‘tgan.
Bunga sabab – uning davrida Xitoydan buddizm vataniga boradigan yo‘lda
yashovchi xalqlar budda diniga e’tiqod qilishgan. Kimki ushbu dinning Xitoyda
rivojlanishiga hissa qo‘shish maqsadida Hindistonga borishni istasa, ular bunday
shaxslarga hurmat bildirib har tomonlama yordam berishga harakat qilishgan.
Hindistonga yetib borgach, Shyuan Zang 17 yilga yaqin vaqt ichida u
yerdagi barcha yirik buddizm madaniyati markazlarini, mashhur ibodatxonalarni
ziyorat qilib chiqadi. Shu orada Hindistonning shimoli-sharqiy hududida
joylashgan Harbandoboddagi Nalanda (Nalanto) ibodatxonasida 5 yil tahsil oladi.
640 yilda bu yerda 18 mamlakat vakillari ishtirokida o‘tkazilgan katta xalqaro
anjumanda ma’ro‘zi qilib, yirik buddaviy rohiblar qatoridan joy oladi. 643 yili
qaytishda u katta hurmat va izzat bilan kuzatib qo‘yiladi. 19 yillik ayriliqdan keyin
645 yilda Shyuan Zang o‘zi bilan ko‘p noyob kitoblarni olib, Chan’anga qaytib
keladi.
52

Vataniga qaytishda Shyuan Zang Hindiqush tog‘laridan o‘tib Pomirdagi
Qorakul, Toshqo‘rg‘on yo‘nalishi bo‘ylab dovonlardan o‘tib, Qashqar, Yangihisor
(Yangisar), Qarg‘aliq orqali Xo‘tanga keladi. Bu yerdan u Tan xoqoniga maktub
yo‘llab, Chan’anga qaytib borishga ijozat so‘raydi. Ruxsat olgach, rohib Xitoyga
ketayotgan karvonga qo‘shilib, Charqliq, Niya, Pshamshan, Yangguan, Lanchjou
kabi joylar orqali Chan’anga keladi.
Chan’andan Hindistonga ketayotganda Shyuan Zang maxfiy ravishda yo‘lga
chiqishga majbur bo‘lgan bo‘lsa, qaytib kelganida u katta hurmat va izzat bilan
kutib olingan. Hatto unga xorijga chiqish uchun ruxsat bermagan Tan xoqoni Li
Shimin (627-650 yillari Tayzung nomi bilan taxtda o‘tirgan) 1
Shyuan Zangni
Loyan shahridagi saroyiga taklif etib, u bilan Markaziy Osiyoning mamlakatlari,
xalqlari, iqtisodiy ahvoli va harbiy kuchlari haqida suhbatlashgan. So‘ng bu haqda
batafsil yozib berishni buyurgan. Chunki, ayni paytda Tan sulolasi Turk
xoqonligiga qarshi kurash olib borayotgan bir davrda bunday ma’lumotlar unga
zarur edi.
Vataniga qaytib kelgandan so‘ng Shyuan Zang o‘zining yo‘l xotiralari
asosida barcha ko‘rgan-bilganlarini yozib qoldirgan. Ushbu asar «Buyuk Tan
sayohatnomasi» («Da Tang shiyuji») deb atalgan. Markaziy Osiyo tarixi uchun
ushbu asar katta ahamiyatga ega. Keyingi asrlarda mazkur asar asosida ko‘p
hikoya va romanlar yozilgan. XX asrning oxirgi choragida ko‘p seriyali badiiy
kinofilm xam ishlangan mazkur filmning ayrim serialari O‘zbekiston
teleekranlarida xam namoish etilgan. Biroq badiiy to‘qima asarlar original
sayoxatnomadan farqlanib, ularda Shiyuan Zangga yo‘lda ko‘rsatilgan xurmat va
izzat bayon etilmay, uning aksi tavsiyalangan.
«Buyuk Tan sayoxatnomasi» asarini yozishdan tashqari Shyuan Zang
xayotining so‘ngi damlarida Xindistondan olib kelgan buddizm nazariyasiga va
qonuniyatlariga oid kitoblarni xitoy tiliga tarjima qilish bilan shug‘ullanadi.
Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, u jami 1335 bobdan iborat 74 ta asarni tarjima etgan.
1
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003 B-56
53

Ushbu tarjimalar budda dinining Xitoyda yana xam chuqurildizotishi uchun
xizmat qilgan.
664 yilda Shyuan Zang Chan’andagi “Yuyxua shi” deb ataladigan budda
ibodatxonasida vafot etgan. Lekin uning jasadi Chan’an shahrining janubiy
chekkasidagi «Shingszyao» («Gullagan din») ibodatxonasida dafn etilgan.
Tug‘ilgan yili nomalum bo‘lib, u Tan imperiyasi davrida Buyuk ipak yo‘li
orqali Xindistonga safar qilgan so‘ngi buddaviy roxib hisob lanadi. U xozirgi
XXRning Ansi viloyatida tavasllud topgan. Vu Kungfuning familiyasi Dungshi,
ismi Fengchao bo‘lib, u qadimgi Xitoyning shimolida yashovchi va kelib chiqishi
turkiylarga aloqador bo‘lgan ko‘chmanchi xalqlardan biri syanbi (syanpi) larning
«toba» urug‘iga mansub edi. Xitoy manbalarida ko‘rsatilishicha, u bolalik davrida
buddizm ibodatxonalarida taxsil olgan. Balog‘atga yetgandan keyin tan sulolasi
xonadonida xizmat qilgan.
750 yilda Tan imperiyasining qo‘shinlari bilan Tolas daryosi bo‘ylarida jang
qilayotgan bir davrda Kashmirda joylashgan bir davlatrdan elchilar keladi. Elchilar
ketayotganda Tan xoqoni Shyuanzung (712-756) Chjang Taoguang boshchiligida
40 nafar kishini ularga qo‘shib yuboradi. Vu Kung ham anashular qatoridan joy
oladi.
Kashmirga borishda xitoy elchilari taklamakon cho‘lining shimoliy
tomonidan aylanib o‘tib, Pomir orqali u o‘tadigan yo‘ldan yurishadi. Ular 753 yili
Jyantolo shahriga etib kelishadi. Qaytish arafasida Vu Kung og‘ir xastalanib,
sheriklaridan ajrab qolishga majbur bo‘ladi. Kasali tuzalguncha u Budda
ibodatxonalarida yashaydi. Salomatligi biroz yaxshilanganidan so‘ng, Vu Kung
Kashmirdan yo‘lga chiqib, Toxariston, Vahon oro‘ali kelishda yurgan yo‘li bilan
Kucharga kelib oladi. Ma’lum bir davr davr davomida u Kucharda yashab,
Urumchi yonidagi Jimusa shahriga kelib, ancha vaqt shu yerda qolib ketadi.
Chunki bu yerda ushbu shahar yirik buddaviy markazlardan biriga aylangan edi.
Jimusadan Chan’anga Va Kung 789 yilda qaytib keladi.
48 yil davomida Vu Kung elchi yordamchisi sifatida Chan’andan chiqib
ketadi, buddizm rohibi bo‘lib qaytib kelgan bo‘lsa ham,u borgan joyining siyosiy-
54

iqtisodiy, madaniy va etnik vaziyatini chuqur o‘rganib chiqadi. Qaytib kelganidan
so‘ng bu haqidagi xotiralarini Tan honodoniga topshiradi. Evaziga Ukatta mukofot
Bilan harbiy unvon oladi.

2.3. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA BUYUK IPAK
YO‘LIDAGI DAVLATLARARO ALOQALAR.
XIII asrning o‘rtalaridan boshlab Markaziy Osiyoda murakkab siyosiy
vaziyat yuzaga keldi. Xususan, Xitoyda tashkil topgan Yuan sulolasining xoqoni
Xubilay o‘zini Chingizxon taxtining vorisi deb hisoblab, ushbu mintaqa
hukmdorlarni o‘ziga itoat qilishini talab qiladi. Ammo u o‘z talabiga rad javob
olgandan so‘ng kuch ishlatishga urinib ko‘radi. Lekin uning qilgan harbiy
harakatlari natija bermadi. Xubilayga qarshi chiqishda O‘qtoyning nabirasi Xaydu
(1235-1301) faol harakat qiladi. 1294 yilda Xubilay vafotidan so‘ng nabirasi
Temur Chengzung nomi bilan taxtga o‘tirib (1295-1308) buvasining yo‘lidan
55

boradi. Lekin uning harakatlari zoye ketgan. Natijada Xitoy bilan G‘arb o‘rtasi
Buyuk ipak yo‘li orqali bo‘ladigan savdo yo‘llari qiyin bo‘lib qolgan 1
.
XIV asrda bir tomondan Chig‘atoy avlodlari o‘rtasidagi nizolar kuchaysa,
ikkinchi tomondan ular bilan Mo‘g‘iliston xonlari o‘rtasidagi ziddiyatlar avj oldi.
Buning ustiga, Markaziy Osiyo xalqlari orasida mo‘g‘ul hukmdorlariga qarshi
harakatlar boshlanib ketadi. Xitoyda ham mo‘g‘ullar mahalliy xalq qarshiligiga
uchradi. 1368 yilda yuzaga kelgan qulay vaziyatdan foydalangan xitoy amaldorlari
va yer egalari Yuan sulolasini ag‘darib, Min deb ataladigan xonlikni (1368-1644)
tashkil qildilar. Mazkur voqealar Buyuk ipak yo‘lidagi osoyishtalikni buzib,
Turkiston orqali amalga oshiriladigan xalqaro savdo aloqalarni nihoyatda
susaytirib qo‘ydi. Shu bois Buyuk ipak yo‘lining ahamiyati keskin pasayib ketdi.
1370 yilda Movaraunnahrda Samarqand shahrini markaz qilgan sohibqiron
Amir Temur (1336-1405) davlati tashkil topdi. 35 yilga yaqin davr ichida mazkur
davlat doirasi nihoyatda katta hududni o‘z nazorati ostiga olganligi hamda Buyuk
ipak yo‘lining xavfsizligi ta’minlanganligi natijasida bu yo‘lda xalqaro savdo
aloqalarining qaytadan rivojlanishiga zamin yaratildi. Amir Temurning o‘zi ham
bu yo‘lning rivojlanishiga katta e’tibor berdi. U nafaqat o‘z davlati doirasidagi
ichki savdo ishlarini, balki xalqaro savdo aloqalarini rivojlantirish mamlakatning
iqtisodiy rivojlanishi uchun zarur ekanini yaxshi anglagan edi. Shu bois u
hokimiyatga kelgan zahoti ichki va tashqi savdo ishlariga katta e’tibor bera
boshladi. Avvalo karvon yo‘lining xavfsizligini ta’minlab, ularda karvonsaroylar
barpo etish ishlariga alohida e’tibor berdi.
Amir Temurning xitoy xoqoni Taytszuga yo‘llagan maktubida
«Karvonsaroylararo yo‘llar ochildi, yo‘llardagi qaroqchilar yo‘q qilindi, uzoq
yurtlarga boruvchilar o‘zlarini xotirjam his etadigan bo‘ldi», deb ta’kidlab o‘tilgan.
Shu bilan birga Amir Temur Vizantiya, Venetsiya, Ispaniya, Fransiya, Angliya
kabi YYevropa mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqalar o‘rnatdi.
Xitoy olimlarining tadqiqotlariga ko‘ra, Amir Temur Min xonligining
poytaxti Pekin (Xonbaliq) shahriga 8 marta elchilar yuborib, Xitoy bilan
1
T. JAmolov millatlararo do’stlik amalda “Guliston” 5, 2001. B-96
56

diplomatik va savdo aloqalarini rivojlantirgan. Chunonchi, 1387 va 1389 yillari
kuzda Mavlono Hofiziy, 1388 yilda Toj ad-Din (Tamuding), 1391 yilda Shoxalil
(Shaxali), 1392 yilda Nig‘mat ad-Din (Nimaopuding), 1394 va 1395 yillarda
Darvish (Dielibeyshi), 1396 yilda Alomat ad-Din (Alamadan) boshchiligida
Pekinga Amir Temur nomidan elchilar kelgan. Mazkur elchilar orqali sohibqiron
Xitoy xoniga ot, tuya va boshqa narsalar yuborgan. Xitoy xoni esa bular evaziga
kumush pul, ipak matolar qaytargan. 1396 yil Amir Temur Alomat ad-Din orqali
Xitoy xoniga maktub ham yo‘llab, uning yuborgan narsalaridan mamnun
bo‘lganligini ta’kidlagan. Shu davrda Samarqanddan Pekinga 6 oyda yetib
borilgan. Kuzda yo‘lga chiqqan karvon keyingi yil bahorning oxirida yoki yozning
boshida manzilga yetib olgan.
Amir Temur vafotidan keyingi 100 yilga yaqin davr davomida Turkistondan
Xitoyga 107 marta, shu jumladan 1415-1440 yillari Ulug‘bek Mirzo nomidan 22
marta elchilar guruhi kelgan.
Xitoy manbalaridan ma’lum bo‘lishicha, o‘sha zamonda Xitoyning boshqa
shaharlariga ham samarqandlik savdogarlar kelib, bozorlarda ot sotishgan.
Chunonchi, 1390 yilda erta bahorda Samarqandlik Sho Jo‘raali (Shachiyeer Aliyi)
Lyangchjou shahrida 670 ta ot sotgan. Mahalliy hokim bu haqda Taytszuga hisobot
berib, mazkur savdogarni Pekinga yuborishni so‘ragan.
Samarqanddan Xitoyga yuborilgan elchilar bilan birgalikda katta
savdogarlar guruhlari ham qo‘shilib borgan. Taytszuning Amir Temurga yo‘llagan
bir maktubida bayon etilishicha, ayrim Samarqandlik savdogarlar Xitoyga
kelganidan so‘ng vataniga qaytmasdan savdo ishlari bilan shug‘ullangan va
ayrimlari uy-joy sotib olib bola-chaqali bo‘lib qolgan. Min sulolasi qo‘shinlari
Xitoyning shimolida yashayotgan tatarlarga qarshi yurishi chog‘ida asirga tushib
qolganlar orasida bir necha yuz nafar samarqandlik savdogarlar bo‘lganligi
aniqlangan. Ushbu misollar Amir Temur savdogarlari faqatgina Xitoy hududida
emas, balki uning shimolidagi yaylovlarda ham savdo ishlari bilan
shug‘ullanganligidan dalolat beradi.
57

Min sulolasi ham Samarqandga bir necha marta elchilar va savdogarlar
yuborgan. Masalan, 1395 yilda Samarqandga Pekindan Bo An boshchiligida 1500
kishidan iborat bo‘lgan elchi va savdogarlar guruhi, 1397 yilda Chen Deven 1
boshchiligidagi Xitoy elchilari va savdogarlar kelgan.
Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Amir Temur davrida
anchadan beri to‘xtab qolgan Turkiston – Xitoy diplomatik va savdo aloqalari
tiklanib, Buyuk ipak yo‘li qayta ochiladi. Ammo tomonlarning amalga oshirilgan
aloqalari ko‘z qarashlari bir xil bo‘lmaganligi tufayli Amir Temur davlati bilan
Min xonligi o‘rtasida yangi g‘oyaviy muammo paydo bo‘lgan.
Ma’lumki, Xitoy hukmdorlarining an’anaviy tushunchalariga ko‘ra, xaqon
«xuandi» (imperator) deb atalib, u tangrining kurrai zaminidagi o‘g‘loni («tyanzi»)
hisoblangan. Unga barcha mamlakatlar va xonlar itoatkor bo‘lishi lozim edi. Shu
bois Amir Temur elchilari Min sulolasi tomonidan «gungshi», ular olib borgan
sovg‘alar esa «gungfu», ya’ni fuqarolar hukmdorga to‘laydigan soliq, deb qabul
qilindi. Shu joyda izoh berib o‘tmoq lozimki, xitoy tili lo‘g‘atlarida, jumladan
«Xitoy tili yozuvi lo‘g‘ati»da sharhlanishicha «gung» deb qadimda Tangri
farzandiga (Tyanzi), ya’ni imperatorga uning itoatida bo‘lganlar tomonidan taqdim
etiladigan narsalar va dehqonlar tomonidan hosillarning hukumatga topshiradigan
qismi aytilgan. «So‘zlar dengizi» («Sixay») va «So‘zlarning kelib chiqishi»
(«Siyuan») lo‘g‘atida yozilishicha, «gunfu» so‘zi hukmdor tomonidan fuqarolar
zimmasiga ortilgan soliq nomi hisoblanadi.
Xitoy imperatorlari o‘zlarini yer yuzining egasi deb hisoblashlari
an’anasining ta’siri xitoy olimlari asarlarida ham o‘z aksini topgan. Masalan, Vang
Chjilay o‘z asarida «Atrofga qilgan harbiy yurishlar g‘alaba bilan yakunlangandan
so‘ng, Temur kuchayib ketdi. Shundan keyin u Min sulolasiga itoat qilishdan va
Xitoyga (Chjunguoga) soliq to‘lashdan (gunfu) bosh tordi, shu bilan birga Xitoy
elchilarini olib olib qolib, qaytishga ruxsat bermadi», deb aytadi. Ikkinchi bir
joyda tarixchi yozadi: «Yuqorida aytib o‘tilganidek, Temur ko‘p marta Min
saroyiga soliq to‘lovchi elchilar (gunshi) yubordi. Ularning ayrimlari soliq olib
1
A.Xo’jayev Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi T 2001. B-36
58

kelish va savdo qilish bilan cheklandi, ayrimlari [Xitoydagi] vaziyatni o‘rganish
va ma’lumot to‘plash bilan shug‘ullandi».
Albatta, Amir Temurga nisbatan qo‘yilgan bunday ayblar asossiz edi. Min
xonodonining mustaqil holda tashkil topgan va Turkistonni birlashtirishda kata
xizmat qilgan davlat hukmdorini o‘zining itoatkori deb bilishi kattalik va
o‘zgalarni mensimaslikdan boshqa narsa emas edi. Masalaga bunday yondashuv
haqli ravishda Amir Temurni qattiq ranjitgan edi.
Xitoyda mo‘g‘ullar hukmronligini ag‘darib, xitoylar hokimiyatini Chju
Yuanjang (1368-1398 yillari Tayzu nomi bilan taxtda o‘tirgan) ilgarigi xonlarning
an’anaviy falsafasi bilan qurollanib, o‘zini kurrai zamindagi barcha mamlakatlar
ustidan nazorat qiluvchi oliy hukmdor deb hisoblashi o‘zga xalqlar, davlatlar va
xonlar uchun tushunarsiz bir hol va ular manfaatlariga zid kelardi 1
.
Amir Temurdan Xitoyga birinchi marta (1387 yilda) elchi bo‘lib Mavlono
Hofiz kelganda, Tayzu mazkur tushuncha asosida uning yuborgan sovg‘alarini
o‘ziga bo‘lgan tobelik belgisi deb qabul qildi. Uning bunday munosabati Amir
Temurdan keyingi yillarda yuborilgan elchilarga va sovg‘alarga nisbatan ham
saqlanib qolgan. Xitoy xoqoni o‘zining Amir Temurga javoban berib yuborgan
sovg‘alarini esa, uning «tobeligini qabul qilganligi» uchun ko‘rsatilgan xizmat
belgisi deb hisoblanadi. Shu asosda Tayzu Amir Temurga yo‘llagan maktubida uni
Xitoy xoniga itoatkor xon sifatida ifodalagan. Xitoy xoni sohibqironning mavqei
Bilan hisoblashmagan uning maktubi Bilan tanishgandan so‘ng, Amir Temur qattiq
ranjib, Samarqandga 1395 va 1397 yillarda kelgan Bo An, Chin Deven
boshchiligidagi xitoy elchilarini ushlab qolgan. Ular vataniga Amir Temur
vafotidan keyin qaytganlar 2
. Elchilarni Samarqandda ushlab qolishning bundan
tashqari yana ikki sababi bo‘lgan. Bularning birinchisi, Bo An 1500 kishi
hamrohligida Hirotga bormoqchi bo‘lganligi Amir Temurda shubha
uyg‘otganligida, ikkinchisi Min xoqoni 100 ming musulmonni qatl etish to‘g‘risida
farmon bergan, degan xabarning Amir Temurga yetib kelganligidadir. Xitoyda qatl
etilgan musulmonlarning 100 ming bo‘lmasligi ehtimoldan holi emas, ammo
1
O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi” 2003
2
www.archaelogy.com
59

mo‘g‘ullar hukmronligi davrida Turkistonlik musulmonlarning jamiyatdagi
mavqei baland bo‘lganligi va ular vakillarining yuqori darajali davlat xizmatiga
jalb etilganligi uchun, Min sulolasi ularning ko‘p qismini jazolaganligi tarixiy
haqiqatdir.
Afsuski, xitoy manbalarida ushbu tarixiy voqealar to‘g‘ri bayon
etilmagan. Min sulolasi nazorati ostidagi saroy tarixchilari masalaga amaliy
jihatdan emas, balki xitoy hukmdorlarining an’anaviy falsafasi asosida yondoshib
ish ko‘rganlar.
Aslida esa, Amir Temur Xitoy xoniga elchilar orqali sovg‘alar jo‘natib,
evaziga Xitoy mollarini olib kelinishi orqali ikki davlat o‘rtasidagi teng huquqli
savdo aloqalarining tiklanishi ko‘zda tutgan edi. Bu haqda mahalliy manbalarda
ko‘p ma’lumotlar uchraydi. Afsuski, Markaziy Osiyo manbalari bilan xitoy
manbalarini solishtirish asosida ilmiy tadqiqotlar olib borish imkoniyatiga ega
bo‘lgan ayrim tarixchilar, jumladan xitoy tarixchilari Amir Temurning bu istagini
to‘g‘ri bayon etolmaganlar. Ular xitoy xonlari yorlig‘i va saroy tarixchilari
tomonidan bitilgan manbyualardagi amaliyotga zid ko‘rsatmalarni «haqiqat» deb
qabul qilganlar.
Buning ustiga turkistonlik savdogarlarga Xitoyda erkin savdo qilishga yo‘l
qo‘yilmaganligi va turonlik musulmonlarning qatl etilishi Amir Temurning
g‘azabini keltirgan. Mavjud adabiyotlarda, jumladan xitoy tarixchilarining
asarlarida zikr etilishicha, Min sulolasi xonining munosabatidan ranjigan Amir
Temur unga qarshi harbiy yurish qilmoqchi bo‘lgan, bundan xabar topgan Min
sulolasi esa tashvishga tushib, urushga tayyorgarlik ko‘ra boshlagan. Ammo Amir
Temurning 1405 yilda O‘tror shahrida olamdan o‘tishi bilan uning istagi amalga
oshmay qolgan.
Mazkur tarixiy voqealardan ko‘rinib turibdiki, Turkiston bilan Xitoy
o‘rtasidagi xalqaro munosabatlarning asos va huquhlarini tushunishga xamda
savdo aloqalarini muntazam ravishta rivojlanishiga Amir Temur Bilan Xitoy
xonlari o‘srtasidagi munosabatda nomutanosiblik yo‘l bermagan.
60

Amir Temur vafotidan so‘ng uning farzandlari taxt uchun kurashayotganda,
sohibqironning qudasi bo‘lmish mo‘g‘iliston xoni Xizrxo‘ja Buyuk ipak yo‘lining
Turkiston – Xitoy qismidagi muxim nuqtalaridan biri bo‘lgan Qumul (Xami)
shaxrini qo‘lga kiritadi. Natijada min sulolasining Qumul uchun ko‘p yillar
davomida olib borgan kurashi vaqtincha barxam topadi. Ushbu voqea Buyuk ipak
yo‘lida tinchlik o‘rnatilishiga ijobiy tasir ko‘rsatadi.
Amir Temur avlodlari ham Buyuk ipak yo‘lini rivojlantirish maqsadida
jiddiy harakatlar qilganlar 1
. Ular Xitoy bilan tinchlik bitimlarini ham tuzishgan.
Masalan, 1388-1500 yillar davomida Toshkent, Samarqand, Xuroson, SHeroz,
Hirot, Isfaxon kabi shaharlardan 120 dan ortiq elchi guruhlari Xirotga borgan.
Ularning ko‘pchiligi o‘rta hisobda 8-10 kishidan iborat bo‘lgan. Ayrim elchilar
guruhiga 200 kishi atrofida savdogarlar qo‘shilib borgan. Savdogarlar Xitoyga ot,
tuya, eshak kabi chorva mollari, qimmatbaxo toshlar va ulardanyasalgan buyumlar,
dorivorlar va xar xil maxalliy xunarmandchilik m,ahsulotlarini olib borishgan.
Xitoydan esa, asosan, ipak mato, chinni idishlar, choy, ravoch va dorivorlar olib
kelingan.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, shu zamonda Min sulolasi Xitoydan olib
kelinadigan mollar ko‘lamini cheklab qo‘ygan 2
. Ayrim maxsulotlarni, jumladan
metalldan yasalgan qurollarni maxsus ruxsatsiz Xitoydan olib ketish man etilgan.
O‘zbekiston F.A Sharqshunoslik instituti xodimi Maxmud Qutluqovning
xitoy, arab, forsiy va boshqa manbalarni solishtirish asosida chiqargan xulosasiga
ko‘ra, ipak yo‘kida o‘z mavqeini o‘stirish uchun Xitoy xoqonlari ko‘p marta g‘arb
tomonga xarbiy yurishlar qilgan. Ammo ularning hammasi natijasiz tugaganligi
tufayli Qumul uchun bo‘lgan kurash jiddiy tus olgan. Ushbu shahar yuz yildan
ortiq davr davomida gox xitoy, gox mug‘ul xukmdorlari qo‘liga o‘tib turgan.
Albatta, bu kurashlar Buyuk ipak yo‘lidagi savdo munosabatlariga salbiy tasir
ko‘rsatgan.
1
Abduholiq Abdurasul o’g’li Buyuk ipak yo’li: “Muloqot” 7, 8 1994
2
A.Xo’jayev Buyuk ipak yo’li: munosabatlar va taqdirlar T “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” 2007.
B-235
61

1499 yilda Qumul shahri vaqtincha Min sulolasi qo‘liga o‘tib qolganda,
savdo aloqalaridan manfaatdor bo‘lgan turkistonlik savdogarlar Mo‘g‘iliston xoni
Axmadxondan asir tushgan xitoy amaldorlarini vataniga qaytarib berib, Min
xonadoni bilan bitim tuzishni talab qilishgan. Bu borada Toshkent xokimi
Maxmudxonnimg Xitoy xoniga yozgan maktubi muxim ro‘l o‘ynab, ma’lum
muddatgacha Turkiston – Xitoy o‘rtasidagi savdo aloqalarining yaxshilanishiga
ijobiy tasir ko‘rsatdi.
Xalqaro savdo aloqalarga bo‘lgan ehtiyoj va Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy
vaziyatdan kelib chiqib, Min sulolasi dengiz yo‘li orqali xarakat qilishga jiddiy
urinadi. Dengiz yo‘lini Xitoy uchun ochish vazifasini Maxmud (Chjeng Xe)ga
topshiradi. Maxmud esa mo‘g‘illar davrida Xitoyga borib qolgan O‘zbekistonliklar
avlodiga mansub bo‘lgan (Bu haqta quyida batafsilroq boyon etiladi).
Shundan ko‘rinib turibdiki, Xit о y bilan G‘arb o‘rtasdidagi savdo aloqalari
dengiz yo‘llari orqali rivojlaniushiga Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy vaziyat turtki
bo‘lgan. Dengiz yo‘lining rivojlanishi, albatta ushbu davrda jahon miqyosida
kemasozlikning rivojlanishi bilan ham bog‘liq edi. O‘z navbatida, dengiz yo‘li
orqali xalqaro savdo aloqalarining rivojlanishi Buyuuk ipak yo‘li axamiyatining
pasayishiga olib keldi.
XULOSA
Bir qator qadimgi mualliflar hamda IX-X asrlarga oid yozma manbalar
Buyuk ipak yo’li to’grisida ma’lumotlar beradi. Bu yo’l Hind daryosi orqali Hindi
Qush davonidan o’tib keyin Qunduz daryo orqali Ko’kcha daryosining yuqori
oqimlari bo’ylab Amudaryoga tutashgan, O’zboy orqali Kaspiy dengizigacha
borgan.
Muxtasar qilib aytganda ushbu bitiruv malakaviy ish natijalari bizga
qyuidagi asosiy xulosa larni bayon etish imkoniyatlarini beradi:
Birinchidan, mavzuning to’liq ma’no mazmunini ochib berish uchun
manba va adabiyotlarning ilmiy tahlili to’laligicha ochib berishga harakat qildim.
Ikkinchidan, Xitoy etnonimining kelib chiqishi haqidagi qarashlar bir
tizimga keltirilganligini o`rgandim.
62

Uchinchidan, Xitoy xalqining shakllanishida eng faol ishtirok etgan Xan
etnosi haqida yozma manbalar asosida yangicha qarashlar yoritib berishga harakat
qildim.
To’rtinchidan, Xitoy orqali o’tgan katta karvon yo’llari tarixi va hozirgi
ahvoli yoritob berildi
Beshinchidan, dengiz yo’llarining rivojlanishi va uni Buyuk ipak yo’liga
ko’rsatgan ijobiy ta’sirlari tarix manba va adabiyotlardagi ma’lumotlar bilan
qiyosiy tahlil qilindi.
Oltinchidan, mavzuni to’liq mazmunini ochish uchun prezident
I.A.Karimovning nutq, ma’ruza va asarlari, Abduholiq Abdurasul o’g’li
T.Jamolov, N.Karimov. A.Xo’jayev, A.O’rinboyev, O.Bo’riyevlarning ilmiy
tadqiqotlarini o’rni va ahamiyati alohida ko’rsatib o’tildi.
Bitiruv malakaviy ishi yakunida tadqiqot natijalariga asoslanib quidagi
taklif va tavsiyalarni amaliy ahamiyatga ega deb hisoblaymiz:
Birinchidan, Xitoy orqali o’tgan katta karvon yo’llari tarixi va uni jahon
sivilizatsiyasi tarqqiyotiga qo’shgan hissasini yoshlarimiz tarbiyasi uchun xizmat
qiladigan albom-atlaslarni ko’p miqdorda nashr qilish.
Ikkinchidan, Xitoy orqali o’tgan katta karvon yo’llari tarixi moddiy va
ma’naviy meros sifatida uni saqlab qolish.
Uchinchidan, tadqiqot natijalaridan oliy o’quv yurti va o’rta maxsus ta’lim
muassasalari talabalariga tarix fani amaliy mashg’ulot darslariga tayorgarlik
ko’rish, kurs ishlari, referatlar va mustqli ishlar yozishda samarali tarzda
foydalanish.
63

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxati.
1. I.A.Karimov O’zbekiston buyuk kelajak sari T. “O’zbekiston” 1999
2. I.A.Karimov Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q T “Sharq” 1998
3. I.A.Karimov Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch T Ma’naviyat 2008
4. I.A.Karimov “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”
T “O’zbekiston” 2010
5. Abduholiq Abdurasul o’g’li Chin va Mochin T. “Fan” 2006
6. Abduholiq Abdurasul o’g’li Buyuk ipak yo’li: “Muloqot” 7, 8 1994
7. Abduholiq Abdurasul o’g’li Qaimda Markaziy Osiyo xalqlarining kuchishi
haqida “Sharqshunoslik” 9, T 1999
8. T. JAmolov millatlararo do’stlik amalda “Guliston” 5, 2001
64

9. A.Xo’jayev Xitoy manbalaridagi sug’diylarga oid ayrim ma’lumotlar
“O’zbekiston tarixi” 1, 2004
10. A.Xo’jayev Qadimgi manbalarda xalqimiz o’tmishi T 2001
11. A.Xo’jayev Qadimgi Xitoy manbalaridagi turkey xalqlarga oid ayrim
etnonimlar “O’zbekiston tarixi” 1, 2003
12. A.Xo’jayev Xunlarning etnik jihatdan qadimi turklarga oid ekanligi haqda
Xitoy manbalaridagi ma’lumotlar “Turin tarixi” 5, 2002
13. A.Xo’jayev Buyuk ipak yo’li: munosabatlar va taqdirlar T “O’zbekiston
milliy ensiklopediyasi” 2007
14. A.O’rinboyev, O.Bo’riyev G’iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi
“O’qituvchi” 1991
15. O’zbekiston xalqlari tarixi 2-jildli T “O’qituvchi” 1992
16. O’zbek diplomatiyasi (Tarixiy ocherklar va lavhalar) T “Yangi asr avlodi”
2003
17. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi 12 jildli T “O’zbekiston milliy
ensiklopediyasi” 2000-2006
18. Vostochniy Turkistan M. “Nauka” 1988
19. N. Karimov Vzaimo otnosheniya narodov Sentralnoy Azii I Kitaya v XIV-
XVII vv. T. “Nauka” 2005
20. M.V.Kryukov Etnicheskaya istoriya Kitaysiv M/ “Nauka” 1987
21. M. Muhammedov Velikiy Shelkoviy put T “Nauka” 1996
22. K, Xafizov Kitayskaya diplomatiya v Sentralnoy Azii (XIV-XIX vv.)
Almati 1995
23. A. Hodjayev Kitayskiy faktor v Sentralnoy Azii T. “NAuka” 2004
24. A. Hodjayev Sogdisiy v Kitay “Moziydan sado” 2002, 2-sonli
25. www.ziyo.net
26. www.history.ru
27. www.natura.com
28. www.archaelogy.ru
29. www.archaelogy.com
65

Купить