Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva adabiy muhiti manbalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: XIVA ADABIY MUHITI MANBALARI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………..……… 6 I BOB. ADABIY MUHIT VA UNI SHAKLLANTIRUVCHI JARAYONLAR TO‘G‘RISIDA 1.1. Xorazm adabiy muhiti va badiiy ijod qirralari………………..…………….. 14 1.2. Muhammad Rahimxon Feruz davrida siyosiy , ijtimoiy , madaniy - ma ’ rifiy hayot . Adabiy muhit shakllanishida Feruzning o ‘ rni ……………………………... 23 II BOB. XIVA ADABIY MUHITI YIRIK NAMOYONDALARI 2.1. Ogahiy va Shermuhammad Munis ijodi va badiiyati ……………………… 23 2.2. Komil Xorazmiy va Bayoniyning davr muhitidagi o‘rni……………………. 29 2.3. Xiva adabiy muhitida tarixnavislik va adabiyot Abulg ‘ ozi Bahodirxon talqinida …………………………………………………………………………... 38 XULOSA………………………………………………………………………… 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 45 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. XX asr o‘zbek xalqi tarixida ro‘y bergan eng muhim voqelik, shubhasiz, davlat mustaqilligiga erishish bo‘ldi. Istiqlol sharofati bilan xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik tufayli o‘z e’tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari o‘z o‘rniga qaytdi. Respublika taraqqiyotining o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan xususiyat va an’analarini hisobga olgan holda o‘z rivojlanish yo‘lini tanlashi, boy madaniyati va ma’naviyatini e’zozlash, xalq istiqboliga qaratilgan milliy istiqlol mafkurasini targ‘ib etish, Vatan tarixini xolisona o‘rganish va tadqiq etishni hayotiy zaruriyat darajasiga ko‘tardi. O‘z oldiga huquqiy demokratik davlat qurishni maqsad qilib olgan O‘zbekistonning XXI asrdagi istiqbol siyosati – bu jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. Zero mazkur jamiyatni barpo etishda, davlat boshqaruvini to‘g‘ri, izchil yo‘lga qo‘yishda davlatchiligimizni tarixiy nuqtai-nazardan boshqaruvini o‘rganish va boy tarixiy tajribadan foydalanish amaliyotga tadbiq etish muhim ahamiyatga ega. Uch ming yillik davlatchilik an’analariga ega bo‘lgan o‘zbek xalqi tarixida Xorazm davlatchiligi, uning boshqaruv tizimi alohida o‘rin tutadi. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda so‘zlagan nutqida Tarixi qariyb uch ming yilga boradigan, buyuk fan va madaniyat o‘lkasi bo‘lgan, jahon sivilazatsiyasiga bebaho hissa qo‘shgan ulug‘ zotlar vatani,Avestodek o‘lmas asar yaratilgan tabarruk tuproq – Xorazm zamini butun dunyoga ma’lum va mashhur. Bu yurt tengsiz allomalar, aziz avliyolar, podshohu sarkardalar, botir va pahlovonlarni ko‘p ko‘rgan, deb Xorazm tarixiga bo‘lgan bugungi kundagi munosabatni yaqqol ko‘rsatib bergan 1 . Shu munosabat bilan Xorazm davlatchiligining muhim bo‘lagi qo‘ng‘irotlar davri davlat boshqaruvini tadqiq etish, ichki va tashqi siyosatni,davr manbalarini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o‘rganilish darajasi. Ushbu mavzu mustaqillik davrida bir qator o‘zbek olimlari tomonidan o‘rganilgan. Xususan, ta’lim tizimiga oid 1 Karimov I.A. Bu bayram barchamizniki – butun xalqimizniki (16 yillik tantanali marosimdagi bayram so’zi) Xalq so’zi 2007 -yil 1- sentyabr. 5. I. Karimov Bunyodkor xalqimizning azmu shijoatining amaldagi ifodasi. Toshguzar – Boysun – Qumqo’rg’on temir yo’lining ishga tushirilishiga bag’ishlab o’tkazilgan tantanali marosimda so’zlagan nutqi. Xalq so’zi 2007 yil 25 avgust . 3 quyidagi ma’lumotni uchratishimiz mumkin: Xivadagi rus-tuzem maktabiniig asosiy maqsadi mahalliy millat bolalariga rus tilini o‘rgatib, mahalliy tarjimonlar tayyorlashdan iborat edi. Chunki hali xonlikda rus tilida ish yuritish, kelgan maktublarni o‘qish va tarjima qilish, nomalar bitish sohasida qiyinchiliklar tug‘ilayotgan edi. Holbuki, Petro Aleksandrovsk (hozirgi To‘rtko‘l) shahrida ochilgan rus-tuzem maktabini bu davrda bir qancha xivalik yoshlar, jumladan, Asfandiyor to‘ra, Muhammad Aminaddin Muhammad hoji Aminaddin o‘g‘li 1892-1897-yillarda Fransiyaning Tuluza shahridan suvxo‘jaligi kollejida ta’lim olgan zamonaviy ma’lumotli birinchi o‘zbek irrigatori edi. Yana shu kitobda quyidagi xabar keladi: Feruz farmoniga muvofiq 1904-yilning 10-noyabrida Urganchda birinchi yangi usul maktabi ochildi. 2 Unda Husayin Qo‘shaev degan Turkiyadan kelgan o‘qituvchi yoshlarga ta’lim-tarbiya bera boshladi. Mahalliy xalq vakillarining mazkur maktabga qiziqishi ortib, dekabr oyiga kelib, bu maktab o‘quvchilarinish 45 tasi mahalliy millat farzandlari edilar. Husayin Qo‘shaev 1906- 1907-o‘quv yilida xonlikdagi ilg‘or ma’rifatparvar kishilarning, eng avvalo, ota- onalarning orzu istaklarini hisobga olib, Urganchda qizlar maktabi tashkil etdi. Bu muhim voqeadan xursand bo‘lgan Feruz Urganchga borib, mazkur maktab ishi bilan tanishdi va Husayin Qo‘shaevning boshlagan foydali tadbiri uchun uni qo‘llab-quvvatlab, boshoyoq sarpo kiygizdi va xazina hisobidan maktabga yordam berib turishga qaror qildi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu bitiruv kurs ishi XVIII asrdan to XX asrgacha bo‘lgan davrda Xiva xonligida qo‘ngirotlar sulolasining olib borgan ichki va tashqi siyosatiadabiy muhiti, shuningdek, qo‘shni davlatlar bilan o‘rnatgan madaniy aloqalari tadqiq qilinadi. Mavzuni yoritishda quyidagi vazifalar belgilangan: 1. Xiva xonligining vujudga kelishining tarixiy shart-sharoitlarini tadqiq qilish. 2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining adabiy muhiti va davr mnbalarini yoritib tahlil qilish. 2 Karimov I.A. Sharq gavhari – zamin sayqali. Samarqand shahrining 2750 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimda so’zlagan nutqi. Xalq so’zi 26 avgust 2007 yil 4 3. XVIII-XX asrlarda Xiva xonligining madaniy-ma’rifiy ahvolini yoritish. 4. Muhammad Rahimxon Feruz davrida adabiy,madaniy,siyosiy hayotni tahlil qilish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Xiva xonligida,xusuan Muhammad Rahimxon Feruz davrida mamlakatning ichki va tashqi madaniy va adabiy ahvolini o‘rganish ishning asosiy ob’yekti hisoblanib, Xiva xonlikda olib borilgan siyosat,madaniyatni kasb-hunar kollejlari va o‘rta maxsus ta’lim tizimida, shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida o‘rgatish mavzuning predmetini tashkil etadi. Foydalanilgan uslub va uslubiyotlar. Ushbu mavzuni yoritishda Birinchi Prezidentimiz I.Karimov tomonidan yaratilgan “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” kitobida, bugungi kunda adabiyotshunos olimlar oldiga qo‘ygan talablar asosida kelib chiqib, mavzuni haqqoniy, ob’yektiv yoritishga harakat qilindi. Shuningdek, davrlashtirish va retrospektiv, qiyosiy tahlil, taqqoslash kabi usullardan foydalanib ushbu mavzu mohiyatini ob’yektiv va haqqoniy ochib berishga harakat qilindi. 3 Kurs ishining tarkibiy qismi. Kirish, ikkita bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati tashkil qiladi. 3 I. Karimov – O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. Xalq so’zi 31 avgust 2007 y. 5 I BOB. ADABIY MUHIT VA UNI SHAKLLANTIRUVCHI JARAYONLAR TO‘G‘RISIDA 1.1 . Xorazm adabiy muhiti va badiiy ijod qirralari Adabiy muhit va uni shakllantiruvchi jarayonlar to‘g‘risida E.E. Bertels, A.Qahhor, V.Abdullayev, N.Mallayev, A.Hayitmetov, M.Hamidova, A. Abdug‘afurov, B.Valixo‘jayev, G.Ismoilova, N.Jumaxo‘ja, I.Adizovalar tomonidan ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilgan. Xorazm adabiy muhitining yuqori cho‘qqiga chiqqan davrining mohiyatini belgilashda XIX asrni tayanch zamin sifatida e’tirof etish joiz. Chunki yuqorida nazarda tutilayotgan davr adabiy muhitining asoschisi va tashkilotchisi Shermuhammad Munis (1778-1829) bo‘lgan edi. Ogahiy bu muhitga yanada keng qamrov va mazmun bag‘ishladi, Feruz esa unga homiylik qildi. Feruzning bu sohadagi tashabbuskorligi yaqin vaqtlargacha xolis e’tirof etilmagan bo‘lsa ham, adabiyotimiz jonkuyari, atoqli adib Abdulla Qahhor 1964-yildayoq bu xususda haq gapni aytgan edi: "Feruz mashhur lirik shoir, musiqashunos, kompozitor, yaxshi tarjimon, Umarxon singari o‘z zamonasining shoirlarini o‘rdasiga yiqqan, 1873-yilda bosmaxona sotib olib, Xorazmda birinchi kitob bostirgan odam. Shu odamni yuz yildan keyin qora kursiga o‘tqazib, sovet qonuni bilan sud qilishdan nima murod hosil bo‘ladi? Ko‘p xotin olish yolg‘iz Feruzning aybi emas, balki butun feodal jamiyatning illatidir. O‘sha jamiyatda ko‘p xotin olish gunoh hisoblangan emas" 4 Feruz nomi bilan bog‘liq XX asr boshidagi (birinchi choragidagi) adabiy muhit qator o‘ziga xosliklarga ega. Unda, bir tomondan, ko‘p asrlik adabiy ananalar davom etib, ustuvorlik qilayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, zamonaviy yangicha qarashlar, ma’rifatparvarlik g‘oyalari tobora kengayib borayotgan edi. Badiiy ijodda she’riyat salmoqli o‘ringa ega bo‘lib, uning mazmunini ishqiy- axloqiy motivlar tashkil etardi. Shu bilan birga, adabiy jarayondagi jonlanish ananaviy mavzularning yanada boyishida, janrlarning shakliy rang-baranglashuvi, umuman, badiiy ijod ijtimoiy-estetik ahamiyatining oshishida ko‘rinadi. 4 Abdulkarim Fazliy Namongoniy. ”Majmuai shoiron” tuzuvchi Baxrom Abduxalimov. –T., Fan. 2018 6 Tabiiyki, adabiy muhitning harakatlantiruvchi kuchi ijodkorlardir. Bu jihatdan Feruz muhitining uyushganlik xarakterini alohida ta’kidlash kerak. Muhimi shundaki, bu muhitdagi ellikka yaqin ijodkorlar turli ijtimoiy toifa, kasb va millatga mansubligidan qat’i nazar muayyan darajada badiiy iqtidorga ega bo‘lishgan, turli janrlarda asarlar yaratishgan. Ularni shartli ravishda quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1. Feruz shajarasiga mansub ijodkorlar (Murodiy, Komyob, Farrux, Sultoniy, Sodiq, Sadiy, Oqil, Bayoniy va boshqalar); 2. Feruz tomonidan bevosita saroy xizmatiga jalb etilgan ijodkorlar (Tabibiy, Komil, Doiy, Devoniy, Mirzo, Habibiy, Xodim va boshqalar); 3. Rasmiy ravishda saroy xizmatida bo‘lmasa-da, Feruz nazarida bo‘lgan va adabiy muhitda sezilarli iz qoldirgan ijodkorlar (Avaz, Niyoziy, Mutrib, Faqiriy, So‘fi va boshqalar). XX asr boshidagi Xorazm adabiy muhitining asosiy xususiyatlari davrdagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, milliy uyg‘onish tuyg‘usining kuchayishi, badiiy ijodda an’ana va yangilanishning uyg‘unlashuvi kabi omillar bilan bog‘liqdir. Bu xususiyatlarni asosan quyidagilarda ko‘ramiz: a) adabiy muhit boy va tarixan uzoq adabiy tajribalarga suyangan holda ularning yangi asrdagi davomi sifatida shakllandi va o‘zbek mumtoz adabiyotining so‘ngi, yangi davr adabiyotining esa boshlanish bosqichi bo‘ldi; b) adabiy muhit vakillarining aksariyati bevosita, bir qismi esa saroy bilan bilvosita bog‘langan bo‘lsa ham, Feruz shoh sifatida ularning umumiy homiysi va muhit tashkilotchisi, shoir sifatida ijodkor hamkori edi; v) ijodkorlarning asosiy adabiy mahsuli bo‘lgan lirik she’riyatdan tashqari, qator epik, tarjima va tarixiy asarlarning yaratilgani adabiy muhit xususiyatlaridan biridir. Bu borada Tabibiy dostonlari, Otaniyoz Niyoziy, Mirzo tarjimalari, Bayoniyning "Shajarai xorazmshohiy", "Xorazm tarixi", Komyobning "Tavorix ul- 7 xavonin", "Muntaxab ul-voqeot" tarixiy asarlari va boshqalarni ko‘rsatish mumkin; 5 g) adabiy muhitga xos jihatlardan yana biri lirik janrlar rang-barangligi. Bu sohada yigirmaga yaqin janr va shakllarda ijod etgan ustoz Ogahiy ananasi davom ettirildi va shoirlarning ayrimlari o‘n to‘rtta janrda ijod etishdi. Tabiiyki, bular orasida g‘azal va muxammaslar asosiy o‘rin tutadi; d) adabiy muhit namoyandalarining ijodiy takomilida Navoiy, Fuzuliy, Munis va Ogahiy dahosidan bahramandlik, shuningdek, zullisonaynlik ananasi ham muhim omil bo‘ldi. Ustozlarga izdoshlik asosan ijodiylik kasb etdi, o‘zbek va fors tillarida ijod qilish esa har bir shoirga xos xususiyat edi; e) muhim jihatlardan yana biri shundaki, shoirlar ijodi ko‘p qirrali edi. Ular adabiy ijoddan tashqari, xattot, musiqashunos, tarjimon, tarixnavis ham bo‘lganlari bois bu ijod qorishiq xarakterda edi; j) adabiy muhitning o‘ziga xosligini ifodalovchi asosiy xususiyatlardan biri - badiiy asarlarning kitobat - devon, bayoz, tazkira, majmua shakliga keltirilishi va targ‘ib qilinishida namoyon bo‘ladi. Xususan, tazkiralarda o‘sha davr ijodkorlari, jumladan, "Haft shuaro"ga kirgan shahzoda shoirlar biografiyasi va ijodiy faoliyati haqida qimmatli malumotlar mavjud. Umuman, bu xususiyatlar madaniyat va sanat sohasidagi rivojlanishga, adabiy jarayonning qizg‘in xarakter kasb etishiga, ijodkorlar faolligining oshishiga, adabiy janrlar, xususan, she’riyatning mavzu va g‘oyaviy ko‘lamdorligiga, ananaviylikning yangicha shakl va mazmun bilan boyishiga hamda kitobat ishlarining keng yo‘lga qo‘yilishiga imkon yaratdi. Zero, bu davrda Feruz saroyida va undan tashqarida yashab ijod etgan shoirlar tomonidan ko‘plab asarlar yaratilgani, deyarli har shoirning bir yoxud ikkitadan devon tuzgani ularni ommaga yetkazish, targ‘ib qilish, kitobxonlikni kengaytirishni taqozo qilardi. Natijada, shaxsan Feruz tashabbusi va homiyligi bilan badiiy va adabiy-tarixiy asarlarni qo‘lyozmadan tashqari, bosma usulda ko‘paytirish maqsadida XIX asrning saksoninchi yillaridan boshlab litografiyadan foydalanish joriy etildi. 5 www. Kitob.Uz 8 Darhaqiqat, toshbosmaning yo‘lga qo‘yilishi adabiy muhitdagi jonlanishning kuchayishiga, ijodkorlar rag‘batini oshirishga va kitob holidagi manbalar sonining tez ko‘payishiga imkon berdi. Turli bayoz, majmua, tazkiralar tuzishning nisbatan tezlashuvida ushbu omillar sezilarli rol o‘ynadi. Ammo bu hol qo‘lyozma amaliyotini butunlay siqib chiqarolmadi. Bu sohada Mulla Boltaniyoz, Mulla Karimbergan, Mulla Qurbonniyoz, Muhammad Panoh Xudaybergan, Matyoqub va Muhammad Yusuf hamda boshqa devonlar va kotiblarning xizmatlari katta bo‘ldi. Xorazm adabiy muhitida muhim o‘rin egallagan bayozlar Sharq adabiyotiga xos bayozchilik ananasining asosiy xususiyatlarini aks ettirish bilan birga, muayyan o‘ziga xoslikka ham ega. Bu hol bayozlarning janriy va mavzu jihatdan tabaqalashuvi hamda zullisonaynligida ko‘rinadi. Jumladan, Feruz davrida tuzilgan “Bayozi majmuai ash’or” va “Bayozi ash’or” turli lirik janrlardagi she’rlardan tuzilgan bo‘lib, ishq mavzusini tarannum etsa, “Bayozi musaddasot”, “Bayozi muxammasot”lar faqat musammat shakllari, “Bayozi ruboiyot” esa birgina ruboiy janri namunalaridan iborat bo‘lib, ham ishqiy, ham ijtimoiy-falsafiy mavzularga bag‘ishlangan. Shuningdek, bir va bir necha shoirlar asarlaridan bayoz tuzish ham keng tarqalib, bulardan ikkinchisi salmoqlidir. Binobarin, "bayozlar erkin ravishda tuzilib, turli davr shoirlarining rang-barang she’rlarini o‘zida mujassamlashtirgan to‘plam sifatida ular tarkibida bazan mashhur shoirlarning devonlarida ham mavjud ayrim she’rlarning uchrashi" bayozchilikka xos tipologik xususiyat bo‘lgani holda, ayrim Xorazm bayozlari tuzuvchi xohishi asosida, ko‘pincha, Feruz topshirig‘i bilan tuzilgan. Tabiiyki, ularda "Bayoz tuzishga farmon bergan shaxs va tuzuvchining shoir haqidagi sub’ektiv tushuncha hamda tuyg‘ulari bayoz tarkibidagi she’rlarning g‘oyaviy mazmuni orqali ifodalanadi" Feruz farmoniga muvofiq, shoirlar g‘azallari asosidagi ashulalardan ham maxsus bayozlar tuzilgani Xorazm bayozchiligining yana bir xususiyatidir. Xorazm adabiy kitobatchiligi silsilasida majmualar ham muayyan mavqega ega bo‘lib, mumtoz ijodiy merosning ancha qismini o‘zida mujassam etadi. Ularning tuzilishi tuzuvchining maqsadiga, dunyoqarashi va 9 shaxsiy mayliga hamda mavjud ananalarga rioya qilishiga bog‘liq bo‘lib, majmualar bayozlardan farqli o‘laroq, maxsus tanlangan she’rlar asosida mavzu va g‘oya yo‘nalishiga ko‘ra bunyod etiladi. Chunonchi, "Haft shuaro" majmuasidagi she’rlarda ishqiy-marifiy mavzu, "Yug‘urum" (1923) majmuasidagi she’rlarda esa inqilobiy mavzu yetakchidir. Shu bilan birga, ularda shoirlar ijodi xususidagi ayrim malumotlar ham uchraydi. Mulla Bekjon tomonidan nashr etilgan "Yug‘urum" majmuasining bu jihatini adabiyotshunos A.Abdug‘afurov alohida takidlab yozgan edi: 6 "Mulla Bekjon" to‘plamidagi boshqa asarlar qatorida, ularning (Bayoniy, Mutrib, Safo Mug‘anniy she’rlari - I.X) har biriga kichik-kichik izohlar beradi, qachon yozilgani va qaysi manbadan olib chop etilayotganligini aniq ko‘rsatadiki, bu davr adabiy jarayonini hamda konkret ijodkor merosini o‘rganishda, uning g‘oyaviy-badiiy evolyusiyasini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi". Ikkinchidan, majmualarda she’r mualliflari to‘g‘risida, garchi qisqa bo‘lsa-da, biografik malumotlar uchraydi. Shu jihatdan aksariyat majmualar o‘zida asosan badiiy asarlarni jamlagani sababli bayozga, qisman shoirlar haqidagi muxtasar malumotlarni aks ettirgani bois tazkiraga xos xususiyatlarga ham ega bo‘ladi. Shuningdek, majmualar har bir shoirning faqat saylanma she’rlaridan ham tuzilishi mumkin, bayozlarda esa, odatda, she’riy parchalar cheklanmaydi, ularni qafiy davrlashtirish tamoyiliga hamisha amal qilinmaydi. Xorazm adabiy muhiti xususidagi qimmatli malumotlarning muayyan qismi tazkiralarda mujassam bo‘lib, u Sharq mumtoz adabiyotshunosligida salmoqli o‘ringa egadir. Tazkira, odatda, muayyan tarixiy davrga mansub adabiy-tanqidiy qarashlarni, bir yoxud turli davrlar shoirlar hayoti va ijodini yorituvchi ananaviy janr sifatida o‘zbek adabiyotshunosligida ham mavjud edi. Tom manoda o‘zbek tilidagi ilk tazkira Navoiyning "Majolis un- nafois"idan boshlangan tazkirachilik mezonlari tamoyillari keyingi davrlar uchun asosiy yo‘l-yo‘riq bo‘ldi. Bu asarda tazkirada ikki qirra - matn (she’riy parchalar) va ijodkor hayoti hamda asarlari haqidagi malumotlar talqini mavjudligi 6 Hayitmetov. A. Adabiyotdan turkiyda birinchi nazariy qo'llanma // O'zbek tili va adabiyoti.T., 2002. №1. -B.72. 10 tazkiraning tub xususiyati ekanini ko‘rsatdi va Xorazm tazkirachiligi uchun ham ilhom va rag‘bat manbayi bo‘ldi. To‘g‘ri, Xorazmda XX asrgacha mumtoz tazkirachilik namunalari yaratilmadi. Ammo bu hol adabiy muhitning qusuri emas, balki o‘ziga xosligi bo‘lib, asosiy diqqat original badiiy asarlar, adabiy-tarixiy solnomalar, shuningdek, tarjima asarlari yaratishga qaratilgani bilan izohlanadi. Shunday bo‘lsa-da, XX asrgacha yozilgan qator asarlarda tazkiraga xos ayrim unsurlar - muayyan davr adabiy muhiti, shoirlar hayoti va ijodiga oid muxtasar malumotlar uchraydi. Bu jihatdan Munis (1778-1829) va Ogahiy (18091874) asarlari xarakterli bo‘lib, ularda XVIII-XIX asrlar adabiy hayotiga doir qimmatli faktlar muayyan munosabat bilan bayon etiladi. Buni adabiyotshunos B.Valixo‘jayev alohida takidlab, shunday yozgan edi: "Munis Xorazmiyning bu asarida ("Firdavs ul- iqbol"- I. X) Xorazm diyoridagi tarixiy, madaniy, adabiy muhit, uning ayrim namoyandalari haqida qimmatli malumotlar keltirilgan. Xuddi shu manba tufayli adabiyot tarixi uchun Mavlono Vafo, Pahlavonquli Ravnaq, Muzaffarxo‘ja Kiromiyga o‘xshash qalamkashlar kashf etildi". Shuningdek, Ogahiy o‘zining "Riyoz ud-davla", "Gulshani davlat", "Shohidi iqbol" va boshqa tarixiy asarlarida ham o‘tmishda yashagan yoxud o‘ziga zamondosh bo‘lgan ijodkorlar haqida muhim faktlarni qayd etadi. Jumladan, u "Riyoz ud-davla" asarida mashhur donishmand shoir va kurashchi Pahlavon Mahmud (1247-1326) fazilatlarini lo‘nda va aniq tariflaydi: "Firdavsbahr shahri Xivaqda qudvat ul - avliyo, murshid ul - atqiyo maxsusi borgohi mulki vadud hazrati Pahlavon Mahmud quddisa sirruhu". Bundan tashqari, bu asarida Ogahiy o‘z ahvoli ruhiyati, adabiy laqabi va olimu shoirlar bilan muloqoti xususida ham malumotlar berib, jumladan, uning hasbi hol yo‘nalishidagi sakkiz misra masnaviysini keltiradi. "Gulshani davlat" asarida esa Xivadagi adabiy jarayon va uning vakillari Muhammad Nazar, Pahlavon Niyozboy va Xolis haqida ma’lumotlar beradi. Yuqorida qayd etilgan adabiy qarashlar Xorazm tazkirachiligi uchun g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qildi va bu tazkirachilik tobora takomillashib, kitobxonlik hamda badiiy asarlarga qiziqish zamirida shakllandi. Zero "shunday 11 asarlar to‘plamlari ilk tazkiralar edi". Demak, mumtoz tazkiralarning tub asosi to‘plam (majmua) bo‘lib, bora -bora ular adabiy-tanqidiy, hatto, nazariy qarashlar bilan boyib, takomillashib borgan. Shu sababli tazkirada majmuaga xos adabiy parchalarning bo‘lishi janr talabiga xilof emas, balki uning xususiyatlaridan biridir. O‘rta asrlardan, xususan, XIX asrdan yirik madaniy-adabiy markazlardan biriga aylangan Xiva shahrida badiiy asarlar yaratish, to‘plamlar tuzish, mutolaa qilish va targ‘ib etish ishlari kuchayib, o‘sha asrning oxiridan XX asrning boshlarigacha bo‘lgan Feruz davrida esa yanada keng qamrovlik kasb etdi. Zero, mumtoz tazkirachilikning xuddi shu davrda yuzaga kelishi va qisqa vaqtda turli xarakterdagi tazkiralarning tuzilishi ham ana shu omillar bilan dalillanadi. To‘g‘ri, bu davrda Qo‘qon va Buxoro adabiy muhitlarida ham qator tazkiralar maydonga keldi (Fazliy, Pirmastiy tazkiralari). Ularning Xorazm tazkirachiligining namunalari bo‘lgan Ahmadjon Tabibiy tazkiralari bilan mushtarak va farqli jihatlari (til, uslub, hajm, ifoda shakllari va boshqalar) haqida adabiyotshunoslikda muayyan fikrlar aytilgan. 7 Adabiyotshunos B.Valixo‘jayev tazkiralarni vaqt omili nuqtai nazaridan ikki guruhga ajratadi: 1) tarixiy-zamonaviy (salaflar va zamondoshlar); 2) zamondoshlar haqidagi tazkiralar. Bularning har biriga xos jihatlarni batafsil tahlil etadi. Olim O‘rta Osiyoda X asrdan boshlangan tazkirachilik tarixini yoritar ekan, XX asr boshida o‘zbek tilida yaratilgan tazkiralar, jumladan, Xorazm tazkirachiligiga (Tabibiy qalamiga mansub) ham muxtasar to‘xtab o‘tadi hamda zamondoshlar haqidagi tazkiralar sifatida ayrim jihatlarni takidlaydi. Xarakterli tomoni shundaki, Xorazm ananaviy tazkiralari adabiy parchalarning janriy mansubligi jihatidan ichki tabaqalanishga ham ega bo‘lib, u quyidagicha tasniflash mumkin: 1) faqat g‘azal janridagi asarlarga yozilgan payravlardan tuzilgan (Tabibiyning birinchi tazkirasi); 7 Mallayev N. XV asr tazkiralarining tarixiy-adabiy ahamiyati // O'zbek adabiyoti masalalari. To'plam. T.: 1959. - B.255. 12 2) musammat shakllari - muxammas va musaddaslardan tashkil topgan (Tabibiyning ikkinchi tazkirasi); Bu tazkiralarning yana bir o‘ziga xosligi shundaki, birinchisida payrav uchun bir shoir - Feruz g‘azallari, ikkinchisida esa Feruz va Ogahiy g‘azallari asos-matn qilib tanlangan. 3) aralash janrlardan - g‘azal, masnaviy, to‘rtlik (Laffasiy tazkirasi) dan tuzilgan. Albatta, tazkiralarda keltirilgan bu asarlarga munosabat bilan birga, shoirlar hayoti va faoliyatiga oid malumotlar ham bayon etilgan. Ko‘rinadiki, tazkiralarda adabiy parcha (she’riy matn) hamda shoir hayoti va ijodini baholash tipologik hodisadir. Ammo ayrim majmualarda muayyan adabiy qarashlarning mavjudligi (garchi batafsil bo‘lmasa ham) ularni tazkiraga yaqinlashtiradi. Shuni hisobga olib, atoqli adabiyotshunos A.Hayitmetov Shayx Ahmad Taroziyning "Funun ul- balog‘a"si o‘zbek tilidagi adabiyotning nazariy masalalari bo‘yicha ilk mukammal qo‘llanma bo‘lishi bilan birga, she’riy tazkira xarakteridagi bir asar ham ekanini takidlagan edi. Bunda olim asardagi birgina Lutfiy tarjimai holiga oid tazkiraga xos malumotlarni nazarda tutgan. Shu qarashga asoslanib, biz "Haft shuaro"ni shartli ravishda tazkira-majmua deb atadik. Chunki unda she’riy asarlardan tashqari, ikki shoir - Sultoniy va Farrux haqida nasriy malumotlar ham berilgan. Zero "Haft shuaro o‘zida asosan majmua, qisman tazkira xususiyatlari sintezlashtirilgan adabiy manbadir. Tazkiralarning uchinchi guruhiga mansubi - shoh saroyida o‘n yil davomida shoirlar nazoratchisi bo‘lgan Bobojon Tarroh Azizov - Xodimning "Xorazm navozandalari" asari. Unda Feruz davri adabiy muhiti va uning shoirlari hayoti hamda ijodi haqida boy malumotlar bayon etiladi. Esdaliklar shaklidagi bu asar muallifi undagi fakt va lavhalarning bevosita guvohidir. Asar mazmuni uni tazkira deyishga to‘la asos beradi, chunki "esdalik daftari manosidagi tazkira adabiy-tanqidiy qarashlarni ifoda etuvchi janrlardan biri bo‘lib, unda adabiyot 13 tarixi yoki konkret davrning shoirlari hayoti va ijodi to‘g‘risidagi qiziqarli malumotlar keltiriladi". 8 Tazkirada muallif "o‘ttiz bir nafar shoirning ahvoloti" yuzasidan o‘n uch savolga javob yozgan. Xorazm tarixiga oid XX asr solnomalarida ham tazkiraga xos adabiy malumot va lavhalar hamda ayrim she r va shoir haqidagi fikrlar uchraydi. Bu jihatdan Bayoniyning "Shajarai xorazmshohiy" asari xarakterlidir. Shu sababli adabiyotshunos G.Ismoilova uni Tabibiyning "Majmuat ush- shuaro"si qatorida tazkira deb ataydi va "ular bo‘yicha ko‘plab ijodkorlar nomlari bilan tanishishga muyassar bo‘lamiz" deyish bilan cheklanadi. Adabiyotshunoslar N.Jumaxo‘ja va I.Adizova esa "Shajarai Xorazmshohiy"ning keng qamrovli tarixiy-adabiy ahamiyatini alohida takidlab, quyidagi asosli xulosaga kelishadi: "Uning tazkira tipidagi adabiy manbalardan farqi va afzalligi shundaki, u adabiy muhit manzaralari, jarayonlarini, mafkuraviy hayotni tirikligicha, harakatda, ijtimoiy-siyosiy voqealar bilan munosabatda tasvirlaydi". Bu jihatdan Xorazm adabiy manbalarining katta qismi qo‘lyozmalar ekanligi xarakterli faktdir. Bu haqda mashhur olim E.E. Bertelsning fikri alohida ahamiyat kasb etadi: "o‘qilgan qo‘lyozmalar soni qancha ko‘p bo‘lsa, tuman shunchalik tarqalib, masala oydinlashib boradi. Tadqiqotchining qo‘lidan yuzlab, minglab qo‘lyozmalar o‘tsa, ilgari amalga oshirib bo‘lmaydigandek, tuyulgan masala oddiylashadi va oydinlashadi". Ana shu yuzlab qo‘lyozmalardan biri bo‘lgan "Haft shuaro" tazkira majmuasining monografik tadqiqi Feruz davri adabiy muhitining hozirgacha kam o‘rganilgan jihatlarini "oydinlashtirish"ga imkon berishi bilan qimmatlidir. 1.2. Muhammad Rahimxon Feruz davrida siyosiy, ijtimoiy, madaniy-ma’rifiy hayot. Adabiy muhit shakllanishida Feruzning o‘rni. 8 Hamidova M. Qo'lyozma bayozlar - adabiy manba. T., 1981 -B.124. 14 Feruz, Muhammad Rahimxon II (1845 – Xiva - 1910) Xiva xoni (1864- 1910); shoir va bastakor. Qo‘ng‘irotlar sulolasidan. Xiva shahridagi Arab Muhammadxon madrasasiaa tahsil ko‘rgan, davlat, huquq ilmini zamonasining mashhur mudarrisi, shoir va olim Doiy, Yusufxo‘ja oxun va boshqadan o‘rgangan. Ogahiy Feruzga ustozlik qilgan, unga she’riyat sirlarini urgatgan, tarix, tarjima ilmidan saboq bergan. Otasi Sayid Muhammadxon vafotidan so‘ng (1864) Xiva taxtiga o‘tirgan. Bu voqea munosabati bilan Ogahiy Feruzga bag‘ishlab qasidalar bitgan. 1873-yil Xiva xonligiga fon Kaufman boshchiligidagi Rossiya armiyasi hujum qilib, xonlikning asosiy shaharlari va poytaxtni bosib olgan. Gandimiyon shartnomasi (1873-yil 12 avgust)ga ko‘ra, Xiva xonligi podsho Rossiyasiga qaram bo‘lib qolgan. Feruz ana shunday murakkab sharoitda yarim asrga yaqin muddat davomida Xiva xonligini boshqargan. Feruz saroyga adabiyot va san’at arboblarini to‘plagan. Ogahiy, Komil, Tabibiy va boshqa ta’sirida o‘zi ham Feruz (baxtli, g‘olib) taxallusi bilan she’rlar yozgan. 9 Feruz kitobat ishlariga katta ahamiyat bergan: devon tuzish, tarix yozish, tarjima ishlarini rivojlantirgan. Xorazmda tarjima maktabi yaratgan. Fors va arab adabiyotining eng nodir tarixiy, adabiy, ilmiy asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qildirgan. Uning hukmronligi davrida Ogahiy va Bayoniylar tomonidan Xorazm tarixiga oid asarlar yozilgan. Komil Xorazmiy mumtoz maqomlar uchun nota yozuvini ixtiro qilgan. Xivada bosmaxona (toshbosma) tashkil ettirgan. Unda Xorazm shoirlari haqidagi «Majmuat ush-shuaro» tazkirasi, Alisher Navoiy asarlari, Xorazm shoirlari devonlari nashr qilingan. Feruz Hindiston, Arabiston, Eron, Turkiya savdogarlari orqali Xorazmga chet ellardan noyob kitoblar keltirtirgan va ularni ko‘p nusxalarda ko‘chirtirgan, tarix va adabiyotga oid kitoblardan iborat boy kutubxona yaratgan. Feruz me’morlik, naqqoshlik, xattotlik kabi san’at turlarini ham rivojlantirgan. Bu davrda fotografiya va kino san’ati vujudga kelgan, obodonchilik ishlari amalga oshirilgan. Feruz 1871 yil Ko‘hna Ark qarshisida o‘z nomi bilan ataluvchi 2 qavatli Madrasa qurdirgan. Feruzning bevosita rahbarligi va tashabbusi bilan 30 dan ortiq madrasa, masjid, minora, 9 Ismoilova G. Feruz davri Xorazm adabiy muhiti. Fil. Fan.nomz. dissert. T.: Fan, 1995-B. 25. 15 xonaqolar qad rostlagan. Feruz yerlarni suv bilan ta’minlash, bog‘-rog‘lar barpo etish ishiga ham alohida ahamiyat bergan. Uning buyrug‘iga muvofiq, Qo‘ng‘irot tumani sarhadida katta ariq bunyod etilgan. Hozirda ushbu ariq «Xon arigi» deb ataladi. Feruz mumtoz she’riyatning an’anaviy janrlarida lirik she’rlar yaratgan. She’rlari, asosan, ishq-muhabbat mavzuida. Sevgi va sadoqat Feruz ijodining g‘oyaviy asosini tashkil qiladi. Ular ohangdorligi, tasviriy-ifodaviy bo‘yoqlarga boyligi va shaklan rang-barangligi bilan ajralib turadi. Uning ko‘pchilik g‘azallari o‘z zamonasida sozandalar va guyandalar tomonidan kuyga solib kuylanib kelingan. She’rlariga «Devoni Feruz» nomi bilan tartib bergan (1879). Bu devon Muhammad Sharif tomonidan qayta ko‘chirilgan (1900). Feruzning o‘zi Pahlavon Mahmudning 350 ruboiysini qo‘lda ko‘chirib, kitob holiga keltirgan. Feruz Shashmaqom kuylarini o‘rgangan, saroyda maqom ansamblini tuzgan. «Navo», «Dugoh», «Segoh» maqomlariga bog‘lab kuylar yaratgan. Feruz Sayd Mahruyjon majmuasidagi Sayid Mohi Ro‘yi Jahon maqbarasida dafn qilingan. She’rlar devoni nusxalari O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. ? 3442,1119) da saqlanadi. G‘AZALLAR Zihi bordur zuhuringg‘a azal birla abad paydo, Tafakkur aylabon zoting, qila olmas xirad paydo. Ne hikmatdurki, guldek yuz ato bir kimsaga aylab, Birovda bulbuloso ohu afg‘on beadad paydo. Qachon hamdingga go‘yo aylagum tilni mane bekas, Manga gar bo‘lmasa altofi fazlingdin madad paydo. Bu ham bor qudratu sun’ing tasdiqiga bir burhon Ki, qilding bu to‘qquz qat osmonni beamad paydo. 16 Nechuk maqbullig‘ topg‘usidur ahli jahon aro, Ul odamkim, onga qahring soridin bo‘lsa rad paydo. Borisi xohishi taqdiring ila bo‘lg‘usi mavjud, Nekim gar bandadin olamda bo‘lsa neku bad paydo. Topar kavnayi ichra maqsad ila komini Feruz, Inoyoting bila bo‘lsa anga gar masnad paydo. * * * Bo‘lsun salom behad anga subh ila maso Kim, dedi vasfini oni furqon aro xudo. Xoki qudumin ayladi bo‘sa hama rasul, Bildi o‘ziga shoh oni jumlai anbiyo. Ul shomkim, haq amri bila ayladi uruj, Topti hama murod ila maqsudini ravo. Albatta hashrda topar oning shafoatin, Har kimsakim, jahonda qilur inqiyod ango. Har kimki, amri shar’iyg‘a gar sunmag‘ay bo‘yun Ro‘zi jazoda bo‘lgusi ikki yuzi qaro. Har kim salomu salovot etsa odatin, Shahd shafoatin ichadur tongla hashr aro. 17 MUXAMMASLAR Ko‘rmak tilab yuzungni, ey sho‘x guluzorim, Qonlar to‘kar damodam bu chashmi ashkborim, Quchmok tilab belingni hech qolmadi qarorim, Yo‘lungda tufroq o‘ldi bu jismi xoksorim, Oromijon nigorim, sarviravon nigorim. Bo‘lg‘och nazarda zohir tovusdek xiroming, Aqlimni qildi hayron ta’zim ila saloming, Lol ayladi tilimni to‘tisifat kaloming, Yo‘qtur jahonda mandek bir kamtarin g‘uloming, Oromijon nigorim, sarviravon nigorim. Sen husn shohidursen, rahm ayla bu gadog‘a, Kelmasmu hech rahming bu zori mubtalog‘a, Kahringin aylab afzun ko‘p qo‘ymag‘il balog‘a, Lutfu karam shior et, xo‘y aylama jafog‘a, Oromijon nigorim, sarviravon nigorim. OGAHIY G‘AZALLARIGA TAXMISLAR Rangin takallummu bo‘lur chunkim guharafshon labing, Fayzu farah yetkurgusi ko‘nglumga bepoyon labing, Fahm etmadim ne xosiyat qilmushdurur pinhon labing, Yoqutdurmu bilmadim yo la’l ey jonon, labing, Yo orazing gulzorida bormu guli xandon labing. La’lnig firoqida bo‘lub asru zaifu xasta jon, Jismi nizorimdin olib qadding g‘ami tobu tavon, 18 O‘lmakka yetganda yovuq kelding boshimg‘a nogahon, La’lingni bir o‘pmak bila toptim hayoti jovidon, E’jozi Isomu ekan yo sharbati hayvon labing. * * * MUSADDASLAR Subhkim, ul sarvi gulro‘x sayri gulzor ayladi, Sarvu gulg‘a qaddu ruxsorni namudor ayladi, Sarv qaddig‘a egib bosh qulluq izhor ayladi, Gul yuzin surtub poyig‘a o‘zini xor ayladi, Rashk tig‘i joy ila ko‘ngulni afgor ayladi. Do‘stlar, ul dilrabo ishqi mani zor ayladi. Hasanmurod qori Muhammadamin o‘g‘li Lafasiyning «Xiva shoirlari va adabiyotchilarining tarjimai hollari» tazkirasida quyidagi hikoyat keltirilgan: «Doiy-Yusuf Hoji nomi bilan mashhur bo lib, hamma vaqt Xiva ulamo va‟ sipohilarini mazammat (mazax) etib, haqorat qilib yurur erdi. Feruz esa Doiyning hurmatnni joyiga qo yar, unga in om berib turardi. Muhammad ‟ ‟ Rahimxon Doiyni shul tariqa sipohiy va ulamolarni haqorat qilib, mazammat etishidan voqif ekanligiga qaramay, uni masjidi Kalon voizligi mansabiga tayinlaydi. Doiy masjiddagi va’zlarida ham vazirlar va ulamolarni tanqid qiladi va ulardan shikoyat etib turadi. Aning har bir gapini xonga etkazib turardilar. Bir kun xon Islomxo‘jaga: «Bugun nahordan juma masjidiga borgil va voiz nasihatlarini yana eshitib kelgil, -deb farmon berdi. Islomxo‘ja o‘zining yaqinlarini olib, namozga bordi. Yusuf Hoji ularni ko rib mazammat etib aytadi: ‟ 10 «Fuqaro -dehqonlarga jabr-zulm etib, alarning manglay teri bilan topilgan aqchalarini olib, bunday aqchalar bilan madrasa, masjid bino qildursa, qandoq savob bo lur? Bunday ishlarning jazosini topsalar kerak...» ‟ Islomxo ja ushbu gaplarni xonga so zlab beradi. Xon esa... Doiyga sarupo in om ‟ ‟ ‟ etadi. Quyidagi shoh baytlaridan parcha: 10 Ismoilova G. Feruz davri Xorazm adabiy muhiti. Fil. Fan.nomz. dissert. T.: Fan, 1995-B. 25. 19 Ul oy vasfini vird etsamzabonda Necha yillar od obo`lmas bayinda Debon ma`shuqing asru befodur Manga ko`p ta`nalar aylar jahonda Humoyun baxt il abo`lsun salomat Agar bo`lsa habibim har makonda. Agar Feruzlik iqboling esa Visoligayetushkuhg bir zamonda Feruz mumtoz she’riyatning an’anaviy janrlarida lirik she rlar yaratgan.‟ She’rlari, asosan, ishq-muhabbat mavzusida bo`lib, inson va hayot, sevgi va sadoqat Feruz ijodining g‘oyaviy asosini tashkil qiladi. G‘azallari ohangdorligi, tasviriy-fodaviy bo„yoqlarga boyligi va shaklan rang-barangligi bilan ajralib turadi. Uning ko‘pchilik g‘azallari o‘z zamonasida sozandalar tomonidan kuyga solib kuylanib kelingan. Shoir insonning insonga bo‘lgan muhabbatini ulug‘ladi va unga har bir insonning eng muhim fazilatlaridan biri deb qaradi. Inson va hayotni, sevgi va sadoqatni o‘z ijodining asosi qilib olgan Feruz sevgini sadoqatsiz, mehrni oqibatsiz tasavvur qilaolmaydi. Bular shoir lirikasining yetakchi g‘oyaviy asosini tashkil qiladi. Uning ko‘pchilik g‘azallari o‘z zamonasida sozandalar va go‘yandalar tomonidan kuyga solib kuylanib kelindi. Ular bugungi kunda ham musiqashunoslarimizning diqqatini o‘ziga tortmoqda. Feruz ijod ahliga g‘amxo‘rlik qildi, ularga maosh tayinladi. Ularning kitoblarini bosib chiqarish uchun qo‘lidan kelgan barcha ishlarni amalga oshirdi. Feruz shoirlarning asarlaridan iborat har xil tazkiralar, bayozlar tuzdirdi. “Haft shuaro”, “Bayozi g‘aza-liyot”, “Bayozi muxammasat”, “Bayozi musaddasat” kabi to‘plamlar shular jumlasidandir. Feruzning tashabbusi bilan iste’dodli shoir Ahmadjon Tabibiy “Majmuat ush-shuaroyi Feruzshohiy”, “Muxammasat ush- shuaroyi Feruzshohiy” tazkiralarini tuzdi. Bu majmualar Feruz xonlik qilgan davrda yaratilgan bo‘lib, o‘sha davr adabiy harakatini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi. 20 Feruz xonlik qilgan davrda Xiva davlatining biroz markazlashuvi natijasida ilm-fan, madaniyat va adabiyot rivojlandi. Feruz tashabbusi bilan Xiva shahrida toshbosma tashkil etildi. Unda Feruz farmoni bilan Alisher Navoiyning “Chor devon”, “Xamsa” singari asarlari ilk bor chop etildi. Munis, Ogahiy, Komil, Bayoniy, Mirzo, Avaz O‘tar, Devoniy, Niyoziy, Chokar singari shoirlarning asarlari ko‘plab nusxada bosilib chiqdi. Xorazm shoirlarining asarlaridan tashkil topgan bayoz, tazkira va boshqa xalqlar adabiyotidan qilingan tarjima asarlar ham shu matbaada nashr qilindi. Feruz tarjima qilinishi kerak bo‘lgan asarlarning ro‘yxatini tuzdirib, turli tarjimonlarni bu ishga jalb etgan. Natijada Feruz davrida “Xorazm tarjima” maktabi vujudga keldi. Bu davr tarjimonlari tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilgan qator tarixiy, badiiy, ilmiy-falsafiy asarlar madaniyatimizning nodir durdonalari bo‘lib qoldi. Feruz tarjimonlik, xattotlik, kitobot ishlari, tazkira, majmua va bayozlar yaratish bo‘yicha ham bir muncha ishlarni amalga oshirdi. Tarix, tibbiyot, badiiy adabiyot va musiqaga doir ko‘plab qo‘lyozma manbalar qayta tiklandi hamda yangidan-yangi asarlar vujudga keldi. Bu ulkan merosni xalqqa yetkazish va uni kitobot qilishda Xorazm kallegraflarining xizmatlari nihoyatda kattadir. Ular o‘zlariga xos uslubda sodda va aniq qilib, nasx, sulx, rayhoniy singari arab xati shaklidan foydalanib yuzlab qo‘lyozma asarlarga sayqal berdilar. Xorazmda bu davrda ko‘chirilgan qo‘lyozmalarning ko‘pchilik qismi adabiyotga oid bo‘lib, ular o‘tmish va zamondosh shoirlarning devon, bayozlari hamda turli xil majmua, tazkiralaridan iborat edi. Bularning barchasi Feruz farmoni asosida amalga oshirildi. Muhammad Rahim soniy – Feruz xonlik qilgan davrdashu tariqa me’morchilik, musiqa, xattotlik, naqqoshlik kabi bir qator san’at turlari rivojlandi. Bu davrda fotografiya va kino san’ati vujudga keldi. Turmushga garmon, grammafon, elektr singari yangiliklar kirib keldi. Feruz musiqashunos sifatida shoir va bastakor Pahlavon Niyoz Mirzoboshi Komilni Xorazm shashmaqomini tanburga moslab nota yozishga undadi. Komil “Xorazm tanbur notasi” deb yuritiladigan “Tanbur chizig‘i”ni 21 yaratdi. Komildan keyin esa bu ishni uning o‘g‘li Mirzo Feruz talabi asosida Xorazm shashmaqomini yetti maqomda tanburga moslab nota yozdi. Feruzning o‘zi ham bir qancha she’rlarga musiqa bastalagan. Shoir Komilning tashviqi bilan butun shashmaqom kuylarini mukammal o‘rgangan, “Navo”, Segoh” va “Dugoh” maqomlariga bog‘lab kuylar yaratgan edi. Bu kuylar Xorazm musiqachilari orasida mashhurdir. 11 Muhammad Rahim soniy davrida xonliqda juda ko‘p qurilishlar amalga oshirildi, madrasa, masjid, bog‘lar barpo etildi. U 1871 yilda Ko‘hna Ark qarshisida o‘z nomiga madrasa qurdirib bitkazadi. Bu madrasa XIX asr me’morchiligidagi eng nodir yodgorliklardan biri bo‘lib, ikki qavatli qilib qurilgandir. Unda mullavachchalarning o‘qishi uchun yozgi va qishki masjid, darsxona va kutubxonalar hamda ularning yashashlari uchun 76 hujra qurilgan. Feruzning bevosita rahbarligi va tashabbusi bilan yigirmadan ortiq madrasa, masjid, minora, xonaqolar quriladi. Feruz yerlarni suv bilan ta’minlash, bog‘-rog‘lar barpo qilish ishiga ham alohida ahamiyat berdi. Uning buyrug‘iga muvofiq Qo‘ng‘irot tumani sarhadida katta ariq bunyod etildi. Xalq ushbu ariqning qurilishiga Muhammad Rahim soniy rahbarlik qilganligi uchun ariqni uning nomi bilan Xon arig‘i deb atadi. Kalta minor, Amirobod, Saribiy kabi ariqlarning qazilishi va qayta tiklanishi ham Feruz nomi bilan bog‘liqdir. Feruz Angarik, Tozabog‘, Bog‘ishamol va boshqa kanal hamda bog‘larning qurilishiga ham rahbarlik qildi. Shu bilan birga 47 yilu sakkiz oyu 20 kun Xorazmda hukmronlik qilganligining o‘zi ham uning adolatparvar hukmdor, xalqparvar shoir, ma’rifatparvar buyuk shaxs bo‘lganligidan dalolat beradi. Davlat arbobi, iste’dodli shoir, zukko musiqashunos va sozanda, ilm-fan homiysi bo‘lgan Muhammad Rahim soniy – Feruz umrining oxirida chap tomoni butunlay shol bo‘lib, falaj kasaliga uchraydi. 11 Ismoilova G. Feruz davri Xorazm adabiy muhiti. Fil. Fan.nomz. dissert. T.: Fan, 1995-B. 25. 22 Bayoniy Muhammad Rahim soniy janozasida qatnashadi va o‘z ko‘zi bilan ko‘rganlarini, Feruzning tobuti o‘zi qurdirgan madrasaga qo‘yilib, o‘sha yerda janoza o‘qilganligini, Isfandiyor boshliq barcha ulamo, fuzalo va arkoni davlatning hozir bo‘lganligini hikoya qiladi. inshootlari orasida eng yirigi bu Muhammad Rahimxon madrasasidir. II BOB. XIVA ADABIY MUHITI YIRIK NAMOYONDALARI 2.1. Ogahiy va Shermuhammad Munis ijodi va badiiyati Muhammad Rizo Ogahiy 1809 yilda Xiva shahri yaqinidagi Qiyot qishlog‘ida tavallud topadi. Uch yasharligida otasi Erniyozbek vafot etadi. U tog‘asi- Xorazmlik mashhur shoir Shermuhammad Avaz o‘g‘li Munisning tarbiyasida bo‘ladi, uning ko‘magida xat-savodini chiqaradi. So‘ngra Xivadagi madrasalardan birida tahsil oladi, fors, arab tillarini mukammal o‘rganadi. Ogahiy o‘z ijodiy faoliyati davomida Sa’diy Sheroziyning «Guliston», Xisrav Dehlaviyning «Hasht bihsht», Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», Kaykovusning «Qobusnoma», Xusayn Voiz Koshifiyning «Axloqi Muhsiniy» asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qiladi, o‘z millatini Sharq adabiyotining nodir durdonalari bilan bahramand etadi. U o‘z davrida taniqli mutafakkir, olim, mohir hattot, tarjimon sifatida shuhrat qozonadi, ilg‘or dunyoqarashi bilan ilg‘or fikrning rivojiga o‘z hissasini qo‘shadi. Ogahiyning xalqparvarlik g‘oyalari Ogahiy xalqqa yaxshilik qilishni o‘zining insoniy burchi deb biladi. Ogahiyning fikricha, oddiy xalqqa xizmat qilish ma’naviy qashshoqlanishning oldini oluvchi choradir. Xalqqa xolis xizmat qilgan kishining martabasi baland, elda quyoshdek aziz bo‘ladi. Bu g‘oya Ogahiy pedagogik qarashlarining asosiy mazmunini tashkil etadi. Inson ma’lum bir jamiyatda hayot kechirib, tarbiyalanar ekan, shu jamiyat a’zolari bilan muloqotda yashamog‘i kerak. Ogahiy inson kamoloti haqida Ogahiy insonning kamolga yetishishi uchun yoshligidan ilm va kasb hunar egallashi shart ekanligini ta’kidlaydi. Uningcha, ilm-ma’rifat insonning ma’naviy kamolotida va jamiyat taraqqiyotida kuchli vositadir, ilmlarni egallash har bir musulmon uchun ham qarz, ham farz. Inson qadr-qimmati uning «simmu zari» (oltin va kumushi) bilan emas, 23 ilmu hunari, «ojizu bechoralar»ga ko‘rsatadigan himmati bilan baholanadi. 12 Ogahiy odamlarni shunday fazilat sohibi bo‘lishga da’vat etadi. Ogahiy ilmga intilishni yuqori baholaydi va har bir inson ilmlarni egallashi zarurligini aytadi. Ogahiy ta’lim-tarbiya xaqida Ogahiy ta’lim-tarbiya ilmlarni egallash va tilni bilishda muhim ahamiyatga molik ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, til insonni boshqa mavjudotdan farq qilib turadigan asosiy belgidir, so‘z va til «takallum» qilishga, «fasohat va nafosatga», «ko‘ngil mahzanidan javohir sochish» uchun berilgandir. Ogahiyning uqtirishicha, inson bilan tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlik, tabiat go‘zalligi inson tafakkuri ma’naviy dunyosi rivojida g‘oyat muhimdir. Ogahiyning pedagogik qarashlarida nafosat tarbiyasi ham yuqori baholanadi. Ogahiy nafosat tarbiyasini Vatan tabiati, uning go‘zalligi bilan bog‘liq holda amalga oshirishni tavsiya etadi. Ogahiy mehmondo‘stlik go‘zal fazilat ekanligini aytib, yoshlarning mehmon kutish, unga hurmat, xushmuomalada bo‘lish, kuzatish odobini egallashlariga e’tibor berishni, ularga mehmondo‘stlik odobining mohiyatini tushuntirishni tavsiya etadi. Ogahiyning fikricha, to‘g‘ri so‘z kishilar xayotda qiyinchilik bilan yashasalarda, dunyoning mavjudligini saqlab turadilar, mangu yashaydilar. Ogahiy pedagogik qarashlarining ahamiyati Muhammad Rizo Ogahiy o‘z ijodiy faoliyatida insoniy eng yaxshi fazilatlarni — ilm o‘rganib jamiyat farvonligi yo‘lida xizmat qilish insoniylikning eng yaxshi fazilati hisoblanadi. U do‘stlikni, mehmondo‘stlikni, axloqiy go‘zallikni ulug‘laydi. Insonlarni ziyraklikka, to‘g‘ri so‘zli bo‘lishga chorladi. Uning bu fikr, o‘gitlari hozir ham pedagogik qadriyat sifatida qimmatlidir. Sa’diy Sheroziyning «Guliston», Xisrav Dehlaviyning «Hasht bihsht», Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», Kaykovusning «Qobusnoma», Xusayn Voiz Koshifiyning «Axloqi Muhsiniy» asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Uning she’rlari o‘zbek va tojik tillarida jilo sochib, insoniylikni, ikkiyuzlamachikni qoralagan. Ayniqsa, Ogahiyning “Sevishganlar tumori” devoni yuksak insoniy his-tuyg‘ulari haqida ifodalangan. Ogahiy Nizomiy Ganjaviy, Xisrav Dehlaviy, Sa’diy Sheroziy, Jomiy, Hiloliy va boshqa shoirlar she’r va 12 Ogahiy. Riyozud davla. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. № 5364 II-B.374-a. 24 asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. 13 Ogahiy tarjimonlik sohasini piri bo‘lgan. Uning tarjimonlik tartib qoidasi bizning zamonamizdagi badiiy asar tarjimonlariga yaqin. Tarjimonlar, ikki tilda so‘zlashuvchi — o‘zaro bog‘lanishlar va o‘zaro ta’sirlar adabiyotshunoslikning murakkab jarayoni sanaladi. O‘zbek adabiyoti bu davrga kelib tojik, azarbayjon, turkman va boshqa adabiyotlar bilan boyitildi. Firdavsiyning “Shohnoma”si, Bedil she’riyatini oshirish, Fuzuliyning g‘azallariga yozilgan tashhiboslar o‘zbek adabiyotining durdonalari sanaladi. Ogahiy 20 dan ortiq Sharq mumtoz adabiyotshunoslarining tarixiy va badiiy asarlarini (shular qatorida Sa’diyning “Gulistoni”) o‘zbek tarjima qilgan. Uning tarixiy asarlarini tarixchi Bayoniy davom ettirgan. Ogahiy 1874 yil Xivada vafot etgan. Ogahiy janr imkoniyatlariga ijodiy yondashib, ularni takomillashtirgan: o‘zigacha bo‘lgan 7-8, 10-12 baytli g‘azal yozish tartibini 23 baytgacha yetkazgan, mustazod janrining qo‘sh orttirma misrali yangi shaklini kashf etgan: 14 Ey yor, sango ushbu jahon bog‘i aro gul bir oshiqi hayron, diydoriga shaydo, Bir shuyftadur kokili mushkulinga sumbul ham holi parishon, ham boshida savdo. Shoir aruzning juda ko‘p bahrlaridan foydalangan. Uning g‘azallari «Shashmaqom»ning hamma kuylariga tushadi, Xorazm xalq ohanglariga mos keladi. Ogahiy «Riyoz ud-davla» («Saltanat boglari», 1844), «Zubdat ut-tavorix» («Tarixlar qaymog‘i», 1845-46), «Jome’ ul-voqeoti sultoniy» («Sultonlik voqealarini jamlovchi», 1857), «Gulshani davlat» («Davlat gulshani», 1865), «Shohidi iqbol» («Iqbol guvohi», 1872) va boshqa tarixiy asarlarida Olloqulixon, Rahimqulixon (1843-46), Muhammad Aminxon (1846-55), Sayid Muhammadxon (1856-64), Muhammad Rahim II (1864-1910) hukmronligi davrida Xorazmda yashagan o‘zbek, turkman, qoraqalpoq, qozoq xalqlarining tarixi, madaniy va ijtimoiy hayoti, Xiva xonligining boshqa xonliklar bilan munosabati va boshqa tarixiy voqealar aks etgan. Ogahiyning yuksak insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan g‘oyalari xon va shoir Feruzning siyosiy-ma’rifiy tarbiyasiga ta’sir qilgan. U tarixchi olim sifatida 13 Ogahiy. Riyozud davla. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. № 5364 II-B.374-a. 14 Ogahiy. Gulshani davlat. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. №7572 -B 101-102 . 25 Xiva xonlariga, yirik tarixiy shaxslarga bag‘ishlab qasidalar yozgan. Ogahiyning «Qasidai nasihat» asari Feruzga bag‘ishlangan. U o‘z nasihatlarida saltanatni boshqarishning yo‘l-yo‘riqlarini ko‘rsatadi, mamlakat va xalqni adolat bilan idora etish yo‘llarini belgilab beradi. Munis Xorazmiy (taxallusi; asl ism-sharifi Shermuhammad Amir Avazbiy o‘g‘li) (1778 Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘i 1829) shoir, tarixnavis, tarjimon, xattot va ma’rifatparvar. Dastlabki ma’lumotni tug‘ilgan qishlog‘ida olgan, keyinchalik Xiva madrasalarida o‘qigan. 1800 yilda otasi vafot etgach, Avaz Muhammad Inoq Munisni saroyning farmonnavis kotibi qilib tayinlagan. Munis zamonasining mashhur olim, shoir va san’atkorlari bilan yaqin aloqada bo‘lib, bilimi, salohiyati va kuch-quvvatini she’riyatga, ilm-fan va ma’rifatga bag‘ishlagan. Munis 1804 yilda birinchi she’rlar devoni — «Devoni Munis»ni yaratgan. 15 1806 yilda Eltuzarxon Munisga Xiva xonligi haqida kitob yozishni topshirgan. Munis o‘z asarini Sherg‘ozixon davrigacha yozib yetkazganda, Eltuzarxon fojiali halok bo‘ladi. Munis kitobini davom ettiradi va 1819 yilda Mirxondning «Ravzat us-safo» («Soflik bogi») tarixiy asarini turkiy tilga tarjima qilishni boshlaydi. Munis bu asarning 1-jildini tarjima qilishga ulguradi. U bu ikki asarni ham tugata olmay vafot etadi. Uning «Firdavs ul-iqbol» («Baxtlar bogi») asarini va «Ravzat us-safo» tarjimasini shogirdi Ogahiy nihoyasiga yetkazadi. Munisning «Firdavs ul-iqbol» asari uzoq davrni qamrab olgan bo‘lib, Markaziy Osiyo, ayniqsa, Xiva xonligi tarixini o‘rganishda qimmatli manbadir. Asarda Xorazmning qadimiy davri bilan bir qatorda, Xiva xonligining 1825- yilgacha bo‘lgan siyosiy tarixi bayon etilgan, toj-taxt, boylik uchun olib borilgan kurashlar va, shuningdek, Xiva xonlarining qo‘shni turkman va qoraqalpoq xalqlari bilan bo‘lgan munosabatlari haqida ham ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Asar muqaddima, 5 bob va xotimadan iborat. 1-bobda Odam Atodan to Nuh payg‘ambar avlodigacha bo‘lgan qodisalar yoritilgan. 2-bobda Yofasdan Qo‘ng‘irot sho‘basigacha bo‘lgan mo‘g‘ul hukmdorlari davri xususida fikr yuritilgan. 3-bobda Kurlos avlodiga mansub podshohlar davrida sodir bo‘lgan 15 Ogahiy. Gulshani davlat. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. №7572 -B 101-102 . 26 voqealar to‘g‘risida yozilgan. 4-bobda Eltuzarxonning ota-bobolari xayoti tasvirlangan. 5-bobda Eltuzarxonning tug‘ilishidan bu asarning yozilib tamom bo‘lishiga qadar bo‘lgan voqealar xususida qalam tebratilgan. Xotima esa olimlar, avliyo, amir, bek, shoir, hunarmandlar haqida ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Munis o‘z davridagi sug‘orish inshootlari va yer-suv munosabatlariga doir «Arnalar» (arna-anhor, kanal) nomli risola ham yozgan. Bu risola 18-asr oxiri va 19-asr boshlaridagi dehqonchilik bilan bog‘liq, ijtimoiy munosabatlarni o‘rganishda ahamiyatli. Munisning asosiy adabiy merosi — 1815-20 yillarda tuzilgan «Munis ul-ushshoq» («Oshiqlar do‘sti») devoni g‘azal, muxammas, kasida, ruboiy, qit’a va boshqa janrlardan iborat bo‘lib, 20000 dan ziyod misrani o‘z ichiga olgan. U xattotlar tomonidan qayta-qayta ko‘chirilib, 1880 yilda Xiva toshbosmasida nashr etilgan. Munis Navoiyning «Mezon ul-avzon», «Holoti Sayyid Hasan Ardasher» asarlarini kitobat qilgan (1794, 1797). Ayniqsa, «Mezon ul-avzon»ni oldingi ayrim xattotlar yo‘l qo‘ygan xatolarni tuzatib, savodli ko‘chirgan. Bu uning aruz ilmining xos bilimdoni ekanligidan ham dalolat beradi. Munisning savod chiqarishni yengillatish va xusnixat san’atini rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan «Savodi ta’lim» (1804) she’riy risolasi ham bor. Devonlarining bir necha qo‘lyozma nusxalari O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sharq qo‘lyozma asarlari fondida saqlanadi. She’riyat olamida uning taxallusi Munis bo‘lib, lug‘aviy ma’nosi “ulfat”, “hamdam”, “do‘st” demakdir. Nizomiydan tortib, to o‘zi yashagan davrga qadar o‘tgan so‘z san’atkorlarining ijodi bilan oshno bo‘lgan shoir, o‘zining “Manga” radifli g‘azalida Nizomiy, Xisrav Dehlaviy ijodidan naqadar lazzatlanganligini, Hofiz Sheroziy, Lutfiy asarlari orqali she’riyat bo‘stoniga qadam qo‘yganini, Firdavsiyning ijod bog‘ida orom olganini, Anvariydan nur emib, Sa’diy va Jomiydan cheksiz bahramand bo‘lganini, Bedilning ajoyib so‘zlaridan fayz topib, nihoyat buyuk Alisher Navoiy va Muhammad Fuzuliyni o‘ziga homiy bilganini zo‘r mamnuniyat bilan qayd qiladi. 16 16 Ogahiy. Gulshani davlat. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. №7572 -B 101-102 . 27 Qilsa hosid dahli bejo so‘z aro yo‘qtur g‘amim, Kim bu ma’nida Navoiy ruhi homiydur manga. Shoir Navoiyni homiygina emas, balki o‘ziga ustod (pir) deb angladi: So‘z ichra Navoiy jahongirdurur, Munisga ma’oni yo‘lida pirdurur. Munis tez orada el-yurt hamda Xiva hukmdori Avaz inoq nazariga tushadi. 1804 yilda shoir alifbo sifatida foydalanish uchun “Savodi ta’lim” kitobini yozib tugatadi. Yana shu yili ijodi namunalarini “Munis ul-ushshoq” (“Oshiqlar do‘sti”, 1804 yilda) degan nom bilan to‘plab, uni 1813 yilda 16 892 misradan iborat katta devonga aylantiradi. Ushbu asarda shoirning g‘azallari, muxammaslari, ruboiylari, mustazodlari, tuyuqlari, to‘rtlik va maxsus ikkilik baytlari mavjud bo‘lib, bulardan tashqari devon oxiriga shoirning 1804 yilda nazm bilan yozib tamomlangan kalligrafiyaga oid “Savodi ta’lim” nomli asari ham ilova qilingan. Ushbu kichik risolada chiroyli xat yozish usullari bayon qilingan. Risola ikki qismdan iborat. Asarning birinchi qismida xat mashq qilishga tayyorgarlik va bu ish uchun kerakli asboblar to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Ikkinchi qismida esa, xat mashqi va uning usuli haqida amaliy yo‘l bilan ta’lim beriladi. Shoir o‘zining ushbu risolasi boshida kishilik jamiyatida yozuvning katta ahamiyatga ega ekanini qayd qilib, shunday bayon qiladi: So‘z mahzanining nishonasi ham, Ma’ni durining xazonasi ham, Har so‘zki, ko‘nguldin o‘ldi mavjud, Xat bo‘lmasa bo‘lg‘ay erdi nobud. O‘ttiz yildan ortiq ijod qilgan adibning ota-bobolaridan meros bo‘lib kelayotgan sulolaviy kasb miroblik haqida “Ornalar” nomli risolasi biz uchun nihoyatda qimmatlidir. Ushbu kitob tufayli biz vohada suvchilik kasbi, dehqonchilik tarixi, suv uchun bo‘lgan urushlar tarixi bilan bog‘liq ijtimoiy siyosiy voqealardan xabardor bo‘lamiz. Xiva xoni Eltuzarxon (1804-1806) Munisga Xorazm tarixini bitishni topshirdi. Munis bu asarga “Firdavs-ul iqbol” (“Baxt bog‘i” yoki “Baxt-saodat 28 bog‘i”) deb nom qo‘ydi. Asar Munis va jiyani Ogahiy qalamiga mansub bo‘lib, u afsonaviy rivoyatdan boshlanib, 1825 yilgacha Xorazmda sodir bo‘lgan tarixiy voqealarni o‘z ichiga oladi. Munis bu asarni yozib tugata olmagan, u qadim zamonlardan boshlab Muhammad Rahimxon (1806-1825) hukmronligining 7-yili, ya’ni 1813 yilgacha bo‘lgan voqealarni yozib ulgirgan, 1813 yildan 1825 yilgacha bo‘lgan voqelar Ogahiy qalamiga mansub bo‘lib hijriy 1255 (milodiy 1839) yili yozib tugallangan. Asar Xiva xonligi hududida yashovchi o‘zbeklar, turkmanlar, qozoq va qoraqalpoq xalqlari tarixini aks ettiradi. Asarni mukammal nusxasi Munis va Ogahiy qo‘lyozmasiga mansub bo‘lib 613 bet, asar Samarqand qog‘oziga, qora siyoh bilan nastaliq xatida yozilgan. “Firdavs ul iqbol”ning mzkur nusxasi Rossiya Fanlar Akademiyasining, Sankt-Peterburg bo‘limida KP-938 raqami bilan saqlanmokda, uni rus sharqshunosi A.Kun 1874 yilda topshirgan. Asar keyinchalik, 1856 yilda mulla Nurniyoz ibn mulla Muhammadniyoz tomonidan ko‘chirilgan. Asarga 1879 yilda Muhammad Rizo oxund ibn Muhammad Karim devon tartib bergan. Munis bu asarini Eltuzarxon davrida boshlagan, 1806 yilda u o‘z asarini Sherg‘ozixon davriga etkazganda, Buxoro xoni amir Haydar bilan bo‘lgan urushda Eltuzarxon o‘ladi, undan keyin u Muhammad Rahim I davrida bu asarni davom qildiradi. 17 U bu davrning 7 yillik tarixini yozib tugatganidan keyin, bu ishni to‘xtatib, 1819 yilda u mashhur tarixchi Mirxondning “Ravzat-us-safo” (“Safo bog‘i”) asarini o‘zbek tiliga tarjima qilishga kirishadi. Bu asarni ham birinchi bo‘limini tarjima qilib, ikkinchi bo‘limi ustida ishlay boshlaydi, lekin 1829 yilgi Olloqulixonning harbiy yurishi vaqtida vabo kasalligiga chalinib, Ahal-Taka vohasida dunyodan o‘tgan. Jasadi Xivaga keltirilib, Eski Qiyot qishlog‘idagi Mavlonbobo qabristonida maxsus barpo etilgan maqbaraga dafn qilingan. 2.2. Komil Xorazmiy va Bayoniyning davr muhitidagi o‘rni 17 Ogahiy. Gulshani davlat. O'zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. №7572 -B 101-102 . 29 Komil Xorazmiy (taxallusi; asl ismi Pahlavon Muhammadniyoz Abdulla Oxund o‘g‘li) (1825 - Xiva - 1899) — o‘zbek shoiri, xattot, musiqashunos, tarjimon va davlat arbobi. Jahon madaniyatining Xorazmdagi ilk targ‘ibotchilaridan biri. Xiva madrasasida o‘qigan. Arab va fors tillarini mukammal bilgan. Sharq adabiyoti namoyandalari ijodini, mumtoz musiqani, xattotlik sirlarini qunt bilan o‘rgangan. 25-30 yoshlarida shoir sifatida tanilgan. Ogahiy uning nomini o‘zining «Gulshani davlat» kitobiga kiritgan. Xiva xoni Sayd Muhammadxon saroyida kotiblik qilgan. Muhammad Rahim II uni mirzaboshilik vazifasiga ko‘targan. Rossiya bilan Xiva xonligi o‘rtasida imzolangan sulh shartnomasi (Gandimiyon shartnomasi) Komil Xorazmiy qo‘li bilan yozilgan (1873). So‘ngra saroyda devonbegi (1873-80), mirzaboshi lavozimlarida ishlagan (1880 yildan). Xorazmda birinchi bo‘lib bosmaxona tashqil etgan (1880-81). 18 Komil Xorazmiy Sharq mumtoz musiqasi, xususan, maqomchilik an’analarini rivojlantirishga homiylik qilgan, o‘zbek kuylarini yozib olish uchun «Tanbur chizig‘i» deb ataluvchi nota tizimini joriy etgan. Bu o‘ziga xos notada «Rost» maqomining bosh qismini yozgan. O‘g‘li Mirzo Muhammadrasul otasi boshlagan ishni davom ettirib, Xorazm «Shashmaqom»ining qolgan ashula va cholg‘u yo‘llarini to‘la notaga olgan. «Rost» maqomiga bog‘langan «Murabbai Komil» va «Peshravi Fero‘z» kuylarining notasi bizgacha yetib kelgan. Komil Xorazmiy Moskva va Peterburg shaharlariga 2 marta safar qilgan (1873, 1883). 1891, 1896— 97 yillarda esa Toshkentga kelib, bu yerdagi madaniy yangiliklar haqidagi «Dar bayoni ta’rif va tavsif Toshkand» («Toshkent ta’rifi va tavsifi bayonida») qasidasini bitgan. Bu qasida o‘zbek adabiyotida ijtimoiy taraqqiyotni aks ettirgan dastlabki yirik she’riy asarlardan bo‘lib, unda yangi, zamonaviy madaniyat ulug‘lanadi. Komil Xorazmiy Sharq mumtoz shoirlari an’analari ruhida lirik she’rlar yozgan, devon tuzgan. Bu devonda 8000 misradan ortiq she’r bo‘lib, ular g‘azal, murabba, muxammas, musaddas, masnaviy, ruboiy, qasida, muammo kabi janrlarda yozilgan. Ularda chin insoniy fazilatlar ulug‘langan, jaholat qoralangan, 18 www. edu.uz www 30 ishq-muhabbat tarannum etilgan. Komil Xorazmiyning deyarli barcha janrdagi asarlarida ijtimoiy tanqidga keng o‘rin berilgan, ayrim misralari aforizm darajasiga ko‘tarilgan («Falak zulmi bir yonu, bir yon alar...» va b.). Shayx Sulaymon Buxoriy o‘zining mashhur «Lug‘oti chig‘atoyi va turki usmoniy» («Chig‘atoycha va usmoniy turkcha lug‘at») asarida Komil Xorazmiyning ijodidan o‘rinli foydalangan va Xorazm shevasidagi ko‘pchilik so‘zlarning ma’nosini uning she’rlari orqali izohlab bergan. Komil Xorazmiy 1865 yilda Barxurdor bin Mahmud turkman Farohiynmng (adabiy taxallusi Mumtoz) «Mahbub ul-qulub» (bu asar ayrim manbalarda «Mahfiloro» — «Majlisga ziynat beruvchi» deb ham yuritiladi) hamda 1869—70 yillarda Faxriddin Ali Sayfiyning «Latoy-if at- tavoyif» («Turli toifalarning latifalari») asarlarini fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Alisher Navoiy «Xamsa»sining birinchi Xorazm toshbosma nashriga so‘zboshi yozgan. Komil Xorazmiy devoni qo‘lyozmalari O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanadi (inv. №1849, 1025). M.Yunusov, F.Karimov, A.Hayitmetov, va boshqa olimlar Komil Xorazmiy ijodini tadqiq etganlar. «DEVON»DAN G‘AZALLAR Bo‘lmasa garduni sifla do‘sti gar dun, ey ko‘ngul, Nega dunni shod etar, dononi mahzun, ey ko‘ngul. Chun falak nodon navozu xasmi donodur oni, Donish iqlimida bo‘lsang gar Falotun, ey ko‘ngul. Izzat ila ne’mat avjida bo‘lur oliy maqom, Har kim o‘lsa kaj nechukkim ayn ila nun, ey ko‘ngul. Zoyil etmak istasang o‘zdin mazallat qoni’ o‘l, 31 Olmas ul chirkingni mundin o‘zga sobun, ey ko‘ngul. Javhari jon ul mato‘ ermaski sotqun olg‘asen, Ne asig‘ gar hosil etsang ganji Qorun, ey ko‘ngul. Oqil ersang kibru naxvat qilma izzu johinga, Bo‘ldi istikboridin iblis mal’un, ey ko‘ngul. Emin o‘lma kaydidin yoru birodarman debon, Ne jafolar qilmadi Yusufg‘a Sham’un, ey ko‘ngul. Dahrning pastu balandidin desang emin bo‘lay, Qo‘yma ilkingdin zamone jomi gulgun, ey ko‘ngul. Topti shohi nuktadan altofidin so‘z ahli qadr, Zohir etkil emdi bikri sofi mazmun, ey ko‘ngul. Bu gulistondin baqo bo‘yini istab, bo‘lmag‘il Lola bargidek saropo dog‘u dilxun, ey ko‘ngul. Komil ersang odat ayla sabr ila xomushlig‘. Gar bor ersa har so‘zung bir durri maknun, ey ko‘ngul. MUNISG‘A MUXAMMAS Dardoki, yo‘q jahon elida sharmsorlig‘, Ko‘rganlar izzatimnn manga berdi xorlig‘, Erkan abas zamon elidin do‘stdorlig‘, Yaxshi kunumda har kishikim qildi yorlig‘, Do‘ngach zamona ayladi dushman shiorlig‘. 32 Ulkim edi vujudi vafo ma’dani bukun, Dushmang‘a lutf, zulm mangadur fani bukun, Derkim raqib sonida ko‘rman seni bukun, Atfol etakka tosh yig‘ingizkim mani bukun, Devonaliqg‘a yetkuradur beqarorlig‘. Komil Xorazmiy she’riyati garchi an’anaviy ishq-muhabbat, may- mahbub, ma’rifatparvarlik, do‘stlik, ijtimoiy muhit, tinch-totuv yashash, g‘oyalarini targ‘ib qilsada, ammo uning ijodining asosiy qismini ishqiy lirika tashkil qiladi. Yor yuzining malohati quyosh hamda oydanda ortiq, so‘zining fasohati esa gavhar va durdanda a’lo ekanligini shoir quyidagi misralarda ifodalaydi: 19 Yuzung sipehri malohat uzra quyoshdin ahsan, qamardan anvar, So‘zung buxori balog‘at ichra guhardin ashraf, durardin aqdar. Oshiq mutlaqo asir bo‘lgach, Laylini sevgan Majnun singari ishq tuzog‘iga tushadi, Yusuf kabi g‘am o‘tiga bandi bo‘ladi, Masih anfosi bo‘lib ma’shuqaning kalomida tajalli etishni va Iskandar oyinasi kabi yorning qarshisida paydo aylamoqni ixtiyor etadi: Mudom Layli yo‘lingda Majnun, mudomi Yusuf g‘amingda masjun, Masihi la’ling kalomi gavhar, zamiring oinayi Iskandar. Shoir yana bir ishqiy manzumasida yorini quyoshga mengzaydi va uning hajrida dilu jonu beqaror ekanligidan kuyunadi: Ul quyosh meni vahkim, asru zor etib ketti, Zarradek dilu jonim beqaror etib ketti. Lirik qahramonimiz mahbubasining tengsiz go‘zalligiyu nafosati, noz-u karashmalaridan tashqari uning(sevgilisining) ishq bobida sitamgar, makkora va bemuruvvat ekanligini quyidagi misralarda berib o‘tadi: Ohkim, bir sarvi gulruxsora oshiq bo‘lmisham, Bemuruvvat qotili, xunxora oshiq bo‘lmisham. Oldi 19 Xodim. Xorazm navozandalari. - T.: Adabiyot va sanat, 1994. 96-b. 33 jonim nozu istig‘novu yolg‘on va’dasi, Bir sitamgar zolimu makkora oshiq bo‘lmisham, Komil she’riyati yetuk so‘z san’atkorlari bo‘lmish Navoiy, Fuzuliy, Ogahiy, Munis kabi shoirlar ijodidan ozuqlandi, ulardan ilhom oldi, ularning g‘azallariga muxammaslar bog‘lab, asarlarida kuylangan vatanparvarlik,, adolatparvarlik g‘oyalaridan ijodiy foydalandi. Navoiyning do‘stga sadoqatli bo‘lish, bevafo do‘stlik iztiroblari tarannum etgan "Bo‘lmangiz" radifli g‘azaliga Komilning bog‘lagan muxammasi: 20 Zinhor el ihtiloji birla hurram bo‘lmangiz, Mehnatni har dam fuzulu rohati kam bo‘lmangiz, Men kabi bori nadomatdin qadi ham bo‘lmangiz, Do‘stlar, odam eliga yoru hamdam bo‘lmangiz, Yor ila hamdam demaykim, oshno ham bo‘lmangiz. Turkiy o‘zbek adabiyotida Yusuf mavzusiga bag‘ishlangan asarlar talaygina bo‘lib: Durbek "Yusuf va Zulayho" dostoni, A. Jomiy asari, Rabg‘uziy qissasi, Navoiy tarixini hamda mumtoz she’riyatdagi Yusuf obrazinining ko‘plab poetik manzarasini misol qilishimiz mumkin.Yusufning ishq, hijron, tuhmat, razolat, kibr, zalolat kabi qiyinchiliklar oldida matonati va saboti uni adabiyotda xususan, she’riyatda oshiq timsoliga aylantirdi. Komilning "Labing uzra xat ermas..." deb boshlanuvchi g‘azalining maqtasida: Netong giryon esa o‘z kulbasida Komil, ey Yusuf, Hamisha sensiz ul Yaqub erur, baytul-hazandur bu. deya yor ishqida ko‘z yosh to‘kkan kulbasini Yusuf hajrida g‘am - g‘ussa chekkan Yaqub a. h.ning g‘am uyiga (baytul hazan) ga qiyoslaydi. Shoirning yana boshqa g‘azalida esa Yaqubning hijroni va Kanon ahlining mahzunligi shunday tasvirlanadi: Ro‘zi shab zindoni g‘amda yig‘laram Yaqubdek, Bo‘lg‘ali man xastasidin ul mahi Kan’on malul. 20 Xodim. Xorazm navozandalari. - T.: Adabiyot va sanat, 1994. 96-b. 34 Umr o‘tkinchiligiga ishora qilayotgan shoir "Hilol etmang ey, do‘stlar..." deb boshlanuvchi g‘azalida dunyo nafsiga berilmaslik, hayotning foniyligi, yoshlik ketidan qarilik kelishi, subh ortidan shomning "iqbol" topishi, jahonda barqaror qolmaslik ya’ni shohmi yo gadomi tarki dunyo qilishi, yaxshilikning yomonlik ustidagi g‘alabasi go‘yoki Yusufning zindondagi uqubati, so‘ngra Misrda izzat topishi quyidagi baytda ifoda topadi: Jahon pastu balandidan muvashshah qilma xotirin, Qilur Yusuf erin gah Misr izzat taxti, gah zindon. Shoir va tarixchi olim, tarjimon va xattot, tibbiyot ilmining bilimdoni, qomusiy bilim egasi Muhammad Yusuf Bayoniy XIX asrning II yarmida Xorazm adabiy, ijtimoiy-madaniy muhitida shakllangan va kamol topgan siymodir. Shoir ijodini o‘rganishda asosiy birlamchi manbalari uning asarlari, bir she’riy devoni, «Shajarai Xorazmshohiy» va «Xorazm tarixi» kitoblaridir. Ijod namunalari kitobat qilingan bayoz-majmualarda, 1905-1923 yillardagi ijodiy namunalari esa o‘sha davr vaqtli matbuotlarida ham uchraydi. Shuningdek, Xiva adabiy muhitiga oid manbalar - Muhammmad Rizo Ogahiyning «Shohid-ul iqbol», Ahmad Tabibiyning «Majmuat-ush shuaro Feruzshohiy», Hasanmurod Laffasiyning «Xiva shoir va adabiyotchilarining tarjimai holi» kabi asarlarida u haqida ma’lumotlar uchraydi. Ogahiy, Tabibiy va Laffasiylar shoir haqida ma’lumotlar berar ekan, uni shaxs va shoir sifatida yuksak baholaydilar. 21 XIX asrning II yarmi XX asr boshlari Xorazm adabiy muhiti, uning namoyandalari ijodi haqida yaratilgan deyarli barcha ilmiy tadqiqotlarda hamda bu davrdagi Xorazm tarixini yorituvchi tarixiy-ilmiy asarlarda shoirning hayoti va ijodi bilan bog‘liq fikr va mulohazalar bor. Shuningdek, akademik Y.M. Yo‘ldoshevning 1960 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan «Xeva davlat hujjatlari» nomli kitobida Bayoniyning saroydagi xizmati va musiqagago‘yligiga oid ma’lumotlar berilgan. O‘tgan asrning 60- yillarida Bayoniy ijodiga bo‘lgan e’tibor yanada jonlandi. 1960 tarixnavis olim Q.Munirovning «Munis, Ogahiy va Bayoniylarning tarixiy asarlari» risolasi e’lon qilindi. Mazkur risolada «Shajarai 21 Jumaxo'ja N, Adizova I. So'zdin baqoliroq yodgor yo'qdir.-T.: O'zbekiston, 1995- B. 148 . 35 Xorazmshohiy»ning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ma’lum darajada yoritiladi. 1962 yilda esa S. G‘anieva va H. Muxtorova Bayoniy ijodini ommalashtirish ishlarini yo‘lga qo‘yadilar, uning she’rlarini yig‘ib, kitob shakliga keltirib, «G‘azallar» nomi bilan e’lon qiladilar. 1967 yildagi Yu. Yusupovning “Xorazm shoirlari” kitobi, 1976 yil adabiyotshunos J. Jumaboevaning “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalida chop etilgan “Bayoniy ijodining ayrim xususiyatlari” maqolasi ham shoirning hayoti va ijodi haqida ma’lum tasavvurlarni beradi. Ammo shoir ijodini jiddiy va keng ko‘lamda o‘rganish 90-yillardan boshlandi. Bu davrda Bayoniy hayoti va ijodini o‘rganish, nashr etish qizg‘in va samarali olib borildi. Bu xayrli ishning boshida adabiyotshunos Iqboloy Adizova turdi. I. Adizova 1990 yili Bayoniyning hayoti va ijodiy faoliyati haqida nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. 1994 yilda Iqboloy Adizova say’i-harakatlari bilan «Shajarai Xorazmshohiy»ning qisqartirilgan ixcham nashri e’lon qilindi. 1995 yilda ea ushbu muallifning N. Jumaxo‘ja bilan hammualliflikdagi «So‘zdin baqoliroq yodgor yo‘qdir» risolasi bosilib chiqdi. 22 Ko‘rinadiki, Bayoniy hayoti va ijodini tadqiq qilish mustaqillik yillari yangi bosqichga ko‘tarildi. Muhammad Yusufbek Xeva qal’asining orqa tarafidagi Qiyot qishlog‘ida 1840 yilda dunyoga keldi. Uning otasi Bobojonbek Olloberdi to‘ra 1804-1806 yillarda xonlik qilgan Eltuzar xonning nevarasidir. Demak, Bayoniy Eltuzarxonning chevarasi bo‘lgan. U xonlar avlodidan bo‘lishiga qaramay, xonlik saroyida biron-bir baland martabada bo‘lmagan. Muhammad Yusuf yoshligida yuksak tarbiya va yuqori tahsil oldi. Arab, fors, usmonli turk, ozarbayjon tillarini chuqur o‘rgandi, she’rga, ilmga va musiqaga ayricha muhabbat qo‘ydi. Albatta, bunda oilaviy muhitning ta’siri katta edi. Uning otasi Bobojonbek she’riyat, tarix, musiqa ilmlaridan yaxshigina xabardor bo‘lgan, hatto o‘z zamonining mashhur shoir va tarixchilaridan Munis, Ogahiylar nazariga tushgan edi. Ular bilan qadrdonlashib, bordi-keldi qilishgan. 22 Jumaxo'ja N, Adizova I. So'zdin baqoliroq yodgor yo'qdir.-T.: O'zbekiston, 1995- B. 148 . 36 Bunday shoirlarning tashrifi va suhbati yosh Muhammad Yusufga ayricha ta’sir qilishi tabiiy edi. Bunday uchrashuvlar uning she’riyatga havasini yolqinlantirdi, ishtiyoqini oshirdi. Muhammad Yusufbek eski maktabni bitirgach, tabiblik ilmiga havasmand bo‘lib, bu sohada ham muayyan ma’lumotga ega bo‘ldi. Bayoniy yaxshi tabib, yaxshi xattot va yaxshi musiqashunos maqomini oladi. U olti yarim maqom sozini to‘liq bilgan. Hatto Xeva shoir va ulamolari Yusufbekning uyiga borib «soz qildirayli» deb tong otguncha mushoira qilib, soz chalib o‘tirganlar. Bayoniy xonadonida tanbur, g‘ijjak, doira, bulomon, dutor kabi musiqa asboblari to‘liq bo‘lib, ularni o‘zi yaxshi chertgan, lekin qo‘shiq ayta olmagan. Uyi doimo mehmonlar bilan gavjum bo‘lgan. Manbalarda keltirilishicha, Bayoniy uzun bo‘yli, chiroyli, sariq soqolli kambag‘al odam bo‘lgan. Kiyimlari ozoda bo‘lib, so‘zlagan vaqtda ovozi goho yo‘g‘on, goho nozik chiqqan. Xalq orasida hozirgacha «Ovozi Yusufbek ovoziga o‘xshar ekan» degan ibora yuradi. Bobojon Tarroh- Xodimning xotirlashicha, Bayoniy xushovoz, saxiy odam bo‘lgan ekan. U haqida Tabibiy mana bunday yozgan edi: Bayoniyki bor shoiri xush bayon, So‘z ichra qilur, duru gavhar ayon... Bayoniyki, mashhur shoir edi, Dema shoir oni, sohir edi. Ta’riflanganidek, Bayoniy “sohir” ijodkor bo‘lib etishdi va bu bilan xalqning, ijodkor zamondoshlarining, hatto Xiva xonining e’tiboriga tushdi. Bu vaqtda Xiva hukmfarmosi Muhammad Rahim II Feruz edi. Shoh va shoir Feruzning istagi va taklifi bilan Bayoniy umrining katta qismi saroyda o‘tdi. Ammo saroyda u biror yuqori lavozimda bo‘lmagan. M.Yo‘ldoshev uni “Xeva xoni saroyida devon bo‘lib ishlagan” ligini e’tirof etadi. Shoir 1915-1916 yillarda saroyni tark etib, qolgan umrini ijodga bag‘ishlaydi. Feruzdan keyin taxtga o‘tirgan Asfandiyorxon va uning a’yonlari qurshab olgan chirkin muhit shoirning g‘azab va nafratini qo‘zg‘adi. Bunday iqlimda Bayoniy e uzoq yashay olmaydi va saroydan chiqib ketadi. 37 Bayoniy umrining oxirgi yillarida ilm-ma’rifat va maorif yo‘lida anchayin katta ishlar qiladi. Shogirdlariga arab, fors tillaridan, mantiq, tarix, she’riyat qonun-qoidalaridan saboq beradi. 1920-21 yillarda esa Xiva maorif bo‘limida sho‘’ba mudiri vazifasida xizmat qiladi. 23 Bayoniy 1923 yilda 83 yoshida o‘zi tug‘ilib o‘sgan Xiva shahrida vafot etdi. Muhammad Yusuf Bayoniy iste’dodli shoir, muarrix, mutarjim, mug‘anniy, musiqa va tib ilmining bilimdoni sifatida o‘zidan katta adabiy meros qoldirdi. Shoir sifatida bir she’riy devoni bizgacha etib kelgan. Mazkur devon 1860- 1905 yillar oralig‘idagi she’rlarni o‘z ichiga oladi. 2.3. Xiva adabiy muhitida tarixnavislik va adabiyot Abulg‘ozi Bahodirxon talqinida Abulg‘oziy Bahodirxon (1603.23.8, Urganch - 1663.4, Xiva) - Xiva xoni (1643-1664), shayboniylar sulolasidan, tarixchi va tabib. Abulg‘oziy Bahodirxonning og‘alari Habash sulton va Elbars sulton otalari Arab Muhammadxonni yengib, uni Qum qal’asiga qamadilar. Otasining tarafdorlari bo‘lgan katta og‘asi Asfandiyor Eronga, Abulg‘oziy Bahodirxon esa Buxoroga Imomqulixon huzuriga qochdi. 1623-yilda akasi Asfandiyorxon Xiva taxtini egallagach, Abulg‘oziy Bahodirxon Urganchga hokim qilib tayinlandi. Lekin Asfandiyorxon bilan o‘rtalarida nizo chiqib, Abulg‘oziy Bahodirxon 1627 yilda qozoq xoni Eshimxon huzuriga qochdi; keyin ikki yil Toshkent hokimi Tursunxon bilan birga bo‘ldi. Ko‘p o‘tmay, turkmanlarning taklifiga binoan u yana Xorazmga qaytdi. Asfandiyor uni Xiva hokimi qilib tayinlashga majbur bo‘ldi. 1629 yilda turkmanlar Eronga tobe bo‘lgan Niso va Durunni bosib oldilar. Asfandiyorxon Eron bilan munosabatlarning tamoman jiddiylashib ketishidan cho‘chib, aybni Abulg‘oziy Bahodirxonga to‘nkadi va uni 1630 yil qishida Eron podshohi huzuriga garov tariqasida yubordi. 23 www. Mahalla.Uz 38 Abulg‘oziy Bahodirxon shu tariqa 10 yil Eronda, Isfahon yaqinidagi Taborak qal’asida qamoqda yashadi. 1639 yilning yozida u tutqunlikdan qochishga muvaffaq bo‘ldi. Abulg‘oziy Bahodirxon bir necha yil taxt uchun kurash olib borib, nihoyat 1644 yil Xiva taxtiga o‘tirdi. Abulg‘oziy Bahodirxon markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun kurash olib bordi. U 1663 yilda hokimiyatni o‘g‘li Anushaxonga topshirdi. Abulg‘oziy Bahodirxon yirik tarixchi olim sifatida ham e’tiborga sazovor. Uning «Shajarayi tarokima» va «Shajarayi turk» asarlari O‘zbekiston, umuman O‘rta Osiyo tarixiga oid qimmatli manbalardan hisoblanadi. Abulg‘oziy Bahodirxon tib ilmiga oid «Manofi’ul inson» («Insonga foydali narsalar») nomli asar ham yozgan. 24 Abulg oziningʻ „Shajarayi tarokima“ va „Shajarayi turk“ nomli tarixiy asari hamda “ nomli tibbiyotga oid risolasi yetib kelgan. “Manofe ul-inson”da ʼ 120 dan ortiq xastalik, uni davolash haqida ma lumot berilgan. ʼ “Shajarayi tarokima ” (1661) turkman xalqi ajdodlari, „Shajarayi turk“ (1663-1964) o zbek urug lari haqida yozilgan. ʻ ʻ „Shajarai turk“ to qqiz ʻ bobdan iborat. Tarixiy voqealar badiiy bo yoqlar, hayotiy lavhalar orqali ʻ tasvirlangan. Asar sharq, rus va g arb olimlarining ham e tiborini tortgan. Qozonda bir ʻ ʼ necha marta nashr etilgan (Rumyantsev nashri, 1825; Sablukov nashri, 1854.; Demezon nashri, 1871) T. N. Demezon asarni fransuz tiliga tarjima (1871) qilgan. Asar fransuz, ingliz xalqlari orasida keng tarqalgan. „Shajarayi turk“ va „Shajarayi tarokima“ asarlari turkman, tojik, o zbek, mo g ul ʻ ʻ ʻ xalqlari tarixini yoritishda tayanch manbalardandir. B.Ahmedov, Q.Munirov, K.Yusupov, Ya. G ulomov, M.Yo ldoshev kabi olimlar Abulg ozi ʻ ʻ ʻ ma lumotlaridan keng foydalanishgan. A. ʼ N. Kononov, A. M. Shcherbak, S. I. Ivanov kabi tilshunos olimlar Abulg ozi asarlariga suyanishgan. ʻ O.Sharafiddinov, M.Yunusov, V.Abdullaevlar adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etishgan. 24 Abdug'afurov A. "Yug'urmiya" -o'zbekcha inqilobiy she'rlar to'plami O'zbek tili va adabiyoti.T., 1988. №5 - B. 3-10. 39 Abulg ozi Bahodirxon asarlarining O zbekiston Fanlar Akademiyasiʻ ʻ Sharqshunoslik instituti fondida bir qancha qo lyozma nusxalari mavjud (inv. ʻ № 7668, 1223, 4017). 25 Abulg ozi Bahodirxon “Shajarayi turk” nomli asarini qaysi vaqtda ʻ yozilganligini va boblarini ko rsatib o tadi. "Tarix hijriy ming taqi yetmish to rt ʻ ʻ ʻ (1074/1663 yoki 1664-yil) erdikim, biz (Abdulg oziyxon q.m.) bu kitobni ibtido ʻ qilduq va taqi „Shajarayi turk” teb ot qo ydiq. Taqi to qqiz bob qilduq". Abulg ozi ʻ ʻ ʻ Bahodirxon „Shajarayi turk” asarining o zida keltirilgan ba zi ma lumotlarga ʻ ʼ ʼ qaraganda oxirigacha yozib tamomlashga ulgurmagan. Uning ma lum qismi ʼ Abulg ozi Bahodirxon vafotidan so ng Mahmudiy ibn Muhammad Zamon ʻ ʻ Urganjiy tomonidan yozib tamomlangan . 19-20-asrlarda "Shajarayi turk" ning ko plab tanqidiy tarjimalari nashr ʻ etilgan bo lib, zamonaviy olimlar uchun tarixiy manba bo lib xizmat qilgan. ʻ ʻ Professional olimlar tomonidan amalga oshirilgan birinchi tanqidiy tarjima 1825- yilda Qozonda nashr etilgan. Qozonda nashr etilgan matnning turkcha tarjimasi filolog Ahmad Vefik Posho tomonidan amalga oshirilgan va dastlab 1864-yilda nashr etilgan. Nikita Bichurin birinchi bo lib turk xalqining epik ajdodi O g uz- ʻ ʻ ʻ kogonning tarjimai holi bilan ajoyib o xshashlik borligini payqadi. Xitoy ʻ manbalarida bu modundir (ota va o g il o rtasidagi nizo va birinchisining ʻ ʻ ʻ o ldirilishi, istilolarning yo nalishi va ketma-ketligi va boshqalar). Boshqa olimlar ʻ ʻ tomonidan tasdiqlangan bu kuzatish ilmiy adabiyotlarda Modun nomini O g uz- ʻ ʻ kogonning epik shaxsi bilan bog laydi. O xshashlik yanada hayratlanarli, chunki u ʻ ʻ yozilgan vaqtda Sharq yoki G arb tillariga tarjima qilingan Xitoy yilnomalari yo q ʻ ʻ edi, Abulg oziy esa Sharqiy Xunlar yoki Modunlarni bilmagan bo lishi mumkin ʻ ʻ edi. "Shajarayi turk" ning adabiy ahamiyati shundaki, Abu al-G oziy chag atoy ʻ ʻ adabiy tiliga forsiy ta siri kuchli bo lgani uchun ochiqchasiga qarshi chiqdi. ʼ ʻ Abulg oziy tili Xiva o zbeklarining oson va sodda xalq tili bo lib, adabiy ʻ ʻ ʻ 25 www. Zi у onet.uz 40 chag atoy tilidan keskin farq qiladi. Abulg oziy uslubi, kompozitsiyalarining ilmiyʻ ʻ xususiyatiga qaramay, ravshanligi va lug at boyligi bilan ajralib turadi. U o zbek ʻ ʻ xalq iboralari va maqollari bilan aralashib ketgan. Abu al-G oziyning o g li ʻ ʻ ʻ Abu al-Muzaffar Anusha Muhammad Bahodir otasi Shajarayi Turkning ishini yakunlashni Mahmud bin Mulla Muhammad Zamon Urganchga topshirdi. U 1665-yilda qurib bitkazilgan. Asarda islomiy Odam Ato va turklarning to ng ich o g li O g uzxondan boshlangan turk ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nasabnomasi sanab o tilgan va uning avlodlari, jumladan ʻ Chingizxon , Shayboniylar sulolasi haqida afsonaviy ma lumotlarni taqdim etib, mo g ullarning ʼ ʻ ʻ tarixiy tushunchasini yaxshi tasvirlab beradi. 26 „Shajarayi turk” XIII—XVII-asrlardagi mo g ul va turk hukmdorlari ʻ ʻ haqidagi ma lumotlarni, xususan, Markaziy Osiyo xonliklari, jumladan, Xiva ʼ xonligining muallif yashagan davrgacha bo lgan tarixini o z ichiga olgan. ʻ ʻ „Shajarayi turk“ Abulg oziy Bahrdirxonning o limi tufayli nihoyasiga yetkazilmay ʻ ʻ qolgan bo lsada, uning o g li Anusha Muhammadxon (1663-1687) topshirig iga ʻ ʻ ʻ ʻ muvofiq, urganchlik tarixchi Maxmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tomonidan ba zi ma lumotlar bilan to ldirilgan. „Shajarayi turk“ning yozilish ʼ ʼ ʻ sababi muallif tomonidan quyidagicha izohlangan: „Ammo bizning otaaqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufliqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Abdullaxon II) otalari birlan bizning otalarimizning ayrilgan yeridin to bizga kelguncha tarixlarini bitmay erdilar. Bu tarixni bir kishiga taklif qilali teb fikr qilduk, hech munosib kishi topmaduk, zarur bo ldi (va) ul sababdin o zimiz aytduk”. Asar mo jaz muqaddima ʻ ʻ ʻʼ va 9 bobdan tashkil topgan. “Shajarayi turk”ning 7, 8 va 9-boblari (1644-yilgacha kechgan voqealar) Abulg ozixon tomonidan yozilgan. 1, 6-boblar va 9-bobning davomi (1644-1664) ʻ Mahmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tarafidan bitilgan. “Shajarayi turk”da ko plab etnografik hamda Xorazmning ijtimoiyiqtisodiy ahvoliga doyr ʻ 26 Valixo'jayev B. O'zbek adabiyotshunosligi tarixi. X-XIX asrlar. -T.: O'zbekiston, 1993-B.118 . 41 ma lumotlar bor. Asarning bizgacha yettidan ortiq qo lyozma nusxasi yetib kelgan,ʼ ʻ ular Toshkent, Ashxobod, Sankt-Peterburgdagi fondlarda saqlanmoqda. 27 „Shajarayi turk” omma tushunadigan tilda va ommabop usulda yozilganligi bilan ajralib turadi. Hodisalar bayonidagi ixchamlik, ifodaning izchilligi, voqealarni latifa va rivoyat uslubida sodda, ravon tasvirlash asarning muhim tomoni hisoblanadi. Manba grammatik qurilishi, lug at tarkibi nuqtai ʻ nazaridan xalq so zlashuv tiliga yaqin turadi. Abulg ozixon „Shajarayi turk“ni ʻ ʻ yozishda ilgari bitilgan bir nechta tarixiy asarlar, xususan, Rashiduddinning „Jome uttavorix“, Sharafuddin Ali Yazdiyning „Muqaddimayi Zafarnoma“sidan ʼ kerakli o rinlarda unumli foydalangan. Mazkur asar rus, fransuz va nemis tillarida ʻ nashr etilgan. Abulg‘ozixon o‘zining «Shajarayi turk» asarida Xiva xonlarining tashqi siyosati, hamda chet davlatlar bilan aloqalari haqidagi muhim ma’lumotlarni bayon etadi. Asarda tashqi siyosatda Eron bilan munosabatlar ko‘p o‘rinlarda eslatiladi. Unda shoh Ismoil vafotidan so‘ng Xiva-Eron munosabatlari nisbatan yaxshilanganligini kuzatish mumkin. Jumladan, Buchg‘axon hukmronligi davrida shoh Tahmaspning xonlikka elchi yuborganligi haqida berilgan ma’lumot diqqatga sazovor: «Men xong‘a o‘g‘ul bo‘layin deytururman. temurbiy chingizxon avlodina kuyov bo‘ldi ersa, hanuzgacha ani temur ko‘ragan deytururlar. men ham chingizxon avlodina ko‘ragan bo‘lmoqni ko‘nglim izlay turur. to xunkordek ulug‘ dushmanim aytqay kim shoh tahmosib o‘zbek podshohining qizin oldi; yaxshi yarashdi». 28 Bundan Eron shohining Buchg‘axon jiyaniga uylanib o‘rtadagi aloqalarni nikoh munosabatlari bilan mustahkamlashga intilishida siyosiy maqsad ko‘zlanganligi, Eron shohining Amir Temurning Chingiziylarga kuyov bo‘lgani kabi Xorazm xoniga kuyov bo‘lmoqchi ekanligi bu davrda Xiva xonligida xon hokimiyati nisbatan mustahkam ekanligi ko‘rinadi. 27 www. Kitob.Uz 28 Hamidova M. Qo'lyozma bayozlar - adabiy manba. T., 1981 -B.124. 42 Dinmuhammadxon davrida vaziyat birmuncha o‘zgaradi. Asarda Abulg‘ozixon «Dinmuhammadxon bir erda farog‘at turqudek kishi ermas erdi. Hamisha qizilboshni chopdi. Ul sababdin Shoh Tahmosib lashkar yubordi» deya qayd etadi. Xiva xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) davrida Eron saroyi bilan o‘zaro aloqalar va yozishmalar ayniqsa, kuchayib, nisbatan muntazam tus oladi. Bu davrda Xivaning Buxoro xonligi bilan keskinlashgan munosabatlari Xiva-Eron siyosiy aloqalarning mustakamlanishiga xizmat qilgan. Chunki, Abdullaxon II singari kuchli raqibga qarshi kurashda bir tomondan kuchli ittifoqchiga ega bo‘lish, yoki hech bo‘lmaganda, ikki davlat o‘zaro urushayotgan davrda uchinchi davlatning betarafligini ta’minlash zarur edi. XVII asr boshlarida o‘zaro sulolaviy kurashlar Buxoroda bo‘lgani singari Xiva xonligida ham avj oldi. Hojimxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Elbars va Habash sultonlar o‘rtasidagi ziddiyat hokimiyat uchun jiddiy kurashlarga aylanib ketgan. Yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, tashqi siyosatda Xiva xonlari Eron shohlari bilan barqaror bo‘lmasa-da har qalay doimiy aloqalarni saqlab qolganlar va bunday munosabatlardan o‘z navbatida, Eron shohlari ham manfaatdor edilar. XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki mahalliy mualliflar tomonidan yozilgan tarixiy asarlar Xiva xonligida ro‘y bergan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar, xalq hayoti va turmush tarzi, madaniyatini chuqurroq anglab yetishga, Rossiyaga qaramlik sharoitida o‘zlikni saqlab qolishga bo‘lgan intilishni aniqlashga xizmat qiladi. Biroq, ushbu tarixnavislar asarlari o‘z davri obyektiv va sub’ektiv sabablariga ko‘ra ayrim kamchiliklardan ham xoli emas. Xususan, ularda Xiva xonlarining qo‘shni xalqlarning yer-suvlarini, mol-mulkini xonlikka tortib olish siyosati qo‘llabquvvatlanadi, ularning milliy ozodlik va mustaqillik uchun olib borgan harakatlari qoralanadi. Chunki ularning faoliyati xon boshqaruvi siyosati bilan uzviy bog‘liq edi.Shunday bo‘lsada, manbalarni o‘rganish jarayonida mahalliy tarixnavislar ma’lumotlarni imkon qadar haqqoniy yoritishga harakat 43 qilganliklarini ko‘rish mumkin. Bu holatni Ogahiy asarlarida xonlarning davlat boshqaruvidagi faoliyati xususidagi ma’lumotlarida, Bayoniyning Rossiya imperiyasi tomonidan xonlikning mustamlakaga aylantirilgan bir paytda tarixiy jarayonga o‘zining dadil munosabat bildira olganligida ko‘rish mumkin. Mahalliy mualliflar asarlarida ma’lum bir sohaga oid ma’lumotlar asarning turli qismlarida uchrab, bu tadqiqotchilar uchun noqulaylik keltirib chiqaradi, biroq shuni ta’kidlash lozimki, ushbu xolat ular asarlarini hukmdorlar topshirig‘iga binoan xronologik tartibda yozganliklari bilan izohlanadi. Shu jihati bilan ham ushbu tarixiy asarlar Xiva xonligi tarixini haqqoniy va ilmiy asosda o‘rganishda muhim manba hisoblanib, o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Sobiq sovet davrida arxiv hujjatlarini o‘rganish, arxeologik va etnografik tadqiqot va izlanishlar olib borish, qo‘lyozma manbalarni o‘rganish sohasida faoliyat olib borilgan. Garchi, bu davrda tarixiy voqealarga partiyaviylik, sinfiylik nuqtai nazaridan kommunistik mafkura asosida yondashilgan bo‘lsada, 59 xonlikning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, yer egaligi, dehqonchiligi va irrigatsiyasi, me’moriy yodgorliklari va amaliy san’ati masalalari keng yoritilganini aytish joiz. Biroq, Xiva xonligidagi madaniyat, savdo, shaharsozlik masalalari yetarli darajada tadqiq etilmagan. Xonlikning davlatchilik tarixi siyosiy sabablarga ko‘rao‘rganilmagan. Chunki sobiq Ittifoq hududida davlatchilik yagona bo‘lgan bir sharoitda davlatlarning tarixi, milliy mansubligi mavhum shaklda aks ettirilgan. Shu bilan birga xorij tadqiqotlarining deyarli barchasida Rossiya O‘rta Osiyoni, jumladan Xiva xonligini qurol kuchi bilan zabt etganligi qayd qilingan. Biroq, ushbu tadqiqotlarning o‘zida ham mustamlakachilik kayfiyati tasvirlanganini aytish joiz. Mustaqillik yillarida Xiva xonligining Qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixini yoritishda birlamchi manbalarga, arxiv hujjatlari ma’lumotlariga asoslanib, ilmiy adabiyotlar, risola va maqolalar nashr qilindi, nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi. Tadqiqotlarda xonlikda kechgan siyosiy jarayonlar, mamlakatda olib borilgan islohotlar, madaniyat, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo, Xiva xonligining xorijiy davlatlar bilan olib borgan diplomatik munosabatlari, shaharsozlik va davlatchilik tarixiga oid keng doiradagi ma’lumotlarni qamrab olgan. 44 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1. I. Karimov – O‘zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo‘li. Xalq so‘zi 31 avgust 2007 y. 2. I. Karimov Sharq gavhari – zamin sayqali. Samarqand shahrining 2750 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda so‘zlagan nutqi. Xalq so‘zi 26 avgust 2007 yil . 3. I. Karimov Yangilanish va barqaror taraqqiyot yo‘lidan yanada izchil harakat qilish xalqimiz uchun farovon tkrmush sharoiti yaratish- asosiy vazifamizdir. T.2007 y. 4. I. Karimov Bu bayram barchamizniki – butun xalqimizniki (16 yillik tantanali marosimdagi bayram so‘zi) Xalq so‘zi 2007 -yil 1- sentyabr. 5. I. Karimov Bunyodkor xalqimizning azmu shijoatining amaldagi ifodasi. Toshguzar – Boysun – Qumqo‘rg‘on temir yo‘lining ishga tushirilishiga bag‘ishlab o‘tkazilgan tantanali marosimda so‘zlagan nutqi. Xalq so‘zi 2007 yil 25 avgust . II. Asosiy adabiyotlar 1. Abdulkarim Fazliy Namongoniy. ”Majmuai shoiron” tuzuvchi Baxrom Abduxalimov. –T., Fan. 2018 2 .Abdug‘afurov A. "Yug‘urmiya" -o‘zbekcha inqilobiy she’rlar to‘plami O‘zbek tili va adabiyoti.T., 1988. №5 -B.3-10. 3. Hamidova M. Qo‘lyozma bayozlar - adabiy manba. T., 1981 -B.124. 4. Hayitmetov. A. Adabiyotdan turkiyda birinchi nazariy qo‘llanma // O‘zbek tili va adabiyoti.T., 2002. №1. -B.72. 5. Ismoilova G. Feruz davri Xorazm adabiy muhiti. Fil. Fan.nomz. dissert. T.: Fan, 1995-B. 25. 6. Jumaxo‘ja N, Adizova I. So‘zdin baqoliroq yodgor yo‘qdir.-T.: O‘zbekiston, 1995- B. 148 . 7. Mallayev N. XV asr tazkiralarining tarixiy-adabiy ahamiyati // O‘zbek adabiyoti masalalari. To‘plam. T.: 1959. - B.255. 8. Ogahiy. Riyozud davla. O‘zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. № 5364 II- B.374-a. 46 9. Ogahiy. Gulshani davlat. O‘zFA Sharqshunoslik instituti fondi Inv. №7572 -B 101-102 . 10. Rahimov D., Matrasul Sh. Ko‘rsatilgan asar.1991. T.: Adabiyot va san’at - B. 88. 11. Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. X-XIX asrlar. -T.: O‘zbekiston, 1993-B.118 . 12. Valixo‘jayev B., Xolmatov.Sh. O‘zbek adabiy tanqidi tarixi. 1-qism. Samarqand., 1983-B 13. 13. Xodim. Xorazm navozandalari. - T.: Adabiyot va sanat, 1994. 96-b. III. Internet saytlari 1. www. Zi у onet.uz 2. www. edu.uz www. 3. www. mahalla.Uz 4. www. LexUz 5. www. Kitob.Uz 47

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ADABIY MUHIT VA UNI SHAKLLANTIRUVCHI JARAYONLAR TO‘G‘RISIDA Xorazm adabiy muhiti va badiiy ijod qirralari

1.2. Muhammad Rahimxon Feruz davrida siyosiy,ijtimoiy,madaniy-ma’rifiy hayot.Adabiy muhit shakllanishida Feruzning o‘rni

II BOB. XIVA ADABIY MUHITI YIRIK NAMOYONDALARI

2.1. Ogahiy va Shermuhammad Munis ijodi va badiiyati

2.2. Komil Xorazmiy va Bayoniyning davr muhitidagi o‘rni

2.3. Xiva adabiy muhitida tarixnavislik va adabiyot Abulg‘ozi Bahodirxon talqinida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить