Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX va XX asr jahon tilshunosligi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: XIX VA XX ASR JAHON TILSHUNOSLIGI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 1 MUNDARIJA Kirish. …………………………………………..………………………...….… 3 I BOB. TILSHUNOSLIK TIL HAQIDAGI FAN SIFATIDA 1. 1. Tilshunoslik fanining vujudga kelishi ……………………………….……......4 1.2.Tilshunoslikning ilmiy-nazariy masalalari hamda mustaqil fan sifatida shakllanishi …………………………………………………………………………………………...... 20 II BOB. TILSHUNOSLIKNING INSONIYAT TAMADDUNIDA TUTGAN O‘RNI 2.1. XIX va XX asr jahon tilshunosligi taraqqiyoti va jahon tilshunoslik maktablari…………………………………………………………………………24 2.2. O‘zbek tilshunosligi tarixi……………………………………………..…..…44 Xulosa ………………………………………………………………..……….... 54 Foydalanilgan adabiyotlar: ………………………………………..…….….….. 56 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ahamiyati. Har bir fanning o‘z tarixi, o‘z taraqqiyot yo‘llari mavjud. Bu borada ko‘hna fan sohalaridan bo‘lgan tilshunoslik fani istisno emas. Jahon tilshunosligida tillarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi bosqichlari turli aspektlarda o‘rganiladi. Har qanday fanning yuzaga kelishi yohud rivoj topishida ma’lum bir ilm-fan markazlari, maktablari alohida o‘rin tutadi. Jahon tilshunosligining yuksalishida bir nechta tilshunoslik maktablari alohida ahamiyat kasb etadi. Bularni ilmiy jhatdan o‘rganush, tilshunoslikda keng foydalanish borasida jahonda ko‘plab ishlar amalga oshirilgan. Shuningdek, yurtimizda jahon hamda o‘zbek tilshunoslik maktablarining yutuqlaridan keng foydalangan holda qator ishlar amalga oshirilgan. Shu bilan bir qatorda, tilshunoslik taraqqiy etib borishi bilan uning tarixan shakllanishini tadqiq etish, yangicha xulosalar bilan fanni boyitish borasida muammolar yuzaga keladi. Ana shunday masalalrdan biri, albatta, tilshunoslik va uning qator maktablari faoliyatini chuqur o‘rganishdan iboratdir. Bu orqali “…farzandlarimiz tarbiyasi, ma’naviy- ma’rifiy sohadagi ishlarimizni bir zum ham susaytirmasdan, ularni yangi bosqichga ko‘tarishimiz zarur” 1 Ilmiy maktablarning merosi so‘nggi paytlarda unga bo‘lgan qiziqishning sezilarli darajada ortishi, zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganishga qiziqish sabab bo‘lmoqda. Tadqiqotning maqsadi. Ilmiy kontseptsiya qoidalarini tahlil qilish, umumiy til muammolarini hal qilish, ilmiy maktablar merosi orqali tilshunoslikni rivojlanishlantirish va zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan baholash, ilmiy maktablar vakillarining tilshunoslikka qo‘shgan hisslarini baholashdan iboratdir. I BOB. TILSHUNOSLIK TIL HAQIDAGI FAN SIFATIDA 1. 1. Tilshunoslik fanining vujudga kelishi 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.- T.: O‘zbekiston, 2017. – B.17. 3 Til – insoniyat taraqqiyoti davomida tabiiy yuzaga kelgan va o‘z tizimida rivojlanadigan hodisa bo‘lib, u kishilarning fikr-mulohazalarini ifoda qilib, muloqot uchun xizmat qiladi. Til bir vaqtning o‘zida inson madaniyatining buyuk mahsuli va rivojlanish imkoniyati hamdir. Zamonamiz fan-texnikasining izlanishlari natijasida insoniyatning еr yuzida bir million yilga yaqin davrdan buyon istiqomat qilgani isbotlanmoqda. Insonning inson sifatida shakllanishida, albatta, uning tafakkuri va nutqi asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Tilni egallash insonning eng zaruriy belgisiga aylangan. Tilning paydo bo‘lishi esa o‘sha qadimiy davrdan buyon odamzodni qiziqtirib kelgan va bu haqda shu kunga qadar bir qancha nazariyalar, fikr-mulohazalar, taxminlar yaratilgan. Ko‘pchilik olimlarning fikricha, tilning paydo bo‘lishi insonning shakllanishidan, ya’ni “homo sapiens”dan boshlangan. Buyuk olmon tilshunos olimi Vilhelm fon Humboldtning yozishicha “tilning yuzaga kelishi insonning ichki ehtiyojidan kelib chiqqan. U (ya’ni til ) jamiyatda tashqi yuzaki aloqa uchungina yuzaga kelgan emas, balki inson tabiatida bordir. Uning ichki ruhiy dunyosini rivojlantirish uchun, dunyoqarashini shakllantirish uchun ham zaruriyatga aylangan”. Humboldt o‘z asarlarida ko‘p bor ta’kidlaydiki, “Xalq o‘zining tilini insonlar faoliyatining quroli sifatida yaratadi”. Fiziologik nuqtai nazardan tilning yuzaga kelishi hali beri fanda ko‘pchilikni qoniqtiradigan darajada izohlanmagan. Bu borada lingvistik, psixologik, sotsiologik nuqtai nazarlarda bir- biriga qarama-qarshi fikrlar ko‘p. Bulardan ba’zi birlari hakida fikr yuritamiz. Birinchi nazariya “tabiiy tovushlarga taqlid qilish nazariyasi” bo‘lib, bu XIX-XX asrlardan avval qo‘llab quvvatlangan. Bu g‘oyalarning asosida “hali tilsiz odam tabiiy tovushlarni eshitib, ularga taqlid qilishga harakat qilgan” degan fikr yotadi. Bu nazariyani asoslash maqsadida ko‘p tillarda mavjud bo‘lgan taqlidiy so‘zlar misol sifatida keltiriladi. Masalan: o‘zbek tilida kakku, xurrak, sharshara; rus tilida: kukushka, xrapet; olmon tilida: schnarchen; ingliz tilida shnog. Ikkinchi nazariya “Undov nazariyasi” bo‘lib, bu nazariya bo‘yicha “ibtidoiy inson o‘zining ijobiy instinktiv tovushlarini sekin-asta tabiiy undovlarga aylantirgan bu jarayonga 4 emotsiyalar hamroh bo‘lgan va sekin-asta boshqa so‘zlar ham shu yo‘l bilan paydo bo‘lgan”, deyiladi. Bu nuqtai nazarni XVIII asrda J.J.Russo qo‘llab quvvatlagan. Aytish lozimki, tillardagi undov so‘zlarning soni hatto taqlidiy so‘zlardan ham oz. Bundan tashqari, hamma narsalar, so‘zlar ekspressiv hissiyotga bog‘langan emas. Uchinchi nazariya “Mehnat qiyqiriqlari” nazariyasi bo‘lib, “Tilning paydo bo‘lishi ish faoliyatidagi qichqiriqlar bilan bog‘liq”, deyiladi. To‘rtinchi nazariya tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi so‘nggi nazariyalardan bo‘lib, u insonning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu nuqtai nazar bo‘yicha, birinchidan, til insonning tik holatda yurishidan boshlanadi, 5 ikkinchidan, ularning jamoa-jamoa bo‘lib yashashlari bilan bog‘liq deyiladi. Insonlarning bir-biriga gapirish ehtiyoji maxsus nutq organlarini yaratdi va tovushlar hosil qila boshladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan nazariyalar insonning evolyusion yo‘l bilan rivojlanganligi hamda tillarning paydo bo‘lishi ijtimoiy ehtiyoj natijasida yuzaga kelganligini yoqlaydi va isbotlashga harakat qiladi. Bulardan tashqari tillarning paydo bo‘lish to‘g‘risida diniy nuqtai nazarlar ham mavjuddir. Bu g‘oyalarga asosan insonning tili uning yaratilishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu fikrlarni еr yuzidagi mavjud barcha diniy ta’limotlar qo‘llab-quvvatlaydi. Fikrimizning dalili sifatida prof. A.Nurmonovning “O‘zbek tilshunosligi tarixi” kitobida tahlil qilingan Abdulg‘oziy Bahodirxonning (1603-1664) “Shajarai turk” va “Shajarai tarokima” asarlaridagi ma’lumotlarni bermokchimiz. “Abdulg‘oziy Bahodirxon ham - deb yozadi prof.A. Nurmonov, islom dinining vakili sifatida insoning Alloh tomonidan yaratilganligini, dastlabki inson tuproqdan yaralganligi va jon ato etilganligini bayon qiladi. Tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida XIX asrning birinchi choragida (1816-yilda) fanlar olamiga kirib keldi. Shak-shubhasiz, tilshunoslik ham boshqa qator fanlar kabi tadqiqotlar, tajribalar, izlanishlar, g‘oyalar, kuzatishlar natijasi, “mahsuli” sifatida o‘zining alohida o‘rganish ob’yektiga va tekshirish metodiga ega bo‘ldi. Qat’iy aytish mumkinki, jahon tilshunosligi fani ham shu kungi taraqqiyot bosqichiga еtib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, “o‘sish” davrini bosib o‘tdi. U turli maktablar, oqimlar, ta’limotlar ta’sirida bo‘ldi, olimlar 5 tomonidan lisoniy hodisalar hakida aytilgan fikrlar qarama-qarshiligiga, til xodisalari haqida yaratilgan juda ko‘plab manbalarga “guvoh bo‘ldi”, shakllandi. Anig‘i, tilshunoslik fani ham jahon fanlari sistemasida o‘ziga xos va o‘ziga mos doimiy mustahkam o‘rin egalladi. Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta’limotlari, maktablari ilk bor qadimgi Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida maydonga keldi. O‘rta va yangi asrlarda esa til haqidagi fan Yevropada, Arabistonda va O‘rta Osiyoda taraqqiy qildi. Hind tilshunosligi . Qadimgi Hindiston jahon tilshunosligi tarixida tilshunoslik fanining beshigi, markazi sifatida tan olinadi va umum tomonidan e’tirof etiladi. Bu - mutlaq haqiqat. Chunki til masalalariga bo‘lgan qiziqish, tilga oid hodisalar bilan jiddiy va puxta shug‘ullanish ilk bor Hindistonda -hind olimlari, filologlari tomonidan boshlab berildi. Ayni jarayonning boshlanishi dastavval sof amaliy ahamiyatga ega bo‘ldi. Aniqrog‘i, 15 asr ilgari yozilgan qadimgi hind adabiy tili yozuvida - sanskritda yaratilgan qadimgi hindlarning diniy madxiyalari - Vedalar 2 tili davrlar o‘tishi bilan mamlakat aholisining so‘zlashuv tilidan (prakritdan) farqlanib qola boshladi. Boshqacha aytganda, qadimgi yozma yodgorliklar tili (yozma nutq) bilan suzlashuv tili (jonli nutq) orasida ajralish, nomoslik, “ziddiyat” yuzaga keldi. Ushbu ziddiyatni, farqlanishni yo‘qotish uchun hind olimlari qadimiy yozma yodgorliklar tilini o‘rganishga, tadqiq qilishga, ularni ommaviylashtirishga jiddiy kirishdilar. Ular qadimgi Hindistonda alohida e’tiborga, hurmatga sazovor bo‘lgan Vedalardagi ma’nosi tushunarli bo‘lmagan so‘zlarni aniqlab, ularning ma’nosini izohladilar, sharhladilar. Vedalar tiliga oid maxsus izohli lug‘atlar tuzdilar, matnni fonetik va grammatik jihatdan taxlil qildilar. Xullas, Vedalar tilidagi so‘z va jumlalar ma’nosini, ularning aniq talaffuzini, shaklini saqlab qolishga bo‘lgan qat’iy intilish qadimgi Hindistonda tilshunoslikning yuzaga kelishiga asosiy sabab bo‘ldi. Hindlar qadimiy davrning eng buyuk fonetikachilari va grammatikachilari sifatida tanilganlar. Ular fonetika sohasida yunonlardan ham oldin unli va undosh 2 Vedalar-o‘n kitobdan iborat bo‘lgan diniy madhiyalar, diniy qo‘shiqlar va afsonalar to‘plami. Bularning ichida eng qadimiysi va eng muhimi Rigveda (mad h iyalar t o‘ plami) hisoblanadi 6 tovushlarni farqlaganlar, portlovchi va sirg‘aluvchi, jarangli va jarangsiz tovushlarni, tovush birikmalarini, bo‘gin, urg‘u, intonatsiya, cho‘ziqlik va qiskalik kabi fonetik hodisalarni, jarayonlarni bilganlar. Shular yuzasidan mukammal ma’lumotlar qoldirganlar. Qadimgi hind tilshunosligida fonema haqida ham muayyan tushunchalar bo‘lgan. Qadimgi hindlar so‘zlarning faqat ma’no tomonidagina emas, balki tovush tomonida ham o‘zgarishlar bo‘lishini bilganlar. Shunga ko‘ra ular so‘zlarning tovush jihatiga alohida e’tibor berganlar. Tovush haqida, tovushlarning o‘zgarishi haqida tadqiqot ishlarini olib borganlar. Agar yunon filologlari tovush almashinuvi masalasiga umuman ahamiyat bermagan bo‘lsalar, hind tilshunoslari bu jarayonga alohida e’tibor berganlar, tadqiqot olib borganlar, ayni jarayonning o‘ziga xosliklarini aniqlab berganlar. Qadimgi hind tilshunoslari grammatika – morfologiya sohasida ham ancha ishlarni amadga oshirdilar. Ular bu yo‘nalishda ham grek tilshunoslaridan ancha ilgarilab ketdilar. Aniqrog‘i, hind tilshunosi Guru morfologiyaning uch bo‘limdan tashkil topishini aniq ko‘rsatib beradi va unga quyidagilarni kiritadi: 1. So‘zlar tasnifi (so‘z turkumlari). 2. So‘z yasalishi. 3. So‘z o‘zgarishi. Hindlar to‘rtta so‘z turkumini farqlaganlar: ot, fe’l, old ko‘makchi va yuklama. Qadimgi hindlar so‘zlarni tahlil qilish, tarkibini o‘rganish jarayonida ularni quyidagi bo‘laklarga ajratganlar: 1)o‘zak, 2)suffiks, 3)qo‘shimcha (turlovchi qo‘shimcha). Shuningdek, so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartiruvchi morfemalar farqlangan. Qadimgi hindlarning eng mashhur tilshunosi Paninidir. U bizning eramizgacha bo‘lgan IV asrda yashab ijod etdi. Panini o‘zigacha bo‘lgan davr tilshunoslarining qo‘lga kiritgan yutuqlarini umumlashtirib, ulardan foydalangan holda klassik sanskritning (qadimgi hind adabiy tilining) eng mashhur grammatikasini yaratdi. Uning ushbu asari “Ashtadxyan” nomi bilan 7 ataladi. Panini grammatikasi to‘rt mingga yaqin (3996 ta) qisqa va lo‘nda she’riy usulda yozilgan, osonlik bilan esda qoladigan qoida(sutr)larni o‘z ichiga oladi. Panini grammatikasi sof empirik va tasviriy xarakterga ega bo‘lib, unda sanskrit (qisman Veda) tilining fonetikasiga, morfologiyasiga, so‘z yasalishi va sintaksisiga oid fikrlar jamlangan. Paninining sakkiz bo‘limdan iborat klassik sanskrit masalalariga oid grammatikasi Hindistonda deyarli ikki ming yil davomida eng asosiy va eng muxim qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi. Eramizning XIII asrlaridagina sanskritning hind olimi Vopadeva tuzgan yangi grammatikasi maydonga keldi. Yaski (Yaska) Hindistonning mashhur tilshunosidir. U so‘z hamda so‘zning morfologik tarkibi, ma’nosi, vazifasi haqidagi fikrlarini yozib qoldirgan. Yaski so‘zning predmetni bevosita aks ettirmasligini, so‘z bilan, ya’ni uning tovush tomoni bilan predmet o‘rtasida ma’noning mavjudligini to‘g‘ri ta’kidlaydi. So‘z ma’no tufayli predmetni nomlash imkoniyatiga egaligini qayd etadi. Xullas, qadimgi Hindistonning tilshunoslik sohasidagi yutuqlari ulkan bo‘lib, ular o‘z muvaffaqiyatlari bilan jahon tilshunosligi faniga katta hissa qo‘shdilar. Ularning ta’limotlari, g‘oyalari yunon va arab tilshunosligiga jiddiy ta’sir qildi. Hind tilshunosligi Yevropaga XVIII asrning o‘rtalarida еtib keldi. Qadimgi yunon tilshunosligi . Qadimgi Yunoniston Yevropa tilshunosligi fanining markazi hisoblanadi. Faylasuflar va shoirlar vatani bo‘lgan qadimgi Yunonistonda til masalalari dastavval faylasuflar tomonidan o‘rganilgan. Yunon faylasuflari til masalalarini o‘rganish jarayonida tadqiqot muammolarini, yo‘nalishlarini ham belgilab oladilarki, bu yo‘nalishlar umumiy, nazariy, lisoniy - falsafiy muammolar sifatida namoyon bo‘ladi. Qadimgi Yunonistonda tilshunoslik yunon falsafasining еtakchi qismi sifatida yuzaga keladi va bu sohada juda katta, salmoqli ishlar qilinadi. Qadimgi Yunonistonda ham qadimgi Hindistondagidek matnlarni o‘rganish, so‘zlarni tahlil qilish, ularga izoh berish, mohiyatini ochish kabi masalalar fonetika, grammatika va leksika sohalari bilan jiddiy 8 shug‘ullanishga, shu yo‘nalishlarda muhim tadqiqot ishlarini olib borishga sabab bo‘ldi. Yunon tilshunosligining taraqqiyoti ikki davrga bo‘linadi: 1. Falsafiy davr. 2. Grammatik davr. Tilshunoslikning falsafiy davri ikki asr davom etadi. Bunda tilga falsafaning bir qismi sifatida qarash, til hodisalarining mohiyatini falsafiy jihatdan ochish va tushuntirish, taxminlar, xulosalar chiqarish, g‘oyalar yaratish ayni davrning eng muhim xususiyati hisoblanadi. Tilshunoslikning falsafiy davrida qadimgi Yunonistonda mavjud bo‘lgan deyarli barcha falsafiy maktablar, oqimlar, yo‘nalishlar til masalalari bilan faol shug‘ullanganlar. Fikr yuritilayotgan davrning o‘ta dolzarb va eng muhim muammolaridan biri so‘z muammosi, so‘zning tabiiy hodisami yoki shartli xodisami? ekanligi haqidagi bahs, munozara bo‘lib, bu masala atrofida fikrlar qarama-qarshiligi, faylasuflarning ayni masalani hal qilishda tarafma - taraf bo‘lib, “jangga” kirishishi, tadqiqot ishlarini olib borishi qizib ketdi. Tilshunoslikning falsafiy davrida so‘z bilan predmet orasidagi munosabat masalasini hal qilishda Geraklit va uning tarafdorlari quyidagi g‘oyani ilgari suradilar. Ular har bir nom o‘zi anglatayotgan narsa, predmet bilan ajralmas aloqada, bog‘lanishda bo‘lib, nomlarda predmetlarning mohiyati namoyon bo‘ladi, “ochiladi”. Aniqrog‘i, suvda daraxtlar, ko‘zguda o‘zimiz aks etganidek, har bir nom o‘zi ifodalayotgan predmetning tabiatini, mohiyatini aks ettiradi, degan fikrni ilgari suradilar. Yana xam anig‘i, predmet bilan ularni anglatuvchi so‘zlar orasidagi bog‘lanish tabiat tomonidan berilgan bo‘lib, bu bog‘lanish tabiiy, zaruriy bog‘lanish hisoblanadi. Demokrit va uning tarafdorlari esa so‘z va predmet munosabati masalasida Geraklit va uning tarafdorlariga qarshi quyidagi g‘oyani ilgari suradilar. Ular aytadi: narsa, predmetlarning nomlari, so‘zlar ularning tabiatiga qarab, mohiyatiga muvofiq holda qo‘yilmaydi, balki nomlash jarayoni odatga ko‘ra, odamlarning o‘zaro kelishuviga, ular tomonidan belgilanishiga ko‘ra amalga oshadi. Tilshunoslikning falsafiy davrida yana Platon, Stoitsizm vakillari: 9 Xrisipp, Krates va boshqalar, Epikur va uning tarafdorlari, Aristarx, Anaksimen, Prodik, Protagor kabi olimlar ham qator fikrlar bildirib, asarlar yaratdilar. Tilshunoslikning grammatika davri esa ellinizm davrida ancha rivojlandi. Zenodot, Aristarx, Dionisiy, Apolloniy Diskol va qator olimlar ancha sermahsul izlanishlar qildilar. Tilshunoslikning grammatik davrida Iskandariya maktabi vakillari yunon tilining fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisi bo‘yicha jiddiy tadqiqot ishlarini olib bordilar va qator asarlar yaratdilar. Yunon tilshunosligida, ayniqsa, morfologiyaga oid masalalar mukammal ishlangan bo‘lib, unga nisbatan fonetika va sintaksis masalalari bo‘sh tadqiq qilingan. Shuningdek, Iskandariya maktabi vakillari grammatikani falsafadan ajratdilar. Iskandariya davri grammatikani mustaqil fan sifatida yaratdi. Qadimgi Rim tilshunosligi . Qadimgi Rim filologlarining tilshunoslik faniga qo‘shgan hissasi katta emas. Rim grammatikasi yunon grammatikasining shoxobchasi sifatida maydonga keldi. Iskandariya maktabida yaratilgan yunon tili grammatikasi qadimgi rimliklar tomonidan lotin tiliga tatbiq kilindi. Yunon tilidagi deyarli barcha grammatik terminlar lotin tiliga o‘girildi. Yunon tilshunosligidagi analogiya va anomaliya maktablaridagi munozaralar ham Rim tilshunosligida davom ettirildi. Qadimgi Rim tilshunosligining vakillari: Yuliy Sezar, Mark Terensiy Varron, Mark Fabiy, Kvintilian, Eliya Donata, Verriy Flakk, Prissian va boshqalardir. Rimliklar yunonlardan namuna olib, ularga taqlid qilib, lotin tili haqida keng tadqiqot ishlarini olib bordilar. Rimliklarning ona tili bo‘yicha grammatikaga oid tadqiqotlari, asosan, yunon tilidan tarjima qilingan bo‘lsa-da, ularning grammatikalarida ayrim yangiliklar, yangicha qarashlar uchrab turadi. Jumladan, Rim tilshunoslari yunon tilshunoslaridan farqli holda Rim grammatikasiga alohida stilistikani (uslubshunoslikni) kiritdilar. Rim grammatikachilari so‘z turkumiga undovlarni ham kiritdi. Ammo yunon tiliga xos bo‘lgan artiklni chiqarib tashladilar. Chunki lotin tilida artikl yo‘q edi. Demak, lotin tili uchun ham 8 ta so‘z turkumi xos bo‘lib qoldi. Rim tilshunoslari son turkumini ikkiga: tub son va tartib songa bo‘lib o‘rganishdi. Yuliy Sezar lotin tiliga 10 yunon tilida mavjud bo‘lmagan ablativ (ajratish) kelishigini kiritdi va kelishiklar sonini oltitaga еtkazdi. Arab tilshunosligi . Arab xalifaligida tilshunoslikning paydo bo‘lishi va rivojlanishi Hindistondagi kabi amaliy ehtiyojlar bilan bog‘lanadi, ya’ni bu davrda eski yodgorliklar va Qur’on tili bilan jonli arab tili (shevalari) orasida katta farqlanish yuzaga keladi. Arab tilshunosligi o‘z taraqqiyoti davrida hind va yunon tilshunosligi yutuqlariga, o‘z ananalariga tanqidiy va ijobiy yondashgan. Arablar o‘z tillarining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda undan foydalanganlar. VII—VIII asr arab tilshunosligining dastlabki markazlari Iroqning Basra va Kufa shaharlari hisoblangan. Basra va Kufa shaharlarida ikkita lisoniy maktab tashkil topgan bo‘lib, ular o‘rtasida tilshunoslikning ko‘pgina masalalari yuzasidan “fikrlar jangi”, qizg‘in bahslar, munozaralar olib borilgan. Ushbu lisoniy munozaralar tilshunoslik fanining markazi Arab xalifaligining poytaxti bo‘lgan Bag‘dod shahriga ko‘chirilganidan so‘ng to‘xtagan. Arab tilshunosligining asoschilaridan biri Basra grammatika maktabining vakili Xalil al-Faroxidiy (taxminan 718-791-y) arab tilining ilk (dastlabki) lug‘atini yaratdi. U lug‘atni “Kitobul ayn” (“Ayn harfi kitobi”) deb nomlab, unda grammatikaga oid muhim fikrlarni bayon etdi. Shuningdek, olim “Kitobul avomil” (“Boshqaruvchilar kitobi”) nomli asarni ham yozdi. Ammo bu asarlar bizgacha еtib kelmagan. Xalil al Faroxidiyning shogirdi, mashhur arab tilshunosi, kelib chiqishiga ko‘ra fors basralik Amir bin Usmon Sibavayxiy (733-yilda vafot etgan) o‘zining salmoqli “Al-kitob” asarini yaratdi. Muallif ushbu asarda o‘zigacha bo‘lgan barcha tadqiqotchilarning ta’limotlarini, fikrlarini, qarashlarini umumlashtiradi. U arab tili grammatikasining tugal va mukammal ko‘rinishini taqdim etadi. Ushbu asar har ikkala: Basra va Kufa maktabi vakillari tomonidan bir xilda yuqori baholangan va qadrlangan. Kelib chiqishiga ko‘ra yunon Abu-Abayda (770-837) noyob so‘z va ibora, ifodalarning keng qamrovli lug‘atini tuzadi. 11 Sherozlik fors Feruzobodiy (1329-1414) 60 tomlik lug‘at tuzgan va uni “Qomus” (okean) deb nomlagan. Bundan keyin yaratilgan ko‘plab lug‘atlar ham “Qomus” nomi bilan ataladigan bo‘lgan. Arab tilshunoslari, yunon tilshunoslaridan farqli, fonetika masalalariga g‘oyat sezgirlik bilan munosabatda bo‘lganlar. Ular tovush va harfni, yunonlardan farqli, qat’iyan farqlaganlar. Shuningdek, harf termini bilan faqat yordamchi so‘z va affikslarnigina emas, balki nutq tovushini, aloma termini bilan esa tovushning yozuvdagi ko‘rinishini, ya’ni harfni ifodalaganlar. Arablar unli va undosh tovushlarni farqlab, undoshni mohiyat, unlini esa o‘tkinchi deb ta’riflaganlar. Arablar, hindlar kabi tovushlarni akustik va fiziologik belgilariga ko‘ra farqlaganlar. Arab tilshunosligida sintaksis masalalari, hind va yunonlardagidek, grammatikaning eng bo‘sh bo‘limi hisoblangan. Shunga qaramasdan arablarda sintaksisning tekshirish ob’yekti sifatida gap, gapning struktur-semantik tahlili kuzatiladi. Arab tilshunoslari morfologiyada, Aristotel kabi, uchta so‘z turkumini-ismun (ot), fe’lun (fe’l) va harfun (yuklama, yordamchi so‘zlar va affikslarni) ajratadilar. Otni keng ma’noda olib, uning tarkibiga ot, sifat, olmoshlarni ham kiritadilar. Arab grammatikasining morfologiya qismi Sibavayxiy asarida puxta ishlab chiqilgan. Arablar o‘z tillaridan atshqari, fors, turl, mo‘g‘ul tillarining grammatikasi bilan ham shug‘ullangan. Xullas, arab tilshunosligi, umuman, jahon tilshunosligi tarixida yorqin iz qoldirgan bo‘lib, Yevropaga hind tilshunosligiga nisbatan ancha oldin ma’lum bo‘lgan. XIII asrning o‘rtalarida (1258) Arab xalifaligining poytaxti bo‘lgan Bag‘dod mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinadi. Natijada, xalifalik o‘z ichida alohida davlatlarga bo‘linib ketadi. Shu bilan arab madaniyatining klassik davri o‘zining nihoyasiga еtadi. O‘rta Osiyolik allomalarning jahon madaniyati, ma’rifati-ilm-faniga qo‘shgan hissasi ulkandir. Jahon tan olgan buyuk allomalar: Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Maxmud Koshg‘ariy, Maxmud az- Zamaxshariy, Alisher Navoiy, Mirzo Mehdixon va boshkalarning tilshunoslik fani taraqqiyotidagi xizmatlari kattadir. 12 Abu Nasr Forobiy (873-930) yaratgan asarlar ichida “Fanlar tasnifi” (yoki “Fanlar tasnifi haqidagi so‘z”) kitobi tilshunoslik masalalariga bag‘ishlanganligi bilan ajralib turadi. Buyuk alloma tilshunoslikning fonetika, morfologiya, sintaksis, orfografiya, orfoepiya va stilistika kabi bo‘limlari haqida dastlabki tushunchalarni bergan 3 . Forobiy fonetika haqida fikr yuritar ekan, nutq tovushlari, tovushlarning undosh va unli turlari, undosh tovushlarning paydo bo‘lishi, o‘rni, unli tovushlar va ularning xususiyatlari, so‘zga qo‘shimchalar qo‘shganda yuz beradigan tovush o‘zgarishlari, so‘zning fonetik me’yori haqida fikr yuritadi. U leksika yuzasidan ma’lumot berar ekan, leksik birlik bo‘lgan suz masalasiga, so‘z ma’nolarining tasnifi masalasiga to‘xtaladi, ya’ni so‘z ma’nosining ikki turini: sodda va murakkab bo‘lishini ko‘rsatadi. Forobiy morfologiya masalasida so‘zlarni arab tilshunosligiga asoslangan holda ot, fe’l va harflarga ajratadi. Otlarni ikkiga: atoqli va turdosh otlarga bo‘ladi. Aniqrog‘i, sodda ma’noli so‘zlarni ikkiga ajratadi: 1) atoqli otlar 2) turdosh otlar Otlarga son kategoriyasi (birlik, ikkilik, ko‘plik), fe’llarga zamon (o‘tgan, hozirgi, kelasi zamon) kategoriyasi xosligini ta’kidlaydi. U sintaksis masalasida so‘z birikmasi haqida, nutqning qismlarga bo‘linishi, so‘zlarning qanday birikish qoidalari va hukm bildirishi, so‘zlarning qo‘shilish turlari haqida fikr yuritadi. Forobiy orfografiya masalasida so‘zlarning yozilish qoidalari yuzasidan ham dastlabki ma’lumotlarni beradi. Forobiy she’riyat - she’r haqida fikr yuritar ekan, she’rning yozilish o‘lchovlari, ya’ni she’rning yozilishidagi to‘liq va noto‘liq o‘lchovlar, qaysi o‘lchov yoqimli va chiroyli ekanligi, umuman, she’r tovush va bo‘g‘inlardan tashkil topishi haqida fikr bayon qiladi. Forobiy ulug‘ faylasuf olim sifatida umumiylik va xususiylik dialektikasi nuqtai nazaridan tilga, lisoniy hodisalarga ham murojaat qiladi. U ot, fe’l va yuklama kabi so‘z turkumlarining arab tilida ham, yunon tilida ham mavjudligini 3 Abu Nasr Forobiy va Abu Rayhon Beruniyning tilshunoslikka oid fikrlarini berishda A.Nurmonovning “O‘zbek tilshunosligi tarixi” asaridan foydalanildi. 13 aytib, buni umumiylik sifatida talqin qiladi. Ayni vaqtda arab tilshunoslari ushbu so‘z turkumlarini shu til hodisalari, birliklari asosida tahlil qilsalar, yunon tilshunoslari esa qayd etilgan morfologik kategoriyalarni o‘z ona tili materiallari asosida o‘rganishlarini ta’kidlaydiki, bu jarayon xususiylik sifatida namoyon bo‘ladi. Binobarin, dialektik falsafaning umumiylik va xususiylik kategoriyasi tilning muayyan tushunchalari orqali o‘zining isbotini, tasdig‘ini topadi. Abu Rayhon Beruniy. O‘rta asr Yevropasida Aliborona nomi bilan mashxur bo‘lgan qomusiy alloma xorazmlik Abu Rayhon al-Beruniy (937-1048), ma’lumotlarga qaraganda, 150 dan ortiq asar yaratgan. Ushbu asarlar matematika, fonetika, kimyo, astronomiya, jug‘rofiya, tibbiyot, adabiyot, musiqa, riyoziyot va tilshunoslik kabi qator sohalarga oid bulib, jaxon ilm-fanining durdonalari sifatida qadrlanadi. Abu Rayhon Beruniyning lisoniy qarashlari “Saydana” nomli asarida beriladi. Anig‘i, ushbu asar dorivor o‘simliklar, hayvonlar va ma’danlar tavsifiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda dorivor moddalarning bir necha tillardagi nomlari keltiriladi. Buyuk alloma ushbu asarda dorivor moddalarning bir necha tillarda qanday nomlanishinigina bayon qilib qolmasdan, balki ushbu moddalarning har bir tildagi mahalliy, ya’ni har bir shevadagi nomlanishini ham alohida ko‘rsatib beradi. Demak, muallif predmet va uning nomi munosabati masalasiga alohida ahamiyat beradiki, ayni masala qadimgi tilshunoslik davridan to shu kungacha ham til haqidagi fanning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib kelmoqda. Beruniy she’riyat masalalari bilan ham shug‘ullanadi, asarlar yaratadi, o‘zi ham she’r ijod qiladi. U “Saydana” asarida qator shoirlarning she’riyatidan namunalar keltiradi. Beruniy asardagi 29 bob va 1116 maqolada dorivor moddalarning nomiga izoh beradi, har bir bob bir harfga bag‘ishlanadi. U asarda 4500 dan ortiq arabcha, yunoncha, suriyacha, forscha, xorazmiycha, so‘g‘dcha, turkcha va boshqa tillardan o‘simlik, hayvon, dorivorlar nomlarini to‘playdi va izohlaydi. Demak, “Saydana” asari ayni vaqtda dorivor moddalar nomlarining izohli lug‘ati sifatida ham qadrlanadi. Muallif asarda dorivor moddalar nomini arab alifbosi tartibida joylashtiradi. Bir harf bilan boshlanuvchi bir necha so‘z bo‘lsa, ular shu harf bobida ichki alifbo asosida beriladi. Mazkur lug‘at ham izohli, ham 14 tarjima, ham etimologik, ham dialektologik lug‘at sifatida aloxida ahamiyatga egadir. Abu Ali ibn Sino (980-1037 ) Ye vropada Avitsenna nomi bilan mashhur bo‘lgan va Sharqda ulug‘lab, “Shayx ur-rais” nomi bilan atalgan. Turli sohalarda, shu jumladan, tilshunoslik bobida ham bir qancha asarlar yaratdi: 1) “Kitobi al milh fin-naxv” (“O‘tkirlik sintaksisda ekanligi kitobi”); 2) “Kitob lisonul arab” (“Arab tili kitobi”); 3) “Asbobi xudut al xuruf” (“Tovushlarning chegaralanish sabablari”) kabi tilshunoslikka oid qator asarlar qoldirdi. Shu kungacha “Asbobi xudut al xuruf” asarining to‘rtta nashri: Qohira (2), Tiflis va Toshkent nashrlari ma’lum. Asarning Toshkent nashrini tayyorlashda professor A.Mahmudov va professor Q.Mahmudovlarning xizmatlari katta bo‘ldi. Ushbu asar kirish va olti bobdan tashkil topgan. Manbada tovushning hamda nutq tovushlarining paydo bo‘lish sabablari, bo‘g‘iz va tilning anatomiyasi, ayrim arab tovushlarining paydo bo‘lishidagi o‘ziga xosliklari, ushbu tovushlarga o‘xshash nutq tovushlari hamda tovushlarning nutqiy bo‘lmagan harakatlarda eshitilishi kabilar haqida fikr yuritiladi. Ibn Sino tovushning hosil bo‘lishida havoning to‘lqinsimon harakati sabab ekanligini to‘g‘ri ko‘rsatadi. Aniqrog‘i, artikulyasiya o‘rnidan havoning siqilib chiqishi natijasida nutq tovushlari yuzaga keladi. U fizikaviy tovushlar bilan nutq tovushlarini bir-biridan farqlaydi. Fizikaviy tovushlarni “savt”, nutq tovushlarini esa “harf” so‘zlari- terminlari bilan nomlaydi. Fizikaviy tovushning ham, nutq tovushining ham havoning to‘lqinsimon harakati sababli hosil bo‘lishi ta’kidlanadi. Demak, bu tovushlarning yuzaga kelishida havoning to‘lqinsimon harakatlanishi umumiylik hisoblanadi. Ayni vaqtda bu umumiylikning xususiyligi shundaki, savtlardan - fizikaviy tovushlardan farqli holda harflarning-nutq tovushlarining hosil bo‘lishida muayyan nutq a’zolari ishtirok qiladi. Demak, nutq tovushlari nutq a’zolari orqali, bevosita ularning ishtirokida yuzaga keladi. Ibn Sino harflarni-nutq tovushlarini unli va undosh tovushlarga ajratadi. Unlilar miqdorini uchta, undoshlar miqdorini esa yigirma sakkizta deb belgilaydi. Undoshlar haqida mukammal ma’lumot beradi. Umuman, Ibn Sinoning 15 fonetika sohasida yaratgan ishlarini, bayon qilgan fikrlarini, ayniqsa, uning tovushlarni unli va undosh tovushlarga ajratishini jahon tilshunosligi taraqqiyotiga qo‘shgan salmoqli hissasi sifatida baholash lozim 4 . Mahmud Qoshg‘ariy . O‘rta Osiyoda XI asrda yashab ijod etgan buyuk allomadir. U turkiy tillarning qiyosiy grammatikasi va leksikologiyasiga asos soldi, fonetikasi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlar qoldirdi. Maxmud Qoshg‘ariy turkiy tilshunoslikning ensiklopediyasi hisoblangan mashhur “Devonu lug‘atit turk” (“Turkiy so‘zlar devoni”) asarini yaratdi. Shuningdek, shu kungacha topilmagan “Javohirun-naxv fi lug‘otit turk” (“Turkiy tillar sintaksisining javohirlari”) nomli asarni ham yozgan. Arab tilidan K.Brokkelman tomonidan nemis tiliga tarjima qilinib, 19280-yilda Leypsigda, Bosim Atalay tomonidan turk tiliga tarjima qilinib, 1939-yilda Anqarada nashr qilingan “Devonu lug‘atit turk” asari professor S.Mutallibov tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilib, 1960-1963-yillarda Toshkentda nashrdan chiqadi. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni” akademik A.N. Kononov, professor H.Ne’matov, professor F. Abdullayev, professor S.Usmonov, professor A.Kondrashov, professor A.Nurmonov va boshqalarning tahminicha 1072-1078; 1078-1083; 1071—1073; 1073-1074; 1076-1077 yillarda yozilgan. Xulosa bitta, asar XI asrning ikkinchi yarmida tilshunoslik maydoniga kirib kelgan. Tilni kishilar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida, jamiyat hayotini aks ettiruvchi ko‘zgu sifatida tushungan Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining mashhur “Devon”ida aynan bir davrga oid bo‘lgan turlicha turkiy tillar hodisalarini, faktlarini sinxron-qiyosiy metod asosida solishtiradi, takkoslaydi. Chunki o‘sha davrda aynan mana shu metod arab tilshunosligida juda keng tarqalgan bo‘lib, bu arab tilining ko‘p shevali til ekanligi xususiyatidan kelib chiqadi 5 . “Devonu lug‘atit turk” asarida turkiy tilshunoslik tarixida birinchi marotaba turkiy til va dialektlarning tasnifi ham beriladi. 6 4 Qarang: A.Nurmonov. O‘sha asar, 21-23-betlar. 5 А.Н.Кононов, Х.ГНигматов. Махмуд Кашгарский о тюркских языках. История лингвистических учений. Средневековый восток.-Л.,1981, 135-бет 6 Ҳ .Неъматов.ХI асрдаги туркий тилларнинг Ма ҳ муд Кош ғ арий томонидан қ илинган таснифи. Ў збек тили ва адабиёти.ж.4. 1969, 51-55-бетлар 16 Mahmud Qoshg‘ariy turkiy tillar–so‘zlar fonetikasi-tovushlar haqida fikr yuritar ekan, tovushlarni harflardan qat’iy farqlaydi, tovushlarning fiziologik va akustik xususiyatlari haqida fikr yuritadi. U arab yozuvi sistemasidagi harflarning turkiy tillardagi mavjud tovushlarni ifodalash uchun еtarli emasligini aytib, arab yozuviga yangi belgilar kiritadi. Aniqrog‘i, arab yozuvidagi 18 harfni-shu harflardan еttitasi ustiga maxsus qo‘shimcha belgi qo‘yish orqali 25 taga еtkazadi. Natijada, 25 ta tovush o‘zining yozma - harf shakliga, ifodasiga ega bo‘ladi. Alloma undosh tovushlar haqida gapirib, undoshlarning sodda va murakkab bo‘lishi, jarangli va jarangsizligi, qattiq va yumshoqligi, undoshlarning ketma-ket kelishi: katta, oppoq (geminatsiya) kabi masalalarga to‘xtaladi. Shuningdek, u singarmonizm, tovush tushishi, almashinishi, assimilyatsiya, metateza, reduksiya kabi bevosita tovushlar bilan bog‘liq fonetik jarayonlar haqida ham fikr yuritadi. “Devon”da o‘t so‘zi omonim sifatida qayd etiladi va quyidagi omonimik ma’nolarda qo‘llanilishi aytiladi. Qiyoslang: o‘t-dori (u dori tomdirdi); o‘t-o‘simlik (qo‘y o‘tni еb tugatdi) 7 . Erik-eriydigan, eruvchan (masalan, yog‘ va boshqa eriydigan narsa); erik-chaqqon, yo‘rg‘a (masalan, chaqqon, g‘ayratli odam, yo‘rg‘a ot). 8 Mahmud Qoshg‘ariy antonim so‘zlarga ham to‘xtalib, chivgin (to‘q tutuvchi, semirtiruvchi, kuchli, masalan, oqkat) so‘zining ma’no zidi - antonimi sifatida kevgin (to‘q tutmaydigan, kuchsiz, masalan, ovqat, osh) so‘zini keltiradi 9 , ya’ni so‘zlarning biri “kuchli” (ko‘p quvvatli) ma’nosini bersa, ikkinchisi”kuchsiz” (kam quvvatli) ma’nosini anglatadi. Xullas, Mahmud Qoshg‘ariy o‘z davrining ulkan tilshunosi sifatida jahon tilshunosligi tarixida yorqin iz qoldirgan buyuk allomadir. 7 Девону лу ғ атит турк. 2-том.- Т., 1961, 382-бет 8 Девону лугатит турк. 1-том, 100-бет. 9 Ўша асар. 1-том, 415-бет 17 18 1.2. Tilshunoslik ning ilmiy -nazariy masalalari v a must aqil fan sifat ida shak llanishi Tilshunoslik nazariyasi fani tilshunoslikning ilmiy-nazariy tomonlarini o‘rganadigan fandir. Tilshunoslik nazariyasi fanida tilning paydo bo‘lishidan boshlab, tillarning tasnifi, uni tahlil qilish usullari hamda til va tafakkur, til va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, tilning ichki tuzilishi, tilning ijtimoiyligi kabi masalalargacha o‘rganiladi. Uzoq yillar davomida tilshunoslik fani boshqa birqancha fanlar qurshovida o‘rganilib kelindi. Birinchilardan bo‘lib Gegel va Gumboldt ta’limotlariga suyangan holda F.de Sossyur o‘z ta’limotlarida tilni boshqa fanlar emas, o‘zining o‘rganadigan alohida fani bo‘lishi kerak, bu fanning nomi tilshunoslik deb nomlanishi lozim degan g‘oyani ko‘tarib chiqdi. Bu nazariya tilshunoslikning mustaqil fan sifatida shakllanishiga turtki bo‘ldi. Haqiqatdan ham, til kishilik jamiyati mahsuli bo‘lib, jamiyatda kishilarning aloqa qilishiga xizmat qiladigan ijtimoiy hodisadir. Til ayrim shaxslardagina emas, balki jamiyat uchun xizmat qilishida namoyon bo‘ladi. U insoniyatning tarixiy taraqqiyot jarayonida yaratgan barcha madaniy-ma’naviy va ilmiy boyliklarini ifodalaydigan, uni avloddan avlodga meros qoldiradigan asosiy vositadir. F.de Sossyur tilshunoslik to‘g‘risidagi o‘z mulohazalarini bu fanning obyektini chegaralashga urinishdan boshlaydi. Shu sababdan ham: Tilshunoslikgoh ma’lumotlar oladigan, goh unga shunday ma’lumotlar berib turadigan qator fanlar bilan juda yaqin bog‘langan. Uni shu fanlardan ajratib turadigan chegaralar hamisha ham ko‘zga yaqqol tashlanavermaydi, – deb yozadi. 10 Ko‘p tilshunoslar tilni biror hodisa (tafakkur, milliy ruh va hakazo)ning funksiyasi deb tushunadi va tilni shu hodisaga bog‘lab o‘rganadi. F.de Sossyurning fikricha, bu – noto‘g‘ri. Til o‘z qurilishiga ega bo‘lgan tamomila mustaqil hodisadir. 11 Biz bu fikrlarga to‘liq qo‘shilgan holda, tilni boshqa fanlardan ajratgan holda o‘z nazariy asoslariga tayanib o‘rganishning tarafdorimiz. Til 10 Соссюр, Фердинанд Умумий тилшунослик курси. Французтилидан Ибодулла Мирзаев таржимаси. – Тошкент, 2019. –308 б. 11 Қўчқортоев И. Ф. дў. Соссюрнинг лингвистик концепцияси. –Тошкент,1976. –36 б 19 nazariyasi fani buborada, ko‘plab muammolarni hal qilib berishi lozim. Tilning tabiati, mohiyati, kishilik jamiyatida bajaradigan vazifasi, tuzilishi va bu strukturani tashkil etgan unsurlarining o‘zaro munosabati, nutqiy faoliyat, uning ichki mexanizmi, ishlash tamoyillari kabi muhim masalalarni ilmiy o‘rganishni har taraflama tadqiq etishni talab etadi. Tilshunoslik – tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki tuzilishini, tillarningishko‘rish (faoliyat) qonunlari va tarixiy taraqqiyotini o‘rganuvchi fan. Demak, tilshunoslik inson tilini o‘rganadigan mustaqil fandir. 12 Tilshunoslik yoki lingvistika (lotin tilida lingua – til) til nazariyasinio‘rganish bilan shug‘ullanadigan fan bo‘lib, u “Tilshunoslikka kirish” va “Umumiy tilshunoslik”, “Tilshunoslik tarixi” kabi nomlar bilan ataladigan mustaqil qismlardan tashkil topgan. Fe de Sossyur tilshunoslikni ikkiga bo‘ladi til va nutq tilshunosligiga va bu haqda shunday yozadi: Bu ikki fan (til tilshunosligi va nutq tilshunosligi) uchun tilshunoslik nomini saqlab qolish va nutq tilshunosligi haqida gapirish mumkin. Biroq uni so‘zning o‘z ma’nosidagi, sof, yagona ob’ekti til bo‘lgan tilshunoslik bilan adashtirmaslik kerak. Biz uch ming yil davomida til lingvistikasini o‘rganib keldik, endi nutq lingvistikasini o‘rganishimiz kerak. Nutq lingvistikasi hali yaxshi o‘rganilmagan sohan bo‘lib, o‘z tadqiqotchilarini kutib turibdi. Tilshunoslik fanining predmeti, o‘rganish manbai o‘z ichki qonuniyatlariga ega bo‘lgan murakkab tizim – tildir. Tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, taraqqiyot qonuniyatlarini o‘rganish mazkur ijtimoiy hodisaga har tomonlama to‘liq ta’rif berish imkonini yaratadi. Til umumiy qonuniyatga bo‘ysunuvchi o‘ziga xos ramzlar tizimi bo‘lib, kishilik jamiyatidagi aloqa – munosabatning eng muhim quroli, fikr ifodasi hamda fikr yuritish asosi, voqelikni avloddan avlodga yetkazuvchi, insoniy kechinmalarni, his–tuyg‘ularni ifoda etuvchi vositadir. Tilshunoslik tarixida tilga turlicha yondashuvlarni kuzatish mumkin. Darahaqiqat, til bugungi holga kelguncha turlicha yondashuvlarqamrovida o‘rganildi. Tilga berilgan yagona ta’rifning yo‘qligi ham shundan dalolat beradi. Yagona ta’rif kerak ham emas, har holda to‘liq ta’rif berish va tilshunoslikka mustaqil fan sifatida qarashimiz juda muhim. “Tilshunoslikka kirish” umumiy tilshunoslikning 12 Uluqov N. Tilshunoslik nazariyasi. –Toshkent: “Barkamol fayzmedia”,2016. –190 b 20 ajralmas qismi sifatida til haqidagi dastlabki ma’lumotlarni, tilshunoslik fanining asosiy tarkibiy qismlarini, tilshunoslikda qo‘llanadigan ilmiy atamalarni va xususiy tilshunoslikda o‘rganiladigan masalalarni, masalan, ingliz tilining grammatikasi (morfologiyavasintaksis), fonetikasi, leksikologiyasiga xos masalalarni o‘rganish uchun nazariya yaratishga imkon beradi. Mazkur fanda, tilshunoslik tarixi sohasida mavjud bo‘lgan ilmiy dunyoqarashlarning, turli ilmiy maktablarning shakllanishi va rivojlanishi, umuman olganda, til taraqqiyotining dinamikasi o‘rganiladi. “Umumiy tilshunoslik” til ilmiga xos bo‘lgan umumiymasalalarnio‘rganadigan mustaqil fan bo‘lib, u quyidagi nazariy muammolar talqini bilanshug‘ullanadi: 1.Tilshunoslikning predmetini, ya’ni o‘rganish sohasini va vazifasini belgilash muammosi. 2.Tilning paydo bo‘lishi va taraqqiyot qonunlari muammosi. 3.Til strukturasi, ya’ni tilning ichki tuzilishi muammosi. 4.Tilning o‘ziga xos sistema-tizim ekanligi muammosi. 5.Tilning belgilik muammosi. 6.Til va tarix muammosi. 7.Til va jamiyat muammosi. 8.Tilning tabiati va ijtimoiy mohiyati muammosi. 9.Til va tafakkur muammosi. 10.Til va nutq muammosi. 11.Til tipologiyasi va universallik muammosi. 12.Tillarning tasnifi muammosi. 13.Tilni tadqiq qilish metodlari va boshqa muammolar. Umumiy tilshunoslik xususiy tilshunoslikda erishilgan nazariy bilimlarni umumlashtirib, ayrim konkret tillarni ilmiy o‘rganish metodologiyasini va ilmiy metodlarini belgilab beradi. Ma’lumki, jamiyat tarixiy taraqqiyoti jarayonida sodir bo‘lganvoqea-hodisalar tilda aks etmay qolmaydi. “V.Gumboldtning tilshunoslik oldidagi yana bir xizmati shundaki, u jahon tilshunosligida birinchilardan bo‘lib tilning sistemaviy tabiatga ega ekanligini 21 asoslab berdi. U “Tillarni turli rivojlanish davriga ko‘ra qiyoslab o‘rganish” asarida har qanday tilni ichki aloqalari va munosabatlarini e’tiborga olgan holda o‘rganish tilshunoslik oldida turgan eng muhim vazifa ekanini bayon qiladi. V.Gumboldt fikricha, tilda hech qanday alohidalik yo‘q, uning har bir alohida elementi butunning bir qismini namoyon qiladi. U tilni har bir tolasi boshqasi bilan zanjir bo‘lib choklangan ulkan to‘qimaga o‘xshatadi. Tildan foydalanayotgan har bir individ bu ulkan to‘qimaning faqat bir qismi bilan ish ko‘rsa ham, lekin bu qism boshqalari bilan muqarrar aloqah amda ichki munosabatlar garmoniyasidan iborat bo‘lgani uchun butun bir to‘qima o‘laroq namoyon bo‘ladi. V.Gumboldt tilning sistemaviy tabiatga egaligini e’tirof etish bilan birga, uning belgilar sistemasi ekanini ham bayon qiladi 13 ”. Xulosa qilib aytganimizda, qariyb 3000 yil davomida kurashib tilshunoslikni boshqa fanlardan ajratib oldik. Endi boshqa fanlar qurshovida o‘rganmaslik kerak. Tilshunoslik mustaqil fan ekan, sof grammatik kategoriyalar nuqtayi nazaridan o‘rganilishi kerak. Shu bois til haqidagi bilim ham o‘ziga xos tarixga ega. II BOB. TILSHUNOSLIKNING INSONIYAT TAMADDUNIDA TUTGAN O‘RNI 2.1. XIX va XX asr jahon tilshunosligi taraqqiyoti va jahon tilshunoslik maktablari Uyg‘onish davri tilshunosligi XV-XVIII asrlarni o‘z ichiga oladi. Uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e’tibori susayib, antik davrga bo‘lgan e’tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. Anig‘i, uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. Uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. Shunga ko‘ra ushbu davrda insoniylik g‘oyalari, milliy o‘zini anglash, san’at va adabiyotga bo‘lgan qiziqish, fanga bo‘lgan jiddiy qarash, e’tibor kuchaydi, o‘sdi. Yangi asr Yevropada Kolumb, Magellan, Galiley, Kopernik, 13 Nurmonov A. Tanlangan asarlar, 2-jild. Lingvistik ta’limotlar tarixi.–Toshkent, 2012. –232 b. 22 Dekart, Nyuton, Leybnis, Lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va ulkan olimlarni yuzaga chiqardi. Yevropa olimlarining yunon va rimliklarning boy madaniy va ma’rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning matnlarning nashr qilinishi hamda ularni sharxlash natijasida mumkin bo‘ldi. Antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharxlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari kata bo‘ldi. Bular: Jyul Syezar Skaliger (1484- 1558), Robert Stefanus (1503-1559), uning o‘g‘li Genrix Stefanus (1528-1598), Gerxardt Iogann Fossiy, Sharl Dyukanj, Iogann Reyxlin, Iogann Melanxton va boshqalar. J.Skaliger “Lotin tili asoslari haqida” (1540) asarini yaratgan bo‘lsa, R. Stefanus “Lotin tili xazinasi” (1553) tadqiqotini e’lon qiladi. G.Stefanus esa yunon tiliga bag‘ishlab, “Grek tili xazinasi” asarini chop ettirdi. Ayni vaqtda Sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi, ya’ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, Efiopiya tillari tadqiq qilindi. Qator asarlar yaratildi. I.Reyxlin qadimgi yahudiy tili grammatikasini (1506) yaratib, unda birinchi bo‘lib, “affiks” terminini qo‘lladi va bu termin XVI-XVIII asrlarda faol ishlatila boshlandi. P.de Alkam arab tili grammatikasiga oid asarlarini (1506) e’lon qildi. Yakov Xolius va Erleniylar arab tili tadqiqi bilan shug‘ullangan bo‘lsalar, Iov Ludolf Efiopiya tili yuzasidan ish olib bordi. XIX asrning o‘rtalarida Yevropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo‘ldi. Ushbu oqimning mashhur vakili nemis olimi Avgust Shleyxer (1821-1863) edi. A.Shleyxer hind-yevropa tillarining umumiy masalalari bilan shug‘ullandi, Litva tilini o‘rganib, jonli nutq bo‘yicha tadqiqotlar olib bordi, xalq og‘zaki ijodiga oid materiallar to‘pladi. U, shuningdek, qiyosiy – tarixiy va tipologik yo‘nalishda german, slavyan, boltiq tillari bilan ham shug‘ullandi. A.Shleyxer tillarni qiyosiy o‘rganishda tovushlarning qonuniy o‘zgarishlariga e’tibor berishni talab qildi. U fonetikani fonologiya deb atadi va so‘zda tovush, shakl hamda funksiyani farqladi. Olim ayni vaqtda umumnazariy fikrlarni ham ilgari suradiki, bu fikrlar tilshunoslar tomonidan e`tibor bilan qabul qilindi. Ushbu fikrlar tovush qonuni, analogiya, 23 tilning sistem xarakterga egaligi, so`zning shakli va vazifasi haqidagi g`oyalar bilan bog`lanadi. A.Shleyxerning mazkur nazariy qarashlari “Nemis tili” (1860) asarida bayon qilinadi. A.Shleyxer hind – Yevropa tillarining bitta bobo tildan kelib chiqqanligi g`oyasini ilgari surdi. U hind – Yevropa tillarining taraqqiyotini “shajara daraxti” jadvali orqali tushuntirdi. Ya’ni, uning fikricha, qachonlardir hind – Yevropa bobotili mavjud bo`lgan, uning tarqalib ketishidan hozirgi hind – еvropa tillari kelib chiqqandir. A.Shleyxerning eng mashhur asari “Hind – german tillari qiyosiy grammatikasining kompendiumi”dir (1861). Bu asar o`tgan yarim asr davomida hind – еvropa tillarini qiyosiy o`rganishning yakuni sifatida maydonga keldi va 15 yil ichida to`rt marta nashr qilindi. A.Shleyxerning lisoniy ta`limoti, asosan, haqqoniy, materialistik edi. U o`zining “Qiyosiy – lisoniy tadqiqotlar” va “Nemis tili” asarlarida til va tafakkurni dialektik munosabatda olib, tilni “talaffuz qilingan tovushlar orqali fikr ifodalash”deb ta`riflaydi. “Til bu fikrning tovush orqali ifodalanishidir”, deydi. Ayni fikrlardan til va tafakkurning o`zaro bog`liqligi, “bir butunligi”, ajralmas munosabatda ekanligi, shuningdek, tovushning moddiy hodisa sifatida til va nutqning materiali, moddiy asosi, moddiy “quvvati” ekanligi kabi fikrlar, xulosalar kelib chiqadiki, bu o`z davri uchun yukasak, ilg`or g`oyalar edi. Til o‘rganish sohasidagi yana bir muhim yo‘nalish XIX asrda paydo bo‘ldi - psixologik. Uning eng mashhur vakillari nemis olimi G. Shtayntal (1823-1899) va rus olimi A.A. Potebnya (1835-1891). G.Steyntal kontseptsiyasi assotsiativ psixologiyaga asoslanadi, shu asosda tilning kelib chiqishini ham, uning rivojlanish qonuniyatlarini ham tushuntirishga harakat qiladi. Ushbu kontseptsiyaning shubhasiz afzalligi - individual psixologiyaga, nutqning individual harakatiga murojaat qilish, til turi, fikrlash turi va xalqning ma'naviy madaniyati turi o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatishga urinishdir. Aleksandr Afanasyevich Potebnya til falsafasi masalalariga to‘xtalar ekan, tilning doimiy yangilanib turadigan jarayon sifatidagi pozitsiyasiga katta e'tibor berdi. Uning nutq muammosi va uning til hayotidagi o‘rni hamda tilga munosabati bilan bog‘liq badiiy ijod muammolariga qiziqishi ham shunda edi. U birinchilardan bo‘lib til 24 hodisalarini ularning o‘zaro munosabatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatib, til tizimi tushunchasining shakllanishiga hissa qo‘shgan. Olim o‘zining “Rus tili grammatikasi bo‘yicha eslatmalardan” nomli asosiy grammatik asarida tilshunoslikning tuzilishini quyidagicha tasavvur qilgan: fonetika va ma no ʼ haqidagi ta ‘limot, o‘z navbatida, yaqin ma‘nodagi ma‘no haqidagi ta‘limotga bo‘linadi. ya'ni semantika va grammatik shakllar. Tor ma’noda ma’no haqidagi ta’limotga leksikologiya va so‘z yasalishi, grammatik shakllar haqidagi ta’limotga esa morfologiya va sintaksis kiritilgan. Har bir tilshunoslik fanidan A.A. Potebnya sinxron va diaxronik nuqtai nazardan ko‘rib chiqishni taklif qildi. Uning diqqat markazida hosila va so‘z birikmalarining kelib chiqishi bilan bog‘liq masalalar bo‘lgan. Gap qismlarining kelib chiqishi haqidagi nazariyasida A.A. Potebnya barcha tub ildiz so‘zlarni ikki guruhga ajratdi: sifat va indikativ. Ko‘rgazmali so‘zlar asosida nafaqat olmoshlar, balki fleksiyonlar ham shakllangan, buning natijasida o‘zak so‘zlar farqlana boshlagan va nutq qismlari paydo bo‘lgan. Hermann Shteyntal o‘zining “Grammatika, mantiq va psixologiya, ularning tamoyillari va munosabatlari” (1855) kitobida tilshunoslik va mantiqning chegaralarini qat'iy belgilab berdi va shu bilan birga tilshunoslik va psixologiya o‘rtasidagi yaqin aloqalarni asoslab berdi. XIX asrning oxirgi choragida tilshunoslikda yosh grammatikachilar ning qarashlari еtakchi o`rin egalladi. XIX asrning 70-80-yillarida tilshunoslikda eski tilshunoslik yo‘nalishlariga hujum qilib yangi yo‘nalish maydonga keldi. Nemis filologi F. Tsarnke ularga kulgili tarzda yosh grammatikachilar deb nom berdi. Yosh grammatikachilar oqimining boshlovchisi K. Brugman bu nomni maktabning nomi qilib oldi. Bu oqimning vujudga kelishi qiyosiy-tarixiy tilshunoslik shakllangandan yarim asr o`tgach amalga oshdi. Bu davrga kelib tillarni qiyosiy- tarixiy jihatdan o`rganish butun dunyo bo`ylab tarqaldi. Agar komparativistika taraqqiyoti birinchi davrida nemis va Daniya olimlari еtakchilik qilgan bo`lsalar, keyingi davrda еvropa va Amerikaning ko`pgina mamlakatlarida lingvistik markazlar, ilmiy maktablar yuzaga keldi. Masalan, 1866 yilda Fransiyada “Parij lingvistik jamiyati”ga asos solindi. Amerikada taniqli olim V.D.Uitni (1827-1894) 25 samarali faoliyat ko`rsatdi. F.Sossyur fikricha, V.D.Uitni tilshunoslikdagi naturalizmga, G.Shteyntalning “xalqlar psixologiyasi” nazariyasiga qarshi chiqib, yosh grammatikachilar harakatini boshlab berdi. Yosh grammatikachilar g‘oyalari Italiyada G.I.Askoli (1829-1907), Shvetsariyada F.de Sossyur, Avstriyada Gugo Shuxardt (1842-1927), Daniyada Karl Verner (1846-1896), V.Tomsen (1842- 1927), Rossiyada A.A.Potebnya, I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov asarlarida ham o‘z aksini topgan. Yosh grammatikachilar maktabining asosiy namoyondalari Leypsig universitetida jamlangan. Yosh grammatikachilar kontseptsiyasi Avgust Leskinning “Slavyan-litov va german tillarida turlanish” (1876) nomli asarida o‘z ifodasini topgan. A.Leskin qarashlari va g‘oyalari uning shogirdlari Karl Brugman (1849-1919), German Ostgof (1847-1909), German Paul (1846-1921), Bertold Delbryuk (1842-1922) kabilar davom ettirib rivojlantirdilar. F.d е Sossyur t а ’limotining mohiyati. Dunyod а а joyib voq еа l а r ko‘p. “Umumiy lingvistik а kursi” kitobi h а m а n а shund а y а joyibotl а rd а n biridir. Uning а joyibligi shund а ki, kitob F.d е Sossyur nomi bil а n n а shr qiling а n bo‘ls а h а m, l е kin bund а y kitobni yozish, n а shr qilishni u h а yolig а h а m k е ltirg а n em а s. Bu kitobni F.d е Sossyur nomi bil а n chiq а rg а n v а ung а dunyo miqyosid а mislsiz shuhr а t olib b е rg а n kishil а r shogirdl а ri Sh.B а lli v а А .S е sh е l а rdir. Bu ikki zot o‘z ustozining nomini dunyo tilshunosligi t а rixid а yuqori cho‘qqig а olib chiqishg а mush а rr а f bo‘lishl а ri bil а n birg а , ustozl а rg а s а doq а t n а mun а sini ko‘rs а tdil а r v а shu s а doq а tl а ri bil а n j а hon ilmiy j а mo а tchiligini lol qoldirdil а r. А slid а F.d е Sossyur 1907-1911-yill а rd а J е n е v а univ е rsit е tid а “Umumiy lingvistik а kursi” bo‘yich а ucht а kursg а m а ’ruz а l а r o‘qiydi. F.d е Sossyurning m а ’ruz а l а ri shu q а d а r m а zmun а n boy v а mund а rij а si yangi ediki, tinglovchil а r ung а lol qol а rdil а r. F.d е Sossyur v а fotid а n bir yil so‘ng, shogirdl а ri Sh.B а lli v а А .S е sh е l а r 1907-1911- yill а r d а vomid а F.d е Sossyur m а ’ruz а l а rini tingl а g а n t а l а b а l а rning konsp е ktl а ri а sosid а uning m а ’ruz а l а rini kitob holid а n а shr qilishni maqsad qiladil а r. N а tij а d а to‘qqiz kishining konsp е ktini topdil а r v а а n а shu konsp е ktl а r а sosid а F.d е Sossyur m а ’ruz а l а rini tikl а shg а h а r а k а t qildil а r. А n а shund а y h а r а k а t tuf а yli 1916-yild а 26 F.d е Sossyur nomi bil а n bu а s а r dunyog а k е ldi. M а shhur tilshunos E.B е nv е nist tilshunoslik t а r а qqiyotini f а ls а fiy, qiyosiy-t а rixiy d а vrl а rg а bo‘l а r ek а n, F.d е Sossyurning ushbu kitobining n а shr etilishi n а tij а sid а lingvistik а t а rixid а yangi d а vr boshl а ng а nini t а ’kidl а ydi. Bu d а vr lingvistik а sining o‘zig а xos xususiyati shund а ki, uning o‘rg а nish oby е kti til f а ls а f а si h а m, gr а mm а tik sh а kll а rning t а rixiy t а r а qqiyoti h а m em а s, b а lki tilning imm а n е nt r еа lligi hisobl а ndi. N а tij а d а lingvistik а shakll, q а t’iy, sist е m а tik f а ng а а yl а nishg а intildi. F.d е Sossyur tilshunoslik t а rixining uch t а r а qqiyot bosqichini ko‘rs а t а di. Tilshunoslik t а rixining ilk d а vrini “gr а mm а tik а ” d а vri d е b noml а ydi. Bu d а vr tilshunosligi yunonl а rd а sh а kll а nib, Fr а nsiyad а gull а b-yashn а g а nligini t а ’kidl а ydi. Bu tilshunoslik а sos а n m а ntiqq а t а yang а n bo‘lib, tilning o‘zig а xos xussiyatl а rini ilmiy а sosd а oby е ktiv r а vishd а yoritib b е rishd а n uzoqd а edi. Uning m а qs а di noto‘g‘ri sh а kll а rd а n to‘g‘ri sh а kll а rni f а rql а sh bil а n ch е kl а ng а n edi. Ikkinchi d а vri “filologiya” d а vri s а n а l а di. G а rchi “Filologiya” m а kt а bi А l е ks а ndriyad а h а m m а vjud bo‘lg а n bo‘ls а -d а , l е kin bu а t а m а ko‘proq 1777-yild а Fridrix А vgust Volf tomonid а n а sos soling а n v а shu kung а ch а d а vom et а yotg а n ilmiy yo‘n а lishg а nisb а t а n qo‘ll а nil а di. Bu yo‘n а lishd а til yagon а o‘rg а nish oby е kti hisobl а nm а ydi. U o‘z oldig а m а tnl а rni izohl а shni а sosiy m а qs а d qilib qo‘yadi. Bu а sosiy v а zif а ni h а l etish а d а biyot t а rixi, x а lqning m а ishiy h а yoti v а sotsi а l m а s а l а l а r bil а n h а m shug‘ull а nishg а olib k е l а di. Filologiya yo‘n а lishi h а mm а joyd а o‘zining t е kshirish m е todini-m а nb а ni t а nqidiy o‘rg а nish m е todini qo‘ll а ydi. F а q а t turli d а vrl а rg а oid m а tnl а rni o‘z а ro qiyosiy o‘rg а ng а nd а , eski yozm а m а nb а l а rd а m а vjud bo‘lg а n tushunilishi qiyin so‘zl а r izohid а yoki m а ’lum mu а llifning individu а l uslubini yoritish lozim bo‘lg а nd а gin а lingvistik а m а s а l а l а rig а muroj аа t qiling а n. Sossyurning t а ’kidl а shich а , bund а y yo‘n а lish t а rixiy lingvistik а uchun yo‘lni toz а l а b b е rg а n bo‘ls а h а m, l е kin uning bir muhim k а mchiligi m а vjud edi. U h а m bo‘ls а , yozm а nutqq а qull а rch а s а jd а qilg а n hold а , jonli tilni unutib qo‘ydi. Buning ustig а ul а r а sos а n yunon v а lotin obid а l а rig а qiziqish bildirdil а r. 27 Sossyurning fikrich а , qiyosl а sh t а rixiy h а qiq а tni yoritishd а z а ruriy sh а rt-sh а roit tug‘dir а di. L е kin f а q а t qiyosl а shning o‘zi bil а n ch е kl а nish o‘rg а nil а yotg а n oby е kt h а qid а to‘g‘ri xulos а chiq а rishg а olib k е lm а ydi. F а q а t XIX а srning 70-yill а rid а n boshl а b till а rning yash а sh sh а roiti q а nd а yligi m а s а l а si e’tiborni tort а boshl а di. N а tij а d а tilshunoslikning yangi d а vri boshl а ndi. Bu d а vr yosh gr а mm а tik а chil а r d а vri hisobl а n а di. Ul а rning xizm а ti shund а bo‘ldiki, qiyosl а sh n а tij а l а rini t а rixiy istiqbolg а qo‘shdil а r v а f а ktl а rni t а biiy t а rtibd а joyl а dil а r. N а tij а d а til o‘zi rivojl а n а yotg а n org а nizm sif а tid а em а s, b а lki til guruhl а ri j а mo а sining ruhiy hosil а si sif а tid а q а r а l а boshl а ndi. L е kin bu m а kt а bning tilshunoslik oldid а gi xizm а tl а ri q а nch а lik k а tt а bo‘lishig а q а r а m а sd а n, h а mm а m а s а l а l а rg а oydinlik kiritdi, d е b bo‘lm а ydi. Umumiy lingvistik а ning а sosiy m а s а l а l а rini h а l qilish yan а ochiq qoldi. Sossyurning “Umumiy lingvistik а kursi” bo‘yich а m а ’ruz а l а ri а n а shu m а s а l а l а rni yoritishg а b а g‘ishl а ndi. Bu а s а rning m а ydong а k е lishi tilshunoslik t а rixid а sist е m а viy-struktur tilshunoslikning sh а kll а nishig а olib k е ldi. F.d е Sossyurning dunyo tilshunosligid а bunch а l а r k а tt а shon-shuhr а tg а olib k е lishig а s а b а bchi bo‘lg а n omill а r nim а edi? Sossyur yosh gr а mm а tik а chil а rning individu а l til h а qid а gi g‘oyasini d а vom ettirg а n hold а , tild а individu а llik v а sotsi а llik o‘rt а sid а gi munos а b а tg а а sosiy e’tiborni q а r а tdi. Shuningd е k, V.Gumboldtning til “ergon” em а s, b а lki “en е rgiya” ek а nligi h а qid а gi g‘oyasid а n foyd а l а ng а n hold а tilshunoslikning o‘rg а nish oby е kti nutqiy f а oliyat bo‘lishi lozim, d е g а n xulos а g а k е l а di. Nutqiy f а oliyat (languege) sotsi а llik bil а n individu а llikni o‘zid а birl а shtirg а n mur а kk а b j а r а yon ek а nligini e’tirof et а di. U o‘z а ro di а l е ktik а loq а d а bo‘lg а n til (la langue) v а nutq (parole) ning munos а b а tid а n t а shkil topg а n butunlik ek а nligini izchil r а vishd а ilmiy а sosl а b b е rdi. F.d е Sossyur uchun h а r bir xususiy f а kt butun t а rkibid а q а t’iy o‘rnini olishini ifod а l а b b е r а dig а n univ е rs а l, fund а m е nt а l t а moyill а rni b е lgil а sh muhim edi. А n а shu t а moyill а r nim а edi? А . А .Xolodovichning ko‘rs а tishich а , Sossyurning а sosiy t а yanch nuqt а si s е miologiya d е b noml а nuvchi а lohid а ijtimoiy f а nning bo‘lishi, uning o‘rg а nish oby е kti j а miyat tomonid а n foyd а l а nil а yotg а n b е lgil а rning umumiy n а z а riyasi 28 bo‘lishi lozimligini ko‘rs а tishdir. Sossyur lingvistik а ni “ а lohid а turd а gi b е lgil а r h а qid а gi f а n” d е b hisobl а ydi v а uni s е miologiyaning muhim t а rmog‘i sif а tid а e’tirof et а di. Til eng mur а kk а b v а eng k е ng t а rq а lg а n s е miologik sist е m а ek а nligini t а ’kidl а ydi. Til h а r q а nd а y s е miologik sist е m а k а bi m а ’lum bir sh а roitd а rivojl а n а di v а b а ’z а n h а lok bo‘l а di. Shuning uchun uni sh а roitd а n uzib olib bo‘lm а ydi. SHu bil а n birg а u o‘zining ichki tuzilish xususiyatig а eg а bo‘l а di. Bu es а , Sossyurning e’tirof etishich а , lingvistik а ni ikki turg а -t а shqi v а ichki lingvistik а g а bo‘lishni t а qozo et а di. T а shqi lingvistik а tilning yash а shi uchun z а rur bo‘lg а n t а shqi sh а rt-sh а roitl а rni o‘rg а n а di. Ichki lingvistik а es а o‘zi o‘rg а n а yotg а n oby е ktning ichki tuzilishi v а xususiyatini o‘rg а n а di. F.d е Sossyurning o‘qig а n m а ’ruz а l а ri а n а shu t а rtibg а а sosl а n а di. Ichki lingvistik а ning o‘rg а nish oby е kti nutqiy f а oliyatdir. Nutqiy f а oliyat. F.d е Sossyur nutqiy f а oliyat (Languege) ning individu а llik v а sotsi а llik b е lgil а rini o‘zid а muj а ss а m etg а n butunlik ek а nligi v а uning til (Langue) - nutq (parole) munos а b а ti birligid а n t а shkil topishini t а ’kidl а ydi. Nutqiy f а oliyat doir а sid а ikki а sosiy tushunch а ni-til (langua) v а nutq (porole) ni а jr а tdi. Shu а sosd а lingvistik а ni h а m ikki turg а – til lingvistik а si v а nutq lingvistik а sig а bo‘ldi. L е kin а m а ld а а sos а n til lingvistik а sig а e’tiborini q а r а tdi. G а rchi til-nutq dixotomiyasi F.d е Sossyurg а ch а V.Gumboldt, yosh gr а mm а tik а chil а r m а kt а bi v а Boduen tomonid а n b а yon qiling а n bo‘ls а h а m, l е kin F.d е Sossyur uni lingvistik sist е m а sining m а rk а zig а а yl а ntirdi. Xolodovichning e’tirof etishg а ko‘r а , Sossyurning bu dixotomiyasig а muroj аа t etm а g а n biron bir fikrlovchi lingvist topilm а s а k е r а k. Sossyurning fikrich а , nutqiy f а oliyatning ikki tomoni m а vjud: individu а l v а sotsi а l. Ul а rni bir-birisiz t а s а vvur qilish mumkin em а s. “Til” nim а ? d е g а n s а volg а j а vob b е r а r ek а n, u “til” tushunch а sig а “nutqiy f а oliyat” tushunch а si t е ng k е lm а sligi, “til” “nutqiy f а oliyat”ning bir qismi, l е kin eng muhim qismi ek а nligini, u sotsi а l m а hsulot ek а nligi, u yoki bu til eg а l а rining h а r biri xotir а sid а m а vjud bo‘lg а n nutqiy f а oliyatg а kirishish imkoniyati ek а nligini t а ’kidl а ydi. 29 F.d е Sossyur tilning b е lgil а r sist е m а si ek а nligini e’tirof etish bil а n birg а , uning tuzilishi h а qid а h а m qimm а tli fikr b а yon qil а di. U tilni munos а b а tl а r yig‘indisi sif а tid а ijtimoiy hodis а l а r q а torid а o‘rg а n а r ek а n, uning boshq а ijtimoiy hodis а l а rd а n f а rqi b е lgili x а r а kt е ri ek а nligini, “til g‘oyal а rni ifod а lovchi b е lgil а r sist е m а si” ek а nligini b а yon qil а di. Uning fikrich а , til-bu bir ijtimoiy j а mo а g а m а nsub bo‘lg а n kishil а rning nutqiy а m а liyoti orq а li to‘pl а ng а n bir h а zin а dir. Bu h а r bir til eg а si ongid а virtu а l m а vjud bo‘lg а n gr а mm а tik sist е m а , to‘g‘rirog‘i, u individl а r yig‘indisi ongid а yash а ydi. Chunki til h е ch bir а lohid а individd а to‘liq m а vjud bo‘lm а ydi, u to‘liq hold а f а q а t j а mo а d а m а vjud bo‘l а di. Nutqiy f а oliyatni til v а nutqq а bo‘l а r ek а n, bu bil а n F.d е Sossyur sotsi а llikni individu а llikd а n, muhimni nomuhimd а n, qo‘shimch а , t а sodifiy hol а tl а rd а n f а rql а nishini b а yon qil а di. F.d е Sossyur tilning so‘zlovchi f а oliyati (fonetion) em а s, b а lki so‘zlovchi tomonid а n p а ssiv ro‘yx а tg а olin а dig а n t а yyor m а hsulot ek а nligini t а ’kidl а ydi. А l а n G а rdin е rning t а ’kidl а shich а , F.d е Sossyurning k а tt а xizm а ti shund а ki, u “til” v а “nutq” o‘rt а sid а gi f а rql а nishg а e’tibor q а r а tdi. Bu shund а y muhim f а rql а nishki, u k е yinch а lik h а r q а nd а y gr а mm а tik а ning ilmiy t а dqiqi uchun muq а rr а r а sos bo‘lib qol а di. Bugungi kund а bund а y f а rql а nish, d а rh а qiq а t, h а r q а nd а y lingvistik t а dqiqot uchun t а yanch nuqt а g а а yl а nib qoldi. Hozirgi d а vrd а bu f а rql а nishni e’tirof etm а g а n biron bir tilshunos topilm а s а k е r а k. Shund а y bo‘lishig а q а r а m а sd а n, til-nutq dixotomiyasi olg‘ а surilg а nd а n buyon bu f а rql а nishg а yond а shuv, uning t а lqini tilshunosl а r o‘rt а sid а bir xil bo‘lg а n em а s. Xusus а n, O. Е sp е rs е nning 1925-yil Oslod а n а shr etilg а n “Insoniyat, mill а t v а individ lingvistik nuqt а yi n а z а rid а n” m а vzusid а gi m а ’ruz а t е kstl а rid а yoq “til” v а “nutq” h а qid а gi q а r а shl а ri F.d е Sossyur q а r а shl а rid а n а nch а gin а f а rq qilishining guvohi bo‘l а miz. O. Е sp е rsinning fikrich а , til v а nutq o‘rt а sid а gi f а rql а nish individ v а j а miyat o‘rt а sid а gi lingvistik od а t f а rql а nishning g а vd а l а nishidir. Xusus а n, u n а shr etilg а n m а ’ruz а m а tnining 16-s а hif а sid а “til” v а “nutq” o‘rt а sid а gi f а rql а nishid а m е n individu а l “ong”g а q а r а m а -q а rshi qo‘yilg а n “x а lq ongi” “j а mo а 30 ongi” yoki “to‘d а ongi” n а z а riyasining v а ri а ntid а n boshq а h е ch n а rs а ni ko‘rm а ym а n, d е b yoz а di. А n а shu fikrl а r а sosid а mu а llif shund а y xulos а qil а di: h а r bir individ o‘zining nutqi uchun t а shq а rid а n b е ril а dig а n m е ’yorg а eg а bo‘l а di. А m а ld а u boshq а l а rning individu а l nutql а rini kuz а tish yo‘li bil а n qo‘lg а kiritil а di. Shu а sosd а а ytishimiz mumkinki, til (la langue) go‘yo nutqning (la parole) ko‘pligidir. Bu xuddi “ko‘p otl а r” “bir n е ch а ” ol а rd а n t а shkil topg а nig а o‘xsh а ydi. Ya’ni ot1 + ot2 + ot3 munos а b а tid а ot2 ot1 d а n, ot3 es а ot2 d а n m а ’lum b е lgil а ri bil а n f а rq qil а di. Xuddi shung а o‘xsh а sh b а rch а individu а l till а r j а ml а nib milliy tilni hosil qil а di. А n а shu а sosd а O. Е sp е rs е n Sossyurning til v а nutq f а rql а nishi h а qid а gi n а z а riyasini o‘zich а izohl а ydi. Uning t а ’kidl а shich а , individning oniy lingvistik funksiya b а j а rishi nutqdir. Yoki nutq individning lingvistik od а tl а ri yig‘indisidir. А l а n G а rdin е r individu а l “til” v а individu а l “nutq” h а qid а gi oliml а r fikrl а rig а to‘xt а l а r ek а n, bung а Sossyurning munos а b а ti h а qid а shund а y yoz а di: “M е n shung а а minm а nki, u individu а l “til” v а “nutq” o‘rt а sid а xuddi j а miyat tili v а uning h а r bir а ’zosi nutqi o‘rt а sid а k а tt а f а rql а nish m а vjud bo‘lg а ni k а bi f а rqli tomonni а jr а t а di”. L.Yelmsl е v F.d е Sossyurning til v а nutq dixotomiyasig а yuqori b а ho b е r а di. Uning fikrich а , Sossyur t а ’limotining mohiyati til v а nutqni f а rql а shdir. Boshq а b а rch а n а z а riyal а r m а ntiq а n а n а shu а sosiy t е zisd а n k е ltirib chiq а ril а di. Sossyurg а ch а bo‘lg а n lingvistik а individuum xulqig а t а yandi; nutqiy f а oliyat individu а l а ktl а r yig‘indisi sif а tid а t а s а vvur qilindi. Xuddi m а n а shu е rd а yangi lingvistik n а z а riya bil а n а n’ а n а viy nuqt а yi n а z а rning prinsipi а l f а rql а nishi v а , а yni p а ytd а , tut а sh nuqt а si kuz а til а di. F.d е Sossyur so‘zl а shish j а r а yonid а gi individning а h а miyati v а lingvistik o‘zg а rishl а rd а uning rolig а k а tt а e’tibor b е rdi. А n а shu yo‘l bil а n а n’ а n а viy tilshunoslik bil а n struktur tilshunoslik o‘rt а sig а ko‘prik o‘rn а tdi. Shu bil а n bir v а qtd а а n’ а n а viy tilshunoslikd а n jiddiy f а rq qil а dig а n t а moyilni- а n’ а n а viy tilshunoslikni o‘zg а rtirish yoki to‘ldirish lozim bo‘lg а n struktur lingvistik а ni yar а tish t а moyilini sh а kll а ntirdi. F.d е Sossyur sist е m а ning ikki muhim xususiyatini ko‘rs а t а di: а ) sist е m а ning b а rch а а ’zol а ri t е nglikk а eg а ; 31 b) sist е m а yopiq hisobl а n а di. L е kin k е yinch а lik til sist е m а sid а ochiq sist е m а l а r h а m borligi а niql а ndi. F.d е Sossyur kons е psiyasid а sist е m а а t а m а si bil а n birg а likd а struktur а а t а m а si h а m muhim а h а miyatg а eg а . Struktur а а t а m а si ostid а sist е m а а ’zol а rining munos а b а t tipl а ri tushinil а di. F.de Sossyur ta limotining ayrim jihatlari borki, ularning tahlilisiz Sossyur ʼ lingvistikasini tasavvur etish mumkin emas. Bular sirasiga tilning b е lgil а r sist е m а si ek а nligi, lingvistik b е lgining erkinligi, lingvistik b е lgining o‘zg а rm а slik v а o‘zg а ruvch а nligi hamda lingvistik qiym а t tushunch а si kiradi. Praga va Kopengagen strukturalizmi. Praga strukturalizmi 1926-yilda Chexoslovakiyaning poytaxti Praga shahrida tashkil topdi. Ayni strukturalizm umumiy tilshunoslikda funksional lingvistika nomi bilan ham yuritiladi. Ushbu maktabning funksional tilshunoslik deb atalishi asosida til birliklarining har biri muayyan funksiyaga egaligi, ularning tilda (nutqda) muayyan vazifani bajarish g oyasi yotadi. ʻ Funksional lingvistika maktabi vakillari: V.Matezius, B.Trinka, I.Vaxek, B.Gavranek, N.S.Trubetskoy, R.O.Yakobson, S.I.Karsevskiy va boshqalar. Praga maktabi ta’limotining asosiy g oyalari quyidagilar: ʻ 1.Tilshunoslik – o z obyektiga ega bo lgan mustaqil fan. ʻ ʻ 2.Til–sistema. 3.Til – funksional sistema. Ya’ni til muayyan maqsadga yo naltirilgan ifoda ʻ vositalari sistemasidir. 4.Fonologiya – nazariy fonologiya. Fonemaning so z va morfemalarni ʻ farqlash qobiliyatiga egaligi. Fonema tilning eng kichik fonologik birligi. Nutq tovushlari fonemaning moddiy simvollari, belgilari, fonemaning nutqdagi reallashishi. Demak, fonema bilan tovush farqlanadi. 5. Sinxroniya va diaxroniya. Praga strukturalistlari tilni tadqiq qilishda, asosan, sinxroniyani – sinxron metodni ilgari suradilar. Shu bilan birga ular tilning mohiyatini ochishda diaxroniyani – diaxron metodni ham hisobga oladilar. Ya’ni 32 ular diaxroniyani inkor qilmaydilar. Demak, tilni – til hodisalarini, birliklarini tahlil qilishda sinxroniya va diaxroniya dialektik bog liq holda olinadi. ʻ 6. Til belgisi bo lgan so z – mustaqil birlik. U vazifasiga, nomlanishiga ʻ ʻ ko ra nominativ faoliyat mahsuli bo lib, jamiyatda nominativ funksiya bajaradi. ʻ ʻ 7. Tilning morfologik sistemasi morfema bilan belgilanadi. 8. Gapning aktual bo linishi masalasi va boshqalar. ʻ Kopengagen strukturalizmi. Kopengagen strukturalizmi XX asrda – 30- yillarning boshlarida Daniyada tashkil topdi. Tilshunoslikdagi bu yo nalish ʻ glossematika deb ham ataladi. Kopengagen strukturalizmining asoschisi Lui Yelmslev (1899-1965-y.) bo lib, o zi yaratgan maktabga 1936-yilda glossematika ʻ ʻ nomini berdi. Bu bilan olim tilga, til hodisalariga avvalgi tilshunosliklardan farqli yangicha nuqtayi nazardan yondashayotganligini alohida qayd etadi. Kopengagen strukturalizmining – glossematikaning nazariy asoslari L.Yelmslevning “Umumiy grammatika prinsiplari” (1928-y.), “Kelishik kategoriyasi” (1935,1937-y), “Til va nutq” (1942-y.) va, ayniqsa, “Lingvistik nazariya asoslari” (1943-y.) kabi asarlarida bayon qilinadi. Daniyalik V.Bryondal, X.Uldallar ham glossematika maktabining vakillari hisoblanadi. Glossematiklarda til sinxron – hozirgi bir davrdagi sof munosabatlarning mavhum sistemasi sifatida beriladi. Bunda har bir konkret tilning o ziga xosligi, xususiyatlari inkor qilinadi. Ular “tilshunos tilning real ʻ elementlari orasidagi o zaro munosabatni emas, balki tildagi zamon va makon ʻ chegarasi bo lmagan munosabatlar strukturasinigina tekshirishi lozim, degan ʻ universal ta’limotni yaratmoqchi bo ladilar. Shunday qilib, “munosabatlar ʻ lingvistikasi” birinchi o ringa qo yilib, real tillar, ularning tovush materiyasi va ʻ ʻ ma’no masalasi ikkilamchi hodisalar deb qaraladi”. L.Yelmslev F.de Sossyurning til va nutq antinomiyasiga munosabat bildirar ekan, u nutqni individual jarayon (akt) sifatida tushunib, unga sxema – til sxemasi, norma – til normasi (me’yori) va uzus – til uzusini zid qo yadi. Sxema – til sxemasi o zining ijtimoiy amalga ʻ ʻ oshishiga va moddiy voqelashishiga bog liq bo lmagan alohida sof formadir. ʻ ʻ Norma – til normasi (me’yori) muayyan ijtimoiy reallashishiga ko ra aniqlanuvchi, ʻ 33 ammo batafsil bayon qilinishiga bog liq bo lmagan moddiy formadir. Uzus–til ʻ ʻ uzusi muayyan ijtimoiy jamoada qabul qilingan va kuzatilayotgan voqelikdagi faktlar bilan aniqlanuvchi malakalarning jamidir. L.Yelmslev konkret, individual nutq aktining til uzusi bilan yaqindan zich aloqada ekanligini, uning til uzusi bilan tilning moddiy jihatini tashkil qilishini alohida qayd etadi. Glossematiklarning g oyaviy rahbari L.Yelmslev F.de Sossyur ʻ ta’limotidagi ifodalanuvchi va ifodalovchi antinomiyani – ushbu terminlarni mazmun plani va ifoda plani terminlari bilan almashtiradi. Ifoda plani termini ostida tilning tashqi, tovush tomoni tushuniladi. Mazmun plani termini ostida esa tilda o z ifodasini topuvchi, ifodalanuvchi fikrlar, g oyalar tushuniladi. ʻ ʻ Strukturalizm maktablari haqidagi fikrlarni umumlashtirar ekanmiz, funksional tilshunoslik nomi bilan yuritiluvchi Praga strukturalizmi, deskriptiv tilshunoslik nomi bilan yuritiluvchi Amerika strukturalizmi va glossematika nomi bilan yuritiluvchi Kopengagen strukturalizmi bir-biridan tashkil topgan joy nomiga, tilni struktural hodisa sifatida olib, uni tuzilishiga ko ra tahlil qilishda ʻ qo llaniladigan metodlariga ko ra, lisoniy hodisalarga qaysi pozitsiya nuqtayi ʻ ʻ nazaridan yondashishiga ko ra o zaro farqlanadi. ʻ ʻ Ayni vaqtda struktural tilshunoslik maktablari asosiy, eng muhim nuqtalarda umumiy g oyalarga ko ra o zaro birlashadilar. Bular: ʻ ʻ ʻ 1.Tilshunoslik faning tekshirish obyekti tildir. 2. Til muayyan munosabatda bo lgan, o zaro bog liq, bir-birini talab ʻ ʻ ʻ qiladigan belgilar, elementlar sistemasidir. 3.Til sinxron tadqiqot obyektidir. 4.Til alohida yaruslardan tashkil topgan strukturadir. 5.Til va nutq farqlidir. 6.Fonema – til birligi, tovush nutq birligidir va b. Etnolingvistika (etno... va lingvistika) – tilshunoslikning til va til egasi bo lgan xalq orasidagi bog liqlik hamda munosabatlarni, til rivoji, vazifaviy ʻ ʻ xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning birgalikdagi ta’sirini o rganuvchi sohasi. ʻ Til bilan etnik xususiyatlarning o zaro munosabati, bir-biriga ta’siri ikki ʻ 34 tomonlama bo ladi: etnik omillar (etnosning urf-odatlari, milliy an’analari, falsafiy,ʻ diniy qarashlari va boshqalar)ning til rivojiga ta’siri va, aksincha, til vazifaviy imkoniyatlarining etnos va etnik xususiyatlarning shakllanishiga ijobiy ta’siri. Etnolingvistika til va uning rivojiga turli etnik guruhlarning qanchalik hissa qo shganini, bu jarayonda etnoslar orasidagi yaqinlik, mushtaraklik yoki ularning ʻ bir-biridan ajralish, uzoqlashish xususiyatlarini tadqiq qiladi. Tilshunoslikning etnik onomastika, areal lingvistika, lingvistik geografiya, dialektologiya, til tarixi, sotsiolingvistika, xaritashunoslik sohalari etnolingvistika erishgan ilmiy natijalardan foydalanadi. Etnolingvistika, ayniqsa, yozuvga ega bo lmagan ʻ xalqlarning etnografiyasini o rganishda, ularning tillaridagi etnik xususiyatlar bilan ʻ bog liq lisoniy materiallarni to plash va tadqiq qilishda qo l keladi. ʻ ʻ ʻ Psixolingvistika - nutqning hosil bo lishi, shuningdek, nutqni idrok etish va ʻ shakllantirish jarayonlarini ularning til tizimi bilan o zaro bog lanishi holatida ʻ ʻ o rganuvchi fan; psixologiya va lingvistikannng sintezidan paydo bo lgan. ʻ ʻ Psixolingvistika inson nutqiy faoliyati modelini va psixofiziologik nutqiy shakllanishini ishlab chiqib, ularni psixologik eksperimentlar yo li bilan tekshiradi. ʻ Tadqiqot manbayi bo yicha tilshunoslikka yaqin bo lgan psixolingvistika o z ʻ ʻ ʻ tekshirish usullari bo yicha psixologiyaga yaqin turadi. Unda o zaro bog lanishli ʻ ʻ ʻ eksperiment, “semantik differensial” kabi va boshqa eksperimental usullar qo llanadi. Psixolingvistika bir qator amaliy masalalar [ona tili, ayniqsa, xorijiy ʻ tilni o rgatish; maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy tarbiyasi va logopediya ʻ masalalari; miyadagi nutqiy markazlar kasalliklari klinikasi; nutqiy ta’sir ko rsatish ʻ muammolari (xususan ommaviy axborot vositalari faoliyatida va targ ibot ʻ ishlarida); sud psixologiyasi va kriminalistika (mas, kishilarni ularning nutq xususiyatiga qarab tanib olish, aniqlash); mashina tarjimasi hamda nutqiy axborotni elektron hisoblash mashinasiga kiritish muammolari va boshqalar)ni nazariy jihatdan tushuntirish zarurati tufayli o tgan asrning 60-yillarida paydo ʻ bo lgan. “Psixolingvistika” termini o tgan asrning 60-yillari o rtalarida amerikalik ʻ ʻ ʻ olimlar tomonidan amaliyotga kiritilgan. O zbekistonda ushbu sohada bir qancha ʻ 35 ishlar bajarilgan bo lsa-da, haqiqiy ma’nodagi psixolingvistik tadqiqotlar endigina ʻ boshlanmoqda. Sotsiolingvistika (lot societas – jamiyat va lingvistika) – tilshunoslik, sotsiologiya (jamiyatshunoslik), ijtimoiy psixologiya va etnografiya fanlari tutashmasida rivojlanuvchi va tilning ijtimoiy tabiati, uning ijtimoiy vazifalari, ijtimoiy omillarning tilga ta’sir ko rsatish mexanizmi hamda tilning jamiyat ʻ hayotida tutgan o rni bilan bog liq ko plab muammolar majmuyini o rganuvchi ʻ ʻ ʻ ʻ ilmiy-nazariy soha. Ushbu muammolarning ayrimlari (mas, “til va jamiyat”) umumiy tilshunoslik doirasida ham o rganiladi. Sotsiolingvistikaning fanlararo ʻ maqomi u foydalanadigan tushunchalar majmuida namoyon bo ladi. Chunonchi, ʻ sotsiolingvistik tahlilning asosiy tushunchasi deb qaraladigan til jamoasi ham ijtimoiy, ham lisoniy belgilar asosida aniklanadi. Sotsiolingvistikaning eng muhim tushunchalaridan biri lisoniy vaziyat tushunchasi bo lib, u muayyan etnik birliklar ʻ yoki ma’muriy-hududiy birlashmalarda muomala-aloqa izchilligini ta’minlaydigan tilning (tillar, mintaqaviy umumiy tillar, hududiy va ijtimoiy lahjalarning) yashash shakllari majmui sifatida ta’riflanadi. Lisoniy vaziyatning ekzogloss (turli tillar majmulari) va endogloss (muayyan bir tildagi kichik tizimlar majmulari) guruhlari farqlanadi. Hozirgi sotsiolingvistika e’tibor qaratishi zarur bo lgan eng muhim ʻ muammolarga quyidagilarni kiritish mumkin: a) til va millatning o zaro ta’sirlashuvi; ʻ b) til va madaniyatning aloqasi va o zaro ta’sirlashuvi; ʻ d) bilingvizm (ikki tillilik); e) diglossiya (bir tilning bir-biriga ijtimoiy qarshi qo yilgan turli xil kichik ʻ tizimlarining o zaro ta’siri)ning ijtimoiy jihatlari muammosi; ʻ f) til siyosati muammosi (davlat, ijtimoiy guruhlar tomonidan tillarning yoki til tizimchalarining funksional taqsimlanishini o zgartirish yoki saklab qolish ʻ maqsadida, yangi lisoniy me’yorlarni joriy qilish yoki eskilarini saqlab qolish maqsadida amalga oshiradigan chora-tadbirlar majmuyi) va b. O zbekistonda fan sifatida sotsiolingvistika va sotsiolingvistik tadqiqotlar ʻ endigina rivojlanib kelmoqda. O tgan asrning 70-80-yillaridagi ayrim ʻ 36 sotsiolingvistik izlanishlar bir tomonlama – o sha vaqtdagi til siyosati nuqtayi ʻ nazari va talablari asosida olib borilgan. Lingvistik geografiya , dialektografiya – dialektologiyaning bir bo limi, ʻ unda lahja va shevalarga xos lisoniy unsurlar va hodisalarning hududiy tarqalishi o rganiladi. Lingvistik geografiya ma’lum hududda tarqalgan til hodisalari ʻ (tovushlar, grammatik shakllar, so zlar)ni aniqlaydi, hududiy til xususiyatlarini ʻ xalq tarixi, til tarixi bilan bog liq holda qiyoslab, tushuntirib, ma’lum til ʻ hodisalarining o rni va tarqalish chegarasini atlas va xaritalar orqali ifodalaydi. ʻ Xarita ham, atlas ham lingvistik geografiyaning ifoda vositasi bo lib, uning asosiy ʻ maqsadi tilning taraqqiyot qonuniyatlari va yo llarini, aniq bir lahjaning paydo ʻ bo lishi va mavjudligining sabablarini, shuningdek, sheva xususiyatlarining adabiy ʻ tilga bo lgan munosabati va o zaro munosabati masalalarini tushuntirib berishdir. ʻ ʻ Lingvistik geografiya 19-asrning o rtalarida paydo bo ldi. O zbekistonda esa ʻ ʻ ʻ lingvogeografik usulda shevalarni o rganish 1940-yillarda boshlangan. ʻ Lingvistik tipologiya (yun typos – nusxa, andoza, shakl, iz va logos – so z, ʻ ta’limot) – tillar o rtasida genetik munosabatlardan qat’i nazar, ularning tuzilmaviy ʻ va funksional xususiyatlarini qiyosiy o rganuvchi tilshunoslik sohasi. Ilmiy ʻ jihatdan lingvistik tipologiya tillardagi farqli va o xshash alomatlarni guruhlarga, ʻ andozalarga va tiplarga ajratish yo li bilan tatbiq etish metodi hisoblanadi. ʻ Vazifasiga ko ra, funksional (ijtimoiy tilshunoslik) va struktural (tilning ichki ʻ qurilishi va tarkibi) tipologiya farqlanadi. Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi amorf (affikslari bo lmagan), agglyutinativ, flektiv, polisintetik tillarni ularning ʻ grammatik shakli (tipi) asosida farqlaydi. Lingvistik tipologiya esa bu tillar guruhlaridagi alomatlarni kategoriyalar yoki turli tuzilmaviy belgilarning leksik- semanik, fonologik, grammatik va stilistik sathlardagi ifodalanishi sifatida tadqiq etadi va, binobarin, tilning har bir sathiga xos tipologiya farqlanadi. Til tiplarining rivojlanishi va qadimiy tillarni rekonstruksiya qilish tarixiy tipologiyaning vazifasidir. Bu tipologiyaning ichida (ba’zan unga ma’nodosh qo llanuvchi) ʻ diaxronik tipologiya tillardagi tuzilmaviy o zgarishlarni o rganadi. Tillarning ʻ ʻ 37 hozirgi holatini qiyoslash sinxronik tipologiyaga tegishlidir. Lingvistik tipologiya keng miqyosda tillar universaliyalari bilan bog lanadi. Lingvistik tipologiya ʻ tillardagi xususiyatlarning sturuktural qonuniyatlarini topishga intilsa, til universaliyalari bu alomatlar jahondagi qaysi tillarda qanday tarqalganini o rganadi. Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug atayn” asari lingvistik ʻ ʻ tipologiyaga tegishli bo lib, unda genetik jihatdan bir-biridan farqlanuvchi ʻ tillardagi semantika, qisman fonetika qiyoslangan. Hozirgi davrda ikki yoki undan ortiq tillarni o rganuvchi qiyosiy yoki chog ishtirma tilshunoslik ham lingvistik ʻ ʻ tipologiyaga asoslangan. Neyrolingvistika (lot neuron – nerv va lingua – til) – psixologiya fani sohasi, afaziyaning psixolingvistik jihatlarini o rganadi. Neyrolingvistikaning fan ʻ sifatida vujudga kelishi, bir tomondan, neyropsixologiyaning, ikkinchi tomondan, lingvistika va psixolingvistikaning rivojlanishi bilan bog langandir. Hozirgi zamon ʻ neyropsixologiyasida neyrolingvistika so zlashga miyaning sistemali funksiyasi ʻ sifatida, afaziyaga esa sistemaning buzilishi sifatida qaraydi. Neyrolingvistikaning rivojlanishi psixolog A.R.Luriya (1902-1977) va uning shogirdlarining ilmiy ishlari bilan bog liqdir. ʻ Pragmatika (yun. pragma, pragmatos – ish, harakat) – semiotika va tilshunoslikning nutqda til belgilarining amal qilishini o rganuvchi sohasi; ʻ boshqacha aytganda, muayyan belgilar tizimini o zlashtirib, undan foydalanuvchi ʻ subyektlarning ayni shu belgilar tizimiga munosabatini o rganuvchi fan tarmog i. ʻ ʻ Pragmatika haqidagi asosiy g oya amerikalik olim Ch.Pirs tomonidan o rtaga ʻ ʻ tashlangan; yana bir amerikalik olim Ch.Morris ushbu g oyani rivojlantirgan va ʻ “pragmatika” terminini semiotika bo limlaridan birining nomi sifatida amaliyotga ʻ kiritgan. Pragmatika insonning ijtimoiy faoliyatini o zida qamrab oluvchi nutq ʻ jarayoni, muayyan aloqa vaziyati orqali namoyon bo ladi. Lingvistik pragmatika ʻ aniq shakl, tashqi ko rinishga ega emas; uning doirasiga so zlovchi subyekt, ʻ ʻ adresat, ularning aloqa-aralashuvdagi o zaro munosabatlari, aloqa-aralashuv ʻ vaziyati bilan bog liq ko plab masalalar kiradi. Masalan, nutq subyekti bilan ʻ ʻ bog liq holda quyidagi masalalar o rganiladi: bayonning oshkora va yashirin ʻ ʻ 38 maqsadlari (biron-bir axborot yoki fikrni etkazish, so roq, buyruq, iltimos, ʻ maslahat, va’da berish, uzr so rash, tabriklash, shikoyat va b.); nutq taktikasi ʻ hamda nutq odobi turlari; suhbat, so zlashish qoidalari; so zlovchining maqsadi; ʻ ʻ so zlovchi tomonidan adresatning umumiy bilim jamg armasi, dunyoqarashi, ʻ ʻ qiziqishlari va boshqa xislatlariga baho berilishi; so zlovchining o zi bayon ʻ ʻ qilayotgan xabarga munosabati kabilar. Pragmatikada nutq adresati, o zaro aloqaga ʻ kiruvchilarning munosabatlari, muayyan aloqa vaziyati singari omillar bilan bog liq holda ham ko plab masalalar o rganiladi. Pragmatika g oyalari evristik ʻ ʻ ʻ ʻ (yo naltiruvchi) dasturlash, mashina tarjimasi, informatsion-qidiruv tizimlari va ʻ boshqni ishlab chiqishda qo llanadi. ʻ Amerikada 1920-1930-yillarda ta'riflovchi (tavsiflovchi) tilshunoslik paydo bo'ldi. O'zining tadqiqot texnikasida strukturaviy printsiplarga tayanganligi sababli, u strukturalizm yo'nalishlaridan biri sifatida qaraladi. Ta'riflovchi lingvistikaning kelib chiqishida amerikalik tilshunos va antropolog Frants Boas (1858-1942) asosiy o‘rin tutadi. Amerikalik hind tillarining jamoaviy qo'llanmasiga kirish qismida Boas hind tillarini o'rganish uchun hind-evropa tillari materialida ishlab chiqilgan tahlil usullarining nomuvofiqligini namoyish etadi, chunki uning fikriga ko'ra “har bir til boshqa tilning nuqtai nazari o'z tasniflarida juda o'zboshimchalik. “ Boas tilni ob'ektiv tekshirishda uchta narsani hisobga olish kerakligiga ishongan: 1. tilni tashkil etuvchi fonetik elementlar; 2. fonetik guruhlar tomonidan ifodalangan tushunchalar guruhlari; 3. fonetik guruhlarni shakllantirish va o'zgartirish usullari. Amerikalik hind tillarining jamoaviy qo'llanmasiga kirish qismida Boas hind tillarini o'rganish uchun hind-yevropa tillari materialida ishlab chiqilgan tahlil usullarining nomuvofiqligini namoyish etadi. Boasning ishini Amerika lingvistik maktabining asoschilari Edvard Sapir (1884-1939) va Leonard Bloomfield (1887-1949) davom ettirishdi. Sapir umumiy tilshunoslik masalalari, xususan, til va madaniyat, til va tafakkur o'rtasidagi aloqalar bilan shug'ullangan. Sapirning so'zlariga ko'ra, har bir til maxsus model 39 asosida tuzilgan, shuning uchun har bir til o'ziga xos ravishda atrofdagi haqiqatni ajratadi va ushbu tilda so'zlashadigan barcha odamlarga ushbu usulni yuklaydi. Ushbu g'oyalar etnolingvistika tomonidan ishlab chiqilgan “lingvistik nisbiylik gipotezasi” ga asos bo'ldi. U o'xshash tushunchalarni to'rt turga ajratadi: 1. hech qanday munosabatlarni (jadval-, kichik-, harakat-) o'z ichiga olmaydigan mustaqil so'zlar bilan ifodalangan asosiy (o'ziga xos) tushunchalar; 2. derivativ tushunchalar: qo'shimchalar va fleksiyalar (pisa-tel-i); 3. o'ziga xos munosabat tushunchalari - bitta so'zdan tashqariga chiqadigan g'oyalarni (jinsi va sifatlar va fe'llarning soni) ko'rsatish; 4. sof munosabat tushunchalari - sintaktik aloqa uchun xizmat qiladi (ismlarning holati). L.Blomfild tavsiflovchi lingvistika tizimining bevosita yaratuvchisi edi. Bloomfieldning qoidalari asosida distributiv tilshunoslik paydo bo'ldi, ular o'tgan asrning 30-50-yillarida o'z qarashlarini muvaffaqiyatli rivojlantirdilar. 2.2 O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI TARIXI O‘zbek (qadimgi turkiy) tilini o‘rganish Mahmud Qoshg‘ariydan boshlanadi. Bu alloma eng birinchi turkiy tilshunosi, adabiyotshunosi, elshunosi sifatida nom chiqargan olimdir. U o‘zining ”Devonu lug‘otit-turk” asarida turkiy tilda mavjud bo‘lgan so‘zlarni ma’lum turkumlarga (ot, fe’l, yordamchi so‘zlarga) ajratgan. Buyuk vatandoshimiz Abudqosim Mahmud az-Zamahshariy ham o‘zining ”Muqaddimat ul-adab” asarida otlar, fe’llar, bog‘lovchilar haqida 40 ma’lumot bergan (Bu asarini keyinchalik o‘zi chig‘atoy, ya’ni o‘zbek tiliga tarjima qilgan). O‘zbek tili fan sifatida maktablarda XX asrning boshlarida o‘qitila boshlandi. Ana shu davrdan boshlab tilimizni tizimli (sistemali) tarzda o‘rganish boshlangan. O‘zbek tilshunosligi fanining poydevoriga dastlabki g‘ishtlarni qo‘yishda Abdurauf Fitrat, Elbek, A. Zoiriy, Muhammadamin Muhammadkarimov (Faxriddinov) (1894 – 1941), Munavvarqori Abdurashidxonov (1873 – 1931), Ye. D. Polivanov (1891 – 1938), Qayum Ramazonov (1897 – 1942), A. K. Borovkov (1904 – 1962), F. Kamolov (1907 – 1966), X. Komilova (1912 – 1961), Ayub G‘ulomov (1914 – 1982), F. Abdullayev, H. G‘oziyev, G‘. Yusupov, H. Ma’rufov, U. Tursunov, T. Ibrohimov va boshqa olimlarning xizmatlari katta bo‘ldi. Hozirgi davrda tilimizni tadqiq qilishda faol ishtirok etayotgan M. Asqarova, Sh. Shoabdurahmonova, A. Hojiyev, A. Rustamov, N. Mahmudov, A. Nurmonov va boshqa o‘nlab yirik tilshunos olimlarni hurmat bilan tilga olishimiz mumkin. Samarqand tilshunoslik maktabini Abdurauf Abdarahim o g li Fitrat ʻ ʻ (1896-1938) boshlab bergan. Fitrat Buxoro shahrida tug ildi. Buxoro maktab va ʻ madrasalarida o qib, so ng Turkiyada Istanbul universitetida tahsil oladi. Fitrat ʻ ʻ o qishni tugatib, 1914-yili Buxoroga qaytib keladi. Shundan so ng jadidchilik ʻ ʻ harakatiga qo shiladi. ʻ 1917-yil Fevral inqilobidan so ng jadidchilar harakati ʻ Buxoro amirini yon berishga majbur etdi. 1918-1920-yillarda Turkiston respublikasi Xalq Komissarligining ijozati bilan tuzilgan “Chigatoy gurungi” imlo to dasiga Fitrat a zo bo lib kiradi va 1919-yili kommunistlar safiga kiradi. Buxoro ʻ ʼ ʻ revolyutsiyasi g alabasidan keyin Fitrat Buxoro Xalq Sovet respublikasining ʻ maorif va tashqi ishlar noziri (1922), Buxoro respublikasi Markaziy Ijroiya qo mitasi va Xalq noshirlari Kengashi raisining muovini (1922) vazifalarini ado ʻ etdi. Fitrat 1923-1924 yillarda Moskvada Sharq tillari institutida, 1927-yildan 41 boshlab Samarqand pedakademiyasi, Buxoro va Toshkent institutlari, O zbekiston ʻ davlat ilmiy-tadqiqot instituti, O zbekistan madaniy qurilish ilmiy-tadqiqot ʻ instituti, Til va adabiyot instituti hamda Fanlar komitetida ishladi. U o zbek ʻ alifbosini lotinlashtirish jarayonida yaqindan ishtirok etdi. Fitrat–shoir, dramaturg, adib, tarixchi, ma rifatparvar, pedagog, tilshunos, adabiyotshunos, musiqashunos ʼ sifatida madaniyatimiz, ma naviyatimiz tarixida munosib iz soldirgan shaxsdir. ʼ Fitrat xayolining tez o zgarishiga sababchi bo lgan hayotiy voqealar uning ʻ ʻ “Qiyomat” xayoliy hikoyasida aks ettirilgan. Hikoyada tasvirlangan “jannatga sayohat”ning ortida ma naviy ijtimoiy, siyosiy muammolar ko zga tashlanadi. Bu ʼ ʻ yеrda asosiy fikr inson haqida, muallif tasvirlagan tarixiy davr kishilari haqidadir. Imperiya quladi, lekin bolshovoylar hokimiyatni bosqinchilik yo li bilan egallab ʻ oladilar va bu hokimiyatni birovlar g oyasini uyalmay-netmay o zlashtirish ʻ ʻ (yeserlarning “Yer-dehqonlarga!” shiori), zo ravonlik (kontslagerlar), dehqonlarni ʻ xonavayron qilish (kambag allarga tayanish) va boylarni qatag on kilish (quloq, ʻ ʻ qilish), munofiqlik (demokratik sentralizm), yolg on (axborot tarqatishda), qo rquv ʻ ʻ (terror), qonundan yo z o girish (inqilobiy ong), an anaviy milliy ma naviyatni, ʻ ʻ ʼ ʼ qadriyatlarni toptash (har qanday ko rinishdagi diniy e tiqotga qarshi keskin ʻ ʼ kurashish) kabi vositalar bilan tutib turdilar. Natijada 1938-yil 4-oktabrda hukm chiqarilmay Fitrat otilgan, so ng ertasiga sud qilingan. Fitrat tom ma noda ʻ ʼ adabiyotshunos va tilshunos sifatida ko zga tashlanadi. Fitrat O zbek klassik va ʻ ʻ sovet adabiyotining tarixi hamda nazariyasiga oid bir qancha tadqiqotlar yaratdi. U “Adabiyot qoidalari” (1926), “O zbek klassik musiqasi va uning tarixi” (1927), ʻ “Eng qadimgi turk adabiyoti” (1927), “O zbek klassik adabiyotidan namunalar” ʻ (1928), “Aruz “ (1936) kabi kitoblarning muallifi hamdir. Fitrat “O zbek klassik ʻ adabiyotidan namunalar” nomidagi kitobida Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Bobur, Muhammad Solih, Turdi, Mashrab, Furqat, Muqimiy, Nodira va boshqa ko pgina yirik shoirlarning ijodini yangicha idrok etadi. Abdurauf Fitrat O zbek ʻ ʻ tilshunosligining rivojlanishida еtakchi ro l o ynagan Samarqand tilshunoslik ʻ ʻ maktabining asoschilaridan biri bo lgan olimlardandir. Fitrat o zining “Tilimiz” ʻ ʻ maqolasida har bir tilning boyligi, mukammalligi va ishlatilish doirasining kengligi 42 bilan belgilanishi haqida fikr yuritadi. O zbek tili ana shu mezonlarga javob ʻ beruvchi ekanligini o z vaqtida Alisher Navoiy o zining “Muhokamatul lug atayn” ʻ ʻ ʻ asarida ta kidlaganiga qaramay Fitrat: “Dunyoning eng boy tili turkchadir, eng ʼ baxtsiz tili yana xud turkchadir”, – degan xulosaga keladi. Shundan so ng turkcha ʻ (O zbek) tilning boyligini kursatuvchi omillarni birma bir sanab o tadi. Bu boylik ʻ ʻ tilimiz leksikasi va grammatikasida mavjudligini alohida ta kidlaydi. So ngra ʼ ʻ turkcha (O zbek) tilining baxtsizligini ko rsatuvchi omillarga to xtaladi. ʻ ʻ ʻ “Turkchaning baxtsizligi arablar bosqini bilan bog langandir. Dunyoning eng boy ʻ tili bo lg on turkchamiz yolg iz arabcha kimruqlari bilan emas, forsiycha tepkilar ʻ ʻ ʻ bilan dahi ezilmishdir. Turk dunyosining ulug hakimlari bo lg on Farobiy bilan ʻ ʻ ʻ Abu Ali o z asarlarini arabcha yozarga qo l qo ygan edilar”. Ilmiy istilohlarning ʻ ʻ ʻ turkchasi yo q - degan g oya asosida 20 - yillarning oxiridan boshlab rus- ʻ ʻ baynalminal atamalar bilan almashtirildi. Bunga javoban Fitrat shunday yozadi: “Kim dedi buni? Shamsning turkchasi quyoshdir. Kavokibning turkchasi yulduzlardir. Moyenorning turkchasi suyux o tdir. Saxobi ma ni – yorug bulut. ʻ ʼ ʻ Handasa – o lchov, xat, chiziq. Zoviya – burchak, puchmoqdir. Kavkabi sobita – ʻ turguvchi yulduzlar. Kavkabi sobita- turguvchi yulduzlardir”. Bu fikrlar Fitratning O zbek tilining sofligi uchun kurashi, atamashunoslikdagi faoliyati, tilni ham ʻ nazariy, ham amaliy jihatdan teran bilishini namoyon etadi. O‘zbek tilining fonetikasi sohasida sezilarli ishlar qilindi. Bu sohada V. V. Reshetov, A. Klimenko, A. Mahmudov, S. Otamirzayeva, V. M. Popovlarning ishlari diqqatga sazovordir. Fonetika masalalari A. Mahmudov ishlarida monografik planda o‘rganilgan bo‘lsa, qolgan avtorlarning ishlarida tasviriy planda o‘rganilgandir. O‘zbek tili fonetikasini o‘rganishda A.Fitrat, G‘. O. Yunusov, U.Tursunov, X. .Doniyorov kabi tilshunoslarning o‘rni katta. Ular unli tovushlar, s, j, p, f undoshlarining qo ‘ llanishini va farkli tomonlari haqida qimmatli fikrlar bildirgan. U. Tursunov va X. Doniyorovning “O‘zbek tilidagi singarmonizm haqida” (1959), mualliflar jamoasining “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (1980) kabi ishlar fikrimizning 43 dalilidir. Ularda fonetika, grafika, orfografiya, orfoepiya, singarmonizm muammolari o‘z ifodasini topgan O‘zbek tili leksikasi bo‘yicha hozirgicha ancha ishlar qilingan. “Hozirgi zamon o‘zbek tili” (1957), “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (1966), “O‘zbek leksikologayasi” (1981) kitoblarida o‘zbek tili leksikasi barcha ilmiy aspektlarda normativ - tasviriy planda yoritilgan. Til leksik xususiyatlari shu kunga qadar A. K. Borovkov, F. Kamolov, F. Abdullayev, M. Mirzayev, O.Usmonov, I. Rasulov, A. Hojiev, E. Begmatov, S. Ibrohimov, I. Ismoilov, M. Mirtojiev, T. Mullayev, G. Muhammadjonova, I. Isroilov, M. Po‘latov, N. G‘ulomova, N. Ismatullayev, N. Mamatov, T. Dadaxonova-Tursunova, N. Baqoyeva, S. G‘oyibov, Yo. D. Pinxasov va boshqa qator tilshunoslarning ishlarida ancha atroflicha tadqiq qilingan. O‘zbek tilida baynalminal so‘zlar (I. Israilov, M. Po‘latov, N. G‘ulomova), eskirgan so‘zlar (E. Qilichev), kasb - hunar leksikasi (S. Ibrohimov, M. Asomiddinova, N. Mamatov, T. Dadajonova, N. Baqoyeva), o‘z tilining leksik qatlamlari va antroponimlar (E.Begmatov), toponimlar (S. Qorayev, T. Nafasov, Z. Do‘simov, T.Enazarov, T. Rahmatov), sinonim so‘zlar (S. Isamuhammedova), antonim so‘zlar (B. Isabekov, R. Shukurov), polisemantik so‘zlar (T. Aliqulov, M. Mirtojiev, I.Abduraxmonov, R.Yunusov, S.To‘ychiev), so‘z ma`nosi va uning valentligi (I. Qo‘chqortoyev, R. Rasulov) masalalari bo‘yicha monografik ishlar yaratildi. O‘zbek tili leksikografiyasini o‘rganish uzoq tarixga egadir. O‘zbek tilida nashr etilgan birinchi lug‘at Nazir Turaqulov (1922) qalamiga mansub. Keyinroq M. Hasan (1926), G‘ozi Olim Yunusov (1926), Ye. D. Polivanov (1926), K. K. Yudaxin (1927), A. Zohiriy (1927) lug‘atlari nashr etildi. Bu ish 30-yillarda ham davom etgirildi. Ular orasida Toshmuhammad Qori Niyoziyning riyoziyot atamalari lug‘ati (1931), Xusaynxon Niyoziyning fizika terminlari lug‘ati (1932), A. Asqarov va P. Najmidsinovning anatomiya terminlari lug‘ati (1933), N. Sayfulmulukovning paxtachilik terminlari lug‘ati (1933), Amir Najibning mexanika terminlari lug‘ati (1934), N. Kolosovskiy va Z.Saidnosirovning kimyo terminlari lug‘ati (1935), T. Zohidovning zoologiya terminlari lug‘ati (1938) va 44 boshqa ko‘pgina lug‘atlar bor. O‘zbek tili sinonimlar lug‘ati (A. Hojiev), antonimlar lug‘ati (N. Mamatov, R. Shukurov), omonim va paronimlar lug ‘ ati (M. Mirtojiev), frazeologizmlar lug‘ati (Sh.Rahmatullayev), ijtimoiy - siyosiy terminlar lug‘ati (O. Usmon, R. Doniyorov) kabi maxsus lug‘atlar yaratildi. O‘zbek tili leksikografiyasining ilmiy prinsiplarini ishlab chiqish sohasida birmuncha ishlar qilindi. Bu sohada A. K. Borovkov, K. K. Yudaxin, V. V. Reshetov, Z. Ma`rufov, O. Usmonov, S. Akobirov, G.M.Mixaylov, R. Doniyorov, K. O. Sharafutdinova, I. Hamdamova, A.Xo‘jaxonov kabilarning xizmati katta bo‘ldi. O‘zbek leksikografiyasi erishgan yutuqlar natijasi sifatida ikki tomli “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” (1981) nashr etildi. O‘zbek tili grammatikasi sohasida ancha ishlar qilindi. Maktab va oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar yaratildi. O‘zbek tilshunosligida gr ammatik tadqiqotlar so‘z tarkibi, so‘z yasalishi, so‘z turkumlari va sintaksis bo‘yicha bajarildi. O‘zbek tili grammatikasini o‘rganish yeohasida Ye. D. Polivanov, A. N. Kononov, S. N. Ivanov, A. M. Shcherbak kabilarning asarlari nazariy va ilmiy - metodik asos bo‘lib xizmat qildi. So‘zning morfologik tarkibini o‘rganishda A. G‘ulomov, S. Usmonov, H. Ne`matov, O. Qosimxo‘jayeva, A. Madvaliev, A. Xo‘jayevlarning amalga oshirgan ishlari diqqatga sazovordir. So‘z yasalishi - o‘zbek tilshunosligining maxsus sohasi sanaladi, bu sohaning rivojlanishida A. G‘ulomov, Z. Ma`rufov, A. Hojievlarning hissasi katgadir. Keyinchalik so‘z yasovchi va shakl yasovchi affikslarni x arakterlovchi ilmiy ishlar (Yo.Tojiev, M. Jo‘raboyeva, A. Berdialiev) yaratildi. So‘z turkumlarini tadkiq qilish borasida ham ancha ishlar qilindi. O‘zbek tilida otlar va unda egalik va kelishik kategoriyasi (R. Rasulov, O. Oripov, T. Inoyatov, S. Soliev), sifatlar (O. Sodiqova), son (S. Nizomiddinova, P. Hamdamov), olmosh (I. Suyarov), ravish (S. Fuzailov), fe`l zamonlari (A.Sulaymonov, J. Jo‘rayeva), fe`l darajalari (S.Ferdaus), ko‘makchi va to‘liksiz fe`llar (AHojiev), harakat nomlari (F. Isxoqov), sifatdoshlar (S. N. Ivanov), ravishdoshlar (M. Shoxnazarova), maxsus tadqiqot ob`ekti bo‘ldi. 45 O‘zbek tili sintaksisi masalalariga bag‘ishlangan ko‘plab tadqiqotlar vujudga keldi. O‘zbek tili sintaksisining akademik nashrlari chop etildi. G‘. Abdurahmonov, M. Asqarova, A. G‘ulomov, U. Tursunov, J . Muxtorov, Sh. Rahmatuldayevlar tomonidan oliy o‘quv yurtlari uchun o‘zbek tili sintaksisidan darslik va qo‘llanmalar yaratildi. O‘zbek tili sintaksisi masalalariga bag‘ishlanib I. V. Batmanov, S. N. Ivanov, A.Saf ayev, Yu. Jum anazar ov, X. Abdur ahm anovl ar ni ng monografiyalari chop etildi. So‘z birikmasi masalalari F. Abdullayev, F. Ibrohimova, X. Komilova, M. Sharipov ishlarida o‘z aksini topdi. Sodda gap muammolari A. G‘ulomov, I. Rasulov, G‘. Abdurahmanov, A. X. Ismatullayev, X. G‘afurov, S. G‘oyibov, I. Rasulov, M. Mirzayev, B. Egamberdiev, J. Omonturdiev, D. Ashurova, D. Ubayeva, D. Muhammedova, X. Boltaboyeva, R. Jumaniyozov, X. Komilova, R. Sayfullayeva ishlarida bayon etilgan. Keyingi yillarda gapning aktual bo‘linishi masalalariga bag‘ishlangan ishlar (K. Hayitboyev) ham paydo bo‘ldi. Qo‘shma gap sintaksisi muammolariga bag‘ishlab G‘. Abdurahmonov, M. Asqarova, F. Kamolov, A. Azizova, A. Ma`rufov, X. Rustamov, A. Abdullayev, E. Azlarov, A. Saitniyozov, R. Sayfullayeva kabilarning ishlari maydonga keldi. O‘zbek dialektologiyasining fan sifatida tashqil topishida Ye. D. Polivanov, K. K. Yudaxin, A. K. Borovkov, G‘. O. Yunusov, V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov, S. Ibrohimov, F. Abdullayev, A. Shermatov, A. Aliev, X. G‘ulomov, B. Jo‘rayev, A. Ishayev, M. Nosirov, Yo. G‘ulomov, O. Madraximov, Yu. Jumanazarov, N. Rajabov, X. Doniyorovlarning xizmati kattadir. Hozirgi kunda o‘zbek dialektologiyasi buyicha unlab fan doktorlari va qirqqa yaqin fan nomzodlari yetishib chiqdi, o‘zbek shevalari tavsif va tasnif qilindi. Hozirgi dialektologlarning butun diqqat- e`tibori o‘zbek xalq shevalari dialektologik atlasini tuzishga qaratilgan. O‘zbek dialektologiya atlasini tuzish sohasida qo‘lga kiritilgan yutuqlar oliy o‘quv yurtlari uchun “O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”, “O‘zbek dialektologiyasidan materiallar” (Uch tomdan iborat), shuningdek, maxsus darsliklarning yuzaga kelishiga imkon berdi. O‘zbek tili tarixi yetarli 46 o‘rganilmagan shxalardan biridir. Hozirgi kunga qadar o‘zbek tili tarixi bo‘yicha G‘. Abdurahmonov (tarixiy sintaksis), A. K. Borovkov (mumtoz adabiyot tili va stili), A. N. Kononov (Abulg‘ozi asarlari tili), A.Matg‘oziev (X1X asr tili), Mutallibov S. (XI asr tili), Najip A. N. (o‘zbek tili tarixi taraqqiyoti), Rustamov A. R. (A.Navoiy tili), Shukurov R. Sh. (fe`lning tarixiy taraqqiyoti), Ne`matov H. (tarixiy fonetika va morfologiya), Fozilov E. N. (Xorazm obidalari tili, Navoiy lug‘ati), Shcherbak A. M. (tarixiy grammatika) kabilar qimmatli asarlar yaratdilar. Bu yutuqlar asosida “O‘zbek adabiy tili tarixi” (U. Tursunov, B. O‘rinboyev, A. Aliev) darsligi vujudga keldi va chop etildi. O‘zbek milliy madaniyatinng taraqqiyotida o‘zbek grafikasi va imlosi masalalarini hal qilish muhim rol` o‘ynaydi. O‘zbek milliy tili rivoji uchun birinchi navbatda o‘zbek yozuvini ishlab chiqish talab qilinar edi. Bu sohada Ye. D. Polivanov, A. K. Borovkov, V. V. Reshetov, F. Kamolov, S. Ibrohimov, O. Usmonov, X. Komilova, M. Raxmonov, Sh. Shoabdurahmonov, R. Jumaniyozov, E. Begmatov va boshqalarning xizmati katta bo‘ldi. O‘zbek orfografiyasi sohasida qo‘lga kiritilgan yutuqlar “O‘zbek tilining imlo lug‘ati”ning yuzaga kelishiga imkon berdi. O‘zbek milliy adabiy tilining stilistik normalarini belgilash uchun o‘zbek tilining turli janrlardagi asarlarini o‘rganishni taqoza qilar edi. Shunga ko‘ra o‘zbek tilshunosligi oldida til va uslub masalalari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlari olib borish va o‘zbek tili stilistikasi bo‘yicha oliy o‘quv yurtlari uchun qo‘llanma va darsliklar yaratsh dolzarb vazifalardan biri edi. Keyingi chorak asr ichida o‘zbek tili stilistikasi sohasida salmoqli ishlar qalindi. A. K. Borovkov, R. Abdurahmonov, F. Kamolov, A. Shomaqsudov, E. Begmatov, Yo. Tojiev, I. Qo‘chqortoyev, R. Qo‘ng‘urov, S. Karimovlarning ishlarida o‘zbek tili stilistikasining muammolari chuqur va har tomonlama o‘rganidsi. Shu bilan bir qatorda, badiiy asarlarning tili, leksikasi, frazeologiyasi va stiliga doir nomzodlik dissertasiyalari ham yozilib, ularda badiiy asarlardagi so‘z boyligi, iboralar xilma - xilligi, uslubning o‘ziga xos xususiyatlari kabi masalalar o‘z aksini topdi. O‘zbek tili stilistikasi sohasida qo‘lga kiritilgan yutuqlar oliy o‘quv yurtlari uchun “O‘zbek tili stilistikasi” (A. Shomaqsudov, R. Qo‘ng‘urov, I.Rasulov), 47 “Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari” (R. Qo‘ng‘urov, E. Begmatov, Yo. Tojiev) darslik qo‘llanmalarining yuzaga kelishiga imkon berdi. O‘zbek tili nutq, madaniyatini yanada o‘stirish, yuksaltirish va silliqlashtirishda Ye. D. Polivanov, K. K. Yudaxin, V. V. Reshetov, A. K. Borovkov, shuningdek G‘ozi Olim Yunusov, U. Tursunov va boshqa tilshunoslar bu sohaning metodologitk asoslarini belgilab berdilar. S. Ibrohimov, A. Shermatov, E. Begmatov, M. Mirzayev, F. Abduldayev, U. Usmonova kabi tilshunoslarning o‘zbek nutqi madaniyati masalalariga doir ishlari diqqatga loyiq. Toshkent tilshunoslik maktabi . 1920-yil 7-sentabrda Toshkent shahrida Davlat universitetining ochilishi bilan yirik ilmiy markaz vujudga keldi. Keyinchalik O zbekiston Madaniy qurilish ilmiy-tekshirish instituti Samarqanddanʻ Toshkentga ko chirilishi natijasida Toshkent tilshunoslk maktabi ham shakllandi ʻ va rivojlandi. Bunda Toshkent davlat universiteti, Til va adabiyot instituti еtakchi ro l o ynadi. Ilmiy maktabning shakllanishida S.E.Malov, Y.D.Polivanov, ʻ ʻ A.K.Borovkov, Kayum Ramazon, V.V.Reshetov, K.K.Yudaxin, G ozi Olim ʻ Yunusov, F.Kamolov, A.G ulomov kabilarning o z o rni mavjud. Toshkent ʻ ʻ ʻ tilshunoslik maktabining asoschilaridan biri Y.Polivanovdir. . Y.D.Polivanov 1934- yildan to umrining oxirigacha Qirg iziston madaniy qurilish instituti professori ʻ sifatida faoliyat ko rsatgan. Y.D.Polivanov N.Y.Marrning “Yangi nazariyasi”ga ʻ qarshi chiqqan va bu nazariyaning ko pgina qoidalari noilmiy ekanini isbotlagan. ʻ Shuning uchun marrchilar Y.D.Polivanovni “burjuaziya olimi”, “qoraguruhchi idealist-lingvist”, – deb qoralaganlar. U universitetlarda ma’ruza o qishdan ʻ chetlashtirilgan, ishlab turgan barcha lavozimlaridan bo shatilgan, asarlarini nashr ʻ etish to xtatib qo yilgan. Shunday bo lsada ijod qilishdan to xtamagan. ʻ ʻ ʻ ʻ Y.D.Polivanov O zbekistonga kelgan kundan boshlab o zbek tilini, bu tilning ʻ ʻ Toshkent shevasini, Toshkent tarixini o rganishga kirishdi. Natijada uning ʻ “Toshkent dialektining tovushlar tarkibi” (1922), “Toshkent dialekti bo yicha ʻ fonetik yozuv namunalari” (1924), “Toshkent tarixidan ocherklar” (1925), “Toshkent nomining kelib chiqishi” (1927) kabi ishlarini nashr qildirdi. U o zbek ʻ 48 tili va shevalarini o rganishni Toshkent lahjasidan boshladi. Buning sababini ʻ ko rsatib olim “...adabiy til bo lish mavqei Toshkent dialektiga nasib etgan”, – deb ʻ ʻ qat iy ishongan. Uning “O zbek tilini o rganishga kirishish”, “O zbek tilining ʼ ʻ ʻ ʻ qisqacha grammatikasi” (I, II, III) asarlari ham Toshkent lahjasi materiallari asosida yozilgan. Y.D.Polivanov o zining “O zbek tilining qisqacha grammatikasi” ʻ ʻ asari I qismida O zbek adabiy tiliga xos faktlar keltiradi. Qadimgi turkiy so zlar ʻ ʻ boshida y undoshi qo llanilganmi yoki j, yoinki ch, yo boshqa bir undosh ʻ ishlatilganmi, degan masalani ham uzil-kesil hal etilmagan. Holbuki, Y.D.Polivanov o sha paytdayoq, ʻ y>dj >j deb aniq, ko rsatgan edi. O zbek milliy ʻ ʻ madaniyatining taraqqiyoti, jumladan, hozirgi o zbek adabiy tilining taraqqiyoti ʻ ma lum darajada o zbek atamashunosliga masalalarini hal qilish bilan bog‘liqdir. ʼ ʻ O zbek atamalarining ilmiy-nazariy asoslarini ishlab chiqishda V.Reshetov, ʻ U.Tursunov, Qori Niyoziy, F.O.Yunusov, O.Usmonov, Ibrohimov, R.Doniyorov kabi tilshunos olimlarning xizmati kattadir. O zbek tilshunosligida tillarni qiyosiy ʻ o‘rganish sohasi maydonga keldi. Bu sohaga bag‘ishlangan bir qator ilmiy-tadqiqot ishlari olib borildiki, bu ishlar tillarni chuqur o‘rganishlariga imkon berdi. Tillarning qiyosiy grammatikasi sohasida Ye.D.Polivanov, V.V.Reshetov, U.Tursunov, O.Azizov, A.Abrajeev, I.A.Kissen, A.A.Klimenko, J.Buronov, A.Mamatov, A.Tsoy, M.Yoqubova kabi olimlarning ishlari diqqatga sazovordir. Umuman, o zbek tilshunosligani shakllantirgan va taraqqiyotiga hissa qo‘shgan ʻ ko‘plab tilshunos-fidokorlar ulushi bordir. Bunga Buxoro va Farg‘ona vodiysi tilshunoslari ham munosib. XULOSA 49 Inson bor ekan, til va nutq nima, ular qanday paydo bo lgan, til va nutq ʻ qanday qonuniyatlar asosida yashaydi, o zgaradi va taraqqiy etadi, tilning ʻ mazmuni va shakli nimadan iborat, til va jamiyat o rtasidagi munosabat, tilning ʻ jamiyatdagi o rni, tilning tasnifi, uni tahlil qilish usullarida qanday ma’no bor kabi ʻ masalalar barchani o ylantiradi. Ehtimol, o zingiz ham shu singari bir-biridan ʻ ʻ murakkab savollarga javob topa olmay qiynalgandirsiz? Bu masalalar haqida kim bilandir fikr almashib, bahslashgingiz ham kelar? Umumiy tilshunoslik ana shunday masalalar bilan shug ullanadi. Tilshunoslik nihoyatda qadimiy fan. Til ʻ asrlar davomida jamiyatga xizmat qiladi, ularning ehtiyojlarini to la – to kis ʻ ʻ bajaradi, o zining ichki obyektiv qonunlari asosida rivojlanadi. Biz yashayotgan ʻ dunyo so nggi yillarda nihoyatda o zgarib ketdi. Xususan, Vatanimiz tarixida XX ʻ ʻ asrning 90–yillarida olamshumul voqealar yuz berdi: mamlakatimiz mustaqillikka erishib, o ziga xos taraqqiyot yo lini tanladi, rivojlanishning o zbek modelini ʻ ʻ ʻ amalga oshirishga kirishdi. Xalqimizning huquqiy demokratik jamiyat barpo etish zarurati dunyoqarashni tubdan o zgartirish, eski aqidalardan tamoman voz kechish, ʻ istiqlol mafkurasini shakllantirish, xalq ma’naviyatini yuksaltirishni taqozo etmoqda. Bunda ijtimoiy fanlar rivoji ulkan ahamiyat kasb etadi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov to g ri ta’kidlaganlari kabi: “Ko p ʻ ʻ ʻ asrlik tariximiz shuni ko rsatadiki, inson dunyoqarashi shakllanishida ma’rifatning, ʻ xususan, ijtimoiy fanlarning o rni beqiyos. Bu jamiyatshunoslik bo ladimi, tarix, ʻ ʻ falsafa, siyosatshunoslik bo ladimi, psixologiya yoki iqtisod bo ladimi – ularning ʻ ʻ barchasi odamning intellektual kamolotga erishuvida katta ta’sir kuchiga ega 14 “. Millat ozod bo lsa, o z turmush tarziga mos fikrlasa, tilning tarziga mos fikrlasa, ʻ ʻ tilni, uning muammolarini dunyoqarashiga xos holda idrok eta olsa, uning o z ʻ ma’naviyati shakllanadi. Bunday ma’naviyat xalq manfaatlarini aql – idrok, mafkura yo li bilan himoya qilishga, uning ongi, dunyoqarashini yuksaltirishga ʻ xizmat qiladi. 14 Karimov I. Milliy istiqlol mafkurasi-xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir: “Fidokor” gazetasi muhbiri savollariga javoblar. – Toshkent. : O‘zbekiston, 2000-yil 33-bet. 50 Ma’naviy boyliklar orasida tilshunoslik ilmida to plangan bilimlar muhim ʻ o rin tutadi. Har bir davrning buyuk tilshunoslari bo ladi. Ular o z yurti va ʻ ʻ ʻ xalqining tili haqidagi fikrlarini tilshunoslikka doir asarlarida o rtaga tashlaganlar. ʻ Xalqni buyuk maqsadlar sari еtaklovchi bayroq sifatida namoyon bo ladigan ʻ g oyalarning muayyan davr mafkurasiga aylanishidagi tilshunoslik bilimlari, ʻ albatta, katta ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.- T.: O‘zbekiston, 2017 51 2. Axundov A. Umumiy tilchilik. Baki: Maarif, 1979. 3. Baskakov I. A., Sodiqov A. S, Abduazizov A. A. Umumiy tilshunoslik. Toshkent: “O qituvchi”, 1979.ʻ 4. Berdiyorov X., Xo jayev T., Yo ldoshov B. Umumiy tilshunoslik. ʻ ʻ Samarqand. 1974. 5. Берйезин Ф. М, Головин Б. Н. Обшее язикознание. М. : Просвешение, 1979. 6. Ne’matov H., Bozorov O., Til va nutq. Toshkent: “O qituvchi”, 1993. ʻ 7. Поливанов Е. Д. Труди по восточному и обшему язикознанию. –М:. 1991 8. Степанов Й. С. Основи язикознания.- М.: Просвешение, 1966. 9. Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. Toshkent: “O qituvchi”, 1972. ʻ 10. Xonazarov K. Til va dil. Toshkent, 1991. 11. Shermatov A., Choriyev B. “Umumiy tilshunoslik” kursidan mustaqil ishlar. Toshkent: “O qituvchi”, 1989. ʻ 12. O rinboyev B. Tilshunoslik tarixi. Samarqand, 1995. ʻ 13. O rinboyev B. O zbek tilshunosligi tarixi. Samarqand., 1999. ʻ ʻ 14. Beruniy A. R. Tanlangan asarlar. Toshkent, 1965. II. 15. Болтайев М. Н. Абу Али Ибн Сино-великий миъслителъ, учений- энциклопедист средневекового Востока. Тошкент: “Фан”, 1980. 16. Rustamov. A. Mahmud Zamaxshariy. Toshkent: “Fan”, 1971. 17. Zamaxshariy M. Nozik iboralar. Toshkent: “Kamalak”, 1992. 18. Abu Ali Ibn Sino. Fonetika haqida risola. Toshkent: “O zbekiston”, 1979. ʻ Nashrga Tayyorlovchilar: K. Mahmudov, A. Mahmudov. 19. Mahmud Qoshg ariy. Devonu lug otut turk. ʻ ʻ 3 tomlik. Toshkent, 1960-1963 - yillar. 52

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. TILSHUNOSLIK TIL HAQIDAGI FAN SIFATIDA

1.1. Tilshunoslik fanining vujudga kelishi

1.2.Tilshunoslikning ilmiy-nazariy masalalari hamda mustaqil fan sifatida shakllanishi

II BOB. TILSHUNOSLIKNING INSONIYAT TAMADDUNIDA TUTGAN O‘RNI

2.1. XIX va XX asr jahon tilshunosligi taraqqiyoti va jahon tilshunoslik maktablari

2.2. O‘zbek tilshunosligi tarixi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить