Xojaning “Miftoh ul-adl” asari leksik xususiyatlari
![martaba so‘zlari aks etgan. Mansab-martaba bildiruvchi terminlar quyidagi
leksik-semantik guruhlarga ajratildi:
1.Yuqori lavozim, oliy mansab nomini bildiruvchi leksemalar.
J umladan, q adimgi turkiy tilda beg istilohi 51
“hukmdor, hokim, dohiy,
yo‘lboshchi, bek, askar boshlig ‘ i va viloyat hokimi, xo‘jayin” (DTS, 91),
ANATILda “bek, amaldor” (I, 261) tarzida izohlangan. Hozirgi o‘zbek adabiy
tilida beg/bek leksemasining ma’no kengayishi yuz berib, quyidagi ma’nolarni
ifodalaydi: 1) turkiy xalqlarning ba’zilarida xonliklar davrida davlat
arboblariga, shahar yoki viloyat hokimlariga, ularning bolalariga berilgan
faxriy unvon hamda shunday unvonga sazovor bo‘lgan shaxs; 2) erkaklar
ismining tarkibiy qismi; 3) (I shaxs egalik shaklida) o‘z begi yoki xo‘jayniga
murojaatda yoki ular haqida gapirganda ishlatiladigan so‘z (O‘TIL, I, 213).
Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida esa bu soz‘ beg istilohi saltanatda
xizmat qiluvchi yuqori mansabdor harbiylar va arkoni davlatga nisbatan
qo‘llangan : Bir kun bir elchi keldi, aydi: ey podshoh falon bek sizg‘a yog‘i
bo‘ldi, cherik tortib kelaturur (18-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida “O‘rta Osiyo xonliklari darvrida: yuqori
mansabdagi amaldorlarga xizmat qiluvchi qurolli soqchi, posbon” ma’nosida
uchraydigan (O‘TIL, V, 122) yasovul leksemasi ANATILda yasavul
“qorovulboshi; intizom saqlovchi” tarzida izohlangan: Yasavulki bir mazlum
ishi keynicha borg‘ay va ul mazlumni zolimdan qutqorg‘ay (IV, 597). Xojaning
“Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida “ yuqori mansabdagi amaldorlarga xizmat
qiluvchi qurolli soqchi” ma’nosida ifodalangan: Yasovullar Shayxi Bahlulni
tanimas erdilar (49-bet).
2.Muayyan vazifa uchun mas’ul shaxs tushunchasini ifodalovchi
leksemalar.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. ریزو -vazir, ministr] 1 tar . O‘rta asrlarda
Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, jumladan, O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat
51
Xo‘janiyozova Sh. Alisher Navoiy manoqib asarlari leksikasi. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
(PhD) dissertatsiyasi avtoreferati . – T., 2022. – B.16.
46](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_46.png?v=1)
![idorasi yoki kengashi (devoni) boshlig‘i; ulug‘ vazir, vazirlar boshlig‘i. O‘rta
asrlarda hukumatning oliy idoralarini boshqargan yuqori mansabdagi shahs-
hozirgi bosh vazir. 2 Mamlakatda muayyan tarmoq faoliyatini boshqaruvchi
shaxs. 3 Podshoh va xonlar saroyidagi vazir (O‘TIL, I, 433) ma’nolarida
qo‘llanilayotgan vazir leksemasi ANATILda ham “vazir” tarzida izohlangan:
Vazir oqibatandesh kishi erdi (I, 351). Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor”
asarida esa bu so‘ z “ podshoh va xonlar saroyidagi vazir” ma’nosida ishlatilgan:
Oning bir vaziri bor erkan Xuja Hasan otlig (14-bet) kabi.
Čerig istilohi dastlab, qadimgi turkiy O‘rxun-Enasoy toshbitiklari matnida
keltirilgan 52
. Bu so‘zning ma’nosi “Harbiy yurish vaqtida oliy hukmdor
tomonidan chiqarilgan farmonga muvofiq yig‘iladigan muntazam qo‘shin,
lashkar; kuch-qudrat” (ANATIL, III, 463; O‘TIL, IV, 475). Čerik//čerig
leksemasi Xoja asarlarida ko‘p o‘rinlarda qo‘llanilgan: Bir kun bir elchi keldi,
aydi: ey podshoh falon bek sizg‘a yog‘i bo‘ldi, cherik tortib kelaturur (18-bet);
Xazina ochturdi, ko‘rarkim, moli yo‘qtur, cherik yig‘ilsun tedi, ko‘rarkim,
cherigi yo‘q (18-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. رک???شل -qo‘shin, armiya] eski. harb.
“Davlatning qurolli kuchlari majmui yoki uning bir qismi; qo‘shin, armiya”
(O‘TIL, II, 491) lashkar leksemasi Alisher Navoiy asarlari tilida “askar;
qo‘shin” (ANATIL, II,169) ma’nosida ifodalangan:
Ey musulmonlar, fig‘on ul kofiri xudkomdin,
Kim chiqardi ko‘kka afg‘on lashkari islomdin.
(Xazoyinul-maoniy, III a-261)
Ushbu leksema Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida ham “ askar,
qo‘shin ” ma’nosi bilan ko‘zga tashlanadi : “Beklar ayttilar: agar ulug‘ podshoh
bo‘lurman tesong navkarga kulli rioyat qil va lashkar ni qaviy qilib raiyatdin
tangani ko‘b olib navkarga berg‘il, to dushman sanga zafar topmasun” (40-
bet).
52
Дадаб a ев Х. Военная лексика в староузбекском языке. – Ташкент: Фан, 1990. – С.34-35.
47](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_47.png?v=1)
![3. Hukmdorning xos kishilarini bildiruvchi leksemalar.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. ارماٴ -“amir” s.ko pl.] tar. Shoh (xon, amir)
huzuridagi yuqori mansabli shaxslar (O‘TIL, IV, 283) ma’nosida uchraydigan
umaro leksemasi ANATILda “amirlar” ma’nosini ifodalagan: Va ham aning
so‘zidurkim, umaroni fasodi zulm biladur (III, 289). Biz tahlilga tortgan asarda
ham “shoh (xon, amir) huzuridagi yuqori mansabli shaxslar” ma’nosida
ifodalangan: Umaro va arkon davlatlar barcha aydilarkim, siz hukm qilib
erdingizkim, hech qari kishi kelturmasunlar (49-bet); Umaro dedilarkim: hukm
va yorlig‘ sizning turar, harna hukm qilsangiz turubsiz (37-bet) kabi.
4. Ijrochi lavozim-martaba tushunchasini ifodalovchi leksemalar.
a) maxsus buyruq va topshiriqlarni tegishli obyektga yetkazuvchi shaxs
tushunchasini ifodalovchi leksemalar:
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida (1 tar . Odamlar ko‘p to‘planadigan joylarda
baland ovoz bilan rasmiy e’lonlar eshittirib yuruvchi kishi; 2 ko‘chma Xabar -
darak beruvchi; 3 ko‘chma Tashviqotchi, targ‘ibot qiluvchi; 4 Malay, xizmatkor,
yugurdak) (O‘TIL, II, 75) ma’nosini ifodalaydigan jarchi leksemasi Alisher
Navoiy asarlari tilida “xabar beruvchi, ovoza qiluvchi” ma’nosida qo‘llangan
bo‘lsa, Xoja asarlari so‘z boyligida ham “odamlar ko‘p to‘planadigan joylarda
baland ovoz bilan rasmiy e’lonlar eshittirib yuruvchi kishi” ma’nosini
ifodalagan:
Iskandar aydi yaxshi mulohaza qilinglar: shoyad kelmish bo‘lg‘ay,
jarchilar cherikning atrofida jar urdilar, ersa ul yigit aydi: “Agar Iskandar
maning gunohimdan o‘tsa, maning bir qari otam bordurkim mandin ayrilmadi
(50-bet).
b) xabar yetkazuvchi shaxs tushunchasini ifodalovchi leksemalar:
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida ( 1 dip. Bir suveren davlatning boshqa bir
suveren davlatdagi diplomatik vakillarining eng katta martabasi, unvonga ega
bo‘lgan shaxs. 2 tar. Shoh tomonidan biror topshiriq bilan yuborilgan kishi .
3 ko‘chma Darak beruvchi, narsa, belgi. 4 kam qo‘ll . Sovchi. 5
48](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_48.png?v=1)
![harb. Urushayotgan tomonlarning o‘zaro muzokara olib borish uchun
yuborilgan vakil.) ma’nosini ifodalaydigan elchi leksemasi Alisher Navoiy
asarlari tilida “elchi, xabarchi” ma’nosida ifodalangan bo‘lsa:
Yana bir tundroq elchi yibordi,
Aning dog‘i javobi bo‘yla bordi.
(Farhod va Shirin, 138)
Xoja asarlari so‘z boyligida esa “elchi” ma’nosida ko‘zga tashlanadi:
Oning birla amal qiloying qirq kishi elchi yubordi (14 -bet).ᵇ
v) maxsus topshiriqni bajaruvchi shaxs tushunchasini ifodalovchi
leksemalar:
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. ?
یزا ??ق - ijrochi, amalga oshirvchi; hukm
chiqaruvchi ] tar. “Musulmon davlatlarida hukmdor tomonidan tayinlanib,
shariat asosida sud vazifasini bajaruvchi, sudya, shar’iy mahkama raisi”
ma’nosida qo‘llanuvchi qozi leksemasi ANATILda “qozi, sudya; hukm
chiqaruvchi, hukm qiluvchi” tarzida ifodalangan: Qozi islom binosig‘a arkondur
va musulmonlar xayr va sharrig‘a nofizi farmondur … (IV, 60). Ushbu leksema
Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida ham “ hukm chiqaruvchi”
ma’nosida ifodalangan: Emdi podshoh yoki bek bo‘lg‘on kishi qozi larni
tergamak kerak (60-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. شارف - xizmatkor; malay; yig‘ishtiruvchi;
qorovul] 1 tar. “Ko‘cha-ko‘y, hovli va bog‘larga suv sepib, supurib-sidirib
yuruvchi xizmatkor; qorovul. 2 Idora yoki muassasalarda xonalarni supurib-
sidiruvchi xodim” (O‘TIL, IV, 332) ma’nosida ifodalangan farrosh leksemasi
ANATILda “ supuruvchi, yig‘ishtiruvchi; to‘shak to‘shovchi; xizmatkor”
ma’nosida qo‘llangan bo‘lsa: Bir farrosh va ikki xodimdin har biriga ikki yuz
oltundin olti yuz oltun, bug‘doy besh yukdin o‘n besh yuk (III, 327), Xojaning
“Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida esa “to‘shak to‘shovchi” ma’nosida
qo‘llanilgan: Ondin so‘ng farrosh kelib to‘shakni yig‘or bo‘ldi (25-bet).
49](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_49.png?v=1)
![5. Mansab-martaba tushunchasini umumlashtirib nomlovchi
leksemalar.
Hokim leksemasi [a. مﮐاﺣ - hukmdor; boshqaruvchi; boshliq; sudya,
hakam ] 1 tar . O‘rta Osiyo xonliklarida belgili bir shahar va uning atrofidagi
qishloqlar ustidan xonu bek amrini o‘tkazish uchun belgilab qo ‘ yilgan amaldor.
2 tar. Sobiq Turkiston o‘lkasidagi ayrim shahar yoki muzofotlarda chor
hukumatining siyosatini o‘tkazish uchun belgilab qo‘yilgan yuqori mansabli
amaldor . 3 Umuman, hukmini, buyrug‘ini o‘tkazuvchi (shaxs, sinf va sh.k.).
4 O‘zbekiston Respublikasi; viloyat, shahar va tumanlarning birinchi rahbarlik
lavozimidagi shaxs, hokimlikning birinchi rahbari. 5 ko‘chma . O‘z ixtiyoriga
olgan, egallagan narsa haqida; “hukmron” . 6 Hokim (erkaklar ismi) (O‘TIL,
V, 546) tarzida ifodalangan bo‘lsa, ANATILda “hukm qiluvchi, buyuruvchi,
boshliq” ma’nolarida qo‘llanilgan:
Anda bir shoh hokimu voliy,
Mulki ma’muru himmati oliy. (IV, 190)
Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida “ hukmdor; boshqaruvchi”
ma’nolarida namoyon bo‘lgan: Ul podshoh aydikim: maning havsalam va
tavrim mundin ortiq mamlakatga toqat kelturmas, agar mundin ortuq
mamlakatga hokim bo‘lsam zabt qilolmon, manga mundin ortuq taklif qilmagil,
dedi, ersa Iskandar ham oni qabul qildi (45-bet).
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Xojaning “Miftoh ul-adl” asari
leksikasi ijtimoiy sohaning barcha qirralariga oid leksemalarni o‘z ichiga olgan.
Bu leksemalar o‘ziga xos semantik maydonlarni tashkil etadi. Asar leksikasining
funksional-semantik xususiyatlari muayyan semantik maydon doirasida
reallashadi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, asar leksikasi mavzu jihatdan xilma-xil bo‘lib,
XV-XVI asrlardagi ijtimoiy sohalarning deyarli barchasini qamrab olgan.
Undagi eski o‘zbek adabiy tiliga xos muhim leksik jihatlarni aks ettiruvchi
mavzuviy guruhlardan biri mansab-martaba ifodalovchi lesemalardir.
50](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_50.png?v=1)
![“sutkaning kun botishidan kun chiqqungacha, oqshomdan tong otguncha
bo‘lgan qismi” ma’nosini ifodalaydi. Bu leksemalarning boshqa ma’nolari yo‘q.
Monosemiya hodisasi o‘zbek tilshunosligida bir ma’nolilik deb ham
yuritiladi. Bir ma’nolilik ko‘proq terminlarga, yangi yaratilgan yoki boshqa
tildan yangi o‘zlashtirilgan leksemalarning boshlang‘ich ishlatilish davriga
х osdir: to‘rtburchak (matem. termin), supermarket (yangi o‘zlashtirilgan so‘z)
va b.lar 58
.
Yangi yaratilgan yoki boshqa tildan yangi o‘zlashtirilgan leksemalar vaqt
o‘tishi bilan turli lisoniy va nolisoniy omillar ta’sirida ko‘p ma’noli
leksemalarga aylanib qolishi mumkin. Nutqda esa buning aksi yuz beradi: ko‘p
ma’noli leksemaning faqat bitta ma’nosi voqelanadi. Atoqli otlar ham shartli
ravishda monosemantik leksemalar qatoriga qo‘shiladi 59
. Bir ma’noli so‘zlardan
ayrimlarini keltirib o‘tamiz. “Qari(gan) kishi; keksa, mo‘ysafid, chol”
(O‘TIL, V, 250) ma’nosini ifodalagan qariya leksemasini “Miftoh ul-adl” asari
matnida uchratish mumkin:
Bu qariya ning ayig‘a bir ketmon berdilar, taqi bir tog‘ni ko‘rguzdilar
(7 -bet). Ushbu gapda qo‘llanilgan ᵇ “yuzi kagga, orqatomonida dasta suqib
qo‘yadigan zo‘g‘atasi bor, yer chopish, loy qilish va b. ishlarda ishlatiladigan
dastaki asbob” ma’nosini ifodalaydigan (O‘TIL, II, 358) ketmon so‘zi ham bir
ma’noli so‘z sanaladi.
Sajda so‘zi [a. هدجس – sig‘inish, topinish; bosh egib ta’zim qilish] 1 din.
“Ibodatda yoki sig‘inishda tiz cho‘kkan holda peshona va qo‘l kaftlarini yerga
tegizish” (O‘TIL, III, 420) ma’nosini ifodalab bir ma’noli so‘zlar qatoriga
kiradi: “Ey, olimlar, boshingizni sajda din ko‘taringlar! (5 -bet).
ᵇ
Masjid istilohi [a. دجسم – sajda qilinadigan, namoz o‘qiladigan joy, machit;
ibodatxona] Musulmonlarning jam bo‘lib, namoz o‘qiydigan ibodatxonasi
( O‘TIL, II, 550) ma’nosini ifodalab bir ma’noli so‘z hisoblanadi: Ko‘rdilarkim,
58
Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T., 2013. –B.260-261.
59
Tursunov U., Mu х torov J., Ranmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: O‘zbekiston,1992. – B.80.
54](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_54.png?v=1)
![Leksemaning so‘zdan farqi va uning ifoda ko‘lamini o‘rganish o‘zbek tilining
imkoniyatlari, xarakterli jihatlarini tahlil qilishda muhimdir. Leksema tabiatiga
xos jihatlarni talqin etishda badiiy matn ahamiyatli o‘rin tutadi. Badiiy matnda: -
leksemaning semantik ko‘lami, ma’no xususiyatlari aks etadi; -leksemaning til
birligi sifatida ko‘zga tashlanmagan semalari namoyon bo‘ladi; -leksema muallif
mahorati darajasida qo‘llanadi va matn talabiga ko‘ra yangicha semalar
shakllanadi 61
.
“Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarlari tili ta’sirchan tasvir usullariga boy.
Leksemalarning aksariyati denotativ xarakterda bo‘lishiga qaramay, asar tilining
jozibadorligini ta’minlashda konnotatsiyaning o‘rni beqiyosdir.
Asarda keltirilgan misollarga murojaat qilamiz:
Savob so‘zi [a. باوث – ajr, evaz, mukofot; xayrli, ezgu ish] 1 din. “ Diniy
e’tiqodga ko‘ra, xudoning marhamatiga loyiq ish va shunday ish uchun
xudoning marhamati”. 2 “O‘zgalarga beminnat qilingan xolis yordam; yaxshi,
ezgu ish” (O‘TIL, III, 415) ma’nolarini ifodalaydi. S avob so‘zi asarda “ diniy
e’tiqodga ko‘ra, xudoning marhamatiga loyiq ish va shunday ish uchun
xudoning marhamati” ma’nosida ko‘zga tashlanadi: Yana o‘n ming umra
qilg‘onning savob in bergay, o‘n ming ochni to‘ydurg‘onning savobini bergay
(4 -bet).ᵇ
1 “ Bir tig‘li, g‘ilof (qin) bilan yonga osiladigan, chopish, sanchish bilan
yovga shikast yetkazadagan qurol”; 2 “ qilich (erkaklar ismi) ma’nolariga ega
bo‘lgan” qilich (O‘TIL, V, 290) so‘zi asar so‘z boyligida “ bir tig‘li, g‘ilof (qin)
bilan yonga osiladigan, chopish, sanchish bilan yovga shikast yetkazadagan
qurol” ma’nosida ko‘zga tashlanadi: Qilich zaxmin chektuk, shahid bo‘lduq
(5ª-bet).
Ilm [ a . ملع – bilim; fan; nazariya] 1 O‘qish-o‘rganish va tadqiqot, tahlil etish
bilan erishiladigan bilim; ko‘nikma, ma’lumot; 2 Ish-faoliyatning ilm bilan
bog‘liq sohasi; tabiat va jamiyat haqidagi bilimlar tizimi; fan; 3 Ish-faoliyatning
61
Xolmanova Z. “Boburnoma” leksikasi. – T.: “Fan”, 2007. – B.128.
56](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_56.png?v=1)
![ma’lum bir sohasiga oid bilim, ta’limot, malaka. (O‘TIL, II,195) ma’nosini
ifodalaydigan ilm leksemasi asar so‘z boyligida “o‘qish-o‘rganish va tadqiqot,
tahlil etish bilan erishiladigan bilim; ko‘nikma, ma’lumot” ma’nosida namoyon
bo‘ladi: Payg‘ambarimiz oydilar: “Har kimsa dunyoliq tilasa savdogarlik etsun
va agar kimsa oxirat tilasa, zuhd qilsun va agar ikki dunyo tilasa ilm tahsil
qilsun” (9 -bet).ᵇ
[ a . ناوی
ﺣ – tirik narsa, har bir tirik jon] 1 zool. Harakat qilish va sezish
qobiliyatiga ega bo‘lgan har bir tirik mavjudot; jonivor; 2 Insondan boshqa har
qanday jonivor; 3 ko‘chma Odati, qilig‘i, xatti-harakati va sh.k. jihatdan
hayvonga o‘xshashlikni, hayvonga nisbatli haqoratni bildiradi (O‘TIL, V, 482)
ma’nosini ifodalaydigan hayvon so‘zi asar so‘z boyligida “jonivor” ma’nosida
qo‘llangan: Hayvon lar ul azobni ko‘rarlar, ul azobni ko‘rub qo‘rqub qon siyor
turur (7ª-bet).
[ f. هویم – hosil, ho‘l va quruq meva] 1 Ba’zi daraxt va butalarning hosili ; 2
Mevali daraxt ; 3 ko‘chma Samara, natija, mahsul ; 4 Shakarpazlik mahsulotlari,
shirinlik ( O‘TIL, II, 576) ma’nosini ifodalaydigan meva leksemasi asar so‘z
boyligida “mevali daraxt” ma’nosida namoyon bo‘lgan: Ul bog‘ qachon tamom
bo‘lub meva bersa ozod qilg‘aymiz, dedilar (8ª-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [ f رازم – go‘r, qabr; muqaddas, ziyoratgoh joy]
1 O‘lgan kishilar dafn etiladigan joy; qabriston; 2 Go‘r, qabr. (O‘TIL, II, 607)
ma’nosini ifodalaydigan mazor leksemasi asar so‘z boyligida “o‘lgan kishilar
dafn etiladigan joy; qabriston” ma’nosida o‘z aksini topgan.
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘oti-t-turk” asarida xatun leksemasi
“hukmdor, davlat boshlig‘i xotini; xonim, malika” ma’nosini ifodalashini
ta’kidlagan (I, 388). L.Budagov lug‘atida leksemaning xátun, xadun, kat’
fonetik variantlari keltirilgan, ular “zavja; xotin kishi; xonim” kabi ma’nolarni
anglatgan (BD, I, 524). Qatun//xátun o‘zlashmasining ma’noviy taraqqiyot
yo‘lini quyidagicha sharhlash mumkin 62
. Dastlab, u “zodagon ayol, xonim,
62
Xo‘janiyozova Sh. Alisher Navoiyning manoqib asarlari leksikasi .(Monografiya). – Toshkent, 2023. – B.66.
57](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_57.png?v=1)
![yеngil narsalarni solish uchun tikiladigan ichki yoki tashqi xaltacha; kissa”
ma’nolarini bildiradi. “Devonu lug‘oti-t turk” asarida čontak o‘rnida k nč kӱ ӱ (I,
444), jančuq (III, 52) so‘zlari ishlatilgan. Kissa va čontak ma’nodosh bo‘lib, ular
bir xil vazifani bajargan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida kissa “og‘zi bog‘ichli pul
soladigan xaltacha” hamda “kiyim qismi - cho‘ntak” ma’nolarini bildiradi
(O‘TIL, II, 376). Holbuki, shevalarda čontak so‘zi o‘rnida kissa qo‘llanilaveradi.
Masalan, Xorazmda kissa, kiysa; Qashqadaryo, Andijon, Qo‘qonda kista,
Surxondaryoda kissa tarzida talaffuz qilinadi. Ko‘rinadiki, eski o‘zbek adabiy
tilida kissa, yančuq bo‘lsa-da, XVI asrdan so‘ng asosan čontak so‘zi umumlasha
borgan. Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida esa bu soz “og‘zi
bog‘ichli pul soladigan xaltacha” ma’nosini ifodalagan: Uyga borub o‘shul
kissani ochub ko‘rsam mis tanga bo‘lubdur (25-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. بار
??ش - ichimlik; sharbat; may, vino] k.t.
“ Kayf beruvchi ichimliklarning umumiy nomi; may, vino” (O‘TIL, IV,549)
ma’nosini ifodalovchi sharob istilohi Alisher Navoiy asarlari so‘z boyligida
“pok, toza suv, kayfsiz sharob” (ANATIL, 504) ma’nosida uchrasa:
Chu qasr o‘ldi, jannat kibi bequsur,
Xud erdi muhayyo, sharoban tahur. (SI, 1499)
Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarida esa bu so‘z “ichimlik, may ”
ma’nosi bilan ko‘zga tashlanadi : “ Ondin so‘ng, bir sharob ichib, otga minub
borur erkan oti urkub, ko‘tarib yerg‘a urmish, ul taqi o‘lmish ” (29-bet) .
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. نابر
??س - tuya boquvchi, tuya haydovchi:
boshlab boruvchi ] “ 1 Karvonboshi; tuyakash. 2 ko‘chma Yo‘lboshchi, rahbar,
rahnamo” ma’nosini ifodalaydigan sarbon leksemasi Xoja asarlari so‘z
boyligida “tuya boquvchi” ma’nosida kelgan: Ayturlarkim, Iskandari
Zulqarnayn bir viloyatga yetishti, ko‘rdikim, suruk-suruk qo‘ylar yururlar,
chuboni yo‘qtur va suruk-suruk tevalar yururlar sorbon i yo‘qtur, suruk-suruk
yilqilar yururlar, yilqiboni yo‘qtur” (44-bet).
59](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_59.png?v=1)
![Tarbiya so‘zi hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. هیبرت -rivojlantirish, parvarish
qilish, o‘stirish; o‘rgatish; ilm berish ] 1 Ta’lim, axloq-odob va sh.k.ni o‘rgatib
singdirib, insonni voyaga yetkazish, ulg‘aytirish, o‘stirish. 2 Insonda ish-hunar,
odob-axloq va sh.k.ni shakllantirish, rivojlantirishga, uning jamiyatda yashashi
uchun kerak bo‘lgan xislatlarga ega bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan ish-
amallar majmui va shu yo‘l bilan singdirilgan odob-axloq, xislat, fazilat
kabilarning o‘zi. 3 ma’lum tartib, usul asosida qarab, ishlov berib o‘stirmoq;
parvarishlamoq (o‘simlik va hayvonlar haqida) ma’nolarida berilgan tarbiya
(O‘TIL, III, 678) lesemasi Alisher Navoiy asarlari so‘z boyligida “o‘rgatish,
parvarish qilish, o‘stirish” (ANATIL, III, 186) ma’nosida ishlatilgan: “Va
Muso alayhis-salom aning tarbiyatida mubolag‘a qilur erdi” (Tarixi anbiyo va
hukamo, XV, 215). Tarbiyat istilohi biz tahlilga tortgan asar tilida ham
“o‘rgatish, parvarish qilish, o‘stirish” ma’nosida namoyon bo‘lgan: Kelg‘il bu
mamlakatning podshohlig‘in qabul qilg‘ilkim, sang‘a ulug‘ tarbiyat qiloyum
(31-bet).
Umuman olganda, polisemantik so‘zlar tilning ifoda imkoniyatlarini,
leksemaning semantik mundarijasini to‘liq yoritishga xizmat qiluvchi lingvistik
hodisadir. Xojaning “Miftoh ul-adl” va “Gulzor” asarlari leksikasining hozirgi
o‘zbek adabiy tiliga munosabatini tahlil qilish jarayonida undagi polisemantik
so‘zlarning hozirgiga nisbatan keng semantik mundarijaga ega ekanligi
kuzatildi.
3.2.“Miftoh ul-adl” asarida qo‘llangan leksemalarning shakl va ma’no
munosabatiga ko‘ra turlari
............... Tilda so‘zlar shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra omonim, sinonim,
antonim va paronim so‘zlarga bo‘linishi barchaga ma’lum. Bu esa nutqning
chiroyli, ta’sirchan ifodalanishi va leksemalardagi nozik ma’no qirralarini
farqlashga yordam beradi. Shakli bir xil, ma’nosi har xil so‘zlar omonim
so‘zlardir. Shu jumladan, omonimlar ham shakli va qo‘llanilish uslubi jihatdan
alohida o‘ringa ega so‘zlardir. O‘zbek tilidagi so‘zlarning ma’lum guruhi ma’no
60](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_60.png?v=1)
![Ularning miqdori o‘zbekcha so‘zlar kabi ko‘p bo‘lmasada, lekin matnda alohida
ma’no va mazmunga ega. Matndagi har bir arabcha, forscha-tojikcha so‘z va
iboralar fikrning jozibadorligi, nutqning rang-barangligi uchun xizmat qilgan.
Asarda arabcha, forscha-tojikcha so‘zlarning ma’nodoshlari talaygina.
Muallifning bu sa’y-harakati, birinchidan, ijodda yohud ifodada takrorning
oldini olish, ikkinchidan, ma’nodosh so‘zlarni tanosub va me’yoriga qarab o‘z
o‘rnida qo‘llash, uchinchidan, nutqda mavjud ma’nodosh so‘zlarni tanlash
hamda shu usul bilan kitobxonning lug‘at zahirasini boyitish maqsadida yuzaga
kelgan.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida diniy tushunchani ifodalovchi tamug‘
leksemasi “jahannam, do‘zax” ( O‘TIL, I II , 657) ma’nosini anglatadi va
“do‘zax” so‘zi bilan sinonimik qatorni hosil qiladi: Nido kelgay, Muhammad
Mustafoning atosin kelturinglar, tamug‘ g‘a solinglar va yana anosin Erklik
Molikni do‘zax ga topshirung, Va yana As’hobi Kahfiyning itini ujmohning
ichinda ulturg‘uzung degay (25ª-bet).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. ادخ -iloh, xudo; hukmdor xo‘jayin] ma’nosini
ifodalagan Xudoyo leksemasi “diniy tushunchaga, xususan, islom diniga ko‘ra,
butun mavjudotni, butun olamni yaratgan va uni boshqaruvchi oliy ilohiy kuch;
har qanday dinning e’tiqod qilish asosi” ma’nosini anglatadi va “Haq taolo,
Tangri taolo, Olloh taolo” leksemalari bilan sinonimik qatorni tashkil
etadi: Taqi uch toifaning duosi Haq taolo qoshinda zoye’ bo‘lmas, ya’ni qabul
bo‘lur
(12 -bet).ᵇ Avval odil sultonlarning, ikkinchi mazlumlaring, uchinchi ro‘za
tutg‘on kimsalarning ro‘za ochorda nekim tilasa, Tangri taolo din qabul
bo‘lg‘ay va ham duosi ichobat bo‘lg‘ay (12 -bet).
ᵇ Va yana Olloh taolo oydi:
“Har kim sizlarga bir ta’m bermish bo‘lsa, bu kun olarg‘a o‘n buroq
bergaymen (5 -bet).
ᵇ Ey bor Xudoyo tolibi ilmlarning rizqin parokanda qilg‘il
tedi (7 -bet).
ᵇ
63](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_63.png?v=1)
![Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. هاشداپ – qadimgi forscha داپ - hukmdor+ هاش -
ulug‘, buyuk] “ ba’zi Sharq mamlakatlarida: Mutlaq hokimlik qiluvchi hukmron
unvoni va shunday unvonga ega shaxs, shoh” mazmunga ega podshoh
leksemasi “sulton”, “xon” leksemalari bilan sinonimik qatorni tashkil etgan:
Navkarlari avvaldin podshoh ni o‘lturmakga qasd qilib erdilar (9 -bet). ᵇ Bir kun
Sulton Mahmud birla ikkisi ovg‘a chiqub borur erdilar (29 -bet).
ᵇ Xon qoytmoq
tiladi (30 -bet).
ᵇ
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. نات
??سروگ -qabriston] “o‘lik ko‘miladigan
maxsus joy; mozor, qabriston” ( O‘TIL,I, 532) ma’nosida qo‘llanilgan go‘riston
leksemasi mozor [f. رازا
??م -go‘r, qabr; muqaddas, ziyoratgoh joy] “o‘lgan
kishilar dafn etiladigan joy, qabriston” leksemasi bilan sinonimik qatorni hosil
qilgan: Imom oydilar: “Borib juhudlarning go‘ristonig‘a nazar qilg‘il, hech
kimsa bormu? (5 -bet).
ᵇ Bir soatdin so‘ng yurdilar, ul mozordin o‘tdilar (8 -bet). ᵇ
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [a. نآرق – o‘qish, qiroat qilish] “ (Q -katta harf
bilan) Musulmonlarning Alloh tomonidan Muhammad payg‘ambarga vahiy
orqali nozil qilingan, musulmon dinining aqidalari va qonun-qoidalari
to‘plamidan iborat bo‘lgan muqaddas kitobi” ( O‘TIL, V , 388) ma’nosida
qo‘llangan Qur’on leksemasi [ a . للهاملا
ﮐ -Ollohning so‘zi, Qur’on] ma’nosidagi
Kalomullo ( O‘TIL, I I , 301)leksemasi bilan sinonimik qatorni hosil qilgan:
Olloh taolo sultonlarni Qur’on ichinda yod qilub turur (35 -bet).
ᵇ Oning
uchunkim, olimlar bir masalayi daqi’ bo‘lsa , Kalamullog‘a boqarlar, onda
topmasalar payg‘ambar hadisiga boqarlar, onda topmasalar jami’ ummatg‘a
boqarlar
(9ª-bet).
Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida [mo‘g‘. tsereg – askar, jangchi;
qo‘shin-sansk. ksatrika – qo‘shin, lashkar] “harbiy yurish vaqtida oliy hukmdor
tomonidan chiqarilgan farmonga muvofiq yig‘iladigan muntazam qo‘shin ”
(O‘TIL,IV,475) ma’nosini ifodalaydigan cherik//cherig istilohi Mahmud
Koshg‘ariyning “Devonu lug‘ati-t-turk” asarida ч р
ӭ ik, ya’ni “urush safi” “ алп
64](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_64.png?v=1)
![ч рӭ i кд ä, б il г ä т i р i кд ä- botir jang alangasida sinaladi, dono majlisda sinaladi”
(DLT, I, 369) ma’nosi bilan asar so‘z boyligida uchraydigan [mo‘g. no‘xo‘r –
do‘st, o‘rtoq; er] “harbiy xizmatkor, askar” (O‘TIL,III,7) mazmunida
qo‘llanilgan navkar istilohi bilan sinonimik qatorni hosil qilgan: Cherik tortib,
nechakim urush qildi, ola bilmasdi (30ª-bet). Navkarlari birla ovg‘a chiqib borur
erdilar (9 -bet).
ᵇ
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida [f. هانگ -ayb] “ 1. din. Shariat qonuniga, diniy
aqidalarga xilof ish, xatti-harakat. 2. Odob-axloq doirasiga sig‘maydigan ish,
nojo‘ya xatti-harakat; jinoyat; ayb.” (O‘TIL, I, 525) ma’nosini anglatgan gunoh
leksemasi “gunoh” (O‘TIL,27) mazmunini ifodalaydigan yoziq istilohi bilan
sinonimik qatorni hosil qilgan: Maqsud bu yetti yuz odamdin yigirma gunoh liq
chiqti, qolg‘onlari nohaq yozuqmasiz chiqti, yolg‘on erdi (44ª-bet). Taqi sizlarni
izzatlig‘ tutg‘on uchun yozug‘larin yorliqadim” (5 -bet) kabi.
ᵇ
Qarama-qarshilik hodisasi tilshunoslikda, asosan, antonimiya termini bilan
izohlanadi. “Antinomiya – mantiqan har biri isbotlanadigan ikki qonun,
mulohaza yoki xulosa o‘rtasidagi ziddiyat”. Darhaqiqat, til voqelikni bilish
vositasidir. Baholash jarayoni ham tafakkur bilan bog‘liq. Olamni o‘rganish, uni
o‘zlashtirish va baholash o‘z-o‘zidan til birliklarida o‘z ifodasini topadi.
Antonim so‘zlar mana shu til birliklaridan biri sifatida badiiy adabiyotda,
publisistikada, va shuningdek, maqol va matallarda keng qo‘llanadi.
Ma’lumki, antonimlar bir-biriga qarama-qarshi turadigan ikki qutbdagi
tushunchalarni bildiradi, binobarin, bu ikki qarama-qarshi qutb orasida
qandaydir bir oraliq hodisa (tushuncha) mantiqiy markaz bo‘lishi kerak. Faqat
bir-birini bir vaqtning o‘zida ham inkor qiladigan, ham taqozo qiladigan
juftlikkina rivojlanish va muvozanat asosi bo‘la oladi. Monosemem yoki
polisemem leksemalarning bosh sememalari bilan boshqa bir polisemem
leksemalarning sememalari (bosh sememadan tashqari) o‘rtasida hosil
bo‘ladigan zidlanish leksik-sememik antonimlarni voqelantiradi. Leksik-
grammatik va turkumlik semasi bir xil bo‘lgan leksema va sememaning
65](https://docx.uz/documents/1dc17a8f-900b-4a84-bda7-68ea69362853/page_65.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH. Ishning umumiy tavsifi
I BOB. TURKIY YOZMA MANBALAR TILI: TALQIN VA MUAMMOLAR
1.1. Turkiy qo‘lyozma manbalar leksikasining o‘rganilishi
1.2. “Miftoh ul-adl” asari qo‘lyozma nusxalari hamda uning tadqiq etilishi
II BOB. “MIFTOH UL-ADL” ASARI LEKSIKASINING FUNKSIONAL-SEMANTIK TAHLILI
2.1. “Miftoh ul-adl” asaridagi so‘zlarning mavzuviy guruhlari
2.2. “Miftoh ul-adl” asaridagi ijtimoiy-siyosiy leksika
III BOB. “MIFTOH UL-ADL” ASARI LEKSIKASINING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI
3.1. “Miftoh ul-adl” asarida qo‘llangan bir ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlar
3.2. “Miftoh ul-adl” asarida qo‘llangan leksemalarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari
Umumiy xulosalar
Adabiyotlar ro‘yxati