Xitoy Xalq Respublikasi jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozga qarshi dasturining ustuvor yo'nalishlari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	621.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Xitoy Xalq Respublikasi jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozga qarshi dasturining ustuvor yo'nalishlari

Купить

1 M U N D A R I J A Kiris h . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Birinchi bob. Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotining rivojlanish xususiyatlari va natijalari . . . . . . . .……………… . . 6 1.1 Xitoy Xalq Respublikasining iqtisodiy salohiyati . . . 6 1. 2 Xitoy Xalq Respublikasining rivojlanish xususiyatlari 8 Ikkinchi bob. Xitoy Xalq Respublikasiga jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining ta’siri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.1 Xitoy iqtisodiyotining jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozidan oldingi davrdagi rivojlanishi (2000-2008 yillar) 14 2.2 Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozning kelib chiqishi va Xitoyning makroiqtisodiy siyosatiga ta’siri . . . . . . . . . . . . . . 18 2.3 . Tashqi iqtisodiy faoliyat . Ek

2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : XXI asrda ya’ni, 2007 yilda Amerika Qo’shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqyosi kengayib, yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobiliyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Dunyoning yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari va aksiyalarning bozor qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi 1 . Jahon moliyaviy inqirozining har bir mamlakatga ta’siri, undan ko’riladigan zararning darajasi va ko’lami shu davlatning moliya – iqtisodiy va bank tizimlarining nechog’lik barqaror va ishonchli ekaniga, ularning himoya mexanizmlari shunchalik kuchli ekanligini likvidligi, ya’ni to’lov qobiliyatining zaifligi bog’liq muam

3 jumladan mahalliy olimlar G. G. Nazarova, R. T. Dalimov, B. A. Xodjayev, R. R. Nazarova, A. S. Yusupov, M. S. Mirsaitov, Y. Yu. Uskenbayev, A. A. Isajonovlar va boshqalarning o’z ilmiy tadqiqotlarida o’z aksini topgan 4 . Tadqiqotning maqsad va vazifalari . Tadqiqot maqsadi XXR jahon moliyaviy iqtisodiy inqiroziga qarshi dasturining ustuvor yo’nalishlarini o’rganish va O’zbekiston – Xitoy iqtisodiy hamkorligini inqirozdan keyingi davrda rivojlantirishdan iborat. Shu jumladan, Xitoyning inqirozga qarshi dasturini o’rganib, uning ustuvor yo’nalishlarini ishlab chiqishdan Xitoy iborat. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda bitiruv malakaviy ishida quyidagi vazifalarni hal etish ko’zda tutilgan:  Xitoy Xalq Respublikasining iqtisodiy salohiyati;  Xitoy Xalq Respublikasining rivojlanish x

4  O’zbekiston bilan Xitoyning iqtisodiy aloqalarini jahon moliyaviy inqirozdan keying davrda rivojlanishi. Tadqiqotning ob’yekti va predmeti . Tadiqotning obyekti etib Xitoy Xalq Respublikasining jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi sharoitida uning iqtisodiy siyosati. XXRning jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi qarshi kurashish va uning ustuvor yo’nalishlari tadqiqot ishining predmeti hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy – uslubiy asoslari bo’lib XXRning iqtisodiyotini, uning jahonda tutgan o’rni, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozigacha bo’lgan davri, inqirozning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri, inqirozga qarshi dasturining ustuvor yo’nalishlarini, iqtisodchi olimlarning ilmiy ishlari va tadqiqotlari , O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I A Karimovning Jahon moliyaviy iqtisodiy

5 “Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotining rivojlanish xususiyatlari va natijalari” nomli birinchi bobda Xitoy Xalq Respublikasining rivojlanish salohiyati va uning iqtisodiy rivojlanish xususiyatlari ilmiy nuqtai nazaridan yoritilgan. “Xitoy Xalq Respublikasiga jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining ta’siri” nomli ikkinchi bobda XXR iqtisodiyotining jahon moliyaviy inqirozidan oldingi davr (2000-2008y)dagi rivojlanishi, jahon moliyaviy inqirozining kelib chiqishi va XXRning makroiqtisodiy yo’nalishlarga ta’siri, tashqi iqtisodiy faoliyati, eksporti, importi va kiritiladigan xorijiy investitsiyalarga inqirozning ta’siri aniqlangan. “Xitoy Xalq Respublikasining inqirozga qarshi dasturining ustuvor yo’nalishlari va samaradorligi ” nomli uchinchi bobda XXR inqirozga qarshi dasturining umumiy

6 Xitoy Xalq Respublikasi Osiyo mintaqasining sharqiy qismida, Tinch okeaning g’arbiy qirg’og’ida joylashgan bo’lib, uning maydoni 9.6mln.kv.km tengdir. Maydonining kattaligi jihatidan u dunyoda Rossiya va Kanada davlatlaridan so’ng 3-o’rinda turadi. Uning quruqlikdagi chegara uzunligi 22,8ming km.ni tashkil etadi va u 15 ta davlat bilan chegaradoshdir. Xitoy sharqda Koreya Xalq Demokratik respublikasi bilan, shimolda Rossiya Federatsiyasi va Mongoliya Xalq Respublikasi bilan, shimoli-g’arbda Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikiston bilan, g’arbda va janubi- g’arbda Afg’oniston, Pokiston, Hindiston, Nepal va Butan davlatlari, janubda esa Myanma , Laos va Vetnam davlatlari bilan chegaradoshdir 5 .Sharqda va janubiy sharqda Xitoy dengiz orqali Koreya, Yaponiya, Filippin, Bruney, Malayziya va

7 trln.2,49 mlrd tonna deb ba h olanmoqda va uning eng boy ko‘mir konlari Shansi provinsiyasida h amda Ichki Mongoliya avtonom rayonida joylashgan dir . Asosiy neft konlari esa , mamlakatning shimoliy-g‘arbiy, shimoliy-sharqiy va shimoliy hududlarida hamda sharqiy dengiz oldi kontinental shelflarida joylashgan dir . Bundan tashqari , q ora metall zaxiralaridan: marganes, temir, van n adiy, titan, konlari ham mavjud dir . Xitoydagi temir rudasining zaxirasi ekspertlarning fikricha , taxminan 46,35 mlrd. tonnani tashkil etadi. Bu temir konlar i mamlakatning shimolida, shimoliy-sharqida va janubiy g‘arbida joylashgan bo‘lib, Xitoyning asosiy temir ruda kon lari Anshan-Bensi, Xebey, So‘chuanlar hisoblanadi. Shunigdek, Xitoyda bir qator rangli metallar: volfram, qalay, surma, sink, molibden, qu

8 9- besh yillik-199 6 - 2000 yy.: 10- besh yillik- 200 1-200 5 yy.: 11- besh yillik-200 6 -20 10 yy.; XX asr Xitoyning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy yuksalishi uchun juda mashaqqatli tarixiy davr bo‘ldi. Uzoq yillik urushlar xitoy iqtisodiyotini qaloqlashuviga sabab bo‘luvchi asosiy omillardan biri bo’ldi. XXRsi tashkil topgungacha mamlakatda hukm surgan feodal byurokratik tizim sharoitida iqtisodiyot barqaror rivojlanmadi. Fuqarolar urushi, o‘zaro urushlar va Yaponiya agressiyasiga qarshi kurash mamlakat xalq xo’jaligini izdan chiqardi. 1949 yilning 1-oktyabrida Xitoy Xalq Respublikasining tashkil topganligi e’lon qilinib, mamlakatda boshqa bir tizim hukmron bo‘lgan bo‘lsada, mamlakat iqtisodiyoti juda qaloq ahvolda edi. 1.2. Xitoy Xalq Respublikasining rivojlanish xususiyatlar

9 15-64 yoshdagilar - aholining 71,4 % ni tashkil etib, ulardan 482.439.115 kishi erkaklardan va 455.960.489 kishi ayollardan iboratdir. 65 va undan yuqori yoshdagilar - aholining 7,8 % ni tashkil etib, ulardan 48.562.635 kishi erkaklar, 53.103.902 kishi ayollardan iboratdir 11 . Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra Xitoyda 56 ta millat vakillari istiqomat qiladi. Aholining 92 % ni xanlar tashkil etib, qolgan millatlarni rasman ”oz sonli millat” deb yuritiladi. Amalda kichik etno-tillar guruhlari yirik guruhlar bilan birlashtirilgan bo’lib, ularning real soni ancha ko‘pdir. Etnografiyaga asosan, xitoyda 236 ta til mavjud bo’lib, ulardan 235 tasi tirik til hisoblanadi va 1 tasi Zhongen tili batamom yo’q bo’lib ketgandir. Shuni ta’kidlash lozimki, xitoy janubiy provinsiyalardagi ko‘pchilik aholi rasmi

10 bu ko‘rsatkich - 82,9% ni tashkil etgan edi. ) ish bilan ta’minlandi 14 . 2007 yil ma’lumotiga ko‘ra, ish bilan band bo‘lganlarning umumy soni 864,57 mln. kishini tashkil etib, u ishga layoqotlilar sonining 95,8 % tashkil etdi, ulardan qishloq xo‘jaligida band bo‘lganlar soni - 406,34 mln. kishini (47%), sanoatda band bo‘lganlar soni - 216,14 mln. kishini (25%), xizmat ko‘rsatish sohasida band bo‘lganlar soni esa - 242,7 mln. kishini (28%) tashkil etdi.Hozirgi kunda Xitoy hududi 23 ta provinsiya, 5 ta avtonom rayon, 4 ta markazga bo‘ysinuvchi shaharlarga va 2 ta alohida ma’muriy rayonlarga ajratilgandi r. Iqtisodiy islohotlarning bosqichlari. I–bosqichda Xitoy o‘z oldiga mamlakat YaMM ni 1985-yillarga kelib, 1978- yilga nisbatan ikki baravar ko‘paytirish va aholini oziq -ovqat va kiyim-

11 Hozirgi kunda jahonning 500ta yirik transmilliy korporatsiyalarning 400 ga yaqini Xitoyga kapital qo’yilgan.Xitoy Xalq Respublikasi “ochiq”tashqi iqtisodiy siyosatida mintaqaviy aspektlarning hisobi muhim qism hisoblanadi. “Ochiq ” siyosatning asosida mamlakatning ichki va g’arbiy tumanlari rivojlanishining qo’shimcha impulsini berishi ko’rib chiqildi. Iqtisodiy islohotlarning boshida ya’ni 70 yillarning oxirida ichki iqtisodiyotning g’arbiy, sharqiy va janubi – sharqiy rayonlarining taqqoslamasi ko’rib chiqildi. Bu sferaning asosiy o’lchovlari maxsus iqtisodiy hududlar, “ochiq” dengiz bo’yi shaharlari, yuqori texnologiya va erkin savdo hududlari, chegara yonidagi ochiq hududlarning yaratilishi bilan ifodalanadi. Maxsus iqtisodiy hududlar. Islohotlarning muhim yo’nalishi tashqi dunyonin

12 Tyantszin, Suchjou va boshqa shaharlarni o’z ichiga oladi.Yuqori texnologik hudularning yaratilishi yangi ilmiy izlanish sohalarining rivojlanishi bilan bog’liq bo’lib, tajribali kam miqdorda ishlab chiqarishda xorijiy kapitalni jalb qilish, yangi texnologiya va materiallarni yaratish, ilmiy – texnik muvaffaqiyatlarga erishish. Yuqori texnologik statusga ega bo’lgan korxonalarga soliq va bojxona imtiyozlari, import bojidan ozod qilish kozda tutilgan.90 yillarning boshida maxsus iqtisodiy hududlardan keyin erkin savdo hududlari Dalyanda, Shanxayda, Tyantszinda, Xaykouda va boshqa dengiz bo’yi sohillarida yaratildi.90 yildan boshlab chegara hududi savdosi asosan shimolda, shimoli – g’arbda va shimoli – sharqda rivojlana boshladi. “Ochiq” dengiz bo’yi hududiga Yanszi daryosi deltasi kiradi

13 Mamlakatda to’g’ridan – to’g’ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish rivojlanish siyosatini 3 bosqichga bo’lish mumkin. Birinchi bosqich , (1979 – 1982 yillar) boshlang’ich davr bo’lib, iqtisodiy islohotlarni va “ochiq” siyosatni rivojlantirish maqsadi qo’yilgan. Bu davrda Xitoy to’g’ridan – to’g’ri xorijiy investitsiyalardan foydalanish va bu sferada yetarli tajribaga ega bo’lmagan. To’g’ridan - to’g’ri xorijiy investitsiyalardan foydalanish loyihalarning soni faqat cheklangan bo’lgan. Tashqi iqtisodiy faoliyatning liberalizatsiyasi va mahalliy organlarning vakolatini kengaytirishning eng muhim bosqichi 80 yillarning boshida mahalliy hokimiyatda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish hajmini qabul qilish qarori kamida 3 mln AQSH dollarini tashkil etishi kerak edi. Bu davrda xorijiy inv

14 2.1 Xitoy iqtisodiyotining jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozidan oldingi davr (2000-2008 yillar)dagi rivojlanishi Xitoy hukumatining 1990 yillarda mamlakatdagi Markaziy va G‘arbiy zonalarni rivojlantirish bo‘yicha olib borgan uzluksiz va izchil sayi-xarakatlariga qaramasdan, ularning umumdavlat ishlab chiqarishdagi ulushlarini nafaqat, oshganligini, balki, bir oz pasayganligini kuzatishimiz mumkindir. 2.2. 1 j adva l Xitoydagi 3 ta iqtisodiy zonalarning YaIMdagi salmog‘i, % da 18 . 1980 1 985 1 990 1 995 1 999 2 002 2 006 2008 Mamlakat bo‘yicha jami 1 00 1 00 1 00 1 00 1 00 1 00 1 00 100 Sharqiy 52 ,5 30,9 5 3,9 5 3,7 6 1,9 6 1,2 6 0,8 50,3 Markaziy 3 1,5 29,9 2 9,7 2 8,3 3 0,9 3 0,4 2 9,2 29.0 G‘arbiy 1 6,4 1 6,4 1 6,4 1 4,0 1 7,2 1 9,4 2 0,0 20,7 2.2. 2 j adval. Real kapital quyilmala

15 sharqiy provinsiyalariga berilgan ustuvorlik va ularni ko‘p yillar mobaynida pasaymayotganligi, bir muncha tashvishga solib qo‘ydi hamda mazkur holat normal emasligi tan olinib, bu yo‘nalishda jiddiy o‘zgartirishlarni amalga oshirish lozimligi belgilandi 20 .Ulardagi sanoat industriyasining notekis joylashtirilganligi, ular ma’muriy-xo‘jalik yuritilishining takomillashtirilmaganligi, birinchi navbatda, ularning umumiy ishlab chiqarishdagi samarasini oshishiga, nafaqat yordam bermay, balki, o‘zlarida iqtisodiy va siyosiy nobarqarorlikni keltirib chiqarish havf-xatari mavjudligini ko‘rsatar edi.Mamlakatda oxirgi paytlarda bo’lib o’tayotgan turli anjuman va kengashlarda, ilmiy doiralardagi seminarlarda, ommaviy axborot vositalarida Xitoydagi mintaqalar orasidagi diskriminatsiya (tengsizlik

16 2000 yillar boshidan elektron uskunalar ishlab chi q arish yiliga 30% ga o‘ sib bordi. Bu tarmo q ni sanoat ishlab chi q arishdagi ulushi 2000 yildagi 3,4% dan, 2007 yilga kelib – 4,6%ga o‘ sdi. 23 Garchi, davlat sektori yalpi mahsulot ishlab chiqarishda o‘zining ustuvorligini asta-sekin yo‘qotayotgan bo‘lsa ham, u boshqa ko‘rsatkichlar bo‘yicha ustunligini saqlab kelmoqda. Undagi asosiy fondlarning, kapital quyilmalarining va davlat xazinasiga quyayotgan mablag‘larining umumiy hajmi bo‘yicha, Xitoy o‘zining pozisiyasini saqlamoqdadir.Mamlakatda 2000 – yillarda ikki sektorli model yuzaga keldi. U yirik va mayda ishlab chi q arishga asoslangan b o‘ lib, sanoat ni q ayta r o‘ yxatga olish ma’lumotiga k o‘ ra, unda sanoat korxonalarining 0,3% i, ya’ni , ularning 23007 tasi «yirik va o‘ rta

17 oshiriladi. Mana shu ular orasidagi mavjud farqlarni yetarli darajada disproporsional chegaradan chiqmasdan va iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilmasdan hal etish mamlakatni boshqarishning muhim vazifalari hisoblanadi. Aynan mintaqaviy nomutanosiblik milliy iqtisodiyotning samarasini oshirishga turtki bo‘ladi, chunki: birinchidan , Sharqiy dengiz oldi hududlaridagi yuqori o‘sish sur’atlari unda ichki rayonlarga investisiya hajmini kiritishni kengaytirgan holda kapitalning ahamiyatli tarzda jamg‘arilishiga olib keladi; ikkinchidan , Markaziy va G‘arbiy hududdagi ishchi kuchi resursining cheksizligi uning Sharqiy qismini barqaror rivojlanishi uchun foydalanishi mumkin; uchinchidan , Sharqiy qismdagi samarali tashqi aloqalar umumiy iqtisodiy rivojlanishni va iqtisodiy islohtlarni qo‘lla

18 uchinchidan esa, unda ijtimoiy adolatga ziyon keltiruvchi nomutanosiblik yuz berib, u bozor orqali tartibga solinmaydi va davlat tomonidan boshqarishni talab qiladi. 2.2 Jahon moliyaviy inqirozining kelib chiqishi va Xitoyning makroiqtisodiy yo’nalishlarga ta’siri Inqiroz – ma’lum bir voqelikning tabiat va jamiyat taraqqiyotining ob’yektiv qonuniyatlariga zid kelib qolishi, o’z davrida progressiv hisoblangan jarayonlarning vaqt o’tishi bilan yangicha talablarga javob bera olmasligi tufayli yuz beradigan hodisadir. INQIROZ TURLARI MOLIYAVIY INQIROZ IQTISODIY INQIROZ SIYOSIY INQIROZ SOTSIAL INQIROZ MA’NAVIY VA RUHIY INQIROZ Moliyaviy inqiroz – banklar likvidligining zaifligi bilan bog’liq muammolarning keskinlashuvi natijasida yuz bergan inqiroz tushuniladi. U kredit bozorida yuz bergan t

19 Inqiroz turli sohalarda yuz berishi mumkinligi sababli uni keltirib chiqaruvchi sabablar ham turlicha bo’ladi. Bugungi kunda 2007 yilda boshlangan jahon moliya inqirozining asosiy sabablari sifatida quyidagilar e’tirof etilmoqda. Moliyaviy inqirozning tarqalishi global iqtisodiy o’sish sur’atlariga nisbatan salbiy ta’sirni yuzaga keltirdi. Nafaqat moliyaviy sektor, balki iqtisodiyotning real sektorida ishlab chiqarishning pasayishi kuzatildi. Moliyaviy sector tufayli ko’pgina korxona, muassasa va tashkilotlar bankrotlik holatiga tusha boshladi. Natijada ishsizlar armiyasi yuzaga kela boshladi. Moliyaviy inqiroz likvidlik muammosiga aylanib surunkali byudjet taqchilligini yuzaga keltiradi. Bu holat domino effekti singari bir moliyaviy muassasadan boshqasiga, bir mamlakatdan boshqa mamlak

20 So’nggi yillarda rivojlangan mamlakatlarda surunkali byudjet taqchilligi va tashqi savdo saldosining keskin tushishi jahon moliyaviy inqirozning muhim oqibatlaridan deb sanalyapti . 2.2.1 - jadval Dunyoning ayrim mamlakatlari tashqi savdo saldosidagi o’zgarishlar (mlrd. AQSH doll.) Mamlakatlar 1996 yil 2007 yil Rivojlangan mamlakatlar, jami 46,2 -798,8 AQSH -120,2 -854,7 Yaponiya 65,4 81,0 Yevropa Ittifoqi 88,5 -228,0 Boshqalar 12,5 202,2 Rivojlanayotgan mamlakatlar, jami -87,5 509,7 Xitoy 7,2 562,0 Yaqin Sharq va Afrika 5,9 311,0 Boshqalar -100,6 -363,3 Bu davrda rivojlanayotgan mamlakatlarda butunlay teskari manzara kuzatilib, ularning 87,5 mlrd.doll. hajmdagi salbiy tashqi savdo saldosini 509,7 mlrd.doll hajmdagi ijobiy tashqi savdo saldosiga aylangan. Jahon iqtisodiyotida kuzatilgan

21 Bunday yuqori darajadagi disbalans, nomuvofiqlikning mavjudligi, xususan Xitoy savdo balansida yirik miqdordagi profitsit, AQSHda esa, aksincha katta miqdordagi defitsit saqlanib qolmoqda. AQSH savdo balansi defitsitning qariyb 90 % i Xitoy, Yaponiya, Germaniya va Arab davlatlari savdo balansidagi profitsit hisobidan qoplanmoqda. Ma’lumki, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda quyidagi omillar ustuvor ahamiyatga ega: Moliyaviy inqirozning globallashuvi jahon xo’jaligi integratsiyasida ishtirok etuvchi har bir mamlakatning investitsion faoliyatiga o’z ta’sirini ko’rsatadi va investitsiyalar oqimini keskin kamayishiga olib keladi. 1 Iqtisodiy jarayonlarga davlat aralashuvini kuchaytirish 2 Moliya institutlarining hisobdorligini va shaffoflik darajasini oshirish 3 Moliya bozorlaridagi ha

22 Jahon mamlakatlarining inqirozga qarshi kurashga sarflangan moliyaviy xarajatlari 27 . Mamlakat Moliyaviy xarajatlar, mlrd.dollar Mamlakat YAIMga nisbatan % hisobida (2008) Rossiya 222 13,9 Buyuk Britaniya 1020 37 AQSH 3539 25 Germaniya 893 23 Yaponiya 576 12 Xitoy 570 13 Dunyo bo’yicha 9400 15 Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, dunyo bo’yicha jami sarflangan mablag’larning hajmi 9400 mlrd dollarni tashkil qilgan. Xitoy hukumati sarflagan mablag’larning hajmi 570 mlrd dollarni tashkil qilib, bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining 13 % ini tashkil qiladi. 2.2.1chizma Mamlakatlarning YAIM ko’rsatkichi (1998-2009 yillar) 28 . YAIM 20 09 yilgi ma’lumotlarga ko’ra YAIM jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozidan keyin ancha pasayganini ko’rish mumkin va 5,75trln$ni tashkil etadi.

23 YAIM aholi jon boshiga esa 7,518$ni tashkil etdi. Inflyatsiya darajasi 1,5% ga o’sdi. Ishsizlik darajasi 4,2%ni tashkil etdi. 2.3. Tashqi iqtisodiy faoliyat . Eksport, import va kiritiladigan horijiy investitsiyalarga inqirozning ta’siri. Xitoyning asosiy iqtisodiyoti tashqi bozorda yaqqol ko’rinadi.Eksport hajmi bo’yicha jahonda 1 – o’rinda turadi. Eksport esa davlatga horijiy valyuta kirimining 80%ni tashkil etadi. Eksport tarmoqlarida 20mln odam ish bilan band. Tashqi bozorga 20% mahsulotni sanoat va qishloq xo’jaligi yetkazib beradi. Xitoy Xalq Respublikasi 182ta davlat bilan savdo iqtisodiy aloqalarini olib boradi va 80 tasi bilan savdo shartnomalari imzolangan.Xitoy Xalq Respublikasining asosiy savdo hamkorlari capitalist davlatlar: lardan Yaponiya, Amerika Qo’shma Shtatlari, g’ar

24 1979 – 2001 yilgacha Xitoyda 394 mlrd dollar xorijiy investitsiya kiritildi. Xitoy Xalq Respublikasi investitsiyalarni jalb qilish bo’yicha jahond AQSHdan keying II o’rinda turadi. 2002 yil boshida Xitoyda jahonning 170 ta mamlakatiga investitsiyalar kiritildi. Xorijiy investitsiyali korxonalar 390 mingga yetdi. Jahonning 500 ta mashhur TMK laridan 400 tasi Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotiga investitsiya olib kirdi. Xitoy investitsiya jalb qilishning turli yo’nalishlari, tashqi qarzlar, to’g’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalar, xalqaro moliyaviy tashkilotlar va xalqaro tijorat banklari, eksport ssudalari, tashqi qarzga obligatsiyalar; to’g’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalar, o’z ichiga qo’shma korxonalar, 100% xorij kapitali asosida xo’jalikni boshqarish; boshqa xorijiy inv

25 Birinchisi yo’nalish investitsiyalarni tashkilot va qo’shma korxonalarga yo’naltirishni, ishtirokchilarning ulushiga asoslangan;shartnomali qo’shma korxonalar; butunlay xorijiy investitsiyalarga yo’naltirilgan korxonalar; neft qazib olish bo’yicha qo’shma korxonalar; buyumlarni yig’ish va import xom – ashyosini qayta ishlashga kafil bo’lgan qo’shma korxonalar va hokazo. Ikkinchi yo’nalish, xalqaro lizingda kompensatsiya lizingidan foydalanishni o’z ichiga oladi. Quyidagi jadvalda kiritilgan to’g’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalarning YAIMga ta’sirini 2009 yilgacha quyidagi diagrammada aks ettiramiz 30 : 2.3.2 jadval. Kiritilgan to’g’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalarning YAIMga ta’siri (mlrd dol.) 30 WIR2010.en

26 Bu chizmada yildan – yilga o’sishni va pasayganlikni ko’rishimiz mumkin. Unda 2000 yilda 40715 mmlrd dollarni tashkil qilgan bo’lsa, 2001 yilga kelib 46878 mlrd dollarga oshganini ko’rishimiz mumkin. 2007 yilda esa 83521 mlrd dollarga yetganini ko’rishimiz mumkin. 2008 yilda esa 108312 mlrd dollarni tashkil qilgan, 2009 yilda esa inqirozning ta’sirida 95000 mlrd dollarni tashkil qilgan. Quyidagi jadvalda kiritilgan to’g’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalarning YAMMga ta’sirini ko’rishimiz mumkin 31 . 2.3.3 jadval. Mamlakatga kitilgan tog’ridan – to’g’ri horijiy investitsiyalarning YAMMga ta’siri (mlrd dol.) 31 WIR 2010.en

27 Bu diagrammada kiritilgan to’g’ridan - to’g’ri horijiy investitsiyalarning % da ifodalanib, 1994 yilda eng yuqori ko’rsatkichga erishilgan. Undan keyin esa yildan yilga pasayishni ko’rishimiz mumkin. Oxirgi yillarda xorijiy investitsiyalarning o’sishining yangi tendensiyalari kuzatildi. Bu tendensiya Xitoy bozorida milliy kompaniyalarning kirib borishi, yuqori texnologik loyihalarning oshishi, katta intilish bilan Xitoy Xalq Respublikasining WTOga a’zo bo’lishi va xizmatlar sferasiga qaratilgan xorijiy kapitallarni oshishi bilan xarakterlanadi. Xitoy Xalq Respublikasining tashqi savdosi. 1979 - 1999 yillarda Xitoy Xalq Respublikasining tashqi savdosining hajmi har yil o’rtacha 15,3% ga o’sdi. 2000 yil eksport hajmi 250 mlrd dollar, importi esa 225 mlrd dollarni tashkil etdi. 2007 yilda

28 trillion yuan (qariyb 585 milliard AQSH dollariga teng) miqdorida mablag‘ ajratdi. Bu mablag‘ chekka tumanlarda yashovchi aholini maishiy texnika bilan ta’minlash va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratishga sarflanadi. Xitoy iqtisodiy islohotlarining ilk davrlaridan boshlab jahon to’dasini qamrab oladi, iqtisodiy o’sish va jahon iqtisodiyoti integratsiyasiga yangi imkoniyatlar izlab topadi 33 . Ahvol shuni ko’rsatadiki, Xitoy Xalq Respublikasi jahon va mintaqaviy rivojlanishda muhim harakatga soluvchi kuchga aylanib bormoqda. Globalizatsiya Xitoyda mazmunan mintaqaviy integratsiyani zaiflashtirmaydi. Berilgan ikkita holat parallel, bir – birini o’zaro to’ldirib yuradi, Xitoyni har tomonlama ta’minlashda qo’shimcha erkin manyovr, turli xil integratsion guruhlashlar: kompensatorli va amort

29 mamlakatlar Xitoy 10,3 9,1 10,0 10,1 10,4 11,1 11,4 10,0 Islohotlarning asosiy natijasi jahon iqtisodiyotida Xitoy Xalq Respublikasining rolini oshishiga olib keldi. Xitoy o’zining sur’atlarining o’sishi bilan eng ahamiyatli usuli jahon iqtisodiyotida murakkablashgan usuli, oxirgi 10 yillikda yetaklovchi o’rinni egallagan uchlik: AQSH, G’arbiy Yevropa va Yaponiya kabi mamlakatlar bilan eng ahamiyatli usulini yangilamoqda.Buning natijasida Xitoy jahonga qiziqishi va yuqori rivojlangan eksportining tuzilishi bilan jahonda hukmronlik qilmoqda 36 . Information texnologiyalar (kompyuterlar, telekommunikatsiya va hokazo) eksporti bo’yicha jahonda liderlik qilmoqda(2.3.2 jadval ). 2.3.2 jadval Information texnologiyalarni eksport qiluvchi yetakchi mamlakatlar, 2005 yil 37 . Eksportchilar Jahon

30 mustahkamlash uchun faol va samarali rol o’ynay boshladi.1978 yildan 2007 yilgacha Xitoyning tashqi savdo aylanmasi 20,67 mlrd AQSH dollaridan 2,17 trln AQSH dollarigacha o’sdi. Agar 1978 yilda mamlakatga kiritilgan xorijiy investitsiya hajmi va xorijiy mamlakatlar kapitalining joylashuvi 20 mln dollarni tashkil qiladi, 2007 yilga kelib bu ko’rsatkich 83,5 mlrd dollar va xorijiy mamlakatlar kapitalining joylashuvi 18,7 mlrd dollarni tashkil qildi.2008 yilga kelib 286200 ta xorijiy investitsiyali korxonalar Xitoy iqtisodiyotida 2,11 trln AQSH dollarini tashkil etdi 38 . Yuqori texnologik statusga ega bo’lgan korxonalar soliq va bojxona imtiyoziga ega bo’lib, xorijdan sotib olingan asbob – uskunalarni ilmiy izlanish va tajriba ishlari uchun import bojidan ozod bo’ladilar.30 yil ichida Xit

31 Suchjou va boshqa shaharlarni o’z ichiga oladi.Oxirgi yillarda Shanxayda yangi rayon Pudun ochilgan bo’lib, 15 ta bojsiz hududlar, 47 ta texnik – iqtisodiy o’zlashtirish hududlari va 53 ta ilmiy sohadagi tarmoqlar o’zlashtirildi 40 .Xitoy Xalq Respublikasida iqtisodiyotning o’sishi uchun muhim yangi va yuqori texnologiyalar ko’rib chiqilmoqda. Buning uchun muhim ilmiy texnikaviy dasturlar qabul qilinib, ular quyidagilar hisoblanadi: “863” dasturi (mamlakatning milliy havfsizlik va raqobatbardoshligiga bog’liq bo’lgan munosabatlar); “Mash’ala” (biotexnologiya, elektronika, informatika, mashinasozlik, elektrni tejash sohalarida ilmiy va texnologik izlanishlar olib borish) “Uchqun” (qishloq xo’jaligida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish) “Oltin Ko’prik” (umummilliy miqyosda informatio

32 3 – bob. Xitoy Xalq Respublikasining inqirozga qarshi dasturining bartaraf etilishi 3.1 Xitoy Xalq Respublikasi jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozga qarshi dasturining umumiy qo’llanilishi . Oxirgi o’n yillikda Xitoy iqtisodiyoti 3 marta globalizatsiyaning negative aspektlariga duch keldi va ularning manbasi undan tashqarida ya’ni xorij davlatlarida bo’lib o’tdi. Ular quyidagilar: Osiyo moliyaviy inqirozi 1997 – 1998 yillar; O’sish templarining global sekinlashishi 2000 -2001 yillar; Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi 2007 – 2009 yillar. Makroiqtisodiy siyosatning muallaqligi va strukturaviy islohotlarni yahshi o’tkazilganligi tufayli Xitoy birinchi ikkita sinovdan muvaffaqiyatli o’tdi. To’lov balansi mustahkamlanishni davom ettirdi, moliya va bank sektorlarida islohotlar oldinga sur

33 ko’rsatdiki, mamlakat tomonidan qabul qilingan shartlar milliy iqtisodiyotda qanday bo’lsa shundayligicha amalga oshirildi. Xitoy Xalq Respublikasi davlat maslahatchisi Ven Tszyabao umumjahon iqtisodiy forum 2009 yil 28 yanvardagi sessiyasida , inqiroz Xitoy iqtisodiyotiga sezilarli zarba berganini va mamlakat jiddiy chaqiruvlarni boshidan o’tkazayotganligini, tashqi talabning qisqarishi bilan bog’liq bo’lgan, sanoat tarmoqlarining keragidan ortiqcha mahsulot ishlab chiqargani, korxonalarni og’ir ahvolga solib qo’ydi. Shaharlarda ishsizlikning oshishi, iqtisodiy o’sishning pasayish hatarga qo’ydi 42 . Jahon moliyaviy inqirozi Xitoyning dengiz bo’yi rayonlarida va firmalarida, tashqi bozorga moslashganlari qiyinchiliklarga duch keldi 43 . Oldin u yerda ishlagan qishloq propiskasi mavjud

34 rivojlanish modelining islohotlarini, iqtisodiy strukturaning optimizatsiyalangan tizimini boshqarish, uzluksiz yangi bozorlarni o’zlashtirish va innovatsiyalarni rivojlantirishga imkoniyat beradi.Bunda asosiy e’tibor “mahorat foydani chiqarib oladi va inqiroz chaqiruvlari boshqaruvidan yo’qotishdan qochib, inqirozni imkoniyatga aylantirishga harakat qilish, impulsga chaqirish, rivojlanish uchun makon yaratish, iqtisodiy layoqatni oshishi uchun risk va hatarlarga qarshi kurashish” va “qiyinchilikni tushunish qiyinchilikni yengishga olib keladi” deb aytiladi Xitoyda 46 . Shu bilan birga Xitoyda ijtimoiy stabillikning muhimligi juda bilinadi, uning asosini barqaror qtisodiy o’sish va aholining turmush sharoitining doimiy o’sishi tashkil qiladi. Asosiy risk va xatarni qishloq va shaharlar

35 Jahon bozorida talab kamaydi, jahon iqtisodiyotining o’sish sur’ati pasaydi, ko’pgina davlatlarning iqtisodiyoti juda og’ir qiyinchilikka duch keldi. Jahon iqtisodiyotining asosiy qismi hisoblanib, Xitoy iqtisodiyoti ilojsiz moliyaviy inqiroz kuyiga tushdi, va hozirgi vaqtda va oxirgi yillarda eng og’ir holatni boshidan kechirmoqda. 2008 yilda Xitoyning iqtisodiy o’sishi 3chi kvartalda 9,9% ni tashkil qiladi. Bazis yilga nisbatan o’sish 2,3% o’sishni ko’rsatadi. 3 kvartaldagi inqiroz 9 % ni tashkil qiladi. Bu esa iqtisodiyotning o’sish darajasini qisqarishiga olib keladi. Halqaro valyuta fondining ma’lumotlariga ko’ra Xitoy iqtisodiyotining o’sish darajasi 8,5% ni tashkil qiladi, jahon bankining prognoziga ko’ra – 7,5% ni tashkil qiladi. Shu bilan birga, jahon banki 2009 yilda eksportni

36 2) monetar siyosatda mo’tadil bo’lish Kengaytirilgan mo’tadil monetar siyosati kreditlash hajmining oshishini realizatsiya qilishdir. Monetar siyosatning umumiy nomi 10 yildan buyon birinchi marta mo’tadil kengaytirilgan nom bilan qo’llanilmoqda. Bu pul massasining oshishini ifodalaydi, umumiy baholar darajasini mo’tadillshtirishni davom ettirib, chidamli , iqtisodiy rivojlanishning muhim rol o’ynashini ta’minlab beradi. 1998 yidan boshlab Xitoy stabil monetar siyosatini yurita boshladi. 2007 yilning ikkinchi yarmida tovarlar bahosining o’sishi bardosh berishdan maqsadi, investitsion kreditlashning o’sishining oshishi , stabil monetar siyosati bosiqlikka o’tdi. Mo’tadil kengaytirilgan monetar siyosatga hozirgi o’tish pul massasi ifodalanishining haqiqiy o’zgarishiga chaqiradi. Shu yilni

37 ta’minlash, qishloq tumanlarini elektr tarmog’ini mukamallashtirish, janubdan shimolga suv tashish realizatsiya loyihasini tezlatish, yirik hududli rayonlarga sug’orish sistemasi orqali zaxiradagi suvlarni yetkazib berishni oshirish; Avtoyo’llar, temir yo’l, aeroport va boshqa infrastruktura loyihalarini qurilishini tezlatish . Transport tarmoqlarining priopitet qurilishi, shu bilan birga yo’lovchilarni maxsus tashish, turli yo’llar orqali g’arbiy magistral yo’ldan ko’mirni transportda tashish, yuqori tezlikdagi transport aloqalarini yo’lga qo’yilishi, Xitoyning g’arbiy tumanlarida aeroportlar qurilishini tashkil etilishi, shahar aloqa tarmoqlari quvvatini oshishi kabilar kiradi. Sog’liqni saqlash, madaniyat va ta’lim sferasi rivojlanishining tezlashishi . Past darajadagi meditsina xizm

38 Qishloq va shahar aholisining ish haqini oshirish . Qishloq aholisining maoshini oshirishdan maqsad aholidan iste’mol qishloq xo’jaligi mahsulotlarini sotib olishni oshirish darajasini ko’tarish, qishloq xo’jalik sektorida to’g’ridan - to’g’ri komleks moliyalashtirishning o’sishi, qishloq xo’jaligi texnikasi va mahsulotlariga imtiyozlarning oshirilishi. Past daromadli aholining daromadi va boshqa ijtimoiy sug’urtalar, shahar va qishloq aholisining kambag’al qatlamini ta’minlash darajasini oshirish ko’rib chiqildi. Barcha tarmoqlarda va barcha mintaqalarda yangi NDS formasiga o’tish ga rahbarlik qiladi va barcha korxonalar modernizatsiyani qo’llab quvvatladilar. Iqtisodiy o’sishda moliyaviy hajmning oshishi orqali tijorat banklarining kredit berish masshtabi munosabatlarining cheklanishi

39 gacha oshdi. Prognozchilar fikricha esa 12,9 mlrd $ oshishi taxmin qilingan edi. 2008 yil avgust oyida esa 45 % ga pasayganini ko’rishimiz mumkin. Eksport hajmi avgust oyida 23 % ni tashkil qiladi. 2009 yil 1 kvartalda Xitoy eksport hajmi bo’yicha jahonda 1chi o’ringa chiqib olgan. Jahon savdo tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra 2009 yil 1 kvartalda Xitoyning eksport hajmi 521,7 mlrd $ ni tashkil qilgan bo’lsa, shu vaqtda Germaniyaning eksport hajmi 521,6 mlrd $ ni tashkil qilgan edi. Bazis yilga nisbatan Xitoyning 1 kvartaldagi YAIM 6,1%ga oshganini ko’rishimiz mumkin. II – kvartalda esa 7,9 % ni tashkil qilgan. YAIM ning o’sish darajasi boshqa davlatlarga qaraganda 7,9 % dga oshgan.’’ – deb ta’kidladi rus iqtisodchisi, professor Aristakesyan.2008 yil oxiri va 2009 yillarda jahon moliyaviy

40 milliy baholash teskaridir. Bir tomondan iqtisodiyotning o’sishi 10,6 % ga oshsa, ikkinchi tomondan – 9,5 %, yillik hisoblash esa 8% ni ko’rsatdi.prognozlashtirilgani bo’yicha 9% ni tashkil qilishi kerak edi. 2009 yilda eksport 17,5% ga pasayib, 2010 yilda 8%ga oshdi 50 .2010 yilda investitsiya o’sish darajasi – 22% dan – 25%gacha pasayishi kuzatilmoqda. INQIROZNING PAYDO BO’LISH SHAKLLARI. Xitoyda iqtisodiy inqirozning paydo bo’lishini quyidagi shakllarda ko’rishimiz mumkin:  Fond bozorlarida ikki barobar kapitalizatsiyaning pasayishi  YAIMning o’sish sur’atlarini pasayganligi(2007 yilda 13% tashkil qilgan bo’lsa, 2008 va 2009 yillarda 9% tashkil qilgan);  2008 yil noyabr oyidan boshlab, 8 oy davomida ketma – ket eksportning absolyut qisqarishi. 2009 yilning birinchi va ikkinchi kva

41 Xitoy ma’muriyati moliyaviy inqirozning quyidagi asosiy sabablarini keltiradi:  AQSH modelida iste’molning, moliyaviy boshqaruvning, moliyaviy idoralarni ishlatish usullarining murakkablashishi. “Sovunli ko’pikning bozorda ko’chmasligi” inqirozning manbasi hisoblanadi;  Fond bozorlarida moliyaviy instrumentlarning ortiqchaligi, ular moliyaviy barqarorlikning yaratilishida yopiq risk hisoblanadi;  Moliyaviy globalizatsiya, jahon iqtisodiyotiga daromad olib kirib, shi bilan birga yangi risklarni ham chaqirdi. Asosan “ogohlantirish” jahon moliyaviy inqiroz kuitlmaganda real iqtisodiyotga tarqalib,jahon iqtisodiy o’sishning tormozlanishiga aytiladi. Xitoy hukumati 2008 yilda 2009 yil uchun moliyaviy inqirozdan chiqish dasturlarini ko’rib chiqib, unga ko’ra:  Foiz stavkasi 7,2%gacha pasa

42  Sanoatni restrukturizatsiya qilishva ilmiy – texnikaviy innovatsiyalarni joriy qilish templarini rivojlantirish;  Zilziladan zarar ko’rgan rayonlarni qayta tiklash templarini tezlashtirish;  Aholining daromadini oshirish;  Butun mamlakat bo’yicha yangi NDS formasiga o’tish;  Iqtisodiy o’sishni qo’llab – quvvatlah maqsadida moliyaviy tizimning rolini oshirish. XITOYNING TASHQI IQTISODIY SIYOSATI. Inqiroz shartlariga ko’ra Xitoy o’zining moliyaviy resurslari jahon iqtisodiyoti va moliyaviy tizimida Xitoy eksportini rag’batlantirishdan foydalanadi. Pekin agressiv va ko’prejalashtirilgan ish tutdi. 2008 yil dekabrdan 2009 yil oktyabrda Xitoy bu maqsadlarga 300 mlrd dollar pul ajratdi. Korporativ darajada 2009 yil boshida 2 ta Rossiya neft kompaniyasiga 25 mlrd dollar, Braziliya neft k

43 uchun 3 mlrd dollar pul ajratildi. Iyun oyida esa Filippinga milliy infrastrukturani rivojlantirish uchun 1,8 mlrd dollar ajratildi. Andrey Osrtrovskiyning fikriga ko’ra Xitoy iqtisodiyotining ijobiy natijalari uning to’g’ri yuritilgan inqirozda qarshi dasturi bo’lib, u asosan ichki bozorni rivojlantirishga va aholining to’lovga qobilligini aniqlashga qaratilgan. Ekspertlarning ma’lumotlariga ko’ra, Xitoyning inqirozga qarshi dasturining kamchiligi shundaki, davlat korxonalariga to’xtamay kredit berilgan va ular asosiy imtiyozlarni qabul qiluvchilar hisoblanadi. “Agar bu infrastrukturaning rivojlanishi, temir yo’l va avtomobil yo’llarining qurilishi, ko’priklar, aerodromlar, adminisrtativ binolarning qurilishi , bu esa sanoat sohalarining rivojlanishiga qiyinchilik tug’diradi, asosan ye

44 kutmayapti umid qilinadiki IV – kvartalning boshida davlat tomonidan doimiy pasayishni ko’rish mumkin. Aleksandr Lukin Sharqiy Osiyo izlanish markazining direktori ning fikricha, Xitoy programmasining butunlay o’zgartirilishi umuman rag’batlantirilmayapti. Xitoy inqiroz shartlariga ko’ra rivojlanayotgan davlat vositalariga asosiy e’tiborni qaartmagan, bu esa xarajatlarni qisqarishiga olib kelgan. Undan tashqari ijtimoiy xarajatlar oshirildi, shu qatorda ichki bozorning maqsadlari oshishiga olib keldi. Xitoyning inqirozdan chiqish dasturi butunligicha ixchamlashtirilgan deb aytib bo’lmaydi. Bu olimning fikricha, Xitoy boshqa davlatlarga qaraganda ertaroq bu inqirozdan chiqib ketishi kerak edi. 3.2 Jahon moliyaviy inqiroziga qarshi bank-moliya tizimidagi chora tadbirlar H o z i r g i k u

45 X i t o y n i n g S a n o a t - s a v d o b a n k i - m a x s u s d a v l a t b a n k i h i s o b l a n i b , s h a h a r v a q i s h l o q d a s a n o a t - s a v d o z a y o m l a r i v a j a m g ‘ a r m a l a r i b i l a n s h u g ‘ u l l a n a d i . X i t o y b a n k i e s a , d a v l a t v a l y u t a v a t a s h q i s a v d o b a n k i h i s o b l a n a d i . U X i t o y X a l q b a n k i b i l a n b i r g a l i k d a , d a v l a t b a n k o p e r a t s i y a l a r i n i v a m a k r o b o s h q a r i s h d a g i m o l i y a v i y x o l a t l a r n i a m a l g a o s h i r a d i . S h u b i l a n b i r g a , u y a n a , v a l y u t a m a b l a g ‘ l a r i n i j a m g ‘ a r i s h v a u n d a n f o y d a l a n i s h i s h l a r i n i h a m a m a l g a o s h i r a d i h a m d a t u r l

46 S h a h a r k r e d i t k o o p e r a t i v l a r i f a o l i y a t i e s a , x u s u s i y s a n o a t - s a v d o s e k t o r i n i v a k o r x o n a j a m o a m u l k e g a l a r i g a k r e d i t l a r v a j a m g ‘ a r l a r b e r i s h b i l a n s h u g ’ u l l a n a d i . X X R d a k u n d a n - k u n g a , b a n k k r e d i t l a r i n i q o ‘ l l a s h k o ‘ l a m i k e n g a y m o q d a . Q i s q a m u d d a t l i ( 2 0 0 m l r d . y u a n ) k r e d i t l a r n i b e r i s h b i l a n b i r q a t o r d a , m a m l a k a t d a , o ‘ r t a m u d d a t l i s a n o a t - s a v d o t a s h k i l o t l a r i n i k r e d i t l a s h k e n g t a r q a l m o q d a . M a m l a k a t d a g i k a p i t a l q u r i l i s h l a r i , d a v l a t b y u d j e t i t o m o n i d a n m o l i y a

47 b i r i n c h i q o n u n e k a n l i g i n i b i l d i r a d i . X i t o y i q t i s o d i y o t i n i q a y t a q u r i s h d a , M a r k a z i y b a n k m a v q e i n i k u c h a y t i r a d i g a n , u s h b u q o n u n , r i v o j l a n g a n m a m l a k a t l a r m a r k a z i y b a n k l a r i n i n g t a j r i b a s i n i h i s o b g a o l g a n h o l d a , X V F y o r d a m i d a v a s h u b i l a n b i r g a , a y n i v a q t d a , m a m l a k a t d a g i r e a l v o q e l i k n i h i s o b g a o l g a n h o l d a , i s h l a b c h i q i l g a n d i r . H o z i r g i v a q t d a ( 2 0 0 8 y . ) , X i t o y b a n k t i z i m i u c h b o s q i c h g a e g a b o ‘ l i b , u l a r : M a r k a z i y b a n k - X i t o y X a l q b a n k i ( 2 0 0 8 y i l d e k a b r d a o ‘ z i n i n

48 O ‘ z n a v b a t i d a , X i t o y d a g i « S i y o s i y » b a n k l a r g a o d a t d a , a h o l i m a b l a g ‘ l a r i j a l b e t i l m a y d i . X i t o y E k s p o r t - I m p o r t b a n k i ( X E I B ) b e v o s i t a X X R D a v l a t K e n g a s h i g a b o ‘ y s u n a d i . U d a v l a t t a s h q i i q t i s o d i y f a o l i y a t b a n k i h i s o b l a n a d i . B a n k n i n g a s o s i y v a z i f a s i - X X R e k s p o r t i n i , a y n i q s a , m a s h i n a v a e l e k t r o t e x n i k a u s k u n a l a r i n i e k s p o r t q i l i s h n i k e n g a y t i r i s h d a n i b o r a t d i r . X E I B m a b l a g ‘ l a r i n i n g a s o s i y m a n b a i a k s i y a v a o b l i g a t s i y a l a r n i e m i s s i y a q i l i s h o r q a l i h a m d a u l a r n i X

49 BMT Nizomiga, xalqaro huquqning umum e'tirof etilgan tamoyillari va me'yorlariga hamda Tomonlar imzolagan boshqa shartnomalarga rioya qilib, oliy darajadagi siyosiy muloqotni davom ettiradilar va rivojlantiradilar, xususan, o’zaro anglashuv va ishonch darajasini oshiradilar, savdo-iqtisodiy, energetika, moliya, transport-kommunikatsiya, ilmiy-texnikaviy, gumanitar va boshqa sohalarda hamkorlik. 2. O’zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi bundan buyon ham suverenitet, mustaqillik va hududiy yaxlitlikni himoya qilish bo’yicha bir-birining sa'y-harakatlarini qat'iylik bilan qo’llab-quvvatlaydi, bu esa ikki tomonlama munosabatlarning hozirgi kunda eng muhim tarkibi hisoblanmoqda. Tomonlardan hech biri ikkinchi tomonning suvereniteti, xavfsizligi va hududiy yaxlitl

50 takomillashtirishi va uning hajmlarini oshirish bo’yicha birgalikda choralar ko’radilar. Tomonlar O’zbekiston Respublikasi hukumati bilan Xitoy Xalq Respublikasi hukumati o’rtasida 2009 yil 14 oktyabrda imzolangan Uzoq muddatli savdo to’g’risidagi bitim va unga 2009 yil 4 dekabrda kiritilgan Qo’shimcha protokolni amalgaoshiradilar. Tomonlar Savdo-iqtisodiy hamkorlik bo’yicha hukumatlararo komissiyaning faoliyati ikki tomonlama savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishning muhim vositasi hisoblanadi, degan yagona xulosaga keldidar. 5. Ikki davlat rahbarlari Xitoy-Markaziy Osiyo gaz quvuri loyihasiga, shuningdek, energetika resurslarini qidirish, o’zlashtirish va sotish sohasidagi ikki tomonlama hamkorlikka yuqori baho berdilar. Tomonlar Xitoy-O’zbekiston quvur tarmog’ining qurilishi va x

51 8. Tomonlar sarmoyaviy va savdo muhitini yaxshilaydilar, o’z davlati hududida ikkinchi tomon korxonalarining xo’jalik faoliyatini faol qo’llab-quvvatlaydilar, bir- birlarining bozorlariga tovarlar, xizmatlar, sarmoyalar, muhandislik-boshqaruv yo’nalishi xodimlari va tadbirkorlik vakillarining kirishiga yo’l qo’yish uchun sharoit yaratib beradilar. Tomonlar O’zbekiston Respublikasi hukumati bilan Xitoy Xalq Respublikasi hukumati o’rtasida sarmoyalarlarni rag’batlantirish va himoya qilish to’g’risida yangi tahrirdagi bitimning imzolanishi ikki tomonlama sarmoyaviy hamkorlikni rivojlantirishga yordam beradi, degan xulosaga keldilar. Tomonlar “Navoiy” erkin industrial-iqtisodiy zonasida qo’shma sarmoyaviy loyihalarni amalga oshirish bo’yicha hamkorlikni kengaytirishga tayyor ekanliklarini i

52 Respublikasi o’rtasida imzolangan Terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurashda hamkorlik to’g’risidagi Bitim qoidalariga asosan, ikki mamlakatda va mintaqada tinchlik va osoyishtalikni ta'minlash maqsadida, ikki davlatning tegishli idoralari o’rtasida o’zaro muvofiqlashtirish va hamkorlik ishini kuchaytiradi, shuningdek, ShHT doirasida terrorizmning barcha ko’rinishlariga, shu jumladan, “Sharqiy Turkiston” terrorchi kuchlariga qarshi birgalikda kurash olib borish borasida amaliy choralar ko’rishni davom ettiradi. Tomonlar “Sharqiy Turkiston” terrorchi kuchlariga qarshi kurashni terrorizmga qarshi xalqaro miqyosdagi kurashning muhim tarkibiy qismi deb hisoblaydi. Tomonlar mintaqadagi xavfsizlik va barqarorlikka jiddiy xavf soluvchi diniy ekstremizmning turli ko’rinishlariga

53 tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlash mintaqa davlatlarining ustuvor vazifasi, deb hisoblaydilar. Ular xalqaro va mintaqaviy masalalarda hamkorlikni va yaqindan muvofiqlashtirishni amalga oshiradi, ikki davlatning rivojlanishi uchun qulay xalqaro muhitni yaratadi, mintaqada va butun dunyoda tinchlik, barqarorlik va rivojlanishni rag’batlantirish uchun umumiy sa'y-harakatlarni ishga soladi. Tomonlar Markaziy Osiyoning suv resurslarini o’zlashtirish va ulardan foydalanish masalasini xalqaro huquqning umum e'tirof etilgan me'yorlaridan kelib chiqqan holda va mintaqaning barcha davlatlari manfaatlarini hisobga olib hal qilish lozimligini ma'lum qiladilar. Tomonlar BMT butun dunyoda tinchlik va barqarorlikni ta'minlashda, birgalikda rivojlanishni rag’batlan

54 mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi, deb hisoblaydilar. Tomonlar ShHTning boshqa a'zo davlatlari bilan birgalikda, Tashkilot doirasidagi hamkorlikning asosiy yo’nalishlarini amalga oshirishning ta'sirchan choralarini ko’rishga, xususan, terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurashish, giyohvand vositalar va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanishiga va transchegaraviy jinoyatchilikning boshqa turlariga qarshi kurashni kuchaytirishga; Tashkilot doirasida mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish va chuqurlashtirishga; ShHTning boshqa xalqaro tashkilotlar va davlatlar bilan faol aloqalarini rag’batlantirishga, ShHTning mazkur mintaqa va butun dunyoda tinchlik va tarqqiyotni qo’llab-quvvatlashdagi rolini oshirishga tayyordirlar. Tomonla

55 birgalikda harakat qilishga tayyorliklarini aytdilar. XULOSA. Ushbu bitiruv malakaviy ishida Xitoy Xalq Respublikasining jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozga qarshi dasturining ustuvor yo’nalishlari mavzusida quyidagi xulosalarga kelish mumkin . Bizga ma’lumki jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi 2007 yil AQSHda ipotekali kreditlash natijasida yuzaga kelib butun jahon iqtisodiyotiga o’z ta’sirini ko’rsatdi jumladan Xitoy iqtisodiyotiga ham. Xitoy Xalq Respublikasi ning inqirozga qarshi harakati quyidagilardan iborat: Faol investitsion siyosat yuritish. U moliyaviy xarajatlarni oshishini, iqtisodiy o’sishni amaliy foydalanishni rag’batlantirilishini, iqtisodiy strukturaning optimizatsiyasini ko’rib chiqadi; Keng monetar siyosatini amalga oshirish . Keng monetar siyosatning realizatsiyasi kr

56 qo’yilishi, Xitoyning g’arbiy tumanlarida aeroportlar qurilishini tashkil etilishi, shahar aloqa tarmoqlari quvvatini oshishi kabilar kiradi. Sog’liqni saqlash, madaniyat va ta’lim sferasi rivojlanishining tezlashishi . Past darajadagi meditsina xizmati tizimining qurilishini mustahkamlash, mamlakatning markaziy va g’arbiy qishloq tumanlarida boshlang’ich maktablar rekonstruksiyasini tezlatish, mamlakatning markaziy va g’arbiy qishloq tumanlarida madaniyat markazlari va o’rta maxsus ta’lim muassasalarining qurilishini ko’paytirish. Atrofdagi olamni himoya qilish ishlarini tezlatish . Suv manbalarini tozalash va axlatni qayta ishlashobyektlarini qurilishini tezlatish, sanoat chiqimlari va maishiy suv ifloslanishining oldini olish; o’rmon qurilish mustahlamlash va qurilgan o’rmonlarni him

57 Barcha tarmoqlarda va barcha mintaqalarda yangi NDS formasiga o’tish ga rahbarlik qiladi va barcha korxonalar modernizatsiyani qo’llab quvvatladilar. Iqtisodiy o’sishda moliyaviy hajmning oshishi orqali tijorat banklarining kredit berish masshtabi munosabatlarining cheklanishini inkor qilish; qurilish prioritet loyihalarining qo’llab – quvvatlanishini oshirish, o’rta va kichik biznesni rivojlantirish; restrukturizatsiyani kredit bilan ta’minlash; iste’mol krediti darajasini mustahkamlash va rag’batlantirish. Bu tendensiyalar krizisdan chiqishda Xitoyning iqtisodiy siyosatini aniqlab beradi. Bu dasturga ko’ra, Xitoy hukumati inqirozdan chiqish uchun 585 mlrd dollar pul ajratdi. Bu pulning 104,6 mlrd dollar qishloqlarga yordam, 43 mlrd dollari ijtimoiy sug’urtalashga, 6,1 mlrd dollar ishs

58 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari 1.1 O’zbekiston Respublikasi “Tashqi iqtisodiy faoliyat erkinligi to’g’risida”gi Qonun, 1997 yil 15 fevral. 1.2 O’zbekiston Respublikasi “Chet el investitsiyalari to’g’risida”gi Qonun, 1995 yil 21 dekabr. 2.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari, Qarorlari va Vazirlar Mahkamasi Qarorlari 2.1 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotning real sektori korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Farmoni. 2008yil 18 noyabr, PF-4053 son. 2.2 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash, ularni barqaror ishlashini ta’minlash va eksport salohiyatini oshirish chora-tadbirlari dasturi to’g’risida” gi Fa

59 3. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I A Karimov asarlari va nutqlari 3.1 Karimov I. A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. T.:”O’zbekiston” 2009yil. 3.2 Karimov I. A. Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish. T.: “O’zbekiston” 2010 yil. 3.3 Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash – barcha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2007 yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2008 yilda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma’ruzasi //Xalq so’zi, 2008 yil 9 fevral. 3.4 Mamlakatimizni modernizatsiya qil

60 4.6 Зуева В . Н . Глобальное экономическое регулирование регулированиею М.: «Магистр», 2009. 4.7 Гладков И . С . Мировая экономика и международные экономические отношения. М.: БИНОМ, 2009. 4.8 Бергер Я . М . Экономическая стратегия Китая. М.: ИД ФОРУМ, 2009. 4.9 Павлова Е . Е . Внешнеэкономическая деятельность. М.: ЭКСМО, 2009. 4.10 Маховикова Г . А . , Акаев А . А . Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики. М.: ЯКИ,2010. 4.11 Гельбрас В . Мировая экономика и международные отношения. М.: 2007. 5. Monografiya , ilmiy maqola va tezislar 5.1 Исаджанов А. А. Китай – внутренние факторы экономического роста. //«Рынок, деньги и кредит», Ташкент, 2006. № 7. 5.2 Исаджанов А. А. Совершенствование инвестиционной политики Республики Узбекистан в условиях либерализации экономики. В сборни

61 6. Statistik ma ’ lumotlar to ’ plami 6.1 XXRning ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanishi .- T .: 2008-2009. 6.2 Xitoy mintaqalari .- T .:2007-2009. 7. Gazeta va jurnallar 7.1 Россия и мир – 2010 экономика и внешняя политика// наук а, 2009. 7.2 Мировая экономика и международные отношения// наука, 2011. 8. Internet saytlari 8.1 www . UzA . uz 8.2 www . chinapro.ru 8.3 www.chinalist.ru 8.4 www.china- people.gov.cn 8.5 www.fmprc.gov.cn 8.6 www.mlr.gov.cn 8.7 www.mwr.gov.cn 8.8 www.most.gov.cn 8.9 www.pbc.gov.cn 8.10 www.cma.gov.cn 8.11 www.zhb.gov.cn 8.12 www.stats.gov.cn 8.13 www.cnsa.gov.cn 8.14 www.ccpit.org 8.15 www.chinainvest.com 8.16 www.chinagate.com.cn 8.17 www.china.org.cn

Купить