Xitoyga buddizmning kirib kelishi va rivojlanishi - Основы культурологии - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	30.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Основы культурологии

Xitoyga buddizmning kirib kelishi va rivojlanishi

Купить

4Xitoyga buddizmning kirib kelishi va rivojlanishi Reja: KIRISH ASOSIY QISM I BOB. XITOYDA BUDDIZM. 1.1 Xitoyda buddizmning paydo bo’lishi va yoyilishi. 1.2 Xitoyga buddizmning kirib kelishi. II BOB. BUDDIZM OQIMLARGA BO’LINIB KETISHI. 2.1 Han – buddizm tili. 2.2 Tiantai oqimi. 2.3 Sanlun oqimi. 2.4 Fa Xiang oqimi. 2.5 “Lamaizm” ta’limoti. XULOSA. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.

4KIRISH Mustaqillikka erishganimizdan so’ng, jamiyatning barcha sohalarida bo’lgani kabi, ilmiy ma’naviy sohada ham ulkan islohotlar amalga oshirilmoqda. “Biron bir jamiyat ma’naviy imkoniyatlarini odamlar ongida ma’naviy va axloqiy qadriyatlarini rivojlantirmay hamda mustahkamlamay turib, o’z istiqbolini tasavvur eta olmaydi”. Buddaviylik - uchta dunyo dinlari ichida eng qadimiysi hisoblanib, eramizdan avvalgi VI – V asrlarda Hidistonda yuzaga kelgan. Bu dinga e’tiqod qiluvchilar, asosan, Janubiy, Janubi – Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, Shri-Lanka, Hindiston, Nepal, Xitoy, Butan, Singapur, Malayziya, Mongoliya, Koreya, Vetnam, Yaponiya, Kombodja, Birma, Tayland, Laosda va qisman Evropa va Amerika qit’alarida, Rossiyaning shimoliy mintaqalari – Buryatiya, Qalmiqistonda istiqomat

4yozuvidagi ko’p asarlarni tarjima qilishdi va “Tripitaka” katta asarni yig’ishga muvaffaq bo’lishdi. Bundan tashqari ular buddizmning madaniy yodgorliklari ya’ni g’or, haykal, cherkovlarni yaratishgan. Shuncha qiyinchiliklarga qaramay, buddizm hozirgi vaqtgacha yashab kelmoqda. Buddaviylikning turli millatlar tomonidan keng qabul qilinishi va uning keng doirada tarqalib ketishining sababi uning turli milliy va diniy an’analar bilan kirisha olishi bo’lib, bu narsa buddaviylikning hayotning barcha sohalari, jumladan, diniy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy qatlamlarga kirib borishiga sabab bo’ldi.

41 bo’lim Xitoyda buddizmning paydo bo’lishi va yoyilishi Afsonaga ko’ra, Han dinastiyasi (eramizdan avvalgi 64 yil) imperatori Mingning eng katta orzusidan biri boshining ustidan oltin ilohni uchirish edi. Ertasi kuni esa u saroydagi hamma vazirlarini chaqirtirib, ulardan dunyoda kim bahaybatligini so’radi. Shunda dunyodagi hamma narsadan xabardor, g’alati narsalar to’g’risida ham hammasini biladigan vaziri Fu Yi imperatorga oltin terga qoplangan Budda to’g’risida so’zlab beribdi. Imperator Ming buni shunchaki oddiygina qarash kerak emasligini his qildi. Shuning uchun Cai Yin boshchiligidagi qo’shinni g’arbiy tomonga dharmani qidirish uchun yubordi. Vazir Fu Yi imperatorga aytgan odam buddizm asoschisi Sakyamuni edi. Sakyamuni eramizdan avvalgi 5 asrda tug’ilgan. Uning asl ismi Siddhartha

4Budda ruhoniylar darajasini o’rnatish, ma’rifat, bilim bor joylarni qidirish va u yerda o’z qonunlarini targ’ib qilgan. Bu joylar ilohiy yozuvlarda ko’p uchragan. Masalan, jetavana vihara, venuvana vihara hammaga eng mashhur bo’lganlardan biridir. Sakyamuni hayotliligida juda ko’p ta’limot va qonun-qoidalarni o’rgangan. Lekin uning hech qanday yozma manbalari bo’lmagan. Buddaning o’limidan keyin, uning shogirdlari buddizmning qonun-qoidalari haqida 4 ta kitob yig’ishgan. Sakyamunining diqqatga sazovor 3 shogirdi Kasyapa, Ananda va Upali bilan birga yana 500 ta boshqa o’quvchilari tomonidan Ajatasatru tagidagi Pippala g’orida muqaddas va ilohiy yozuvlarni o’qish uchun yaratilgan ilk kitob yaratilgan. Shogirdlar bir-birlariga qonun-qoida yoki ta’limotlarni gapirib bergan. Undan keyin tingla

4daraxti tagida og’riqsiz dunyoga keltirdi. Shunday qilib Lumbini daraxti buddaviylar uchun muqaddas joyga aylangan. Uning ikkinchi tajribasi fikrning oydinlashuvi. Shahzoda bo’lib tug’ilishiga qaramay, yoshligidan u juda qiziqqon bo’lgan. Tug’ilganidan 7 kun o’tib, uning onasi vafot etadi va uni xolasi Prajapati o’z tarbiyasiga oladi. Odamlarning qiyinchiliklarini u birinchi bo’lib sayohati davomida ko’rdi. Hayotning bu qiyinchiliklarini ko’rib hafa bo’ldi va o’z oilasini tashlab, yetti yil davomida tarki dunyoda yashadi. Bu harakatlari hayot haqiqatlarini, uning muammolariga yechim topish uchungina edi xolos. Nihoyat 35 yoshida anjir daraxti tagida o’tirib tushundiki, qayta tug’ilish va o’limdan ozod bo’lish yo’li tarki dunyoda zohid bo’lib yashash emas, balki odob-ahloqning tozaligidadi

4Buddizmning Xitoyga kirib kelishi Buddizmning Xitoyga kirib kelishi rohib Tang San Zhang Hindistonga qilgan sayyohatidan keyin boshlanadi. Milloddan avvalgi 628-yilda rohib u yerdan buddizmning qonun-qoidalari va yozma manbalarini Xitoyga olib keladi. Bu haqiqatan ham bo’lgan voqeadir. Tang San Zhang g’arb tomonlarga sayyohat qilib, uyiga eng ko’p buddizm qo’l yozmalarini olib kelgan inson hisoblanadi. Ammo u bu ishni birinchilardan qilgan inson emas edi. Aytishlaricha, Cai Yin Xitoyning g’arbiy tomonida Kasyapa-Matanga va uning do’sti Gobharana bilan uchrashibdi va ularni Henan viloyati Loyan shahriga taklif qilibdi. Matanga buddizm haqida ko’p narsalarni bilgan va u buddaviylikni yoyish uchun g’arbga sayohat qilgan. Tarixda aytilishicha, u buddizm qonun- qoidalarini qo’llagan holda bir-

4shahriga qiladi. U yerda u uzoq izlagan asl nusxada yozilgan prajnaparamita sutrani topadi. Bu sutra 60 bo’limdan iborat bo’lib, unda 600 mingga yaqin so’z jamlangan. Lekin Zhu orqaga g’arbga o’zining uyiga qaytmagan. Uning o’rniga o’limidan oldin yo’lovchilardan topgan qo’lyozmalarini uyiga eltib berishlarini so’ragan. Biroq buddizmga juda qattiq kirishib, uni yoygan odam Mong Fa Xian hisoblanadi. Uning uchta aka-ukalari bo’lgan. Lekin ularning hammasi yoshligida vafot etishgan. Fa Xian ham vafot etishidan qo’rqib, uning otasi uni 3 yoshligida ibodatxonaga o’qitishga beradi. Lekin Fa Xian yosh bo’lganligi uchun uni ibodatxonada qoldira olishmas edi. Shuning uchun har kuni darsdan keyin uyiga olib ketishgan. Bir necha yildan so’ng uni o’limidan saqlab qolishgan va yana qayta ibodatxonaga

4juda ko’p yangiliklar olib kirdi. Xitoy buddizmida u buyuk rohiblardan biri hisoblanadi. Han – buddizm tili Han tili buddizm diniga tegishli bo’lib, I asrda han millati yashagan tumanlarda tarqalgan. Buddizm tadqiqotchilari Sanskrit yozuvidan Han yozuviga ko’chirilgan va Han madaniyati bilan aralashib ketgan. Janubiy va shimoliy sulolalarning buyuk rohiblari misli ko’rilmagan natijalarga erishishdi. Ya’ni ular boshqalarga buddizm tarafdorlariga qaraganda yuqori darajada buddizm ilmlarini tarjima qilishdi. Ular deyarli barcha hind buddizmning turli xil mazhablarning asarlarini tarjima qilishdi. Lekin har xil sharxlar Xitoyda turli xil buddizm maktablarining paydo bo’lishiga olib keldi. Ulardan biri janubiy va shimoliy sulolaga tegishli bo’lgan “Shi” yoki “Jia” maktabidir. Buddizmning oltin

4Tiantai oqimi Bu oqim Sui sulolasi davrida Zhi Yi (538-597) tomonidan asos solingan. Kuchli ongi va tirishqoqligi natijasida u 18 yoshidayoq rohibga aylangan. 23 yoshida esa u o’zining birinchi ustozi Nanyue Hui oldida obro’si oshdi. Hui Sidan ko’p saboqlar olganidan so’ng, u 567-yilda vaqtini Jingling poytaxtida ishlab o’tkazdi. Keyinchalik u Tiantai tog’iga chiqib ketdi va u yerda u Lotus sutrani o’rganishni boshladi. Chunki u uchun bu Mahayana sutrasining eng muhim sutralardan biri hisoblangan. Bundan tashqari Lotus sutrasi Saddharmapundarika sutrasi yoki yaxshi qonun-qoidalar nomi bilan ham mashhur. Lotus sutrasi Budda tabiatida tug’ilgan va universal haqiqatni tasvirlab beradi. Ular hayotning qadr- qimmatiga katta hurmat bilan qarashni o’rgatgan. Sakyamuni ta’limotiga ko’ra, har bir

4Yaponiya va Koreya Respublikasida juda katta e’tiborga ega. Ular Tiantai tog’ida joylashgan Guoqing ibodatxonasini o’zining birinchi patriarxining ibodatxonasi, deb biladilar va u yerga o’zining vakillarini yuborishadi. Tiantai mazhabining Xitoydagi vakillari ham ko’pincha Yaponiya va Koreya ibodatxonasiga ziyorat qiladilar. 1985-yil oktabr oyida Tendai maktabi 19 ta yaponiya vakillaridan iborat bo’lgan delegasiya Guoqing ibodatxonasini ziyorat qildi.

4Sanlun oqimi Sanlun mazhabi yoki Madhyamika Xitoyda paydo bo’lmagan. U “Madhyamika” yoki Nagarjunaning 12 darvozasi asosida ishlab chiqilgan. Ya’ni bu muammolarga asoslangan asarlar Nagarjuna va Aryadeva rohiblari tomonidan shakllangan. Sanlun mazhabini biz erta boshlangan deya olmaymiz. Bu mazhabning asoschisi Kumarajiva (344-413) hisoblanadi. U buddizm tarixida eng mashhur shaxslardan biri bo’lgan. Kumarajiva Kucha 344-yilda Markaziy Osiyoda tug’ilgan. Uning otasining ismi Kumarajana. U juda odobli va aqlli bo’lgan. Otasining o’rniga vazir lavozimiga o’tishga tayyor bo’lganida, u yengildi va rohib bo’lish uchun tog’ga chiqib ketdi. Podsho uni hurmat qilgan va uni hukumat boshlig’i etib saylagan. Lekin Kumarajana podshoning kichik singlisiga uylanishga majbur bo’lgan va shu tariqa ularda

4uchrashishdi. Kumarajiva 50 yosh katta bo’lgan. Yao Xing buddizm ta’limotini tarjima qilish uchun 800 dan ortiq odamni yig’di. Ular orasida o’z davrining yetuk rohiblari Hui Guan, Daosheng, Daorong va Sengzhao ham bor edi. 401-413-yillar oralig’ida Kumarajiva 35 ta yirik sutralarni 294 jildda tarjima qildi. Ularning ichida eng asosiylari Astasahasrika Prajnaparamita, ya’ni Lotus sutrasi, Vajracchedika Prajnaparamita ya’ni Olmos sutrasi, Kichik Sukhavati- vguha, Amitabha sutra, Madhyamakashastra, Shatika-shastra, Dvadashamukha shastra, Sarvastivadin Shastra va Vimalakirti Nirdesha sutralar hisoblanadi. Kumarajiva o’limidan oldin, aytganki, agar uning qilgan tarjimalari asl buddizm yozmalari bilan mos kelmaganida, uning tili tegilmagan bo’lardi. Kuydirilganidan keyin uning tanasi tegilmagan

4qurilgan. Ibodatxona devorlarida 1000 ga yaqin budda umurtqa suyaklari, 515 ta haykalchalari mavjud.

4Fa Xiang oqimi Fa Xiang oqimi yoki Dharmalaksana VII asrda Xuanzhang Hindistondan qaytishi bilan tashkil topdi. Xuan Zhuang buddizm rivojlanishiga katta hissasini qo’shdi va Xitoy madaniyati tarixida o’ziga yarasha mavqeiga ega bo’ldi. Xuan Zhuang 602-yilda Yanshida tug’ilgan. Uning otasi Jiangling shahrining boshqaruvchisi bo’lgan. O’zini buddizm ta’limotiga 21 yoshida bag’ishladi. Har xil sutralarni o’rganish paytida u juda ko’p muammolar va g’oyalarning qarama- qarshiligiga duch keldi. Shuning uchun bu yechimlarga javob topish uchun Hindistonga ketadi. Lekin ocharchilik davri bo’lgani uchun Tianshui, Lanzhou orqali o’tib, Liangzhouga keladi. 4 Xuan Zhuang 645-yilda 17 yil o’tgandan keyin Xitoyga qaytib keldi. U 25.000 km yo’l bosib, 138 davlatda bo’lgan. 75 ta muqaddas budda yozuvlarin

4“Lamaizm” ta’limoti Xitoyda chan-buddaviylik bilan birga lamaizm yo’nalishi yuzaga kelgan. «Lamaizm» iborasi Tibetdagi buddaviy rohiblarning nomidan kelib chiqqan. Lamaizmning vujudga kelgan vaqti haqida turli ma’lumotlar mavjud. Ayrim manbalarda uning XIV asr oxiri – XV asr boshlarida vujudga kelganligi qayd etilgan, boshqa manbalarda VII asrda vujudga kelganligi to’g’risida ma’lumot berilgan. Agar biz buddaviylikning Hindistondan Osiyo qit’asining boshqa qismlariga yoyilish yo’nalishini kuzatsak, bu jarayon uzoq vaqt davom etib, faqat XIV asrga kelib Tibetda uzil-kesil vujudga kelgan, degan fikrga kelishimiz mumkin. Lamaizm ta’limoti chan-buddaviylik kabi mahalliy diniy qarashlarning buddaviylik ta’limoti bilan muloqoti natijasida shakllangan. Shu bois lamaizm ta’limotida rivojlangan di

4qiladi. Bunda buddalar bilan birga, bodxisatvalarga va diniy ta’limotni ishlab chiqishdagi xizmatlari bilan nom qozongan va xudolar darajasiga ko’tarilgan shaxslarga ham sig’iniladi. Lamaizmda dindorlar va diniy tashkilotlarga bosh ruhoniy – dalaylama (mo’g’ul-tibetchada – dengiz kabi buyuk, degan ma’noni anglatadi) rahbarlik qiladi. Dalay-lama yerda qayta tug’ilgan mavjudotlarning eng buyugi, yerdagi xudo sifatida ulug’lanadi. Uning vafot etishi, yerda yangidan qayta tug’ilishning boshlanishini bildiradi. Shuning uchun bosh ruhoniy vafot etgandan keyin maxsus vakolatlarga ega hay’at tuziladi. Hay’at bir yil muddatda vafot etgan dalay-lamaning ruhi o’tgan bolani axtarib topishi kerak. Bola aniqlanganidan keyin ibodatxonada tarbiyalanadi. Voris deb topilgan bola balog’at yoshiga yetguniga

4XULOSA Hozirgi davrda Xitoyda buddizm dini saqlanib qolgan va shakllanib kelmoqda. Hukumat tomonidan yangi imorat va ibodatxonalar qurilmoqda. Buddaviylikda kishining qaysi tabaqaga mansub bo’lishidan qat’i nazar, ilohiy haqiqatga erishish mumkinligi qayd etilgan. Shuningdek, ilohiy haqiqatga individual asosda erishish yo’li qabul qilingan. Individual xalos bo’lish yo’li odamlarning o’z taqdirini o’zgartirishi mumkinligiga ishonchini mustahkamlaydi, individning ichki dunyosini din talablari asosida takomillashtirishga imkoniyat yaratadi. Buddaviylik ta’limoti Xitoy timsolida o’ziga xos betakror madaniy muhitga duch kelgan. Uning mahalliy diniy qarashlar bilan muloqoti natijasida daosizm ta’limotining muhim jihatlarini aks ettiruvchi chanbuddaviylik ta’limoti vujudga kelgan. Chan-buddaviyl

4Xulosa sifatida aytish mumkinki, buddaviylik odamlarning xudoga itoatdagi tengligi, xalos bo’lishning individual yo’li tanlanganligi, boshqa dinlarga munosabatda bardoshliligi, tarixiy shart-sharoitlarga moslashuvchanligi kabi xususiyatlari bilan davlat chegaralari va boshqa to’siqlardan o’tib jahon diniga aylangan.

4FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdusamedov A. “Din tarixi” Toshkent 2004. 2. Buddizm. Lug’at. M.1992. 3. Gong Li “History of Pagodas” China 2008. 4. Щербатский Ф.И., Избранные труды по буддизму. М., 1998 5. Jo`raеv U., Saidjanov Y. Dunyo dinlari tarixi. T.,1998 y. 6. Jo’rayev U. “Dunyo dinlari tarixi” Toshkent 1998. 7. K ривлов И. “История религии” M . 1989. 8. Кулаков A . “Религия мира”. Москва. 1996. 9. Ling Haicheng “Buddhism in China” China intercontinental press 2004. 10. Mo`minov A. va boshqalar. Dinshunoslik. T., «Mеhnat»,2004y. 11. Померанс Г., Миркина З. Великие религии мира. – М., 2006. 12. Религиозные традиции мира. Буддизм, иудаизм, христанство, ислам. Бишкек 1997. 13. Ставийский В. “Судба буддизма” М. 1998. 14. Ставийский Б.Я. Судьбы буддизма в Средной Азии. По данным археологи

Купить