Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditning xususiyatlari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	223.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditning xususiyatlari

Купить

«Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditning xususiyatlari» 1

MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I-BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditni tashkil etishning nazariy uslubiy- asoslari. 1.1. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini tashkil etishning ahamiyati…………………………………………………………………..8 1.2. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda audit tekshiruvini tashkil etishning o’ziga xos xususiyatlari…………………………………………………...21 II-BOB. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va uni takomillashtirishning o’ziga hos hususiyatlari. 2.1. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini yuritish tartibi…................................................................................................................29 2.2. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxg

KIRISH Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi. Bozor munosabatlari rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarning ulushi yalpi ichki mahsulot tarkibida ancha yuqori. Shu sababli, respublikamizda xizmat ko’rsatuvchi korxonalari faoliyatini tashkil qilish va jahon tajribasi asosida takomillashtirish dolzarb muammolardan hisoblanadi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalar iqtisodiyotni rivojlantirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimiz mustaqilikka erishgandan keyin oldingi iqtisodiy tizim o’rniga xalqaro standartlarga mos demokratik huquqiy davlat barpo etish modeli tanlab olindi. O’tish davri sharoitida huquqiy asoslarni shakllantirish, islohotlarning qonuniy-huquqiy bazasini mustahkamlash va rivojlantirish vazifasi qo’yildi. Shuningdek , davlat mulkiga asoslangan

Bugungi kunda aholiga xizmat ko’rsatuvchi umumiy ovqatlanish, chakana va ulgurji savdo shuningdek, avtotransport korxonalari, sartaroshxonalar aholining og’irini yengil uzog’ini yaqin qilishga xizmat qilmoqda. Prezidentimiz ma’ruzasidan bilishimiz mumkinki:»2012-yilda xizmat ko‘rsatish sohasi ham yuqori sur’atlar bilan rivojlandi. Aholiga ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi qariyb 15 foizga o‘sdi, ushbu sohaning mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotidagi ulushi esa bugungi kunda 52 foizdan ziyodni tashkil etmoqda» 2 Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarni tashkil etish va ularni yuritishdan asosiy maqsadi foyda olish bilan birgalikda, bu aholini ishsiz qatlamini ish bilan ta’minlashdan iboratdir. Albatta bunday korxonalar iqtisodiyotning yetakchi sohasi hisoblanadi. Mamlakatning asosiy makroiqtisodiy ko’rsa

Xizmat ko’rsatuvchi korxonalar iqtisodiy samaradorligini oshirish ko’p jihatdan ular amaliyotida buxgalteriya hisobi va audit tizimini oqilona tashkil etish va yuritishni taqozo etmoqda ayni paytda soha korxonalari faoliyatida buxgalteriya hisobi va audit an’anaviy tarzda tashkil qilinganligi sababli ularni xalqaro standartlar asosida tubdan isloh qilish talab etilmoqda. O’zbekiston respublikasi boshqa rivojlangan mamlakatlarga qiyos qilganimizda anchagina yangi va yosh davlat hisoblanadi. Lekin bugungi kunda uning erishgan yutuqlari maqtovga loyiqdir. Malakatimiz mustaqilikka erishganiga endigina 22 yil bo’lgan bo’lsada mamlakatimiz erishgan yutuqlari havas qilsa arzirlidir. Yurtimizga har yili ko’plab sayyohlar, mehmonlar, ishbilarmonlar, biznesmenlar va ko’plab boshqa soha egalari tashr

hamda ularni amaliyotga joriy etish bo’yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari. Yuqorida ko’rsatib o’tilgan maqsadga erishish uchun bitiruv malakaviy ishida quyidagi asosiy vazifalar belgilab olingan:  xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini tashkil etishning ahamiyatini ochib berish;  xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda audit tekshiruvini tashkil etishning o’ziga xos xususiyatlarini yuritish;  xizmat ko’rsatuchi korxonalarda buxgalteriya hisobini yuritish tartibini tuzish;  xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini takomillashtirish;  xizmat ko’rsatish korxonarida audini tashkil etish;  xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditni rejalashtirish va dasturini tuzish;  xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda audit natijal

Iqtisodiyot Vazirligi, Moliya Vazirligi, Davlat Soliq Qo’mitasi, Statistika Qo’mitasi, Markaziy Bank kabi vazirlik va idoralarning me’yoriy-huquqiy hujjatalari hamda yo’riqnomalari, shuningdek buxgalteriya hisobi va audit bo’yicha taniqli iqtisodchi olimlarning ilmiy ishlari bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslarini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, uch bob, xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishida 6 ta jadval, 5 ta chizma ham keltirilgan. 7

I - BOB . Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida xizmat ko ’ rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditni tashkil etishning nazariy uslubiy - asoslari . 1.1 Xizmat ko ’ rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini tashkil etishning ahamiyati . O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlarning hozirgi bosqichida iqtisodiyotni erkinlashtirish, mamlakatni modernizatsiyalash, makro- mikroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash evaziga uzluksiz iqtisodiy o’sishga erishishdek dolzarb vazifa qo’yilgan. Bu esa o’z navbatida xo’jalik yurituvchi sube’ktlarning moliyaviy natijalarini tahlil qilish va buxgalteriya hisobini qonunda belgilab qo’yilgan me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida yuritilishini talab etadi. Zero, Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek: «…iqtisodiy

Aslini olganda O’zbekiston Sharq va G’arbni bog’lovchi maskan hisoblangan. Bizning diyorimiz Buyuk Ipak Yo’lining markazi hisoblangani sababli ko’plab savdogar va yo’lovchilar bizning mamlakatimizga to’xtab o’tishgan. Ajdodlarimizning o’zlari ham savdo-sotiq ilm sohasi va boshqa ko’plab sohalar bilan shug’ullanishgan. Bu sohalar bugunga kunga kelib, rivojlantirilyapti. Bu esa o’z navbatida rivojlangan davrda xizmat ko’rsatuvchi korxonalarning hisobini yuritilishini talab etadi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini tashkil etish iqtisodiyotda muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida buxgalteriya hisobini to’g’ri tashkil etish xizmat ko’rsatuvchi korxonaning kelajakdagi faoliyatiga o’zining ijobiy ta’sirini ko’rsatadi. Bizning fikrimizcha xizmat

- buxgalteriya hisobi borasidagi nazariy va amaliy muammolarni aniqlash; - buxgalteriya hisobining huquqiy asoslarini takomillashtirish; Xizmat ko’rsatish korxonalarida buxgalteriya hisobining kontseptual asoslarini rivojlantirishga doir muammolar ularda oqilona hisob siyosatini tashkil etish, yangi ishchi schyotlar rejasini ishlab chiqish, tovar (ish, xizmatlar)ni sotish bahosini shakllantirish, soha xususiyatlariga asoslangan holda moliyaviy, statistik, soliqlar va boshqa hisobot shakllarini tuzish uslubini yaratish kabi masalalar bilan bogliq. Biz xizmat korsatish korxonalari sifatida: 2-chizma. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarning turlari. Albatta har bir korxonaning buxgalteriya hisobi bir-biridan farq qiladi. Misol uchun savdo korxonalarini ham ikki guruhga ya’ni chakana savdo va ulgur

faoliyatini belgilangan qoidalarga amal qilinishiga, qonunbuzarchiliklarni oldini olishga, savdo pullarini o’z vaqtida banklarga topshirilishiga, xizmat ko’rsatuvchi korxonalarining davlat oldidagi soliqlar va to’lovlar bo’yicha majburiyatlarini to’liq ado etishga imkon yaratadi. Har qanday jamiyatni harakatga keltiruvchi kuchlardan biri savdo hisoblanadi. Chunki jamiyatda yaratilgan nozu-ne’matlarni iste’molchilarga etkazib berish aynan savdo orqali amalga oshiriladi. Savdo jamiyatda yuz bergan va berayotgan ishlab chiqarishning takrorlanishini, ya’ni takror ishlab chiqarishni, davomiyligini bevosita ta’minlab beruvchi vosita hisoblanadi. Savdoda ishlab chiqarilgan tovarlar pulga almashtiriladi, demak davlatning pul muomalasi siyosatini amalga oshirishda, pul tushumlari rejasini bajarishd

faoliyatini qayd etish va yuritishni tartibga solish bo’yicha chora-tadbirlar to’g’risida» 407-son qarori, 2003-yil 4-fevraldagi «Ulgurji savdo korxonalarini rivojlantirishning qo’shimcha chora-tadbirlari» to’g’risida 62-son qarori, 2003- yil 13-fevraldagi «O’zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalari va O’zbekiston respublikasida umumiy ovqatlanish maxsulotlari (xizmatlari)ni ishlab chiqarish va sotish qoidalarini tasdiqlash” to’g’risida 75-son qarori respublikamizda savdo faoliyatini tubdan yaxshilash va rivojlantirish, ularni iste’molchilar manfaatlariga moslashtirish, savdo faoliyatida qonunbuzarchiliklarni oldini olishga qaratilgan davlatimiz siyosatining yorqin namunasidir. Shuni ta’kidlash joizki, mustaqillik yillarida savdo korxonalarini davlat tasarrufidan chiqarilishi, savd

tashkilotlarida sotilgan va sanoat usulida qayta ishlash uchun korxonalarga berilgan tovarlar sotish hajmini o’z ichiga oladi. Chakana tovar oboroti chakana savdo tarmog’i, umumiy ovqatlanish korxonalari, shuningdek atel’e, remont ustaxonalari va boshqalar tomonidan aholiga tovarlar sotish hajmi va xizmat ko’rsatishdan iboratdir» Ayni paytda iste’mol bozorida tovarlarni sotilishi borasida ayrim muammolar mavjud. Bu holatni aholining to’lovga qobiliyatligini pasayganligi va soliq yukining kattaligi bilan izohlash mumkin. Mazkur muammolarni yechishda O’zbekiston Respulikasi Prezidentining soliqqa tortishni tartibga solish bo’yicha 2003-yil 30-iyundagi Farmonini qabul qilinishi savdo tashkilotlarining aylanma mablag’larini ko’paytirishga, savdoning rivojlanishiga va naqd pul tushumining ko’pa

3. Tovarlar bo’yicha baho siyosatini to’g’ri shakllantirish va uni samarali amalga oshirilishini doimiy kuzatib borish; 4. Savdo korxonalarida tovarlarni komissiya, konsignatsiya, kredit shartnomalari bo’yicha sotish hisobini yuritish; 5. Import qilingan tovarlar bo’yicha soliqlar hisobini oqilona tashkil etish; 6. Sotilgan tovarlar bo’yicha moliyaviy natijalarni to’g’ri aniqlash; 7. Ulgurji va chakana savdo korxonalarida xo’jalik muomalalarini tegishli buxgalteriya (moliyaviy) hisobot shakllarida to’liq aks ettirish. Tovarlarni savdo-sotig’ini amalga oshirish va unda qo’llaniladigan hisob- kitoblarning shakliga ko’ra savdo ulgurji, mayda ulgurji va chakana savdo turlariga bo’linadi. Ulgurji savdo - savdo sohasida tovarlarning yirik turkumlarini hisob- kitoblarning naqd pulsiz shakli bo’yi

savdo faoliyatini yuritish huquqiga eg bo’lgan xususiy tadbirkorlar tomonidan amalga oshiriladigan savdo tushuniladi. Yuridik shaxslar tomonidan olib boriladigan savdo faoliyati – deganda yuridik shaxs sifatida mahalliy hokimiyat tomonidan ro’yxatdan o’tgan va savdo faoliyatini yuritish huquqiga ega bo’lgan korxonalar tomonidan amalga oshiriladigan savdo faoliyati tushuniladi. Savdo faoliyatining turlariga va davlat statistika organlari beradigan tarmoq kodiga ko’ra savdo korxonalari quyidagilarga bo’linadi.  ulgurji savdo (71100);  chakana savdo (71200);  umumiy ovqatlanish (71300); Ulgurji va chakana savdo korxonalariga, o’z navbatida, mulkiy shakli, sotadigan tovarlarining turlari bo’yicha maxsus ichki savdo tarmog’i kodlari beriladi. Xodimlarning soniga ko’ra savdo korxonalarini yir

jihatdan ifodalovchi ko‘rsatkichlarni doimiy nazorat va tahlil qilish, nazorat va tahlil natijalarini tegishli boshqaruv qarorlarini qabul qilish maqsadida rahbariyatga hamda boshqa foydalanuvchilarga o‘z vaqtida yetkazib berish kabi vazifalarni ham bajarishlari lozim. Avtotransport korxonasida buxgalteriya hisobining to’gri tashkil etilganligiga uning rahbari bevosita javobgardir. Shuningdek rahbar buxgalteriya hisobini tashkil etilishi va yuritilishini ta’minlash maqsadida buxgalteriya to’g’risida Nizom, bosh buxgalter va buxgalterlarning kasbiy mahoratiga qo’yiladigan talablar, buxgalterlar o’rtasida funksional majburiyatlarning taqsimoti, mehnat shartnomalari va boshqa ichki me’yoriy hujjatlarni o’z buyrug’i bilan tasdiqlashi lozim. Ushbu ichki me’yoriy hujjatlarning mavjudligi va ular

bajarilgan ishlar (ko’rsatilgan xizmatlar) hajmining pul birligidagi qiymati mamlakatning yalpi ichki mahsulotida o’z aksini topadi. Avtotransport vositalari tomonidan bajariladigan ishlar (ko’rsatiladigan xizmatlar) hajmini ifodalovchi soniy hamda sifat ko’rsatkichlar avtotransport korxonasining ma’lum davrlar uchun tuziladigan biznes rejasida o’z aksini topadi. Buxgalteriya hisobi ushbu ko’rsatkichlar bo’yicha biznes rejada ko’rsatilgan marralarni bajarilishini nazorat hamda tahlil qilishda muhim axborot manbai hisoblanadi. Avtotransport korxonalari hisob siyosatida boshqa turdagi korxonalar singari tanlab olingan buxgalteriya hisobi ob’ektlarini tan olish mezonlari, ular hisobini yuritishga asos bo‘luvchi hujjatlar tizimi, ishchi schyotlarga, boshlang‘ich hujjatlar aylanishi, arxiv ishi

topshirilishiga qadar bo‘lgan aylanish grafini belgilashni, shuningdek boshlang‘ich hujjatlar asosida tegishli hisob registrlarini yuritish talabini qo‘yadi. Umumiy ovqatlanish korxonalari buxgalteriya hisobi chakana va ulgurji savdo korxonalaridan farqli o‘laroq ayrim harakterli xususiyatlarga ega. Ushbu xususiyatlarning asosiylariga quyidagilarni kiritish mumkin: Birinchidan, umumiy ovqatlanish korxonalari ishlab chiqarish, savdo va ovqatlanishni tashkil etish funksiyalarini bevosita birga olib boradi. Ishlab chiqarish korxonalari singari umumiy ovqatlanish korxonalari tayyor mahsulotlarni ishlab chiqaradilar. Lekin ushbu mahsulotlar umumiy ovqatlanish korxonasining savdo shaxobchalari orqali shu kunning o‘zidayoq asosan naqd hisob-kitoblar asosida iste’molchilarga (aholiga) sotiladi. Um

Ombordagi tovar-moddiy boyliklar uchun ombor mudiri moddiy javobgar shaxs hisoblanadi. Oshxonaning asosiy funksiyasi korxonaning taomlar tayyorlash, ularni savdo zallari hamda bufetlarga buyurtma asosida yetkazib berish va sotish hisoblanadi. Bufetlarning asosiy funksiyasi oshxonada tayyorlangan tayyor mahsulotlar, yarim tayyor mahsulotlar, chetdan sotib olingan tovarlarni sotish hisoblanadi. Umumiy ovqatlanish korxonalarida ularning turiga, faoliyatining katta- kichikligiga qarab moddiy javobgarlikning yakka va brigada shakllaridan foydalaniladi. Umumiy ovqatlanish korxonasi rahbariyati barcha moddiy javobgar shaxslar bilan moddiy javobgarlik to‘g‘risida shartnomalar tuzishi ular faoliyati ustidan nazorat olib borishi lozim. Uchinchidan, umumiy ovqatlanish korxonalari tayyor mahsulotlarni

(tannarxida) ushbu savdo ustamalari bilan birgalikda omborlarga qabul qilinadi va hisobga olinadi; -tayyorlangan ovqatlarga qo'yilgan ustamalar. Ushbu ustamaning miqd ori umumiy ovqatlanish korxonalarining turlari, tabaqalariga qarab turlicha bo‘ladi. Eng yuqori umumiy ovqatlanish ustamalari lyuks va oliy tabaqali umumiy ovqatlanish korxonalarida (restoranlarda), eng past miqdordagi ustamalar esa III - tabaqali zavod va fabrikalarning, ta’ lim dargohlarining oshxonalarida qo‘yiladi. Umumiy ovqatlanish korxonalarini tashkil etish va umumiy ovqatlanish mahsulotlarini (xizmatlarni) ishlab chiqarish va sotish tartibi 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Yuridik va jismoniyshaxslarni ro’yhatdan o‘tkazish va ular tomonidan savdo faoliyatini amalga oshirilishini tartibga solish ch

1.2.Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda audit tekshiruvini tashkil etishning o’ziga xos xususiyatlari. Respublikamizda xizmat ko’rsatuvchi korxonalar moliyaviy barqarorligini oshirish, sodir bo’lgan xo’jalik muomalalarini amaldagi me’yoriy hujjatlar talablariga muvofiqligini ta’minlash ular amaliyotida auditorlik xizmatidan unumli foydalanishni taqozo etadi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditorlik ichki va tashqi ko’rinishda bo’lishi mumkin. Ichki audit korxona rahbariyatiga bo’ysinuvchi va xodimlar shtatida hisobga olinadigan shaxsalar tomonidan amalga oshiriladi. Uning asosiy maqsadi savdo korxonasida aktivlarning but saqlanishini, xodimlarning o’z vazifalarini to’g’ri bajarishni tekshirish hisob siyosatiga rioya etilishini ta’minlaydigan usul chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan iborat.

auditorlik firmalarining mavqeini oshirish va audit xizmati bozorini rivojlantirishga imkon yaratadi. “Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni auditorlik firmasi huquq va majburiyatlarini, shuningdek auditorlik tekshiruvini o’tkazish tartibini ifodalaydi. Jumladan bu qonunning 9-moddasiga ko’ra, «auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy axborotlarning to’g’riligi va qonun hujjatlariga muvofiqligini aniqlash maqsadida xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotini hamda u bilan bog’liq moliyaviy axborotni auditorlik tashkilotlari tomonidan tekshirishdir» 5 . 3-chizma.Moliyaviy hisoboti auditorlik tekshiruvidan o’tkazishning umumiy konsepsiyasi. 5 ,,Auditorlik faoliyati to’g’risida’’gi qonun 9-modda. 22 Auditorlik faoliyati standartlariAud

Bu chizmadan ko’rinib turibdiki, unda moliyaviy hisobotni auditorlik tekshiruvidan o’tkazishning umumiy konsepsiyasi audit o’tkazish konsepsiyasi, auditorlik qoidalari va auditorlik faoliyati standartlari kabilarga ajratilib ko’rsatiladi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda xizmat ko’rsatish korxonalarida auditorlik tekshiruvining asosiy vazifasini quyidagi taribda belgilash mumkin:  xizmat ko’rsatish korxonasida amaldagi qonunchilik hujjatlariga rioya etilishini tekshirish;  savdo muomalalarini buxgalteriya hisobi schyotlarida to’g’ri aks ettirilganligini tekshirish;  xizmat ko’rsatish korxonasida amalga oshirilgan hisob-kitoblarning aniqligini tahlil qilish;  moddiy-moliyaviy resurslardan oqilona foydalanilishini tekshiruvdan o’tkazish;  ulgurji va chakana savdo korxonalarini

 ustav kapitalida davlatga tegishli ulushi bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar. Auditorlik tashkilotlari buxgalteriya hisobini yo’lga qo’yish va yuritish, moliyaviy hisobotni tuzish, korxonalar moliya-xo’jalik faoliyatini tahlil etish, buxgalteriya va soliq hisobotlariga oid maslahatlar berish, soliq va boshqa majburiy to’lovlar bo’yicha hisob-kitob va deklaratsiyalarni tuzish kabi professional xizmatlarni ham ko’rsatadilar. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda tashqi auditorlik tekshiruvini o’tkazishda auditorlik standartlari muhim ahamiyat kasb etadi. Do’stmuratov R.D.ning ta’kidlashicha, «auditorlik faoliyati milliy standartlari (AFMS) – bu barcha auditorlik tashkilotlari o’zlarining professional faoliyatlari jarayonida rioya qilishlari lozim bo’lgan yagona asosiy tamoyillardir» (2.48.,

Biz ushbu muallifning fiklarini qo’llab-quvatlaymiz. Haqiqatdan ham ilmiy tadqiqotlarning tasdiqlashicha, hozirgi kunda respublikamizda xizmat ko’rsatish korxonalarining o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ularni auditorlik tekshiruvidan o’tkazish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu borada savdo sohasida etarlicha bilim va amaliy tajribaga ega auditorlarni tayyorlash zarur. Bozor munosabatlarini rivojlantirish sharoitida respublikamiz xizmat ko’rsatish korxonalarida kompleks auditni tashkil etish tartibini belgilash, uning tarkibini aniqlash dolzarb masalalardan hisoblanadi. Xizmat ko’rsatish korxonalarida kompleks auditorlik tekshiruvini o’tkazish ularda ularda qo’llaniladigan audit shakllariga bevosita bog’liq. Audit shakllariga tasdiqlovchi, maqsadli va auditning tavak

auditorlar qanday tadbirlarni tanlashni va ularni qachon bajarishni aniqlab olgach, tanlovdagi birliklar miqdori, ularning hajmi, asosiy belgilari kabilarni aniqlaydi. Auditorlar tanlovning turli ussullaridan foydalanadilar. Ularning orasida asosiylari sifat miqdoriy tanlov usullaridir. Tanlab kuzatishning mazkur usullari asosida statistik tanlov tashkil etiladi. Auditor yordamchisining tanlov natijasida olgan axborotlari auditor uchun ham foydalidir. Bu axborotlar unga korxonaning moliyaviy holatini baholashda yordam beradi. Bundan tashqari buxgalteriya yozuvlarini noto’g’ri rasmiylashtirilganligi to’g’risida to’plangan auditorlik dalillari auditorga korxonaga taqdim etiladigan maxsus xatda ichki nazorat tizimini mustahkamlashga doir tavsiyalar berishga ko’maklashadi. Xizmat ko’rsatish ko

Auditorlik shartnomasini tuzishda ma’lum ketma –ketlikka rioya qilish lozim. Tekshiruvdan avval xizmat ko’rsatuvchi korxonaning faoliyati atroflicha o’rganiladi, auditning maqsadi, vazifalari va ob’ekti aniqlanadi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda kompleks auditorlik tekshiruvining samaradorligini ta’minlash uni to’g’ri rejalashtirishni talab etadi. Audit rejasini tuzish korxona faoliyatini tekshirishga rozilik berish va shartnoma tuzishdan oldin tuziladi. Audit rejasi ixcham tuzilgan va tushunarli bo’lishi kerak. Hozirgi kunda xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda kompleks auditorlik tekshiruvini tashkil etish va rejalashtirish bosqichlarini ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi auditorlik faoliyatining 3-sonli «Auditni rejalashtirish» nomli milliy standartning 1.

2.1.Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini yuritish tartibi. Har bir xo’jalik yurituvchi sub’ektlar shuningdek xizmat ko’rsatuvchi korxonalar ham buxgalteriya hisobi me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida va tartib bilan yuritilishini talab etadi Biz xizmat ko’rsatuvchi korxonalarni yuqorida bir necha guruhlarga ajratdik, demak har bir xizmat ko’rsatuvchi korxonani buxgalteriya hisobini yuritish tartibi turlicha bo’ladi. Shuning uchun biz har bir xo’jalik yurituvchi sub’ekt bo’yicha buxgalteriya hisobini yuritish tartibini ko’rsatib o’tamiz. Savdo korxonasi bugungi kunda xizmat ko’rsatishda yetakchi soha hisoblanadi. Shuningdek bu kabi korxonalarda ham buxgalteriya hisobini yuritish tartibi quyidagicha. Savdo korxonalarida buxgalteriya hisobini yuritish tartibini quyidagicha ko

Savdo korxonalari odatda ikki xil ko’rinishda tashkil etiladi ya’ni chakana savdo va ulgurji savdoga bo’linadi. Shunindek ulardagi tovar operatsiyalari ham farq qiladi. Ulgurji savdo korxonalarining asosiy funksiyasi chakana savdo korxonalariga, shuningdek, tovarlarni o’zlarining xo’jalik maqsadlarida ishlatadigan boshqa tarmoq xo’jalik yurituvchi sub’ektlariga naqd pulsiz shaklda sotish hisoblanadi. Buning uchun ularning o’zlari oldin tovarlarni turli ishlab chiqarish korxonalari va boshqa manbalardan sotib oladilar. Tovarlarni sotishgacha ulgurji savdo korxonalari ularni o’zlarining omborlarida saqlaydilar va xaridorlarga tuzilgan shartnomalarga muvofiq sotadilar. Chakana savdo korxonalariga tovarlar bevosita ishlab chiqarish korxonalaridan, tayyorlov-ulgurji savdo korxonalaridan, xususi

Savdo korxonalarida tovar operatsiyalarini hujjatlashirish. Tovarlarning sotib olinishi va kirimini hujjatlashtirish ularning yuqorida keltirilgan kelib tushish manbalariga hamda ularni tashib keltirish transportining turiga bog’liq. 4-chizma. Tovarlarning sotilishi. Tovarlarni jo’natishda ta’minotchilar quyidagi hujjatlarni taqdim etishlari lozim: -yuklash hujjatlari – bular temir yo’l nakladnoyi, tovar-transport nakladnoyi; -tovarlarni sifat hujjatlarini tasdiqlovchi hujjatlar – bular muvofiqlik sertifikati, spesifikasiyalar, labaratoriya tahlili dalolatnomasi, o’lchov tahlili dalolatnomasi, orov yorliqlari; -hisob-kitob hujjatlari – bular belgilangan shakllarda tuzilgan schyot- fakturalar va to’lov talabnomasi. Tovar-moddiy boyliklarni olish uchun ishonchnomalar O'zbekiston Respubli

yozuvlar tovarlarning kirimi va chiqimiga guvohlik beruvchi boshlang’ich hujjatlar asosida tayyorlanadi. Tovarlarning ombor hisobini yuritish ularni omborlarda saqlashning qabul qilingan usullariga bog’liq. Tovarlar omborlarda, odatda, har bir kelib tushgan partiyalar yoki ularning nomlari, navlari, kelib tushish baholari bo’yicha saqlanadi. Ushbu belgilariga qarab tovarlarning ombor hisobi partiyali va navli usullarda yuritilishi mumkin. Savdo korxonalarida tovarlarning kirimini hisobini yuritish. Ulgurji savdo korxonalarida 21-son BHMS ga muvofiq tovarlarning omborlarga kirimining sintetik hisobi ikki usulda olib borilishi mumkin. 1-usul. Omborlarga kirim qilingan tovarlarni bevosita 2910 «Omborlardagi tovarlar» schyotida hisobga olish usuli. Ushbu schyotda tovarlar uzluksiz hisob tizimi

1-jadval. Tovarlar inventarizatsiyasi natijalarini schyotlarda aks ettirish tarti № Operatsiyalarning mazmuni summa Schyotlar korrespondensiyasi Asos debet kredit 1 Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqchalar summasi (hisob baholaridagi qiymati) 10000 2910- 2990 9390 Taqqoslama, dalolatnoma,qaror 2 Inventarizatsiyada tovarlarni sotish baholari oshirilishi; sotish baholarining pasaytirilishi 100000 2910- 2990 3190 6230 2910- 2990 Qayta baholash dalolatnomasi 3 Inventarizatsiyada aniqlangan kamomadlar summmasiga 30000 5910 2910- 2990 Taqqoslama, dalolatnoma,qaror 4 Kamomadlarning qoplanishi: a) Moddiy javobgar shaxs zimmasiga b) Korxona zarariga 15000 15000 4730 9430 5910 5910 Qaror, buyruq 5 Inventarizatsiyada aniqlangan kamomad va ortiqchalar o’zaro qoplangan 30000 2910- 2990 2910- 2990 Dalo

Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarining tovarlarini sotishdan olingan daromadlari 21-son BHMSga muvofiq 9020 ‘Tovarlarni sotishdan olingan daromadlar schyotining kredit aylanmasidan 9040“Sotilgan tovarlarning qaytarilishi va 9050 "Xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar'' debet aylanmalari summalarini ayirish yo‘li bilan topiladi.  -9020 «Tovarlarni sotishdan olingan daromad»;  -9350 «Qisqa muddatli ijaradan olingan daromad»;  9360 «Kreditorlik va deponentlik qarzlarini hisobdan chiqarilishidan olingan daromadlar»;  9390 - «Boshqa operatsion daromadlar». Xarajatlar hisobini yuritish. Savdo korxonalarida sotish tannarxiga kiritilgan xarajatlar deganda sotilgan tovarlar tannarxini tashkil qiluvchi xarajatlar tushuniladi. Bu ko‘rsatkichni aniqlash tartibi ulgurji

Savdo korxonalarida yagona soliq to’lovining ob’ekti yalpi tushum hisoblanadi. Savdo korxonalarining yalpi tushumi o’z ichiga quyidagilarni oladi: 1)tovarlarni realizatsiya qilishdan sof tushum, ya’ni sof tovar aylanmasi; 2)asosiy faoliyatdan boshqa daromadlar. 2-jadval Savdo korxonalari uchun yagona soliq to’lovi stavkalari 2012-yil uchun soliq stavkalari № Soliq to’lovchilar Soliq solinadigan bazaga nisbatan soliq stavkasi,% da 1 . Umumiy ozqatlanish korxonalari 10 Ulardan: Umumiy ta’lim maktabi, maktab internatlar, o’rta maxsus, kasb-hunar va oliy o’quv yurtlariga xizmat ko’rsatuvchi ixtisoslashgan umumiy ovqatlanish korxonalari 8 2 Chakana savdo korxonalari(4-bandda ko’rsatilganlaridan tashqari): Aholisi soni 100 ming va undan ortiq kishidan iborat shaharlarda 4 Boshqa aholi punktlarid

Savdo korxonalarida majburiy ajratmalar va ushlanmalarning hisobini yuritish. Yagona soliq to’lovini to’lovchi savdo korxonalari davlatning maqsadli fondlari (pensiya fondi, yo’l fondi,)ga majburiy ajratmalarni qilmaydilar. Yalpi daromad solig’ini to’lovchi ulgurji savdo korxonalari uyushmasi tizimiga kiruvchi respublika ixtisoslashtirilgan ulgurji bazakontoralari va ularning hududiy bazalari esa ushbu majburiy ajratmalarni to’lovchilari bo’lib hisoblanadi. 2009-yil 1-yanvardan boshlab ulgurji savdo korxonalari uyushmasi tizimiga kiruvchi respublika ixtisoslashtirilgan ulgurji baza-kontoralari va ularning hududiy bazalari davlatning maqsadli fondlarining har biriga majburiy ajratmalarni sof tovar aylanmasidan 1% miqdorida to’laydilar. Umumiy ovqatlanish korxonalarida buxgalteriya hisobini

tuzish ushbu korxonlarning ichki tuzilmalariga, ular bo‘yicha belgilangan moddiy javobgarlikka va boshqa omillarga bog’liq. Maxsus omborlar, muzlatkich xonalari oshxonalari, savdo zallari va bufetlari bo‘lgan yirik umumiy ovqatlanish korxonalarida tovar operatsiyalarini hujjatlashtirish va moddiy javobgar shaxslarning hisobotlarini tuzish ushbu bo‘linmalar bo‘yicha alohida- alohida amalga oshiriladi. Kichik umumiy ovqatlanish korxonalarida tovar operatsiyalari korxona bo‘yicha umumiy holda amalga oshiriladi, jumladan barcha ichki almashuv operatsiyalari bitta moddiy javobgar shaxs tomonidan turli hujjatlarsiz olib boriladi, masalan tovarlarni ombordan oshxonaga yoki bufetga berilishi va shu kabi boshqa operatsiyalar. 3-jadval Chakana va umumiy ovqatlanish korxonalarida ishning o’rtacha raz

 avtotransport korxonalarida ishlab chiqarish zahiralarini hisobini tashkil etish;  avtomobil yoqilg’ilarining hisobini tashkil etish;  avtomobil uchun ehtiyot qismlarining hisobini yuritish. Avtotransport vositalari va ular ish faoliyatining hisobini tashkil etish. Avtot ransport vositalarining tasnifi, tavsifi va baholanishi avtotransport korxonalari moddiy-texnika bazasida avtotransport vositalari bosh ro’lni o‘ynaydi. Ularsiz avtotransport korxonalari o’zlarining yuk tashish, yo‘lovchi tashish hamda boshqa ish (xizmat)lardan iborat bo’lgan asosiy faoliyatini yurita olmaydilar. Shu bois ham avtotransport korxonalarida ATV larning yetarli miqdorda mavjudligi, ularning butligi, ishga yaroqligi yangilanib turishi, shuningdek har bir avtomobil ish faoliyati qat’iy hisobini yuritish o‘ta

mamlakatlarida, shuningdek Respublikamizning o‘zida ishlab chiqilgan 100 dan ortiq nomdagi va turli markalardagi ATVlar ishlatilmoqda. Iste’ mol qiladigan yoqilg’ turiga ko‘ra ATVlar benzin (B), dizel yoqilg’isi (D), shuningdek suyultirilgan gaz (SG) hamda siqilgan tabiiy gaz ishlaydigan avtomibillarga bo’linadi. Avtotransport vositalari holati va harakatini hisobini yuritish. Avo transport korxonalarida ATVlar holati va harakatining sintetik hisob bosh kitobda ochiladigan 0160 «Transport vositalari» schyotida yuritiladi. ATVlar holati va harakatining tahliliy hisobi ularning har biriga ochilgan hisob kartochkalarida yoki «Asosiy vositalar hisob-kitobida >> olib boriladi. Hisob kartochkalari avtotransport korxonasida har bir ATVga ro‘yxatidan o‘tgandan so‘ng ochiladi. Ushbu kartochkada ATV

 ehtiyot qismlar va agregatlar - dvigatel, akkumulyator, avtoshina, ressorlar, porshin, gilza va boshqalar;  x o‘jalik inventarlari - turli o‘lchamli kalitlar, domkratlar, maxsus kiyim-kechaklar, xalatlar, poyafzal va boshqalar;  boshqa materiallar- temir-tersaklar, simlar, bo‘yoqlar, doka, bo‘z  va boshqa xilma-xil materiallar. Avtotransport korxonalarida ishlab chiqarish zaxiralari hisobini to‘g‘ri va o‘z vaqtida yuritishning muhim shartlaridan biri bo‘lib ombor xo‘jaligi, ustaxona (sex), garaj, avtomobillarga yoqilg‘i qo‘yish shoxobchasi va boshqa yordamchi bo’linmalar ishini ratsional tashkil qilish hisoblanadi. 4-jadval Avtotransport tashkilotlarida avtomobil tashuvlar tannarxida xarajarlar tarkibi, foizda. № Kalkulyatsiya moddalari Solishtirma miqdori, % 1 Avtomobil yonilg’isi 41

Avtotransport korxonalarida hisob tizimi avtomobil yoqilg’ilari va yog’lash materiallarini turgan joylari hamda turlari bo’yicha aks ettirish talablariga javob berishi lozim. Buning uchun buxgalteriya hisobi ishchi schyotlar rejasida quyidagi maxsus schyotlarni ochish maqsadga muvofiq: 1030 «Ombordagi yoqilg’i» 1030 «Haydovchilar javobgarligidagi yoqilg’i». Avtomobil uchun ehtiyot qismlarining hisobini yuritish. Avtomobillar uchun juda ko’p ehtiyot qismlar ishlatiladi. Ularni turli belgilari, masalan, nomlari, markalari, modeli, turgan joyi, kelib tushish manbalari, ishchi holati, yaroqlilik darajasi, xizmat muddatlarida hamda boshqa jihatlari bo’yicha tasniflash mumkin. Ehtiyot qismlarining ushbu belgilari bo’yicha tavsifi, odatda, avtotransport korxonalarida qo’llaniladigan «Ehtiyot qism

hujjatlarda o’z vaqtida va to’g’ri aks ettirish, ularga sarflangan mablag’larni aniq summasini ifodalash; -tovar-pul munosabatlari orqali pul mablag’larini to’plash. -savdo korxonalarida yuz beradigan tovar-pul operatsiyalarini o’z vaqtida, to’g’ri rasmiylashtirish, guruhlash va jamlanishini ta’minlash; -amalga oshirilgan tovar operatsiyalarining qonuniyligi va tovar moddiy boyliklar butligini ta’minlash; -tovar-moddiy boyliklarning saqlanish joylarida ombor hisobini belgilangan usul va shakllarda, shuningdek, hisob registrlari hisoblangan kitob, kartochka yoki qaydnomalarni o’z vaqtida va to’g’ri yuritilishini ta’minash; -barcha moddiy javobgar shaxslar faoliyati ustidan qat’i nazoratni olib borish, moddiy javobgar shaxslar bilan tuzilgan moddiy javobgarlik to’g’risidagi shartnomalar shar

Hisobini uzluksiz tizimini qo‘llash zarurati va shart-sharoitlari mavjud. Ushbu tizimning mohiyati shundaki tovar-moddiy boyliklarning barcha kirim va chiqimining hisobi aniq boshlang’ich hujjatlar asosida yuritiladi. Jumladan, tovarlarning sotilishi xaridor bilan tuzilgan shartnomalarda ko’rsatilgan baholarda ularni sotilganligiga guvohlik beruvchi schot-fakturalar asosida hisobga olib boriladi. Sotilgan tovarlarning tannarxi ularning kirim hujjatlarida ko‘rsatilgan baholari bo‘yicha aniq hujjatlar asosida topiladi va hisobga olinadi. Bu,o‘z navbatida, sotishdan olingan daromadlarni har bir tovar bo‘yicha hujjatli asosda topish imkonini beradi. Chakana savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarida har bir tovarning sotilishini qat’iy hujjatlashtirish imkoni mavjud bo‘lmasligi ularda TMBlar hi

ta’minlash, kelajakda korxona tashkilotlar faoliyatiga baho berish uchun, hisob- kitob hujjatlarida aks ettirish yo’li bilan o’z faoliyatini rivojlantirib boradilar. Mamlakatimiz va xorij davlatlari buxgalteriya hisobi bo’yicha iqtisodchi olimlar o’z ishlarida buxgalteriya hisobi mohiyati bo’yicha har xil talqinlar beradilar. Masalan, M.Umarova, O’.Eshboev va K.Axmadjonov fikrlari bo’yicha: «Buxgalteriya hisobi bu kundalik va umumiy ma’lumotlar olish maqsadida ayrim korxona, aksiyadorlik jamiyati, muassasa, tashkilot va boshqalarning xo’jalik faoliyatini uzluksiz ravishda kuzatish va nazorat qilish tizimidan iborat». Bizning fikrimizcha, bu buxgalteriya hisobi mohiyati va maqsadini to’liq yoritmaydi, chunki turli foydalanuvchilarni to’liq ma’lumot bilan ta’minlash maqsadida hisob barcha ko

muammolar ularda oqilona hisob siyosatini tashkil etish, yangi ishchi schyotlar rejasini ishlab chiqish, tovar (ish, xizmat)ni sotish bahosini shakllantirish, soha xususiyatlariga asoslangan holda moliyaviy, statistik, soliqlar va boshqa hisobot shakllarini tuzish uslubini yaratish kabi masalalar bilan bog’liq. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalari hisob tizimini strategik rivojlantirish borasidagi ta’kidlangan boshqa muammolarni hal qilish ularda buxgalteriya hisobining konseptual asoslarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarida buxgalteriya hisobini rivojlantirishning nazariy va amaliy muammolari savdo muomalarini, avtotransport harakati va holatini va umumiy ovqatlanish korxonalarida ko’rsatilgan xizmatlarni dastlabki hujjatlarda rasmiylashirish, ularni schyotla

Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda hisob siyosatini oqilona tashkil etish korxonada buxgalteriya hisobini rivojlanishiga o’z hissasini qo’shadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar va umumiy qoidalar korxonalarning mulkchilik shakli hamda faoliyat ko’rinishidan qat’i nazar barcha uchun bir xilda amal qiladi. Hisob siyosatida ushbu qonunlar va umumiy qoidalardan kelib chiqqan holda, korxona uchun maqbul yo’nalish tanlanadi. Bu yo’nalish korxonaning huquqiy shakli, tarmoq xususiyati, faoliyatinin g tavsifi, xodimlarning malakasi va boshqa o’ziga xos jihatlarni ifodalovchi hisob siyosatini ishlab chiqishni nazarda tutadi. O’zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining 1-sonli «Hisob yuritish siyosati va moliyaviy hisobot» nomli milliy standartida korxona hiso

4-chizma. Hisob siyosatining tarkibiy jadvali. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobini rivojlantirishda ular tomonidan mustaqil qabul qilingan hujjatlar ham alohida ahamiyatga ega. Bularga buyruqlar, qarorlar, farmoyishlar va boshqa ichki tartibni belgilovchi hujjatlarni kiritish mumkin. Ta’kidlaganimizdek, bunday hujjatlar asosan boshqaruv hisobi hususiyatlarini ifodalaydi va korxona boshqaruvining talablaridan kelib chiqadi. Shuning uchun hisob siyosatini ishlab chiqishda ichki tartib-qoidalarni ifodalovchi boshqaruv qarorlarini to’g’ri qabul qilish, buyruq va farmoyishlarni chiqarishda aniqlikka rioya qilish zarur. Mamlakatimizning xizmat ko’rsatuvchi korxonalari buxgalteriya hisobini rivojlantirishda qabul qilingan milliy standartlar ham muhim ro’l o’ynaydi. Biroq, qabul

kamchiliklari mavjud. Ushbu kamchiliklardan biri mazkur standart asosida yangi schyotlar rejasini tarmoq va tarmoqlararo miqyosga mo’ljallangan tizimini ishlab chiqishdir. Ayniqsa, savdo –tijorat korxonalarining o’ziga xos hususiyatlarini inobatga olgan holda bu soha uchun yangi schyotlar rejasini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Savdo korxonalarida bu muammoning hal etish tovarlar harakatini, ularni sotish xarajatlarini, ko’rsatilgan xizmatlar tannarxini to’g’ri hisobga olish va aniqlashga imkon beradi. Chet mamlakatlarning iqtisodiy siyosati bizga to’liq mos kelmasligi mumkin lekin biz ulardan o’zimizga keraklisini olsak maqsadga muvofiq bo’ladi. Xalqaro hisob amaliyotida buxgalteriya hisobining quyidagi uchta iqtisodiy modeli mavjud:  Britan-amerika modeli;  Kontinental model;  J

Braziliya, Paragvay, Peru, Urugvay, Chili kabi mamlakatlar hisob amaliyotida qo’llaniladi. III-BOB. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarida auditni tashkil etish va uni o’tkazish masalalari. 3.1.Xizmat korsatuvchi korxonalarida auditni tashkil etishning ahamiyati. O’zbekiston Respublikasi bozor iqtisodiyotiga o’tishi tadbirkorlikning rivojlanishi, tashkilot va korxonalarning yangi tashkiliy-huquqiy shakllari 48

vujudga kelishi va mulkchilikning turli shakllari mavjudligi moliyaviy nazorat mehanizmiga tubdan ta’sir ko’rsatadi. Albatta mustaqillika erishganimizdan so’ng mamlakatimizda korxonalarning yangi tashkiliy-huquqiy shakllari vujudga keldi xizmat ko’rsatuvchi korxonalarning yangi ko’rinishlari paydo bo’ldi. Bu o’z navbatida yangi tashkil etilgan korxonalarda auditni tashkil etishni talab etadi. Ma’lumki O’zbekiston Respublikasining ayrim xizmat ko’rsatuvchi korxonalari (avtotransport tashkilotlari) aksionerlik jamiyatlariga aylantirilgan va ularning nizom jamg’armasida davlat ulushi salmoqli hissaga ega. Majburiy auditorlik tekshiruvlaridan tashqari, korxona, tashkilot va firmalar o’zlarining tashabbuslari bilan auditorlik tashkilotlari xizmatlaridan foydalanishlari mumkin. Bundan ko’zlangan

Korxonalar o’z faoliyatidan kelib chiqib, daromadni turli usullar bilan aniqlaydilar. Masalan, savdo korxonalari daromadni sotish operatsiyasi bilan belgilaydilar. Yuk tashuvchi avtotransport korxonalari daromadlari ular tomonidan korxonalarga, tashkilotlarga va aholiga, belgilangan ta’riflarga asosan, amalga oshirilgan turli xil avtomobil tashuvlari, ishlar va xizmatlar natijasi maxsuli hisoblanadi. Umumiy ovqatlanish korxonalarida mijozlarga ko’rsatilgan xizmatlar va sotilgan taomlardan kelib tushgan summa bo’yicha hisobga olinadi. Xarajatlar hisobi auditida esa korxona qanday kerakli va ortiqcha xarajatlar qilinayotganligini bilish imkoniyatiga ega bo’ladi. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda xarajatlar hisobi auditining maqsadi xarajatlar haqiqatga ya’ni me’yoriy-huquqiy hujjatlarga asosl

xo’jalik faoliyatiga, birinchi galda xususiy biznes faoliyatini aralashuvini cheklashni iqtisodiyotni erkinlashtirish yo’lidagi asosiy vazifalarini biri deb bilamiz» 6 deb ta’kidlagan. Nazorat bozor iqtisodiyotining asosiy elemetlaridan biri bo’lib qolmoqda. Davlat, boshqaruv nazorati tizimi bilan bir qatorda, boshqaruv tizimining barcha pog’onalarini kerakli bo’lgan ma’lumot bilan ta’minlash imkoniyatini yaratuvchi mustaqil nazorat tizimi ham mavjud. Shuning bilan birga, mustaqil nazorat o’z faoliyatini shartnomaviy, tijorat asosida amalga oshirayotgan auditorlik tashkilotlari tomonidan o’tkazilishi ijobiy holdir. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning dastlabki bosqichlarida davlat tasarrufida bo’lmagan korxona va tashkilotlar xech qanday tashqi nazorat turlariga muhtoj emas, chunki ular o’z mu

Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar tajribasidan kelib chiqib, foydalanuvchilarning keng doirasi uchun tayyorlangan moliyaviy ma’lumotlar haqiqiyligi mustaqil auditorlik tashkiloti tomonidan tekshiruvdan o’tkazish va tasdiqlash yo’li bilan erishish mumkin. Qaysi mamlakat bo’lmasin, audit uning moliyaviy-iqtisodiy tizimining, uning mazmuni va funksiyalarini aks etuvchi elementi hisoblanadi. Shuning uchun, turli mamlakatlarda «audit» termini turlicha izohlanadi. Mutaxasislikka oid adabiyotda ham audit mazmuni amaliy tadbirkorlik faoliyati ko’rinishida turlicha yoritiladi. Berilgan ta’riflarning tahlili shuni ko’rsatadiki, ushbu muhim masalani yoritish va ta’riflashda turli fikrlar bildirilgan. Ayrim hollarda audit mazmuni juda qisqa holda ta’riflanib, faqat asosiy mohiyati yoritilgan

3.2.Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditni rejalashtirish va dasturini tuzish. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditning rejasi va dasturini tuzishda iqtisodchi olimlarning fikrlariga tayanamiz. Mamatov Z.T auditni rejalashtirish jarayonini quyidagicha ta’riflaydi: «auditni rejalashtirish – auditorlik tekshiruvi hajmi, auditning umumiy rejasini tuzish, auditorlik ish rejalari va aniq auditorlik tadbirlarini ishlab chiqishni o’z ichiga oladigan auditning muhim bosqichlaridan biridir». Musaev H.N.ning qayd etishicha esa, «…auditning rejalashtirilishi ushbu jarayonning muhim tarkibiy qismi bo’lib, o’z ichiga auditorlik tekshiruvining umumiy hajmini aniqlash, audit dasturini tuzish, auditda qo’llaniladiga usullarni belgilash, tekshirish muddatlari, ko’rsatiladigan xizmatlarni va audit xatar

5-chizma. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditni rejalashtirishning asosiy bosqichlari . Auditor auditni taxmin qilinayotgan ko’lami va o’tkazish tartibini bayon etgan holda, auditning umumiy rejasini ishlab chiqishi rasmiylashtirilishi lozim. Audit dasturini ishlab chiqishda qo’llanma bo’lib xizmat qilishi uchun, audit umumiy rejasining hujjatli aks ettirilishi etarli darajada batafsil bo’lishi kerak, bunda uning aniq shakli va mazmuni sub’ekt kattaligi, auditning murakkabligi hamda auditor qo’llayotgan aniq uslubiyat va texnologiyaga bog’liq. Xizmat ko’rasatuvchi korxonalarda uditor auditning umumiy rejasini ishlab chiqishda ko’rib chiqishi talab qilinadigan masalalar quyidagilar: Biznesni bilishlik: -sub’ekt biznesiga ta’sir ko’rsatuvchi umumiy iqtisodiy omillar va tarmoq xususiyati;

Buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimlarini tushunish: -sub’ekt tomonidan qabul qilingan hisob siyosati va ushbu hisob siyosatidagi o’zgartirishlar; -buxgalteriya hisobi va audit standartlarining ta’siri; -auditor tomonidan buxgalteriya hisobi va audit tizimlariga oid bilimlar to’plami hamda nazorat test so’rovlari va mohiyati bo’yicha amallarga talab qilinadigan tegishli e’tibor qaratish. Tavakkalchilik va muhimlik : -ajratib bo’lmaydigan tavakkalchilik va nazorat tavakkalchiligining kutilayotgan baho berish hamda auditning muhim bo’limlarini solishtirish; -audit maqsadlari uchun muhimlik darajalarini belgilash; -muhim noto’g’ri aks ettirishlar mavjudligining ehtimoli, oldingi davrlar tajribasi yoki tovlamachilik shular jumlasidan; -buxgalteriya hisobining murakkab jabhalarini solish

-kelishuvlar sharti va qonunchilik bilan belgilangan har qanday majburiyatlar; -hisobotlarni tayyorlash tavsifi va muddatlari yoki sub’ekt bilan kelishuv doirasida birgalashib harakat qilishning kutilayotgan shakllari. 5 –jadval. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda moliyaviy hisobot auditining rejasi. Tekshirilayotgan tashkilot: «Hayot» MCHJ. Audit davri 01.03.2011dan 27.03.2011 yilgacha. Kishi-soatlar soni : 3. Auditorlik guruhi rahbari: Ismoilov.M Auditorlik guruhi tarkibi: Zokirov.R. Ro’zimamatov.U. Rejalashtirilayotgan auditorlik xatari – 2%. Rejalashtirilayotgan jiddiylik darajasi – 5%. № Rejalashtirilayotgan ish turlari O’tkazish davri Bajaruvchi Izohlar 1 Moliyaviy hisobot va buxgalteriya hisobi registrlar ko’rsatkichari bir-biriga muvofiqligini tekshirish 10.03.2011- 11.03.2011 Zokiro

1. korxona ichki nazorat tizimi to’g’risida ma’lumot to’plash uchun amallardan tarkib topgan nazorat testlari dasturi; 2. bevosita schyotlardagi qoldiqlar to’g’risida ma’lumot to’plash uchun amallardan tarkib topgan schyotlardan qoldiqlarni tekshirish dasturi. Auditorlik dasturi quyidagi omillardan tarkib topgan: 1. auditorlik ishlash jadvali. 2. Jadval auditorlik xulosasini tayyorlash uchun tekshiruv davrida to’plangan materiallar va boshqa huujjatlarni tayyorlash va taqdim etish chegaralangan muddatlarini belgilaydi. Jadvalni tuzish paytida, foyda olishni ta’minlash maqsadida, olishga mo’ljallangan haqning hisobga olgan holda va uning doirasida, tekshiruvning alohida turlari va bo’limlarini tekshirish uchun sarflanadigan vaqt masalasi hal etiladi; 3. batafsil amallar. 4. Audit dasturi yo

6-jadval Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarida moliyav hisobot audit dasturi. Tekshirilayotgan tashkilot: «Hayot» MCHJ. Audit davri 01.03.2011dan 27.03.2011 yilgacha. Kishi-soatlari soni : 3. Auditorlik guruhi rahbari: Ismoilov.M Auditorlik guruhi tarkibi: Zokirov.R. Ro’zimamatov.U. Rejalashtirilayotgan auditorlik xatari – 2%. Rejalashtirilayotgan jiddiylik darajasi – 5%. № Audit bo’limlari bo’yicha auditorlik tadbirlari ro’yxati O’tkazish davri Bajaruvchi Auditorning ish hujjatlari Izohlar 1 Moliyaviy hisobot va buxgalteriya hisobi registrlar ko’rsatkichlari bir- biriga muvofiqligini tekshirish 01.03.11- 03.03.11 Zokirov.R. AFMS. BHMS muvofiq 1.1 Moliyaviy hisobot ishonchliligini ta’minlovchi omil sifatida buxgalteriya hisobi schyotlaridagi yozuvlar asoslanganligini tekshirish 03.03.11- 05.03

to’g’ri aks ettirilganligini tekshirish 2.2 Balansda uzoq muddatli aktivlar qoldiqlari to’g’ri tuzilganligini tekshirish 15.03.11- 17.03.11 Ro’zimamatov.U AFMS BHMS To’g’ri tuzilgan 2.3 Balansda joriy aktivlar qoldiqlari to’g’ri tuzilganligini tekshirish 17.03.11- 19.03.11 Zokirov.R AFMS BHMS To’g’ri tuzilgan 2.4 Balansda o’z mablag’lari manbalari to’g’ri tuzilganligini tekshirish 19.03.11- 21.03.11 Zokirov.R AFMS BHMS To’g’ri tuzilgan 2.5 Balansda majburiyatlar to’g’ri aks ettirilgganligini tekshirish 21.03.11- 23.03.11 Zokirov.R AFMS BHMS To’g’ri aks ettirilgan. Imzolar Auditorlik tashkiloti rahbari Auditorlik guruhi rahbari Boshqa korxonalar singari xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda audit dasturi shunday jadval asosida tuziladi. 3.3 Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarida audit natijalarini um

 auditorlik dalillarining etarliligini baholash;  buxgalteriya hisobotidagi axborotlarni taqdim qilish va bayon qilish;  hisobot tuzilganidan so’ng sodir bo’lgan hodisalarni baholash;  tekshiruv natijalari bo’yicha auditorning mijoz-korxona rahbariyatiga taqdim qiladigan yozma axborotini tuzish;  auditorlik hisoboti va xulosasini tuzish. Auditorlik tekshiruvi o’tkazish chog’ida asosan tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi dastlabki hujjatlari, hisob registrlari va hisobotlarida aks etirilgan haqiqiy axborotlar tahlil qilinadi va baholanadi. Faqat ayrim hollardagina auditorlar taxmin va hisob-kitoblarga asoslangan moliyaviy axborotlarni baholaydilar. Auditor quyidagi hollardagi kabi, katta nomuvofiqliklar mavjudligini ko’rsatuvchi holatlarni obe’ktiv baholashi zarur: -xo’jalik yurituvch

Agar bunday xatolar rejalashtirish bosqichida aniqlangan va hisobga olingan bo’lsa, unda auditor to’plangan dalillarning etarliligiga va rejalashtirilgan hamda qo’shimcha auditorlik amallarini bajarishning maqsadga muvofiqligiga baho berishi zarur. «Sub’ekt rahbariyatining taqdimotlari» nomli 580-sonli AXSga asosan oxirgi auditorlik dalillari sifatida xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyatining taqdimoti auditor tomonidan olinadi va ishchi hujjatlar tarkibiga kiritiladi. Auditor sub’ekt rahbariyati moliyaviy hisobotni taqdim etish bo’yicha moliyaviy hisobot haqiqiy taqdim etilishi yuzasidan o’z ma’suliyatini tan olganligi va moliyaviy hisobot sub’ekt rahbariyati tomonidan tasdiqlanganligi bo’yicha dalil olishi lozim. Auditor rahbariyat bunday ma’suliyatni tan olishi va moliyaviy hisobotni

c) korxona taqdimotlarini tayyorlovchi shaxslar alohida masalalar bo’yicha qanchalik yaxshi xabardor ekanligini ko’rib chiqish; Auditor odatda, xizmat ko’rsatuvchi korxonalar taqdimotlari olinganligi holatini tasdiqlovchi dalillarni rahbariyat bilan qilingan suhbatlarni qisqa bayon qilish shaklida yoki sub’ekt rahbariyatining yozma taqdimotlari ko’rinishida ishchi hujjatlarga kiritadi. Sub’ekt rahbariyatining yozma ravishdagi taqdimotlari og’zaki tarzdagilardan yaxshiroq dalil hisoblanadi va quyidagi ko’rinishda rasmiylashtirilishi mumkin: a) korxona rahbariyatidan yo’llangan xat-taqdimot ko’rinishida; b) tegishli ravishda sub’ekt rahbariyati tomonidan tan olingan va tasdiqlangan korxonaning taqdimotlari auditor tomonidan tushunganligini bayon qiluvchi auditorning xati; c) direktorlar keng

ishonchlilik darajasiga baho beradi va auditorlik hisobotiga rad etishning har qanday boshqa natijalarining ta’sirini ko’rib chiqadi. Audit natijalarini umumlashtirish bilan birgalikda auditor, auditrolik tekshiruvini yakunlash jarayonida audit dasturining barcha bandlari bajarilganligini tekshirishi lozim. Bundan tashqari audit natijalarini umumlashtirish jarayonida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditorlik hisoboti va auditorlik xulosasi tuziladi. O’zbekiston Respublikasining «Auditorlik faoliyati to’g’risida» gi Qonunida belgilanishicha: auditorlik hisoboti auditorlik tekshiruvining borishi, buxgalteriya hisobini yuritishning belgilangan tartibidan aniqlangan chetga chiqishlar, moliyaviy hisobotdagi qoidabuzarliklar to’g’risidagi mufassal ma’lumotlardan, shuningdek auditorlik tekshiru

Shuningdek auditorlik hisobotida: -korxonadagi ichki nazoratning ahvolini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar; -xizmat ko’rsatuvchi korxona buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotining ahvolini tekshirish natijalari to’g’risida axborotlar; -xizmat ko’rsatuvchi korxona tomonidan moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirish chog’ida qonunchilikka rioya qilinishini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar. -soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni hisoblash hamda to’lashning to’g’riligini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar; -aktivlar saqlanishini tekshirish natijalari aktivlarni inventarizatsiya qilishga asoslanishi va ularning haqiqatda mavjudligi hamda butligi to’g’risidagi axborotlar ko’rsatiladi. Aditorlik hisobotining yakuniy qismida aniqlangan xato kamchilikl

foydalanuvchilar uchun ochiq bo’lgan hujjat. Auditorlik xulosasi auditorlik hisoboti asosida tuziladi. Auditorlik xulosasi uchta: kirish, ta’kidlovchi va yakunlovchi qismdan iborat bo’lishi lozim. 1. Kirish qismida quyidagilar ko’rsatiladi:  auditorlik tashkilotining yuridik manzili va telefonlari;  litsenziyasining tartib raqami; Xizmat ko’rsatuvchi korxona faqat auditorlik xulosasining yakuniy qisminigina manfaatdor shaxslarga taqdim qilishi lozim. Shu munosabat bilan auditorlik xulosasining tahliliy qismi va yakuniy qismi alohida imzolanishi va muhrlanishi mumkin. Auditorlik xulosasining uchta turi mavjud: a) ijobiy auditorlik xulosasi; b) salbiy auditorlik xulosasi; c) xulosa tuzishdan voz kechish. Ijobiy auditorlik xulosasida buxgalteriya balansi va moliyaviy hisobot ko’rsatkichlari

XULOSA VA TAKLIFLAR Bugungi kunda hech bir milliy moliya bozori xalqaro moliya bozoridan ajralgan holda rivojlana olmasligi aniq holatdir. Shuning uchun yagona xalqaro standartlarni ishlab chiqish jarayonini to’xtatib bo’lmaydi. Biz yuqorida bozor iqtisodiyoti sharoitida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditni o’rni, ahamiyati, vazifalari va 66

buxgalteriya hisobini takomillashtirish masalalari va ularni yo’lga qo’yish va yuritishning shaklini hamda auditorlik tekshiruv natijalarini umumlashtirish bilan kengroq tanishib chiqdik. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish davrida, rivoj topayotgan iqtisodiyotning yangi bir bosqichida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda buxgalteriya hisobi va auditni tizimli tashkil etish muhim masala sifatida qaraldi va quyidagicha takliflar berildi. 1.Bozor iqtisodiyoti sharoitida xizmat ko’rsatuvchi korxonalar faoliyatini moliyaviy-xo’jalik faoliyati natijalarini yaxshilash hamda ularning hisobini O’zbekiston Respublikasida belgilangan me’yoriy- huquqiy hujjatlar asosida tashkil etish muhim ahamiyatga egadir. Shuningdek, har bir xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditorlik tekshiruvini tashkil etish ha

5. Xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda dastlabki va yig’ma hujjatlarni takomillashtirish bo’yicha muhim ilmiy takliflar berilgan. Bitiruv malakaviy ishida tovarlarning kirimi va chiqimi, jo’natish va sotish muomalarini hisobga olish, xizmat ko’rsatish jarayonidagi muomalalar va xarajatlarni hisobga olish, tovarlar inventarizatsiyasini to’g’ri rasmiylashtirish borasida tavsiyalar berilgan. Mavzuga aloqador korxonlar davlat oldidagi majburiyatlar ya’ni soliq majburiyatlar, davlat maqsadli jamg’armalariga ajratmalar va boshqa majburiyatlarni hisoblash ochib berilgan . 6. Bitiruv malakaviy ishida xizmat ko’rsatuvchi korxonalarda auditni tashkil qilishnig ahamiyati ochib berilgan. Shuningdek, ushbu mavzu asosida mazkur korxonalarda tashqi auditorlik tekshiruvini o’tkazish tartibi ishlab chiqilgan

3. O’zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to’g’risida»gi Qonuni - Toshkent 1996 y. 30 avgust. 4. O’zbekiston Respublikasining «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonuni (yangi tahriri) 2000 y. 26 may. I.2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari va Qarorlari 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 14 martdagi “2005-2006 yillarda korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish davlat Dasturi to’g’risida”gi PQ-29-sonli Qarori; 6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 15 iyundagi “Tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan taqdim etiladigan hisobot tizimini takomillashtirish va uni noqonuniy talab etganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish to’g’risida”gi PQ-100-sonli Qarori; 7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik sub’yektlari

13. O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi tomonidan tasdiqlangan «Buxgalteriya hisobining milliy standartlari» 1998-2010 yillar. 14. O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi tomonidan tasdiqlangan «Auditorlik faoliyatining milliy standartlari» 1998-2010 yillar. II. Prezident I.A. Karimov asarlari 15. Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari”- T.: O’zbekiston, 2009.- 56 b. 16. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz - vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. T O’zbekiston . 2010 17. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. T O’zbekiston . 2011. 18. Karimov I. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraq

26. Gadaev E. i drugie. Godovoy otchet-2009. NORMA, 2010.- 268 b. 27. Gadoev E. va boshqalar. Buxgalter uchun amaliy qo’llanma: ikki jildlik. Toshkent NORMA 2010 28. Abdukarimov I.T. Moliyaviy hisobotni o’qish va tahlil qilish yo’llari.-T.: Iqtisod va huquq dunyosi. 1999. 28. Sharifxo’jaev M., Abdullaev YO. Menejment. Darslik.-T.: O’qituvchi. 2001. 29. To’laxo’jaeva M.M. Hisobvaraqlar rejasi 2001 yil. «Soliqlar va bojxona xabarlari» gazetasi.1999 yil. 30. Ibragimov A., Ochilov I., Qo’ziev I., Rizaev N. Moliyaviy va boshqaruv hisobi. T.: Iqtisod-moliya nashriyoti, 2008.-444 b 31. Ibragimov A., Raximov M. Iqtisodiy taxlil; 100 savol va javob. T.; Mexnat, 2001. 32. Karimov A., Islomov F., va boshqalar. Buxgalteriya hisobi. Darslik. -T.: “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2004.

41. O’razov K., Vohidov S. Boshqa tarmoqlarda buxgalteriya hisobining xususiyatlari. Toshkent:-“ADIB NASHRIYOTI” MCHJ, 2011 yil, 488 b. IV. Internet saytlari. http://www. gov.uz. http://www. bir.uz http://www>. referat .uz http://www>. lexuz.uz http://www>. undp.uz http://www>. bem.uz http://www. buh.ru 72

Купить