Xizmat sifatini oshirish yo’llari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	93.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Xizmat sifatini oshirish yo’llari

Купить

MAVZU: XIZMAT SIFATINI OSHIRISH YO’LLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………...….…...3
I.BOB. XIZMATLAR ISTE’MOLCHIGA XIZMATNING BAJARUVCHISI
VA ISTE’MOLCHISI O‘RTASIDA TUZILADIGAN PUDRAT
SHARTNOMASI……………………………...……………………………..…..5
1.1. Xizmatlar sifatiga shartnomalarga rioya qilish . ………………………...…....5
1.2. Xizmat sifati ………………………………………………………………..…7
II.BOB. XIZMATNI IJTIMOIY AHAMIYATINI OSHIRISH……….…..…11
2.1. Xizmat sohasida tadbirkorlikni rivojlantirish ………...………………….…...11
2.2. Sohada yangi tashkiliy tuzilmalarni shakllanish……… ……………………..26
2.3. Xizmat ko‘rsatish me’yorlarini ishlab chiqish ……………………………….31
XULOSA………………………………………………………………….……...41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………......42

2

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Iste’molchining xizmatlardan qoniqish darajasi xizmat
sifatini, uning bajarilishi va natijasiga bog‘liq bo‘ladi. Xizmatlar sifati iste’mol
xususiyatlarining normativ texnik hujjatlar talablariga javob berishi darajasi bilan
baholanadi. Xizmatlar ko‘rsatish sifatini oshirish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biri hisoblanadi.
Tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatish texnologiyasi korxonaning tipi va
klassiga bog’liq. Restoran va kafelarda xizmat ko’rsatishni ofitsiantlar amalga
oshirishadilar. Oshxonalar o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish usulida ishlashadilar.
Barlarda xizmat ko’rsatishni barmen bajaradi, ayrim hollarda stollarga xizmat
ko’rsatishni ofitsiantlar bajarishadilar. Restoranda iste’molchiga xizmat ko’rsatish
o’z ichiga iste’molchini kutib olish, ovqatlantirish xizmatlarini taklif etish, stulga
o’tqazish, buyurtmani qabul qilish, taomni berishlarni oladi. Taomlar tanlangandan
so’ng buyurtmani qabul qilishda yoki xizmat ko’rsatishdan so’ng ofitsiant
buyurtmaga naqt yoki naqtsiz hisob-kitob bo’yicha haq oladi, bu xizmat ko’rsatish
shakliga bog’liq bo’ladi. Stollarda o’tirgan tashrif buyuruvchilarga xizmat
ko’rsatishni ofitsiantlar bajarishadilar 1
.
Kurs ishining vazifasi: Xizmat ko’rsatish dastlabki operatsiyalarni o’z
ichiga oladi: stol va stullarni o’z joylariga joylashtirish, stollarni dasturxonlar bilan
yopish, stol tuzashni amalga oshirish. Ofitsiantlar ishining asosiy bosqichlari stol
atrofida o’tirgan tashrif buyuruvchilarga menyuni berish, buyurtmani qabul qilish,
tayyor ichimliklarni tortiq qilish, so’ngra non, sovuq tamaddilar, salatlar, birinchi
issiq va ikkinchi issiq taomlar va dissertni tortiq qilishdan iboratdir. Zaruriyatga
qarab, ofitsiant bo’shagan idishlarni oladi. Tashrif buyuruvchining iltimosiga
ko’ra, ofitsiant schet taqdim etadi, pulni qabul qiladi va chekni beradi. Tashrif
buyuruvchi ketgandan so’ng, ofitsiant stoldagi idishlarni yig’ishtiradi, dasturxonni
almashtiradi, kelgusi tashrif buyuruvchilar uchun stolni tuzatadi. Barda tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatish o’z xususiyatlariga ega. Bardagi tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatishdan oldin barmen bar uchun stolchalarning
1
Fayziev E.S. Servis tizimi faoliyati asoslari. O’quv qo’llanma. Samarqand: “Zarafshon” nashriyoti, 2010.
3

tayyorgarligini amalga oshiradi: kuldonlar, chipslar, yong’oqchalar va boshqa
tamaddilarni stolchalarga qo’yish, ichimliklarni tayyorlash.
Kurs ishi mavzusi: Xizmat sifatini oshirish yo’llari.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. XIZMATLAR ISTE’MOLCHIGA XIZMATNING BAJARUVCHISI
VA ISTE’MOLCHISI O‘RTASIDA TUZILADIGAN PUDRAT
SHARTNOMASI
1.1. Xizmatlar sifatiga shartnomalarga rioya qilish.
Xizmatlar iste’molchiga xizmatning bajaruvchisi va iste’molchisi o‘rtasida
tuziladigan pudrat shartnomasi (moddiy xizmatlar uchun) va xizmat ko‘rsatish
shartnomasi (ijtimoiy va moddiy xizmatlar uchun) asosida taqdim qilinadi.
Xizmatlar sifatiga shartnomalarga rioya qilish (bajarilgan ishlar nomenklaturasi,
muddatlari, ishlar sifatiga talablar) orqali baho berish mumkin.
Xizmat sifati – bu iste’molchining belgilangan va ko‘zda tutilayotgan
ehtiyojlarini qondirilishini ta’minlaydigan jarayon va xizmat ko‘rsatish
shartnomalarining tavsiflari yig‘indisidir.
Barcha taqdim etilayotgan xizmatlar huquqiy-texnik hujjatlar talablarga mos
kelishi lozim. Xizmatlar bajaruvchisi davlat standartlari, texnologik reglamentlar,
sanitar, yong‘inga qarshi qoidalar va boshqa normativ hujjatlarda belgilangan
xizmatlar sifati ularning insonlar sog‘lig‘i, atrof-muhit va mulkka xatarsizligi
bo‘yicha majburiy talablarga rioya qilishi shart. Ular xizmat ko’rsatish va
kommunal xizmatlar taqdim etish bo’yicha (jamoa mulkiga ega bo’lgan turar joy
fondida yashovchi iste’molchi) uchun shartnomalar tuzishadilar. Kommunal
xizmatlar iste’molchisi bajaruvchi bilan yollash, ijara yoki turar joy binolariga
xizmat ko’rsatish bo’yicha tuzilgan shartnoma asosida xo’jalik-maishiy ehtiyojlar
uchun xizmatdan foydalanuvchi va foydalanish niyatida bo’lgan fuqaro.
Iste’molchilarga taqdim etilayotgan xizmatlar tarkibi, turar joy va xonadonlarning
obodonlashtirish darajasiga bog’liq bo’ladi.
Xizmatlar sifati ularning iste’mol xususiyatlari orqali aniqlanadi, iste’molchi
nafaqat xizmat natijasini ko‘radi, balki qator holatlarda uni ko‘rsatish ishtirokchisi
bo‘lib ham hisoblanadi, chunki xizmatlar iste’molchining shaxsiy holatini
inobatga olgan holda, yakka tartibda ko‘rsatiladi.
Xizmatlar sifatini qabul qilish, iste’molchilarning psixologik xususiyatlariga
bog‘liq bo‘ladi. Iste’molchilarning shunday guruhlari mavjudki, ular zaruriy
5

axborotni qabul qilishga, xizmat ko‘rsatadigan xodimlar yo‘riqnomalariga amal
qilishga qodir emaslar. Ular ko‘pchilik holatlarda o‘zlarini agressiv holda tutadilar.
Xizmat korxonasi xodimlari xizmat ko‘rsatish jarayenida iste’molchilarning
psixologik xususiyatlarini tahlil qilishlari va har bir iste’molchining harakterini
inobatga olgan holda xizmat ko‘rsatishga o‘zgartirishlar kiritishga to‘g‘ri keladi.
Xizmat ko‘rsatish xodimlarining o‘zi va harakatlari xizmat ko‘rsatish sifatining
elementlari hisoblanadi. Xizmat ko‘rsatish xodimlarining gapi mazmunli, aniq,
tushunarli, bilimli bo‘lishi lozim. Servis bo‘yicha mutaxassisning iste’molchi bilan
muloqati shoshilmasdan amalga oshirilishi lozim. Iste’molchilarga xizmat
ko‘rsatish ish etiketi qoidalariga qattiq rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.
Xizmat ko‘rsatish xodimlarining muomala uslubi korxonaning xizmat
ko‘rsatish turiga mos kelishi lozim. Xizmat ko‘rsatish bo‘yicha mutaxassis yaxshi
xotiraga ega bo‘lishi, konkret iste’molchilarga xizmat ko‘rsatish uchun zarur
bo‘lgan o‘z vaqtidagi va kerakli ma’lumotni to‘g‘ri yetkaza oladagan bo‘lishi
lozim.
U o‘z-o‘zini nazorat qila oladigan faoliyat uslublari va natijalarini, ishdagi
kamchiliklar va sifatning kamayishi sabablarini operativ ravishda tahlil qila olishi
lozim. Xizmat ko‘rsatish xodimi iste’molchilar bilan muomala jarayonida ularni
diqqat bilan eshtishi, assortiment va xizmat xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot
taqdim eta bilishi lozim. Ma’lumot har qanday iste’molchi uchun sodda, texnik
jumlalar tushunarli bo‘lishi lozim. Ehtiyojni qondirish uchun mutaxassis
iste’molchiga ma’qul bo‘ladigan xizmatlarni taqdim etishi va unga mustaqil to‘g‘ri
tanlash imkoniyatini beradigan axborotni (sifat, xususiyatlari, baho, xizmatga haq
to‘lash shartlari) taqdim etilishi lozim.
Xizmat ko‘rsatish korxonasi xizmatni shartnoma shartlariga taaluqli ravishda
bajarishi kerak. Xizmatlar sifati meyoriy hujjatlar talablariga mos kelishi zarur.
O‘zbekiston Respublikasi qonuni yoki normativ huquqiy hujjatlarida xizmat
sifatiga majburiy talablar ko‘zda tutilgan bo‘lsa, unda taqdim qilinayotgan
xizmatlar ushbu talablarga mos kelishi lozim. Hozirgi vaqtda xizmatlar sifatini
oshirish muhim muammo hisoblanadi.
6

Xizmatlar sifatini oshirishga bir qator omillar ta’sir qiladi: xizmat bilan
band bo‘lgan xodim mehnatining sifati; ularning yetarli malaka va ko‘nikmalarga
egalig darajasi;
xizmat korxonasini joylashgan o‘rni, ularning ish grafigi, zamonaviy texnika
va texnologiyalarning mavjudligi, jihozlanganligi va boshqalar.
7

1.2. Xizmat sifati
Xizmat ko‘rsatish korxonalarida mavjud bo‘lgan kamchiliklarni bartaraf
qilish, ish sifati va samaradorligini oshrish maqsadida quyidagilarga e’tibor
qaratish lozim:
– xizmatlarda tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish;
– aholi ehtiyojlarini to‘liqroq hisobga olish;
– sohadagi negotiv holatlarni (xufiya faoliyatini) oldini olish;
– xizmatni ijtimoiy ahamiyatini oshirish;
– xizmat sohasida tadbirkorlikni rivojlantirish;
– sohada yangi tashkiliy tuzilmalarni shakllanish.
Xizmat sohasida xodimlar faoliyatini tashkiliy jihatdan ta’minlashning
mazmunini xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish bilan bog‘liq uning tarkibiy
elementlari va yo‘nalishlari bilan belgilanadi. Korxona faoliyatini tashkiliy
jihatdan ta’minlash ikki yo‘nalishda: mehnatning buyumli elementlarini tashkil
etish hamda mehnatning shaxsga oid elementlarini tashkil etish asosida amalga
oshiriladi.
O‘z navbatida xizmat ko‘rsatish xodimlari faoliyatini tashkiliy jihatdan
ta’minlash elementlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
– tuzilmaviy bo‘linma doirasida xizmat turlariga qarab mehnatni operatsion
va funksional taqsimlash;
– ish joylarini zamonaviy tartibda tashkil etish;
– xizmat ko‘rsatish me’yorlarini ishlab chiqish;
– xizmat ko‘rsatish sharoitlarini yaratish;
– sohaga oid xodimlarni tanlash, tayyorlash va malakasini oshirish;
– mehnatni moddiy rag‘batlantirish;
– ijtimoiy mehnat munosabatlarini tashkil etish va takomillashtirish;
– xizmat ko‘rsatishida yuqori kasbiy ko‘nikma va madaniy saviyani
ta’minlash;
– xizmat ko‘rsatishda intizomga qat’iy rioya qilish.
8

O’zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018 yil 2 apreldagi «Qurilish sohasida davlat boshqaruvi tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF - 5392 - son Farmoniga
muvofiq tashkil etilgan.
O’zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligining asosiy vazifalari
quyidagilardan iborat:
- shaharsozlik va qurilish uchun muhandislik-texnik
izlanishlar sohasida yagona davlat ilmiy-texnika siyosatini olib
borish, mehnat unumdorligini oshirish, qurilish-montaj ishlari
qiymatini kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanishni
ta’minlaydigan energiya jihatidan samarali va energiyani
tejaydigan innovatsion loyihalar va echimlarni kurilish
faoliyatiga joriy etish;
- respublika hududida aholini joylashtirishning bosh
sxemasini,
Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar,
shaharlar hududlarini rejalashtirish sxemalarini, aholi punktlarining bosh rejalarini
va boshqa shaharsozlik xujjatlarini ishlab chiqish va tasdiqlashni tashkil qilish,
ularning amalga oshirilishi ustidan monitoring olib borish;
- shaharsozlik sohasida davlat siyosatining asosiy
yo’nalishlari bo’yicha takliflar tayyorlash, arxitektura-kurilish
faoliyatini rivojlantirishning uzoq muddatli va o’rta muddatli
davlat dasturlarini ishlab chiqish, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning tarmoq va hududiy dasturlarini tayyorlashda
ishtirok etish;
- loyiha ishi va qurilish faoliyatini muvofiqlashtirish,
loyiha-qidiruv tashkilotlarining ish samaradorligini oshirish va
hududiy tarmoqlarini kengaytirish, yakka tartibdagi, namunaviy,
takroran qo’llaniladigan va eksperimental loyihalarni va loyiha
9

echimlarini ishlab chiqishni tashkil etish, shaharsozlik
xujjatlarini ekspertiza qilish;
- shaharsozlik va shaharsozlik faoliyatining normativ-
huquqiy bazasini yanada takomillashtirish va yangilash, idoraviy
qurilish norma va qoidalari ishlab chiqilishini muvofiqlashtirish,
loyihalash, qurilish, qurilish materiallari va buyumlarini ishlab
chiqarish sohasida standartlashtirish ishlarini amalga oshirish;
- arxitektura, loyihalash va qurilish sohasida malakali
kadrlarni tayyorlashga, ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida
o’quv jarayonining darajasi va sifatini tubdan yaxshilashga,
qurilish sohasida, jumladan, chet eldagi etakchi ilmiy-tadqiqot
muassasalarida loyihachilar va mutaxassislarni qayta tayyorlash
va malakasini oshirishga ko’maklashish.
Ushbu xizmatlar iste’molchilarga ta’mirlash imkoniyatini, turar joy va er
uchastkalarini estetik jihatdan takomillashtirish, shuningdek iste’molchilarning
yakka tartibdagi talablari asosida qurilishga bo’lgan talablarini qondirishni
ta’minlaydi. Xizmatlar o’z ichiga turar joyni loyihalashtirish, qurilish ishlari
iste’molchilar buyurtmasiga ko’ra bino va qurilmalarini tamirlash, ekspluatsiyaga
kommunikatsiyalarni (issiqliq, elektrik, gaz, suv, suv oqova) ishga tushirish,
maslahatlarini oladi.
Turar joyni qurish va tamirlash bo’yicha xizmatlar iste’molchilarga o’z
vaqtida va sifatli ravishda binolar, turar joylar va xo’jalik qurilmalarni qurish va
ta’mirlash imkonini beradi. Iste’molchilarga turar joyni ta’mirlash, uylar va
xonadonlarni modaning zamonaviy tendensiyalariga mos ravishda
memoriydizaynerlik jihozlanishi bo’yicha xizmatlar zarur. Turar joyni qurish va
ta’mirlash bo’yicha xizmatlarni keng assortimentdagi qurilish va pardozlash
ishlarini amalga oshiruvchi qurilish-montaj va ishlab chiqarish korxonalari,
firmalar va ustalar brigadalari tomonidan ko’rsatiladi.
10

Turar joyni ta’mirlash va qurish bo’yicha xizmatlar, buyurtmachi manziliga
borish natijasida amalga oshiradi, loyiha-konstruktorlik ishlari bevosita korxona
ofisida bajariladi.
Turar joyni ta’mirlash va qurish bo’yicha xizmatlar taklif etayotgan servis
korxonalari, tashrif buyuruvchilarni qabul qilish uchun binolar, ma’muriy va
ombor binolariga egadirlar. Qurilish ishlarini bajarish qurilish maydonchalarida
amalga oshiriladi.
Materiallar va inventarlar, qurilish ishlarini mexanizatsiyalashtirish
vositalarini joylashtirish uchun ombor binolari va garajlardan foydalaniladi.
Qurilish ishlari uchun turli ishlab chiqarish-texnologik asbob-uskunalar,
vaqtinchalik muxandislik qurilmalari, qurilish texnikasi va jihozlardan
foydalaniladi.
Qurilish va ta’mirlash uchun materiallar buyurtmachi tomonidan taqdim
etiladi yoki bajaruvchi tomonidan harid qilinadi. Qurilish materiallarini tayyorlash
uchun duradgorlik, slesarlik, payvandlash sehlari, qurilish materiallarini ishlab
chiqarish bo’yicha sehlardan foydalaniladi.
Qurilish ishlarida qo’llaniladigan asosiy materiallar bo’lib, sement, tosh,
qurilish g’ishti, qoplama va pardozlash materiallari, lak bo’yoq materiallari
hisoblanadi 2
.
Xizmat ko’rsatish buyurtmachi bilan ishlash, loyiha-smeta hujjatlarini
tuzishni ko’zda tutadi. Ushbu ishlarda me’morlar, muxandis-loyihalashtiruvchilar
va boshqalar ishtirok etishadilar. Ta’mirlash-qurish ishlari, qurilish
mutaxassisliklariga ega bo’lgan malakali ishchilar (qurilish brigadalari) tomonidan
bajariladi. Qurilish-ta’mirlash brigadalari tarkibiga qurilish mutaxassisliklariga ega
bo’lgan usta g’isht teruvchi, beton quyuvchilar, elektriklar, suvoqchilar, yordamchi
ishchilar va hokazolar kiradi. Buyurtmani qabul qilish va uni aniqlashtirish
bo’yicha iste’molchilar bilan ishni menejer va me’mor olib boradi. Qurilish va
2
Xasanov R., Asatullaev X., Suvonqulov A., Xakimov X. Real sektor iqtisodiyoti va uni prognozlash. O’quv
qo’llanma. O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. TMI. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2013, - 192
b.
11

ta’mirlash bo’yicha xizmatlar ko’rsatish hozirgi davr talablari darajasiga javob
beradigan progressiv texnologiyalar asosida amalga oshirilishi lozim.

12

II.BOB. XIZMATNI IJTIMOIY AHAMIYATINI OSHIRISH
2.1. Xizmat sohasida tadbirkorlikni rivojlantirish
Respublikamizda hozirgi paytda xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanib
borishi va buning natijasi ularoq mazkur sohada mehnat taqsimotining
chuqurlashib borishi kadrlarning kasbiy tayyorgarligini oshirish, ularni sifat
jihatidan takomillashtirishini zarurat etmoqda. Bozor iqtisodiyoti rivojlanishi
sharoitida esa malakali ishchi-kadrlar tayyorlash, mehnat salohiyatini, sifat
ko‘rsatkichlarini jahon talablariga ko‘tarish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Chunki xizmat ko‘rsatish korxonalarida xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishining
asosiy omili bo‘lib, xodimlarning malaka darajasi va kasbiy mahorati hisoblanadi.
Sifat jihatdan talab, mutaxassislik xodimlar malakasi darajasi bo‘yicha talab
quyidagilarga asoslangan holda tahlil qilinadi:
– ish jarayonida xizmat ko‘rsatish texnologik hujjatlarda qayd qilingan
ishlarni kasbiy-malakaviy bo‘lishi;
– lavozimlar tarkibi, belgilangan korxona yoki uning bo‘limlari, shtatlar
ro‘yxati;
– ijrochilar tarkibining kasb-malaka bo‘yicha talablar ajratib ko‘rsatilgan
turli tashkiliy, boshqaruv jarayonlarini aniq belgilaydigan hujjatlarga rioya qilishi.
Xodimlarning sifat tarkibini tahlil qilish kadrlarga bo‘lgan son va sifat
ehtiyojlarini oldindan bilish va mavjud tarkibiy talablarga to‘g‘ri kelishi uchun
tadbirlar belgilash (tanlash, ishga qabul qilish, tayyorlash, moslashish, malakasini
oshirish, gorizontal va vertikal joylashtirish, ishdan bo‘shatish va hokazo),
xodimni o‘qitish va malakasini oshirish dasturini ishlab chiqarish uchun kerak.
Yuqori texnik doiradagi raqobatbardosh xizmat ko‘rsatish uchun xodimlarning
malakasi xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish talablariga mos kelishi zarur. Xizmat
ko‘rsatish standartlariga iste’mol talablari doimo oshib bormoqda va xizmatlarning
Avtotransport tarmog’ida servis xizmat ko’rsatishning turlari va shakllari
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 1 fevraldagi “Transport sohasida
davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
PF-5647-son Farmoni bilan O’zbekiston avtomobil transporti agentligi negizida
13

O’zbekiston Respublikasi Transport vazirligi tashkil etildi. Vazirlik avtomobil,
temir yo’l, havo, daryo transportlari, metropoliten, shuningdek, yo’l xo’jaligini
rivojlantirish sohasidagi yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish
bo’yicha davlat boshqaruvi organi hisoblanadi. Vazirlikning vakolatlari va
vazifalari yuqoridagi qayd etilgan Farmon, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019 yil 1 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi transport vazirligi
faoliyatini tashkil etish to’g’risida»gi PQ-4143 sonli qarori hamda bilan belgilab
berilgan.
Vazirlik unga yuklangan vazifalar va funksiyalarni bevosita hamda uning
tuzilmasiga kiruvchi hududiy bo’linmalar va idoraviy mansub tashkilotlar orqali
amalga oshiradi.
Quyidagilar Vazirlikning asosiy vazifalari hisoblanadi:
1.Transportning barcha turlarini O’zbekiston Respublikasi yagona transport
tarmog’iga integratsiyalashtirish va yangi samarali transport-logistika tizimlaridan
foydalanish asosida birgalikda rivojlantirishga yo’naltirilgan yagona davlat
transport siyosatini ishlab chiqish;
2.Transport va logistika xizmatlari bozorini rivojlantirishni rag’batlantirish,
ularning barcha toifadagi iste’molchilar uchun ommabopligini ta’minlash,
shuningdek, sohaga investitsiyalarni jalb etishga yo’naltirilgan transport
sohasidagi yagona tarif siyosatini amalga oshirish;
3.Xalqaro transport koridorlarini rivojlantirish, logistika tizimini
takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish va chora-tadbirlarni amalga
oshirish, mamlakat transport salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik
sub’ektlarining transport-logistika xizmatlaridan foydalanishdagi sarf-xarajatlarini
kamaytirish;
4.Transport va yo’l xo’jaligi sohasida davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantirish va mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish;
5.Butun transport tizimini raqamlashtirish bo’yicha ilg’or axborot
texnologiyalarini joriy etish, O’zbekiston Respublikasi transport tizimining
14

birbiriga bog’langan yagona tizimini istiqbolli rivojlantirish strategiyalarini ishlab
chiqish va amalga oshirish;
6.Avtomobil yo’llari sohasida yagona texnika siyosatini amalga oshirish,
foydalanuvchilar manfaatini hisobga olgan holda, avtomobil yo’llari, aerodromlar
va aeroportlar, vokzallar, temir yo’llar va transport infratuzilmasining boshqa
ob’ektlarini moliyalashtirish, loyihalash, qurish, ta’mirlash va foydalanish
masalalarining kompleks echimini ta’minlash;
7. Transport sohasida nazoratni amalga oshirish, fuqaro aviatsiyasi va
eksperimental havo kemalaridagi halokatlar va baxtsiz hodisalarni, shuningdek,
temir yo’l va daryo transportidagi avariya va halokatlar bo’yicha tekshiruvlarni
tashkil etish va amalga oshirish;
8.Transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi xalqaro va hududiy hamkorlikni
rivojlantirish hisobidan jahon transport xizmatlari bozorida O’zbekiston
Respublikasi milliy manfaatlarini ta’minlash;
9. Transport sohasidagi joriy va istiqbolli ehtiyojlarni inobatga olgan holda,
ta’lim, kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishning ilg’or
usullarini tizimli ravishda joriy etish.
Vazirlik o’ziga yuklangan vazifalarga muvofiq quyidagi funksiyalarni
amalga oshiradi:
1. Transportning barcha turlarini O’zbekiston
Respublikasi yagona transport tarmog’iga integratsiyalashtirish
va yangi samarali transport-logistika tizimlaridan foydalanish
asosida birgalikda rivojlantirishga yo’naltirilgan yagona davlat
transport siyosatini ishlab chiqish sohasida:
transport va yo’l xo’jaligini rivojlantirish, transport sohasining samaradorligi
va jozibadorligini oshirish, transport va yo’l xo’jaligi sohasida sog’lom raqobat
muhitini shakllantirish bo’yicha yagona davlat siyosatini amalga oshiradi;
2. Sohalar va hududlarning kompleks, istiqbolli va
ilmiy asoslangan rejasini hisobga olgan holda, transport va yo’l
xo’jaligini rivojlantirishning transport va yo’l xo’jaligi
15

sohasidagi vazifalarni izchil va tizimli hal etishni ta’minlash
bilan bog’liq barcha masalalarni o’z ichiga olgan uzoq muddatli
kelajakka mo’ljallangan konsepsiyalarini ishlab chiqadi;
3. Transport va logistikani rivojlantirish
muammolarini o’rganishni tashkil etadi va o’rganish natijalari
asosida aniqlangan muammolarni hal etish, Markaziy
Osiyo va Yovropa davlatlari o’rtasida yo’lovchilar va yuk oqimini
optimallashtirish yo’llarini izlash, milliy transport kommunikatsiyalari orqali
xalqaro va mintaqaviy tranzitni rivojlantirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqishni
ta’minlaydi;
4. Xalqaro transport yo’laklarini rivojlantirish,
logistika tizimini takomillashtirish, mamlakatning tranzit
salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik sub’ektlarining
transport-logistika xizmatlari uchun xarajatlarini
minimallashtirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqadi va chora-
tadbirlarni amalga oshiradi;
5. Idoraviy mansub tashkilotlar faoliyatiga umumiy
rahbarlik qiladi, ular faoliyatini iqtisodiy tahlil qiladi, mazkur
tashkilotlar rahbarlari bilan hamkorlikda ularning samarali
ishlashini ta’minlaydi;
6. Eksport hajmlarini oshirish va importni
optimallashtirish bo’yicha samarali siyosatni amalga oshirish
doirasida, transport va yo’l xo’jaligi korxonalarining eksport-
import tartib-taomillari monitoringini amalga oshiradi;
7. Transport va yo’l xo’jaligi sohasida yagona texnik
siyosatni amalga oshirishni tashkil etadi va muvofiqlashtiradi;
8. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar
Mahkamasi topshiriqlariga binoan hamda shaxsiy tashabbusiga
ko’ra, normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqadi va
belgilangan tartibda ko’rib chiqish uchun kiritadi;
16

9. Faoliyatning belgilangan sohasiga tegishli
masalalar bo’yicha normativhuquqiy hujjatlarni tasdiqlaydi;
10. Idoraviy mansub tashkilotlarning texnik tartibga
solish borasida ular faoliyati sohasiga tegishli normativ-huquqiy
hujjatlarni ishlab chiqish bo’yicha ishini tashkil etadi va
muvofiqlashtiradi;
11. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qonunchilik palatasi va Senati, Prezident Administratsiyasi,
Vazirlar Mahkamasiga transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi
normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, amaldagi xalqaro
transport yo’laklaridan samarali foydalanish va yangilarini
tashkil etish bo’yicha takliflarni ko’rib chiqish uchun kiritadi 3
;
12. Vazirlik va idoralar, xo’jalik yurituvchi
sub’ektlarning transport turlari bo’yicha normativ-huquqiy
hujjatlari, rivojlantirish dasturlari, tarmoqlarni rivojlantirish
bo’yicha transport va yo’l xo’jaligi sohasidagi faoliyatga oid
boshqa hujjatlar loyihalarini kelishadi;
13. O’z vakolati doirasida respublikani ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish dasturlari loyihalarini ishlab chiqishda
ishtirok etadi;
O’zbekiston Respublikasining transport va yo’l xo’jaligini rivojlantirish
samaradorligi xalqaro reytinglardagi o’rnini yaxshilash tadbirlarini ishlab chiqadi;
Transport va logistika xizmatlari bozorini rivojlantirishni rag’batlantirish,
ularning barcha toifadagi iste’molchilar uchun ommabopligini ta’minlash,
shuningdek, sohaga investitsiyalarni jalb etishga yo’naltirilgan transport
sohasidagi yagona tarif siyosatini amalga oshirish sohasida:
- transport va yo’l xo’jaligi sohasida transport xizmatlari
bozorida sog’lom raqobatbardosh muhitni shakllantirish va milliy
3
Korxona iqtisodiyoti. Darslik. – T.: “Fan va texnologiya”, 2013.
17

kompaniyalar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan yagona
tarif siyosatini amalga oshiradi;
- O’zbekiston Respublikasida transport sohasida bozor
munosabatlarini yanada rivojlantirish va ilg’or axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishni hisobga olgan
holda, aholi va tashkilotlarga ko’rsatilayotgan transport
xizmatlariga tariflarni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari,
konseptual yondashuvlarini belgilaydi;
- tariflarni shakllantirish va qo’llash bo’yicha normativ-
huquqiy bazani, jumladan, xalqaro qonunchilik va standartlar
talablarini hisobga olgan holda takomillashtiradi;
- transport va yo’l xo’jaligi sohasida tarif siyosati,
stavkalar va yig’imlar masalalarini tartibga solish,
muvofiqlashtirish va kelishishda ishtirok etadi;
- tashuvchi kompaniyalar bilan hamkorlikda xalqaro
tariflar bo’yicha yig’ilishlar va konferensiyalar o’tkazish
doirasida takliflarni ishlab chiqadi.
Xalqaro transport koridorlarini rivojlantirish, logistika tizimini
takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish va chora-tadbirlarni amalga
oshirish, mamlakat transport salohiyatidan samarali foydalanish, tadbirkorlik
sub’ektlarining transport-logistika xizmatlaridan foydalanishdagi sarf-xarajatlarini
kamaytirish sohasida: – tranzit salohiyatini rivojlantirish, O’zbekiston
Respublikasi hududi bo’ylab o’tuvchi tranzit yo’laklarining raqobatbardoshligini
oshirish yuzasidan takliflarni tayyorlash yo’li bilan yagona tranzit siyosatini
amalga oshiradi. Bu orqali logistika tizimi samaradorligini oshirish, logistika
samaradorligining xalqaro reytinglarida O’zbekiston Rspublikasining o’rnini
yaxshilash hamda tadbirkorlik sub’ektlarining transport-logistika xizmatlariga
xarajatlarini minimallatirish bo’yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqadi hamda
mavjud transport yo’laklarini diversifikatsiyalash va istiqbollilarini rivojlantirish
18

yuzasidan takliflarni, multimodal tashuvlarni rivojlantirish borasida strategiyalarni
ham ishlab chiqadi.
Servis markazlari va stansiyalari ta’mirlash va transport vositalari ishini
diagnostika qilish uchun asbob-uskunalar bilan jihozlanmoqdalar. Respublikamiz
dunyoda avtomobil ishlab chiqaruvchi davlatlar qatoridan joy egallaganligi tufayli,
turli rusumdagi ishlab chiqarilayotgan avtomobillar soni yil sayin ortib bormoqda
va ushbu turdagi xizmatlar soni va turlari ham kengayib bormoqda. Transport
vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish bo’yicha servis tizimi faoliyati
naryad-buyurtma, kvitansiya va shartnomalar asosida amalga oshiriladi.
Transport vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish paytida
iste’molchilarga qulayliklarni ta’minlovchi qo’shimcha xizmat sifatida, ayrim
servis tashkilotlari ommaviy ovqatlanish xizmatlari va dam olish xonalarini taklif
etishadilar.
Ehtiyot qismlar va komplekslashtiruvchi detallarga haq to’lash,
tomonlarning kelishuvi holda shartnoma shartlariga mos ravishda amalga
oshiriladi. Ya’ni to’liq yoki qisman (qismlarga bo’lib, to’liq yoki kredit).
Xizmatlar ko’rsatishga harajatlar smetasi ham tuzilishi mumkin.
Ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish ob’ekti bo’lib, iste’molchining
avtotransport vositasi hisoblanadi.
Servis tizimi faoliyati quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Iste’molchiga xizmat ko’rsatish (transport vositasini qabul qilish va
rasmiylashtirish, ta’mirlangan transport vositasini iste’molchiga berish,
iste’molchilar bilan hisob-kitob qilish);
2.Xizmatni bajarishning texnologik jarayoni (ta’mirlash va texnologik
hisobkitob bo’yicha ishlarni bajarish yoki mahsulotni tayyorlash).
Avtotransport vositalarini ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatish bo’yicha
xizmatlarning bevosita ijrochisi bo’lib, ta’mirlash bo’yicha ustalar
(avtomexaniklar, avtoslesarlar, elektriklar), bo’yoqchilar hisoblanadilar.
19

Servis tashkilotlari tashrif buyuruvchilarni qabul qilish uchun salon,
ma’muriy bo’linmalar uchun binolar va avtoservisning asosiy maydonini
egallaydigan ishlab chiqarish binolariga egalik qilishadilar.
Ishlab chiqarish binolari tarkibiga quyidagilar kiradi:
- kuzov ishlari sexi;
- bo’yash ishlari sexi;
- kuzovni korroziyaga qarshi qayta ishlash sexi ;
- elektr ta ’ minotini ta ’ mirlash bo ’ yicha sexi ;
- dvigatellarni ta’mirlash bo’yicha sex;
- avtomobillarning yurish qismini ta’mirlash sexi;
- vulkanizatsiya va g’ildiraklar shinalarini o’rnatish bo’yicha sex;
- nosozliklarni diagnostika qilish bo’yicha laboratoriya;
- avtomobillarni yuvish joyi;
- yoqilg’i quyish (kolonkalari) shahobchalari.
Xizmat ko’rsatish zonasi quyidagilardan tashkil topadi:
- tashrif buyuruvchilarni qabul qilish saloni;
- kutish xonasi va kafe;
- ehtiyot qismlari bilan savdo qiladigan savdo shahobchasi.
Ushbu xizmatlar (avtotransport xizmatlari bagaj va yuklarni transportda
tashish bo’yicha xizmatlar, axborot-ma’lumot xizmat ko’rsatish) yo’lovchilar,
ularning bagajlari, yuklarni uzoq va yaqin masofalarga tashish bo’yicha aholining
ehtiyojlarini qondiradi.
Transport xizmatlari moddiy-texnika bazasi asosida ko’rsatiladi. Uning
tarkibiga transport vositalari, transportga xizmat ko’rsatish vositalari, ta’mirlash
bo’yicha asbob-uskuna, transport vositalarining turishi va ta’mirlanishi uchun
binolar kiradi.
Transport xizmatlarining bevosita bajaruvchilari bo’lib haydash,
yo’lovchilar va yuklarni tashish huquqiga ega bo’lgan shaxslar, transport va
asbobuskunalarga xizmat ko’rsatish va ta’mirlash bo’yicha masterlar (ustalar)
hisoblanishadilar.
20

Transport xizmatlarini ko’rsatish oldindan berilgan buyurtma (yoki u siz)
bo’yicha xizmat ko’rsatishga shartnomani rasmiylashtirish orqali amalga
oshiriladi. Yuklarni tashish bo’yicha xizmatlar trasport ekspeditsiyasi shartnomasi
asosida rasmiylashtiriladi. Transport xizmati-belgilangan normalar va talablarga
mos kelgan holda yo’lovchi, yuk jo’natuvchi va yuk qabul qiluvchilarning
tashishga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish bo’yicha transport xizmati
bajaruvchisining faoliyat natijasidir.
Transport xizmatlari guruhlari va turlarga tasniflashtiriladi.
Transport xizmatlari uch guruhga bo’linadi:
- Yo’lovchi transport xizmatlari;
- Yuk transporti xizmatlari;
- Transport ekspeditsiyasi xizmatlari.
Transport xizmat ko ’ rsatishi - belgilangan norma va talablarga mos kelgan
holda iste ’ molchilarga transport xizmatlari taqdim etish jarayonidir . Transport
servisi-yuklarni va yo’lovchilarni tashishda taqdim etiladigan transport
xizmatlarining to’plami.
Asosiy transport xizmatlaridan tashqari hamroh xizmatlar ham taqdim
etiladi.
Hamroh xizmatlar – yo’lovchi, yuk jo’natuvchi yoki yuk qabul qiluvchilarga
transport kompleksi tashkilotlari yoki tadbirkor fuqarolar tomonidan, tashish bilan
bevosita bog’liq bo’lmagan, taqdim etilayotgan xizmat, masalan ovqatlanish va
aloqa xizmatlari.
Transport xizmatlari yo’lovchi va yuklarni tashishni ta’minlovchi umumiy
foydalanishdagi trasportdan (temir yo’l, xavo, dengiz, avtomobil, daryo transporti)
foydalanish va transport ekspeditsiyalari xizmatlaridan foydalanish yordamida
amalga oshiriladi.
Transport xizmatining bajaruvchisi-xizmat ko’rsatuvchi, tashish
shartnomasining ishtirokchisi bo’lgan jismoniy va yuridik shaxs.
Transport xizmatining iste’molchisi-xizmatni iste’mol qiluvchi tashish
shartnomasi qatnashchisi bo’lgan jismoniy va yuridik shaxs.
21

Yo’lovchi transportining xizmatlari olti turga bo’linadi;
- yo’lovchi temir yo’l transporti xizmatlari; yo’lovchi daryo transporti
xizmatlari;
- yo’lovchi dengiz transporti xizmatlari;
- yo’lovchi xavo transporti xizmatlari; - yo’lovchi avtomobil transporti
xizmatlari;
- yo’lovchi shahar elektr transporti xizmatlari.
Yo’lovchi tashishlar yo’lovchilar tashishning xavfsizligi o’z vaqtidaligi, va
qulayligi shuningdek ular bagajlarining saqlanishi bilan bog’liq bo’lgan
yo’lovchilarni tashish bo’yicha transport xizmatlari. Transport vositalari
yordamida harakat qiluvchi insonlar yo’lovchilar bo’lib hisoblanadilar.
Yo’lovchitashish shartnomasiga (chiptaga) ega bo’lgan jismoniy shaxs.
Transport xizmatlarining ikkinchi guruhi yuk transporti. Bunday xizmatlar
besh guruhga bo’linadi:
- temir yo’l transporti xizmatlari;
- daryo transporti xizmatlari;
- dengiz transporti xizmatlari;
- havo transporti xizmatlari;
- avtomobil transporti xizmatlari.
Yuk tashishlar - bu saqlanish va o ’ z vaqtida etkazish bilan bog ’ liq bo ’ lgan
moddiy boyliklarning harakati bo ’ yicha transport xizmatlari .
Yuk tashishlar bo ’ yicha xizmatlarni ko ’ rsatishda yukni jo ’ natuvchi va qabul
qiluvchi tomonlar mavjud bo ’ ladi .
Yuk jo ’ natuvchisi - tashish shartnomasida jo ’ natuvchi sifatida ko ’ rsatilgan
va tashishga yukni topshirgan transport xizmatlarining iste ’ molchisi .
Yukni qabul qiluvchi - tashish shartnomasida qabul qiluvchi sifatida
ko ’ rsatilgan , tashishdan so ’ ng yukni qabul qiluvchi transport xizmatlarining
iste ’ molchisi .
Transport xizmatlari tashish shartnomasi asosida ko’rsatiladi.
22

Tashish shartnomasi - transport xizmatlarining bajaruvchisi va iste’molchisi
o’rtasidagi hujjat (kelishuv). Unda tashish bo’yicha tomonlarning o’zaro
majburiyatlari va javobgarliklari reglamentlashtiriladi.
Transport xizmatlarining uchinchi guruhi-transport ekspeditsiyasidir.
Transport ekspeditsiyasi-bu yukni jo’natish va qabul qilish jarayonini tashkil
qilish bilan bog’liq bo’lgan transport xizmati, shuningdek shartnomaga mos
ravishda tashishga bog’liq bo’lgan qolgan ishlarning ham tashkil etilishi.
Transport ekspeditsiyasining asosiy turlariga quyidagilar kiradi:
- yuklarni hujjatlashtirish bo’yicha xizmatlar;
- yuklarni qayta ishlash xizmatlari;
- transport eksplatatsiyasining qolgan xizmatlari.
Yuklarni tashishda transport xizmatlarini tashkil etishga va taqdim etuvchi
korxona yoki mutaxassis ekspeditor deb nomlanadi.
Yo’lovchi avtomobil transporti xizmatlari quyidagilarga bo’linadi:
- avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo’lovchilar va ular
bagajlarining bevosita harakati bo’yicha xizmatlar;
- avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo’lovchilar va
ularning bagajlarining harakatiga bog’liq bo’lmagan, lekin tashishga bevosita
aloqasi bo’lgan xizmatlar.
Tashish xizmatlarni amalga oshirish muntazamligi bo’yicha muntazam va
nomuntazam (bir martalik) bo’lishi mumkin.
Tashish parametrlarini o’rnatishda yo’lovchining qatnashish darajasiga
bog’liq holda, xizmatlar quyidagilarga bo’linishi mumkin:
- yo’lovchi marshrut to’xtash joyi va jo’nash vaqtini aniqlaydi;
- yo’lovchi to’xtash joyini aniqlaydi, marshrut va harakat jadvali
oldindan o’rnatilgan;
yo’lovchi tashish parametrlarini aniqlashda qatnashmaydi, chunki ular
oldindan o’rnatilgan. Yo’l qatnovi turiga bog’liq holda tashishlar shahar
ichida, shahardan tashqarida, shaharlararo va davlatlararo bo’lishi mumkin.
23

Belgilanishiga ko’ra tashish bo’yicha xizmatlar umumiy foydalanishdagi
tashishlar va maxsus tashishlarga (maxsus tashkil etilgan insonlar guruhlarini)
bo’linadi.
Foydalanilayotgan transport vositalarining turlariga bog’liq holda tashish
bo’yicha xizmatlar quyidagilarga bo’linadi:
- avtobuslar bilan tashishlar;
- engil avtomobillar bilan tashishlar;
- yo ’ lovchilarni tashishga maxsus jihozlangan yuk avtomobillari bilan
tashishlar .
Avtotransport vositalaridan foydalanilgan holda yo ’ lovchilar va ular
bagajlarining harakatlari bilan bog ’ liq bo ’ lmagan , lekin tashishga bevosita aloqasi
bor xizmatlar o ’ z ichiga quyidagilarni oladi :
- transportda yurish hujjatlarini sotish bo ’ yicha xizmatlar ( transportda
yurish hujjatlarini sotish va qabul qilish , joylarni rezervlashtirish , ko ’ rsatilgan
manzilga chiptalarni etkazish va hokazolar );
- axborot xizmatlari ( avtotransport vositalarining jo ’ nash joyi va vaqti ,
harakat jadvali , tariflar , tashish qoidalari va boshqalar to ’ g ’ risida ko ’ rinadigan va
tovushli axborot taqdim etish );
- tibbiy punktlar , ona va bola xonalari , yo ’ lovchilarning dam olish
xonalarida va boshqa joylarda xizmatlar ko ’ rsatish ;
- sanitar-gigienik xizmatlar ko’rsatish;
- bagajni saqlash bo’yicha harakatlar (bagajni o’rash, saqlash
kameralari xizmatlari, tashuvchilar xizmatlari va hokazolar).
Yo’lovchi avtotransportiga umumiy talablar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- xizmat ko’rsatish jarayonini boshqarishga talablar;
- xizmat ko’rsatish jarayoniga talablar;
xizmat ko’rsatish natijasiga talablar. Transport xizmatlarini
ko’rsatuvchi korxona xodimlari tarkibiga quyidagi mutaxassislar kiradi:
- xizmatlarni ko’rsatishda yo’l harakati xavfsizligi bo’yicha;
- tashishlarni taqdim etish bo’yicha;
24

- avtotransport vositalarini texnik jihatdan soz holatda ushlab turish,
xodimlarning kasbiy yaroqliligini ta’minlash, yo’l harakati xavfsizligini ta’minlash
bo’yicha chora-tadbirlarni taqdim etish bo’yicha; xaydovchilar;
- dispetcherlar, kolonna mexaniklari (masterlari), texnik nazorat
bo’limlari va hokazolar.
Xizmatlarni ko’rsatishda yo’l harakati xavfsizligini ta’minlash bilan bog’liq
bo’lgan rahbarlar va mutaxassislar, avtomobil sohasi bo’yicha oliy va o’rta maxsus
ma’lumotga ega bo’lishlari lozim yoki belgilangan tartibdagi maxsus malaka
tayyorgarligini o’tkazishlari, shuningdek amalga mos kelishlik attestatsiyasidan
o’tganlikni tasdiqlovchi hujjatga ega bo’lishlari lozim.
25

2.2. Sohada yangi tashkiliy tuzilmalarni shakllanish
Tashkiliy tuzilma nima?
Tashkiliy tuzilma - bu tashkilotning maqsadlariga erishish uchun muayyan
faoliyat yo'naltirilganligini ko'rsatadigan tizim. Ushbu tadbirlar qoidalar, rollar va
javobgarlikni o'z ichiga olishi mumkin.
Tashkiliy tuzilma, shuningdek, kompaniya ichidagi darajalar o'rtasida
qanday ma'lumot oqimini belgilaydi. Masalan, markazlashgan tuzilishda qarorlar
yuqoridan pastga qarab oqadi, markazlashmagan tuzilishda esa qarorlarni qabul
qilish vakolati tashkilotning turli darajalariga taqsimlanadi.
Tashkiliy tuzilmaning mavjudligi kompaniyalarga samarali va diqqat
markazida bo'lishga imkon beradi.
Asosiy mahsulot
Tashkiliy tuzilma ma'lum bir faoliyatni tashkilot maqsadlariga erishish
uchun qanday yo'naltirishlarini belgilaydi.
Muvaffaqiyatli tashkiliy tuzilmalar har bir xodimning ishini va uning
umumiy tizimga qanday mos kelishini belgilaydi.
Markazlashgan tuzilma aniq buyruqlar zanjiriga ega, markazlashmagan
tuzilmalar esa yuqori darajadagi shaxsiy agentlikni olgan deyarli har bir xodimga
imkoniyat yaratadi.
Tashkiliy tuzilmalar turlariga funktsional, divizion, tekislik va matritsa
tuzilmalari kiradi.
Katta rahbarlar o'zlarining bizneslari uchun qaysi tashkilot turi yaxshiroq
ekanligi to'g'risida qaror qabul qilishdan oldin turli xil omillarni, shu jumladan
kompaniyaning biznes maqsadlari, sohasi va madaniyatini hisobga olishlari kerak.
Tashkiliy tuzilishni tushunish
Har qanday shakl va o'lchamdagi korxonalar tashkiliy tuzilmalardan juda
ko'p foydalanadilar. Ular tashkilot ichidagi ma'lum bir ierarxiyani belgilaydilar.
Muvaffaqiyatli tashkiliy tuzilma har bir xodimning ishini va uning umumiy
tizimga qanday mos kelishini belgilaydi. Oddiy qilib aytganda, tashkiliy tuzilma
26

kimning nima bilan shug'ullanishini belgilaydi, shunda kompaniya o'z
maqsadlariga erishishi mumkin.
Ushbu tuzilish kompaniyaga uning qanday shakllanganligi va o'z
maqsadlariga erishishda qanday qilib oldinga siljishi mumkinligini ingl. Tashkiliy
tuzilmalar odatda piramida kabi biron bir jadval yoki diagrammada aks ettirilgan
bo'lib, u erda tashkilotning eng qudratli a'zolari tepada, eng kam kuchga ega
bo'lganlar esa pastda joylashgan.
Rasmiy tuzilishga ega bo'lmaslik muayyan tashkilotlar uchun qiyin bo'lishi
mumkin. Masalan, xodimlar kimga hisobot berishlarini bilishda qiynalishlari
mumkin. Bu tashkilotda kim nima uchun javobgar ekanligi to'g'risida noaniqlikka
olib kelishi mumkin.
Tuzilgan tuzilishga ega bo'lish samaradorlikka yordam beradi va har bir
darajadagi hamma uchun ravshanlikni ta'minlaydi. Bu shuni anglatadiki, har bir
bo'lim yanada samarali ishlashi mumkin, chunki ular energiya va vaqtga ko'proq
e'tibor berishadi.
Markazlashgan va markazlashtirilmagan tashkiliy tuzilmalar
Tashkiliy tuzilma markazlashgan yoki markazlashtirilmagan. An'anaga
ko'ra, tashkilotlar markazlashtirilgan etakchilik va aniq buyruq zanjiri bilan
tuzilgan.Harbiylar yuqori darajadagi markazlashgan tuzilishi bilan mashhur
bo'lgan, yuqori va bo'ysunuvchilarning uzoq va o'ziga xos ierarxiyasiga ega.
Markazlashgan tashkiliy tizimda har bir rol uchun juda aniq vazifalar mavjud
bo'lib, bo'ysunuvchi rollar o'zlarining yuqori rahbarlarining ko'rsatmalariga rioya
qilmaydilar.
Ko'pgina texnologik startaplarda bo'lgani kabi markazsizlashtirilgan
tashkilotlarda o'sish kuzatildi. Bu kompaniyalarga tezkor, tezkor va
moslashuvchan bo'lib qolishga imkon beradi, deyarli har bir xodim yuqori
darajadagi shaxsiy agentlikni oladi. Masalan, Johnson & Johnson - bu
markazlashmagan tuzilishi bilan tanilgan kompaniya. Ba'zida turli xil sohalarda
ishlaydigan 200 dan ortiq biznes bo'limlari va brendlari bo'lgan yirik kompaniya
sifatida ularning har biri avtonom ishlaydi. Hatto markazlashmagan
27

kompaniyalarda ham odatda ichki ierarxiyalar mavjud (masalan, boshlang'ich
darajadagi sheriklarga qaraganda yuqori darajada ishlaydigan bosh operatsion
direktor). Biroq, jamoalar o'zlari qaror qabul qilishlari va yuqori darajadagi
"ma'qullash" ni olishmasdan eng yaxshi xulosaga kelish huquqiga ega.
Tashkiliy tuzilmalarning turlari
Funktsional tuzilish
Haqiqiy dunyoda umumiy tashkiliy tuzilmalarning to'rt turi amalga
oshiriladi. Birinchi va eng keng tarqalgan funktsional tuzilishdir. Bu byurokratik
tashkiliy tuzilma deb ham yuritiladi va ishchi kuchining ixtisoslashuviga
asoslangan holda kompaniyani tarqatib yuboradi. Kichik va o'rta biznesning
aksariyati funktsional tuzilmani amalga oshiradi. Firmani marketing, sotish va
operatsiyalardan iborat bo'limlarga ajratish - bu byurokratik tashkiliy tuzilmadan
foydalanish harakati.
Divisional yoki Multivisional Struktura
Ikkinchi tur ko'plab biznes bo'limlari bo'lgan yirik kompaniyalar orasida
keng tarqalgan. Ushbu usuldan foydalanadigan kompaniya divizion yoki ko'p
qismli tuzilma deb nomlanadi, ular o'zlari ishlab chiqaradigan mahsulotlar,
loyihalar yoki sho'ba korxonalar asosida o'zlarining etakchi guruhlarini tuzadilar.
Ushbu tuzilmaning yaxshi namunasi - Johnson & Johnson. Minglab mahsulotlar va
biznes yo'nalishlari bilan kompaniya o'zini o'zi tuzadi, shunda har bir bo'linma o'z
prezidenti sifatida o'z kompaniyasi sifatida ishlaydi.
Flatarxiya tuzilishi
Flatarxiya, yangi tuzilma, uchinchi turi bo'lib, ko'plab startaplar orasida
qo'llaniladi. Ism ishora qilar ekan, u ierarxiya va buyruq zanjirini tekislaydi va
xodimlariga juda ko'p avtonomiyalar beradi. Ushbu turdagi tuzilmani ishlatadigan
kompaniyalar amalga oshirishning yuqori tezligiga ega.
Matritsa tarkibi
To'rtinchi va yakuniy tashkiliy tuzilish bu matritsa tuzilishi. Bundan
tashqari, bu eng chalkash va eng kam ishlatilgan. Ushbu tuzilma xodimlarni turli
boshliqlar, bo'limlar yoki bo'limlar bo'ylab matritsalashtiradi. Masalan, matritsali
28

kompaniyada ishlaydigan xodim sotishda ham, mijozlarga xizmat ko'rsatishda ham
o'z vazifalariga ega bo'lishi mumkin.
Tashkiliy tuzilmalarning afzalliklari
Tashkiliy tuzilmani joyiga qo'yish kompaniya uchun juda foydali bo'lishi
mumkin. Ushbu tuzilma nafaqat kompaniyaning ierarxiyasini belgilaydi, balki
firma o'z xodimlari uchun ish haqi tuzilishini belgilashga imkon beradi. Tashkiliy
tuzilmani joyiga qo'yib, firma har bir lavozim uchun ish haqi darajasi va
diapazonlarini belgilashi mumkin.
Ushbu tuzilish operatsiyalarni yanada samarali va samaraliroq qiladi.
Xodimlar va funktsiyalarni turli bo'limlarga ajratish orqali kompaniya bir vaqtning
o'zida har xil operatsiyalarni muammosiz bajarishi mumkin.
Bundan tashqari, juda aniq tashkiliy tuzilma xodimlarga o'z ishlarini qanday
qilib eng yaxshi bajarilishini ma'lum qiladi. Masalan, ierarxik tashkilotda xodimlar
qarorni qabul qilish vakolatiga ega bo'lganlarni sotib olish yoki ularga murojaat
qilishda ko'proq ishlashlari kerak bo'ladi. Markazlashtirilmagan tashkilotda
xodimlar ko'proq tashabbus ko'rsatishlari va ijodiy muammolarni echishni stolga
olib kelishlari kerak. Bu, shuningdek, xodimlarning qanday qilib o'zlarining
kompaniyadagi o'sishini kuzatishi va ma'lum bir ko'nikmalarni ta'kidlashi
mumkinligi haqida umidlarni belgilashga yordam beradi, shuningdek, potentsial
xodimlar uchun, agar bunday kompaniya o'z manfaatlari va ish uslublariga mos
kelishini aniqlasa.
Tashkiliy tuzilishga oid tez-tez so'raladigan savollar
Tashkiliy tuzilmalarning to'rt turi qanday?
Tashkiliy tuzilmalarning to'rt turi - funktsional, divizion, tekislik va
matritsali tuzilmalar.
Tashkiliy tuzilmaning asosiy elementlari qanday?
Tashkiliy tuzilmaning asosiy elementlari qatoriga tashkilotning
maqsadlariga erishish uchun muayyan faoliyat yo'naltirilganligi, masalan, qoidalar,
rollar, javobgarlik va kompaniya ichidagi darajalar o'rtasida qanday ma'lumot
oqishi kiradi.
29

Tashkiliy tuzilishga misol nima?
Tashkiliy tuzilishga misol tariqasida markazlashtirilmagan tuzilma
keltirilgan bo'lib, u shaxslarga va jamoalarga yuqori darajadagi avtonomiyalarni
berib, doimiy ravishda biznes qarorlarini tasdiqlash uchun asosiy guruhga ehtiyoj
sezmaydi. Ushbu markazlashmagan tuzilmaning yaxshi namunasi - Johnson &
Johnson. Minglab mahsulotlar va biznes yo'nalishlari bilan kompaniya o'zini har
bir biznes bo'linmasi o'z prezidenti sifatida ishlaydigan kompaniya sifatida tuzadi.
Tashkiliy tuzilish jadvali nima?
Tashkiliy tuzilmalar odatda piramida kabi biron bir jadval yoki
diagrammada aks ettirilgan bo'lib, u erda tashkilotning eng qudratli a'zolari tepada,
eng kam kuchga ega bo'lganlar esa pastda joylashgan.
Eng yaxshi tashkiliy tuzilma nima?
Eng yaxshi tashkiliy tuzilma mavjud emas, chunki u kompaniya va u
faoliyat ko'rsatayotgan sohaga bog'liq.
Pastki chiziq
Qanday qilib optimallashtirishga va eng yaxshi tuzilmaviy tashkilotlarni eng
samarali va samarali bo'lishiga asoslangan barcha o'quv sohalari mavjud. Katta
rahbarlar o'zlarining bizneslari uchun qaysi tashkilot turi yaxshiroq ekanligi
to'g'risida qaror qabul qilishdan oldin turli xil omillarni, shu jumladan
kompaniyaning biznes maqsadlari, sohasi va madaniyatini hisobga olishlari kerak.
Mayda chakana statsionar shahobchalarda (kiosklar, pavilionlar) tovarlarni sotish,
o’z ichiga alohida ommaviy ovqatlanish va nooziq-ovqat tovarlari turlarining
cheklangan assortimentdagi sotishni oladi. Kiosk va pavilionlar orqali nooziq-
ovqat tovarlari bo’lgan davriy nashriyotlar, devonxona tovarlari, suvenirlar, tamaki
mahsulotlari, shuningdek ommaviy ovqatlanish mahsulotlari hisoblangan
muzqaymoq, sharbatlar, gazlangan suvlar sotiladi. Mayda chakana harakatdagi
shahobchalarda (palatkalar, avto savdo shahobchalari, avtolavkalar, avtodo’konlar,
sisternalar va boshqalar) tovarlarni sotish, savdo shahobchalari soni cheklangan
uzoq aholi puktlarida joylashgan haridorlarga, savdo xizmatlarini taqdim etishning
30

samarali shakllaridan hisoblanadi. Undan tashqari harakatdagi chakana savdo
shahobchalaridan, yarmarkalar va bozorlardan ham foydalaniladi.
Savdo agentlari orqali tovarlarni sotish iste’molchilar uchun ko’lay
hisoblanadi. Odatda, savdo agentlari tomonidan tovarlarni sotishda katta e’tibor
axborot-maslahat ishiga, tovar xususiyatlarini iste’molchilarga namoyish qilishga
qaratiladi. Tovarlarni pochta (jo’natma) savdosi orqali sotish, iste’molchilarga
savdo shahobchasiga tashrif buyurmasdan tovarlarni harid qilish, ushbu shahar
yoki tumanda sotilmaydigan tovarlarga buyurtma berishlariga imkon yaratadi.
Jo’natma savdosi orqali asosan nooziq-ovqat mahsulotlari sotiladi.
Tovarlarni sotish bo’yicha e’lonlar reklama-axborot va davriy nashriyotlarda chop
qilinadi. Savdo shahobchalardan uzoqda joylashgan iste’molchilar, tovarlarni harid
qilish bo’yicha talabnomalarni to’ldirishadilar va ularni pochta orqali
ta’minotchiga yuborishadilar. Savdo shahobchasi tovararni pochta orqali
iste’molchilarga yuboradi. Tovarlarni savdo avtomatlari orqali sotish,
iste’molchilarga qo’shimcha qulayliklarni yaratadi. Chunki ushbu avtomatlarni
shaharning turli joylarida joylashtirish mumkin (avto bekatlarda, vokzallarda,
stansiyalarda, binolar yonida). Avtomatlarda cheklangan assortimentdagi tovarlar
sotiladi. Ular jumlasiga sigaretlar, gazlashtirilgan suv, qandolatchilik mahsulotlari,
davriy nashriyotlar va hokazolar. Telesavdo shahobchalari va internet tizimidagi
elektron savdo shahobchalari, iste’molchilarning savdo shahobchalariga borish va
tovar harid qilish uchun sarflanadigan vaqtlarini tejashadilar. Elektron savdo
shahobchalari va telesavdo shahobchalari iste’molchilar uchun juda qulaydir.
Iste’molchilar tomonidan tovarlarni o’rganish telvizorda maxsus reklama-axborot
teleko’rsatuvi yoki internet tizimidagi elektron savdo shahobchasi sayti yordamida
amalga oshiriladi. Tovarlar buyurtmasi telefon yoki internet tarmog’i savdo
shahobchasining sayti yordamida amalga oshiriladi. Tovarlarni etkazish va harid
qilish, iste’molchi uchun qulay bo’lgan xoxlagan joyda va u bilan kelishilgan
vaqtda amalga oshiriladi 4
.
4
Kurbanova R.J. Servis korxonalarini moderniza-siyalash va ularda xizmat ko’rsatish samaradorligi-ni oshirish.
Monografiya. T.: “Navro’z” nashr. DUK, 2013y.
31

Harid qilishda va undan foydalanishda yordam ko’rsatish bo’yicha xizmatlar
ko’rsatishga quyidagilar kiradi:
- tovarlarga buyurtmalarni qabul qilish va bajarish (telefon bo’yicha
bevosita savdo tashkilotlarida yoki undan tashqarida buyurmalarni qabul qilish va
rasmiylashtirish, buyurtmalarni komplektlashtirish, ularni qadoqlash, tovarlarni
bevosita savdo korxonalari orqali berish yoki uyga etkazib berish);
- tovarlarni etkazishni tashkil qilish;
- savdo shahobchasida harid qilingan tovarlarni o’rash;
- mavjud tovarlardan sovg’a komplektlarini tuzish va o’rash.
Komission savdo shahobchalari buyumlarni komissiyaga qabul qilish va
baholashni kommitetning uyida amalga oshiradilar. Zargarlik va antikvar savdo
shahobchalari ushbu turdagi buyumlarning baholanishini uylarda amalga
oshiradilar. Oziq-ovqat mahsulotlari savdosi bilan shug’ullanuvchi savdo
shahobchalari, iste’molchilardan shisha idishlari va boshqa turdagi qaytariladigan
tovarlarni qabul qilishadilar.
Texnik qiyin tovarlar va mebel iste’molchilari uchun muhim ahamiyatni,
sotishdan keyingi iste’molchilarga xizmat ko’rsatish egallaydi. Ushbu xizmat
ko’rsatish o’z ichiga mahsulotlarni terish va o’rnatishni oladi. Qurilish
mahsulotlari bilan savdo qiluvchi savdo shahobchalari iste’molchilarga, savdo
shahobchasidan harid qilingan tovarlardan foydalanilgan holda qurilish-ta’mirlash
va montaj ishlarini bajarish bo’yicha xizmatlarni taklif etishlari va buyurtmalarni
qabul qilishlari mumkin.
Ixtisoslashtirilgan savdo shahobchalari, supermarketlar, gipermarketlar,
iste’molchilarga audio va video tovarlarni sotishda, audio kassetalarni va kompakt
disklarni eshitish, vidiokasetalarni ko’rish, shuningdek fotoapparatlarni zaryadka
qilish uchun maxsus kabinalar va eshitish avtomatlarini taklif etishadilar.
Axborot-maslahat xizmatlariga: – tovarlar va ularni ishlab chiqaruvchilar va
savdo shahobchasi tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlar to’g’risida ma’lumot
taqdim etish kiradi. Ushbu turdagi xizmatlar audio va video vositalar yordamida va
tovarlar bo’yicha mutaxassislar yordamida taqdim etiladi. Bunday xizmatlar elektr
32

maishiy tovarlar, audio va video texnika, sport tovarlari, avtomobillar va qurilish
mollarini sotish bilan shug’ullanuvchi savdo shahobchalarda keng tarqala
boshlandi. Savdo shahobchalari xodimlari tarkibiga maslahatchilar,
sotuvchimaslahatchilar kiradi. Ular iste’molchilarning iltimosiga ko’ra
ekspluatatsiya imkoniyatlari, tovarlarni harid qilish sharoitlari bo’yicha maslahat
berishadilar, tovardan foydalanish bo’yicha tavsiyalar beradilar.
Yangi tovarlarni sotishda, savdo shahobchalarida reklama taqdimotlari
(tovarlarni ko’rsatish, oziq-ovqat mahsulotlarini degustatsiya qilish)
o’tkaziladi.
Ushbu faoliliyat turi ham axborot-maslahat xizmatlariga kiradi. Xizmatlar
chakana savdo shahobchalari bazasida, ishlab chiqaruvchi korxonalar va
distribyuterlar tomonidan taqdim etiladi. Iste’molchiga qulaylik yaratish bo’yicha
xizmatlarga, dam olish joylarini taqdim etish va yaratish, ona va bola xonasi,
xizmatlarni taqdim etish, harid qilingan tovarlarni kafolatlangan saqlash, haridorlar
buyumlarini qabul qilish va saqlash, haridorlarga ovqatlanishni taqdim etish, savdo
shahobchasi yonida haridorlarning shaxsiy avtomobillarini qo’yish bo’yicha
xizmatlar kiradi. Ushbu xizmatlar katta savdo maydonlariga ega bo’lgan
shahobchalar hisoblanadigan-supermarket va gipermarketlarda taqdim etiladi,
chunki ularda tovarlarni ko’rish va harid qilish uchun haridorning ko’p vaqti
sarflanadi.

33

2.3. Xizmat ko‘rsatish me’yorlarini ishlab chiqish
Barcha xodimlar mamnun mijozlar biznesning muvaffaqiyati bilan
bog'liqligini tushunsalar, ular mijozlarning ustun tajribasini yaratish uchun
tashabbus ko'rsatadilar.
Mijozlarga xizmat ko'rsatish sifati yaxshi, yomon va befarq kompaniyalarni
ajratib turuvchi asosiy omil hisoblanadi. Mijozlarga sifatli xizmat ko'rsatish
mijozlarni qaytib kelishini davom ettiradi, sifatsiz xizmat esa mijozlarni raqibdan
uzoqlashtiradi, do'stlarini, oilasini va hamkasblarini olib ketadi.
Qarorlarni qabul qilish jarayonida mijozlarga sifatli xizmat ko'rsatishni
anglash muhim ahamiyatga ega. Iste'molchilar unutilmas xarid qilish tajribasiga
ega bo'lishni istaydilar, ushbu xarid qilish tajribasining eng muhim jihati ularning
xizmatni idrok etishidir.
Agar tashkilot mijozlarga sifatli xizmat ko'rsatmasa, ushbu mijozning
tashkilot homiysi sifatida davom etish ehtimoli juda past. Mijoz o'zini qulay his
etadigan va taqdim etilayotgan xizmat eng sifatli bo'lgan joylarda sotib oladi.
Mijozlar pul sarf qilganda, ular o'zlari biladigan va ijobiy aloqada bo'lgan
biznesga qaytishlari mumkin. Shuning uchun mijozlarga sifatli xizmat ko'rsatish
mijozlarni ushlab qolish bilan bevosita bog'liqdir.
Raqobatbardosh ustunlik
Kichik korxonalar xaridorlarga katta hajmdagi tashkilotlarga qaraganda
qiymatini etkazib berish imkoniyatlari kamroq, bu esa mahsulot hajmi va katta
tanloviga qarab past narxlarni taklif qilishi mumkin.
Mijozlar chakana sotuvchi bilan doimiy munosabatlarni yoki ijodiy xarid
qilish tajribasini izlayotgan paytda yuqori sifatli xizmat kichik biznes uchun
raqobatdosh ustunlik bo'lishi mumkin.
Mijozlar xohlagan narsani aytishadi
Mijozlar bilan yuqori sifatli xizmat ko'rsatish orqali ijobiy munosabatlarni
rivojlantirish kompaniyaga foyda keltiradi, chunki bu sizga bozorni o'rganishning
eng yaxshi turiga kirishga imkon beradi: mijozlar to'g'ridan-to'g'ri xohlaganlarini
aytishadi.
34

Mijozlarni tinglash, ular raqobatchining foydasiga kompaniyani tark
etishidan oldin, ularni qondirish uchun mahsulot yoki xizmatni yaxshilash
imkoniyatini beradi.
Baxtli mijozlar o'z tajribalarini do'stlari va hamkasblari bilan bo'lishadilar,
bu vaqt o'tishi bilan biznesni ko'paytiradi.
Axborot manbalari
Mijozlarning taxminlari
Xizmat bilan, ishlab chiqarishdan farqli o'laroq, aniq mahsulot yo'q.
Shunday qilib, ushbu kontekstda sifatga murojaat qilishning ko'plab usullari
mavjud.
Mijozlarning kutishlari mijozlarga xizmat ko'rsatishda sifat standartlarini
aniqlash uchun asos bo'lishi kerak.
Missiya, qarash va qadriyatlar
Har bir tashkilot o'ziga xos xususiyatga ega. Bu sifat standartlarida aks
ettirilishi kerak.
Northwestern Mutual moliyaviy xizmatlar kompaniyasi xavfsizlik va
barqarorlik brendini ishlab chiqdi. Ushbu tasvirga mos keladigan samarali
professionallik ularning xizmatlarining ajralmas qismidir.
Boshqa tomondan, buyurtma asosida chop etiladigan Moo.com kompaniyasi
o'z jamoasini ehtirosli, maftunkor va shuhratparast bo'lishga undaydi.
Ularning shiori: "Siz qoniqmaguningizcha biz baxtli emasmiz". Uning sifat
standartlari, boshqa kompaniyalarnikiga qaraganda, uning nomi singari ko'proq
quvnoq xizmatlarga olib keladi.
Ikkala misolda ham sifat standartlari ushbu tashkilotlarning brendlariga mos
keladigan samarali xizmatlarni yaratadi.
Xavotirga tushgan tomonlar
Xodimlar, aktsiyadorlar, etkazib beruvchilar, hukumat, uyushmalar va
jamiyat kompaniyaning manfaatdor tomonlari hisoblanadi. Ushbu ma'lumot
manbalari o'rnatilishi kerak bo'lgan ko'plab sifat standartlarini shakllantiradi.
35

Masalan, turizm sohasidagi baholash manbalari odatda mehmonxonalarni 5
yulduzgacha baholaydi. Forbes qo'llanmasida baholash doirasida 800 dan ortiq
standartlardan foydalaniladi.
Besh yulduzli reytingni olish uchun kelgan mehmonlarni 60 soniya ichida
kutib olish va ularga yordam berish kerak, telefon qo'ng'iroqlari 30 soniyadan
ko'proq vaqt ushlab turilmasligi kerak va boshqa ko'p narsalar.
Reyting mehmonxona marketingiga sezilarli darajada ta'sir qilganligi
sababli, uning sifat standartlari ushbu talablarning xizmat ko'rsatish darajasiga
muvofiqligini aks ettirishi kerak.
Xizmat ko'rsatishda sifat tamoyillari
Yangi mijozlarni jalb qilish, mavjud mijozlarni saqlashdan ko'proq xarajat
qiladi.
Mamnun xaridor kompaniyada uzoqroq turadi, ko'proq pul sarflaydi va
munosabatlarni chuqurlashtirishi mumkin.
Masalan, kredit kartasidan mamnun bo'lgan mijoz kompaniyaning boshqa
moliyaviy xizmatlariga qo'shilishi mumkin.
Televizion reklama kampaniyalari va yangi xaridorlarni jalb qilishning
boshqa murakkab va qimmat usullari bilan taqqoslaganda, bu oson sotish.
Mijozlarning ehtiyojlarini qondirish
Mijozlarning ehtiyojlarini tushunish uchun siz faqat ularning ovozini
tinglashingiz va shunga muvofiq harakat qilishingiz kerak.
Xaridorni tinglash ko'p jihatdan, masalan takliflar shakllari va qoniqish
so'rovlari orqali amalga oshirilishi mumkin.
Mijozlarga xizmat ko'rsatish izchil bo'lishi kerak
Mijozlar qimmatbaho soch saloniga tashrif buyurib, iliq kutib olish, ichimlik
va ajoyib sochlarni qabul qilishdi deylik.
Keyinchalik, shahar tashqarisida, u xuddi shu sartaroshlar zanjiriga tashrif
buyurdi, lekin samimiy kutib olishni ham, ichimlikni ham, ajoyib sochni ham
qabul qilmadi.
36

Ushbu mijoz, ehtimol, mamnun emas va bu zanjirni qayta ishlatmaydi,
chunki ular xuddi shu mijozlarga xizmat ko'rsatmaganlar, bu esa yaxshi sochlarni
kesishdan ko'proqdir.
Xodimlar ham mijozlardir
Ichki mijozlar va etkazib beruvchilar bilan munosabatlarni yaxshilash tashqi
mijozlarga yanada sifatli xizmat ko'rsatishga yordam beradi, etkazib berish
muddatlari qisqaradi, sifat va aloqa yaxshilanadi.
Barcha aloqa kanallarini oching
Mijoz kompaniya bilan ko'p jihatdan aloqa qilishni xohlaydi: yuzma-yuz,
telefon, faks va elektron pochta orqali. Mijoz ushbu barcha aloqa kanallari doimo
ochiq bo'lishini kutadi.
Bu muammoni anglatadi, chunki bu xodimga samarali mijozlarga xizmat
ko'rsatish uchun zarur bo'lgan ma'lumotlarni taqdim etadigan kompleks echimni
talab qiladi.
Odamlar har doim mijozlarga yaxshi xizmat ko'rsatishni kutishadi
Odatiy kunda poezd o'z vaqtida etib borishi, qahva qizib ketishi va tezda
etkazib berilishi va hamkasblar bir guruh bo'lib ishlashi kutilmoqda. Kafe
restoranga qaraganda cheklangan assortimentdagi mahsulotlarning taqdim etish
orqali iste’molchilarga ovqatlanish va dam olishni taminlaydi. Kafeda firmenn ы y,
buyurtmali taomlar, mahsulotlar va ichimliklar sotiladi.
Kafelar quyidagicha farqlanadi:
- sotiladigan mahsulotlar assortimenti bo’yicha
(muzqaymoq-kafe,
qandolat-kafe, sut-kafe);
- kontengent bo’yicha (yoshlar, bolalar va hokozalar);
Kafe ovqatlanish xizmati – bu, asosan qiyin bo’lmagan tayorlanishdagi,
qolgan tipdagi tashkilotlarga qaraganda cheklangan assortimentdagi pazandalik
mahsulotlari va harid qilingan tovarlarni tayyorlash va sotish shuningdek ularni
harid qilish uchun sharoitlarni yaratish bo’yicha xizmat. Oshxona xafta kunlari
bo’yicha tuzilgan turli xil menyularga mos holda taomlarni tayyorlovchi va
37

sotuvchi hammabob yoki malum kontingentdagi iste’molchilarga xizmat ko’rsatish
oshxonalar ko’yidagilar bilan farq qiladi:
- sotilgan mahsulot assortimenti bo’yicha (umumiy turdagi
parhezlik);
- xizmat ko’rsatilayotgan kontingent bo’yicha (maktab,
talabalar va hokazo);
- joylashish joyi bo’yicha (o’qish, ish joyi bo’yicha
umumiy hammabob).
Oshxonada ovqatlanish xizmat ko’rsatishi – bu, turli xil pazzandachilik
mahsulotlarini xaftaning kunlari bo’yicha yoki turli guruhlardagi xizmat ko’rsatish
kontingenti (ishchilar, maktab o’quvchilari, talabalar) uchun maxsus ratsiondagi
ovqatlarni tayyorlash bo’yicha xizmat, shuningdek korxonada ularni sotish va
iste’mol qilishni tashkil etish uchun sharoitlar yaratish hisoblanadi.
Tammaddixonada iste’molchilarga tez xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan,
ma’lum turdagi xomashyodan qiyin bo’lmaydigan tovar tayorlaydigan, cheklangan
assortimentli umumiy ovqatlanish korxonasi. Tammaddixonalar umumiy tipdagi
mahsulotni sotish assortimenti va maxsuslarga (sosiskaxonalar, chuchvaraxonalar,
somsaxonalar, ponchik xonalar, pirojnixonalar, shashlikxonalar, pitsseriya,
gamburgerxonalar va hokazolar).
Tamaddixonada ovqatlanish xizmat ko’rsatishi – bu, tor assortimendagi
pazandalik mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha xizmat, shu jumladan belgilangan
turdagi xomashyodan, shuningdek uni sotish va iste’mol qilish uchun sharoitlar
yaratish hisoblanadi. Choyxonalar milliy taomlarni tayyorlashga mo’ljallangan
umumiy ovqatlanish korxonasi hisoblanadi. Ularning vujudga kelish tarixi qadim
zamonlarga borib qadaladi. Choyxonalar asosan mahallalar qoshida tashkil etilgan
bo’lib, ularning qurilishi mahalliy byudjet, mahalla fuqarolari tomonidan yoki
ayrim tadbirkorlarning mablag’lari hisobiga amalga oshiriladi.
Choyxona xizmat ko’rsatishi – bu, nafaqat choy va milliy taomlarni iste’mol
qilish joyi, balki mahalla a’zolari va boshqa fuqarolarning madaniy dam olish, turli
xildagi to’y va boshqa marosimlarni o’tkazish joylariga aylanib bormoqda.
38

Masalan, Farg’ona vodiysida mehmonlarni kutib olish asosan choyxonalarda
(samovar ham deyiladi) bo’ladi. Ya’ni olib kelingan massalliqlardan yuqori
malakali oshpazlar, xalqimizning sevimli taomi bo’lib hisoblangan palovni
qoyilmaqom tarzda tayyorlashadilar. Kafelar, oshxonalar, tamaddixonalar va
choyxonalar klasslarga bo’linmaydi.
Restoranlar, kafelar, barlar, choyxonalar mahsulotlarni tayyorlash, sotish va
iste’molni iste’molchilarning dam olishi va xordiq chiqarishlari bilan birgalikda
tashkil etishadilar. Pazandalik va qandolat mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha
xizmatlar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- umumiy ovqatlanish korxonalarida iste’molchilarning
buyurtmalariga asosan pazandalik va qandolat mahsulotlarini
tayyorlash, shu jumladan qiyin bajarilishda va qo’shimcha
bezalgan holdagi;
- korxonada buyurtmachining xomashyosidan taomlar
tayyorlash;
- oshpaz, qandolatchining uyida taomlar, pazandalik va
qandolatchilik mahsulotlarini tayyorlash bo’yicha xizmatlari.
Mahsulotlarni iste’mol qilishni tashkil etish va xizmat ko’rsatish bo’yicha
xizmatlar o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- tantanalar, oilaviy ovqatlanish, konferensiyalar,
seminarlar, majlislar, dam olish zonalarida madaniy umumiy
chora-tadbirlarni tashkil etadi va xizmat ko’rsatadi;
- uyga xizmat ko’rsatish bo’yicha ofitsiant (barmen)
xizmati;
- pazandalik va qandolatchilik mahsulotlarini
iste’molchilar
buyurtmalariga ko’ra etkazish;
- umumiy ovqatlanish korxonasi zalida joylarni
bronlashtirish ;
39

- komplektlangan ratsionlar bo ’ yicha xizmat ko ’ rsatishga
talonlar va abonementlarni sotish ;
- ratsional kompleks ovqatlanishni tashkil etish.
Pazandachilik mahsulotlarini sotish bo’yicha xizmatlar quyidagilarni o’z
ichiga oladi:
- pazandachilik va qandolatchilik mahsulotlarini savdo
shahobchalari va tashkilotdan tashqaridagi bo’limlar orqali
sotish;
- pazandachilik mahsulotlarini tashkilotdan tashqarida
sotish;
- taomlarni uyga etkazish;
- pazandachilik mahsulotlari to’plamini yo’lga
komplektlash, shu jumladan sayyohlar uchun, mustaqil ravishda
pazandachilik mahsulotlarini tayyorlash uchun (mayda chakana
savdo shahobchalariga).
Dam olishni tashkil etish bo’yicha xizmatlar o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- musiqali xizmat ko ’ rsatish , konsertlarni , varete va video
dasturlarni o ’ tkazishni tashkil etish ;
- gazetalar, jurnallar, o’yin avtomatlari, billiardni taqdim
etish.
Axborot-maslahat xizmatlari o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- pazandachilik va qandolatchilik mahsulotlarini tayyorlash
va jihozlash, dasturxonni tuzash bo’yicha mutaxassislar
maslahatlari, turli xil kasalliklarda pazandachilik mahsulotlaridan
foydalanish bo’yicha parhez hamshiralari maslahatlari (parhez
bo’limlarda va oshxonalarda); - pazandachilik mahoratiga
o’rgatish.
Umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan ko’rsatilayotgan qolgan
xizmatlar turli xildir, masalan, marosimlarni o’tkazish uchun oshxona
idishtovoqlarini, anjomlarini foydalanishga berish. Bunday xizmatlardan odatda
40

aholi yoki bayram o’tkazishni mo’ljallagan korxona va tashkilotlar
foydalanishadilar. Qo’shimcha xizmatlarga tashrif buyuruvchilar o’zlari bilan olib
kelmoqchi bo’lgan pazandachilik mahsulotlarini o’rash xizmatlari kiradi.
Ovqatlanish punktlaridagi yuqori qulaylilik telefon aloqasining mavjudligi
bilan ta’minlanadi, xususan magistral yo’llar va qishloq joylarida. Agarda tashrif
buyuruvchi avtomashinada kelgan bo’lsa, unga korxonaning avtoto’xtash joyiga
qo’yish bo’yicha xizmatlar, agarda piyoda kelgan bo’lsa, taksi chaqirish bo’yicha
xizmat taqdim etilishi mumkin.
Umumiy ovqatlanish korxonalari xodimlari tarkibiga taomni tayyorlash
xizmatlarini bajaruvchi mutaxassislar (oshpazlar va pazandalar) va tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatuvchi servis bo’yicha mutaxassislar (ofitsiantlar,
barmenlar, boshqaruvchilar, metrodotellar) kiradi. Ushbu ishlovchilar maxsus
kasbiy tayyorgarlikga egalar va normativ hujjatlarning majburiy talablariga mos
ravishda tibbiy ko’rikdan o’tishadilar.
Umumiy ovqatlanish korxonasi binolari tarkibiga xizmat ko’rsatish zonasi
(kontakt zonasi) va boshqaruv, ishlab chiqarish zonalari kiradi.
Tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatish zonasi ovqatlanish zali, vestebyul,
kiyim osadigan joy, xojatxona va boshqalardan iborat. Zal ovqatni iste’mol qilish
uchun mebel, taomlarni etkazish mebellari va moslamalari, ichimliklarni quyish
vositalari bilan komplekslashtiriladi. Ichki qiyofa tashkilotning firmali stiliga mos
kelgan holda jihozlanadi. Odatda restoran zallarida musiqa ansambli uchun joy,
raqs uchun maydoncha ko’zda tutiladi.
Restoran zallari qoshida banket zallari ham mavjud bo’lib, ular yoki alohida,
yoki umumiy maydondan to’siqlar orqali yopilishi mumkin.
Korxona ishi samaradorligini oshirish uchun, ishlab chiqarish binolarini
joylashtirishda, o’z mahsulotlarini ishlab chiqarishning texnologik jarayoni
bosqichlarini va tashrif buyuruvchilarga xizmat ko’rsatishni izchillik bilan amalga
oshirish tamoyillariga rioya qilinadi.
Ishlab chiqarish sexlariga asbob-uskunalarni tanlashda, umumiy ovqatlanish
korxonalarini quvvatlar va korxona tipiga bog’liq holda texnologik, sovitish va
41

boshqa turdagi asbob-uskuna bilan jihozlashning qabul qilingan normalari
inobatga olinadi.
Oshxonaning ishlab chiqarish sexlarida texnologik jarayonning tavsifiga
mos ravishda turli xil asbob-uskunalar joylashadi.
Ovqatlanish mahsulotlari tayyorlanadigan texnologik xonalar o’z ichiga
quyidagilarni oladi:
- sovuq tamaddilarni tayyorlash bo’yicha sex;
- issiq taomlarni tayyorlash bo’yicha sex;
- go’sht sexi;
- baliq sexi;
- sabzavot sexi;
- qandolatchilik sexi va nonvoyxona;
- gazlangan suvlar va ichimliklar ishlab chiqarish;
- yuvish xonasi;
- servis xonasi;
- kiyim va to’shanchiq xonasi;
- omborxonalari (ovqatlanish mahsulotlarini saqlash uchun muzlatkich
ombori, asbob-uskuna ombori).
Sovuq tamaddilar tayyorlash bo’yicha sexda go’sht, baliq va sabzavotlardan
sovuq taomlar, shuningdek shirin taomlar va buterbrodlar tayyorlanadi. Sexda
amalga oshirishning asosiy operatsiyalari mahsulotlarni kesish, ularni porsiyalarga
bo’lish, sovuq taomlar va tamaddilarni bezash. Sex muzlatkich shkaf, past haroratli
peshtaxta, tarqatish ustuni bilan jihozlanadi. Issiq taomlar tayyorlash bo’yicha
sexda, ovqatni tayyorlashning yakunlovchi texnologik jarayon operatsiyalari
bajariladi, mahsulotlarni issiqlik qayta ishlanishi amalga oshiriladi, yarim
fabrikatlar tayyorlik holatiga etkaziladi, birinchi va ikkinchi taomlar tayyorlanadi,
sovuq taomlar uchun mahsulotlar tayyorlanadi. Sex plitalar, ovqat qaynatish
qozonlari, elektr tovarlar, muzlatish shkaflari, stilajlar, ishlab chiqarish stollari
bilan jihozlanadi. Go’sht sexida turli xil xayvon va parranda go’shtlaridan yarim
fabrikatlar ishlab chiqarish bo’yicha operatsiyalar bajariladi. Baliq sexida baliqni
42

birinchi qayta ishlash va baliq yarim fabrikatlari tayyorlash bo’yicha operatsiyalar
bajariladi. Sabzavot sexida sabzavotlarni birinchi qayta ishlash va o’zlarida ishlab
chiqarish uchun sabzavot yarim fabrikatlarini tayyorlash operatsiyalari bajariladi.
Sabzavot sexida kartoshka va boshqa sabzavotlarni sortlarga ajratuvchi kalibrovka
mashinalari, kartoshka tozalovchilar, sabzavot kesuvchilar, universal oshxona
kombaynlari joylashadi. Qandolatchilik sexining va nonvoyxonada turli xil unli
qandolatchilik va pazandalik mahsulotlarini ishlab chiqarishni ta’minlovchi
operatsiyalar bajariladi. Tarqatish xonasi iste’molchilarga tayyor ovqat
mahsulotlarini vaqtinchalik saqlash va uzatishni ta’minlaydi. Oshxona idishlarini
yuvish xonasi issiq sex yonida joylashishi mumkin. Unda yuvish uchun kelib
tushgan idishlar taxlanadigan podtovarniklar, ovqat chiqitlari uchun tara, vannalar,
yuvilgan idishlarni quritish uchun stilajlar joylashadi. Undan tashqari yuvish
xonasi idish yuvish mashinalari bilan jihozlanadi. Servis xonasi farfor, shisha,
metalldan qilingan oshxona idishlari va anjomlarni saqlash va ofitsiantlarga berish
uchun xizmat qiladi. Omborxonalar tez buziladigan mahsulotlar va yarim
fabrikatlar uchun sovitish kameralari va quruq mahsulotlar, sabzavotlar uchun
sovutilmaydigan xonalar, inventar, oshxona kiyimlari va to’shanchiqlar va boshqa
moddiy-texnika jihozlari va predmetlarini saqlash uchun xonalardan iborat
bo’ladi 5
.
5
Muratov R.S., Djalalova I.A., Oripov S.Sh., Korxona Iqtisodiyoti: T.; Fan va texnologiya, 2014 y.
43

XULOSA.
Xizmat ko’rsatish jarayonini texnologik modernizatsiyalash, xizmat
ko’rsatish va band bo’lgan kanallarning foydalanish koeffitsientini, ovqatlanish
zallaridan foydalanish samaradorligini, xizmat ko’rsatishda navbat kutishni
pasaytirish, xizmat ko’rsatishni xohlamagan iste’molchilar sonini kamaytirish,
xizmat ko’rsatish madaniyatini tubdan o’zgartirish va h.k., samaradorligini
oshirishga sabab bo’ladi.
Xuddi shuningdek, umumiy ovqatlanish korxonalaridagi xizmat ko’rsatishni
samaradorligini oshirishda yuqorida keltirilgan xizmat ko’rsatish texnologik
jarayonlar tuzilmasi va olingan natijalarni korxonada xizmat ko’rsatish sohasidagi
kadrlarni o’rgatib ularda amaliy ko’nikmalar hosil qildirish lozim bo’ladi.
Buyurtmadan so’ng iste’molchi xohlagan vaqtda o’z tomonidan buyurilgan
buyurtmalardan voz kechishi mumkin, faqat shu shart bilanki, bajaruvchiga
haqiqiy etkazilgan zararlarni to’lasa. Iste’molchilarga xizmat ko’rsatishda umumiy
ovqatlanish korxonasi iste’molchilarga taklif etilayotgan mahsulotlarning og’irligi
va hajmini tekshirib ko’rish uchun imkoniyat yaratishi lozim. Tashrif
buyuruvchilarga xizmat ko’rsatishda tarkib va taomlarni tortiq qilish menyu orqali
tartibga solinadi. Menyu (fransuz tilida menu, lotin tilida minuo-kichik qismlarga
bo’laman) – bu, umumiy ovqatlanish korxonalarida, nonushta, kunduzgi va kechki
ovqatlanishga tortiq qilingan taomlar va ichimliklar ro’yxatidir. Kundalik asosiy
menyu bir necha taom turlaridan iborat bo’ladi. Bu umumiy ovqatlanish
korxonasining turi va hajmiga bog’liqdir. Bosh oshpaz va dieta hamshirasi
menyuga talab, milliy xususiyatlar, tashrif buyuruvchilarning yoshi va dini,
ovqatlanishning zamonaviy shakllari, mahsulotlarning kalloriyaligi,
hammabobligi, shuningdek ta’m sifatlariga ko’ra o’zgartirishlar kiritishadilar.
44

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1 Fayziev E.S. Servis tizimi faoliyati asoslari. O’quv qo’llanma.
Samarqand: “Zarafshon” nashriyoti, 2010.
2 Xasanov R., Asatullaev X., Suvonqulov A., Xakimov X.
Real sektor iqtisodiyoti va uni prognozlash. O’quv qo’llanma.
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi.
TMI. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2013, - 192 b.
3 Korxona iqtisodiyoti . Darslik . – T .: “ Fan va
texnologiya ”, 2013.
4 Kurbanova R . J . Servis korxonalarini moderniza - siyalash
va ularda xizmat ko ’ rsatish samaradorligi - ni oshirish .
Monografiya. T.: “Navro’z” nashr. DUK, 2013y.
5 Muratov R.S., Djalalova I.A., Oripov S.Sh., Korxona
Iqtisodiyoti: T.; Fan va texnologiya, 2014 y.
6 Shavqiev E ., Normuradov U . N ., Artikov Z . S ., Hazratov
A . P .
“ Korxona iqtisodiyoti ” fanidan ma ’ ruzalar kursi . (I-II qismlar) – Samarqand,
SamISI, 2016.
45

XIZMAT SIFATINI OSHIRISH YO’LLARI.

Купить