Xorzm maqomlarining manzum bo‘limi haqida - Музыка - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	35.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Музыка

Продавец

Muhtaramxon

Дата регистрации 10 Ноябрь 2025

0 Продаж

Xorzm maqomlarining manzum bo‘limi haqida

Купить

KURS ISHI

MAVZU: XORZM MAQOMLARINING MANZUM BO‘LIMI HAQIDA

1

MUNDARIJA
Kirish……………………….……………………………………………..….3
I BOB. Xorazm maqomlarining shakllanishi va tarixiy asoslari
1.1. Xorazm maqomlarining kelib chiqishi va shakllanish jarayoni………...5
1.2 Xorazm maqomlarining tuzilishi va o‘ziga xos ijro uslubi……………….7
II BOB. Xorazm maqomlarining manzum (aytim) bo‘limi xususiyatlari
2.1. Manzum bo‘limning mazmuni va musiqiy tuzilmasi…………………….10
2.2. Manzum bo‘limdagi she’riy matnlar va ifoda uslublari…………………12
III BOB. Xorazm maqomlarining manzum bo‘limining zamonaviy talqini
3.1. Xorazm maqomlarining ashula bo‘limi ijrosi va uning rivojlanish
bosqichlari……………………………………………………………………….14
3.2. Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini o‘rganish va targ‘ib qilish
yo‘nalishlari………………………………………………………………………15
Xulosa…………………………………………………………………………….17
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………….....1
2

KIRISH
Xorazm maqomlari o‘zbek musiqiy madaniyatining eng qadimiy va boy
meroslaridan biri bo‘lib, u nafaqat cholg‘u va aytim yo‘llari, balki murakkab
manzum bo‘limlari bilan ajralib turadi. Maqom san’ati xalqning estetik didi,
diniyfalsafiy qarashlari, tarixiy tajribalari va badiiy tasavvurlari bilan chambarchas
bog‘liq. Shu bois, maqomlarni o‘rganish nafaqat musiqashunoslik, balki madaniy
tarix, adabiyotshunoslik va antropologiya sohalari uchun ham katta ahamiyatga
ega.
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi, ya’ni ashula qismi, ularning ijodiy
asosini tashkil etadi. Bu bo‘limda maqomning she’riy matni va musiqiy shakli
uyg‘unlashib, tinglovchiga chuqur estetik va ma’naviy tajriba taqdim etadi.
Shuningdek, manzum bo‘lim Xorazm maqomlarining Shashmaqom tizimi bilan
o‘xshash va farqli jihatlarini o‘rganishda muhim tadqiqot ob’ekti hisoblanadi.
Xorazm maktabining ashula sho‘balaridagi ohang, lad, ornamentatsiya va ritmik
o‘ziga xosliklar ularni mustaqil musiqiy yo‘nalish sifatida namoyon qiladi.
Manzum bo‘limning tuzilishi bir nechta sho‘balarni o‘z ichiga oladi. Ular –
Saraxbor, Talqin, Nasr va yakuniy Ufar yoki Savt sho‘balaridan iborat bo‘lib, har
bir sho‘ba o‘zining melodik va ritmik xususiyatlariga ega. Masalan, Saraxbor
boshlang‘ich tarona sifatida maqom nomi bilan ataladi va asarning ruhiy
kayfiyatini belgilaydi. Talqin sho‘basi esa ashula davomida melodik dekoratsiya va
ritmik o‘zgarishlar orqali ifodalanadi. Nasr sho‘basi she’riy matnni ohang bilan
kuylashga xizmat qiladi va ba’zan Suvora, Naqsh, Tarona kabi taronalardan iborat
bo‘ladi. Yakuniy sho‘ba – Ufar/Savt – ashula bo‘limining kulminatsion qismi
bo‘lib, ritmik va melodik jihatdan mukammal yakunlanadi.
Xorazm maqomlarida ashula va cholg‘u qismlari uyg‘unlashgan holda ijro
etiladi. Tanbur melodik asosni ta’minlab, g‘ijjak hissiyotni ifodalashda xizmat
qiladi, doira esa ritmik tayanch vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, manzum
bo‘limining
3

ohanglari va ornamentatsiyalari mahalliy ijrochilik xususiyatlari bilan boyitilgan
bo‘lib, ular tinglovchini maqomning ichki ruhiyatiga yetaklaydi. Bu jihatlar
Xorazm maktabini Buxoro Shashmaqomidan ajratib turadi va uning mustaqil
musiqiy yo‘nalish ekanligini tasdiqlaydi.
Shu nuqtai nazardan, Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi ilmiy
tadqiqot, pedagogik faoliyat, sahnaviy ijro va audio-vizual yozuvlar orqali chuqur
o‘rganilishi lozim. XIX–XX asrlarda Komil Xorazmiy va uning izdoshlari
tomonidan shakllantirilgan “Tanbur chizig‘i” tizimi manzum bo‘limni yozma
shaklda saqlash va kelajak avlodga yetkazish imkonini yaratdi. XX asrda esa ushbu
manzum bo‘limning magnit va fonograf yozuvlari, shuningdek, zamonaviy
ijrochilar tomonidan yaratilgan talqinlar Xorazm maqomlarini saqlash va targ‘ib
qilishning asosiy vositasiga aylandi.
Manzum bo‘limni o‘rganish jarayonida ilmiy tadqiqotchilar maqom
sho‘balarining ohang, lad, ritm va she’riy uyg‘unligini tahlil qiladi. Shu bilan
birga, pedagoglar va ijrochilar manzum bo‘limni yosh avlodga yetkazib, ularning
musiqa saviyasini oshirish va madaniy merosni saqlashda faol ishlaydi. Sahnaviy
ijro orqali ashula yo‘llari keng auditoriyaga taqdim etilib, zamonaviy auditoriya
bilan uyg‘unlashadi.
Shunday qilib, Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi nafaqat tarixiy
ahamiyatga ega, balki bugungi kunda ham milliy madaniyat va musiqa san’atining
boy namunasi sifatida rivojlanib, keng targ‘ib qilinmoqda. Bu bo‘lim tinglovchiga
estetik zavq berish bilan birga, uning ruhiy va ma’naviy dunyosini boyitadi,
shuningdek, Xorazm maktabining o‘ziga xosligini yanada chuqurroq anglash
imkonini yaratadi.
4

I BOB. XORAZM MAQOMLARINING SHAKLLANISHI VA TARIXIY
ASOSLARI
1.1. Xorazm maqomlarining kelib chiqishi va shakllanish jarayoni
O‘zbek xalqining musiqiy madaniyati tarixida maqom san’ati alohida o‘rin
egallaydi. Xorazm maqomlari esa bu bebaho merosning eng qadimiy, o‘ziga xos
yo‘nalishlaridan biridir. Xorazm maktabi asrlar davomida shakllanib, o‘ziga xos
kuy va uslublar, mahalliy musiqiy an’analar bilan boyigan mustaqil tizim sifatida
tanilgan. Maqomlar tizimi xalqning tarixiy hayoti, urf-odatlari, estetik qarashlari
hamda badiiy didi bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Shu boisdan ham
Xorazm maqomlari o‘z milliy ohanglari, o‘ziga xos ijro uslubi va badiiy ifodaviy
imkoniyatlari bilan ajralib turadi.
Xorazm maqomlari turkum shaklida XIX asrning birinchi yarmida yakuniy
tizim sifatida qaror topgan. Bu davrda ular Buxoro maqomchilik maktabi bilan
bevosita aloqada bo‘lib, mazkur tizimga yaqin shaklga keltirilgan. Biroq, Xorazm
maqomlari o‘zining mahalliy ijro uslublari, kuy ohanglari va lad tizimlari bilan
Buxoro Shashmaqomidan farq qiladi. Yozma manbalarda qayd etilishicha, Xorazm
maqomlari Olti maqomdan tashkil topgan: «Rost», «Buzruk», «Navo», «Dugoh»,
«Segoh» va «Iroq». Ushbu turkum keyinchalik «Xorazm olti yarim maqomi» deb
atalgan.
Maqomchilik san’atining Xorazmda shakllanishida Buxoro an’analari kuchli
ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, bu ta’sir bevosita ko‘chirib olish darajasida bo‘lmagan.
Ya’ni, Shashmaqom tizimi Xorazmga to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘chirilmagan, balki u
mahalliy kuy tizimlari bilan uyg‘unlashtirilgan. Natijada Xorazmda qadimdan
mavjud maqomchilik namunalarini yagona tizimga solish uchun Shashmaqom
andoza sifatida xizmat qilgan. Shu tariqa, Xorazm maqomlari o‘zining betakror
shaklini, mustaqil maktab sifatidagi qiyofasini topgan.
XIX asrning boshlarida Xorazmda maqomchilik an’analarining ilmiy asosda
qayd etilishi ham boshlangan edi. Bu borada atoqli musiqachi va san’at homiysi
5

Niyozjon Xo‘janing xizmatlari alohida e’tiborga loyiq. Tarixiy manbalarga ko‘ra,
Niyozjon Xo‘ja XIX asr boshlarida Buxoroga kelib, Shashmaqom tizimini chuqur
o‘rgangan va uni Xorazmga olib qaytgan. U o‘z yurtida bu san’atni rivojlantirish,
o‘zbek maqomchiligini mahalliy xususiyatlar bilan boyitish yo‘lida katta ishlar
qilgan. Niyozjon Xo‘janing faoliyati natijasida Xorazmda yangi musiqiy ijro
an’anasi shakllandi, maqomlar mahalliy ohanglar bilan uyg‘unlashdi.
Bu jarayonni davom ettirgan yana bir yirik shaxs – Pahlavon Niyoz
Muhammad Komil Xorazmiy (1825–1897) edi. U nafaqat shoir, balki
musiqashunos olim sifatida ham tanilgan. Komil Xorazmiy Xorazm maqomlarini
tizimli ravishda yozib olish va saqlash maqsadida o‘ziga xos yozuv tizimini
yaratdi. U tomonidan kashf etilgan “Tanbur chizig‘i” nomli nota yozuvi
maqomlarni yozib olishda katta yengillik yaratdi. Mazkur nota tizimi o‘ngdan
chapga qarab o‘qilgan bo‘lib, unda tanbur pardalari 18 ta muvoziy chiziq orqali
ifodalangan. Har bir pardaga tegishli tovushlar nuqtalar bilan belgilangan. Bu usul
o‘z davri uchun nihoyatda yangilik bo‘lib, Xorazm maqomlarining keyingi
avlodlarga aniq yetib kelishida muhim ahamiyat kasb etdi.
Komil Xorazmiyning o‘g‘li – Muhammad Rasul Mirzaboshi otasining ishini
davom ettirib, maqomlarni yozma shaklda qayd etish va ularni musiqiy tizim
sifatida tartibga solishda faol ishtirok etgan. Natijada Xorazm maqomlari nafaqat
og‘zaki ijro, balki yozma musiqiy yodgorlik sifatida ham saqlanib qolgan. Bu esa
o‘zbek musiqa tarixida Xorazm maktabining beqiyos o‘ringa ega ekanligini yana
bir bor tasdiqlaydi.
Xorazm maqomlari o‘zining musiqiy tuzilishi, cholg‘u yo‘llari va aytim
(ashula) yo‘llari bilan ajralib turadi. Ular o‘z ichiga xalq musiqasi ohanglari,
mumtoz she’riyat asosidagi ashulalar hamda mahalliy usul va ritmik shakllarni
olgan. Shu boisdan, Xorazm maqomlari Buxoro Shashmaqomiga o‘xshashlik bilan
bir qatorda, o‘ziga xos ijro uslubi va tuzilmasi bilan mustaqil yo‘nalish sifatida
qaraladi. Bu maqomlar xalqning ruhiy dunyosini, hayotiy falsafasini, quvonch va
g‘amkechinmalarini musiqiy ifoda orqali yetkazadi.
6

Xorazm maqomlarining shakllanish jarayonida xalq og‘zaki ijodiyoti, diniy
va falsafiy qarashlar, shuningdek, adabiyot va san’atning boshqa tarmoqlari bilan
o‘zaro aloqalar ham muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, Navoiy, Fuzuliy, Mashrab,
Ogahiy, Munis kabi buyuk shoirlarning g‘azallari maqom ashulalari uchun asosiy
matn manbasi bo‘lib xizmat qilgan. Shu sababli Xorazm maqomlari nafaqat
musiqiy, balki adabiy-badiiy qadriyat sifatida ham yuksak ahamiyatga ega.
Bugungi kunda Xorazm maqomlari O‘zbekistonning milliy madaniy merosi
sifatida e’tirof etilgan. Ular xalqaro darajada ham e’tirof topib, YuNESKOning
nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Xorazm maqomlari o‘zining
chuqur falsafiy mazmuni, ohangdorligi, ritmik murakkabligi va badiiy jozibasi
bilan milliy san’atimiz tarixida alohida o‘rin egallaydi.
Xorazm maqomlarining shakllanishi uzoq tarixiy jarayon natijasi bo‘lib, u
xalq ijodi, Buxoro maktabi ta’siri va mahalliy badiiy an’analar sintezidan yuzaga
kelgan. Niyozjon Xo‘ja, Komil Xorazmiy va ularning izdoshlari faoliyati natijasida
bu maqomlar tizimli, mukammal shaklga ega bo‘ldi. Bugungi kunda ham Xorazm
maqomlari o‘zining qadimiyligi, milliyligi va badiiy mukammalligi bilan o‘zbek
musiqasining g‘ururi sanaladi.
1.2 Xorazm maqomlarining tuzilishi va o‘ziga xos ijro uslubi
Xorazm maqomlari tuzilishi jihatidan boshqa hududiy maqom maktablariga
o‘xshashliklar bilan birga o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ularning cholg‘u-kuy
bo‘limi, ya’ni chertim yo‘li, Shashmaqomdagi Mushkilot bo‘limiga o‘xshash
bo‘lsada, u alohida nomlar bilan yuritiladi. Masalan, Xorazmda bu bo‘lim “chertim
yo‘li” yoki Mansur deb ataladi. Chertim yo‘li Olti maqomning turli kuylaridan
tashkil topgan bo‘lib, har bir maqomning o‘ziga xos bosqichlari mavjud.
Chertim yo‘lida boshlang‘ich qism, ya’ni Tani Maqom, oddiy zarb usuli
bilan ijro etiladi. Maqomdonlar bu qismni “gup, taq” yoki “gup, ist, taq, ist” tarzida
chertadilar. Keyingi qismlarda murakkabroq usullar, masalan, Tarje, Muxammas
va Saqil ishlatiladi. Peshrav qismlarda Zarb ul-fath nomli usul keladi, bu esa
cholg‘u
7

bo‘limining o‘ziga xosligini oshiradi. Chertim yo‘lida yakuniy qism esa Ufar kuyi
bilan poyon topadi. Shu tarzda Xorazm maqomlarida oddiydan murakkabga
tamoyili o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi.
Xorazm maqomlarining cholg‘u ansambli ham o‘ziga xos tuzilishga ega.
Unda tanbur melodik asos sifatida xizmat qiladi, doira ritmik tayanchni
ta’minlaydi, g‘ijjak esa hissiyotni ifodalaydi. Shuningdek, bulamon va boshqa
cholg‘ular kuyni boyitadi. An’anaviy dasta ikki tanbur, bir g‘ijjak, bir bulamon va
doira cholg‘ularidan iborat bo‘lib, ijro jarayonida maqomning dramatik va poetik
obrazini yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Xorazm maqomlarining ashula bo‘limi, ya’ni aytim yo‘li, Tani Maqom,
Talqin, Nasr, Suvora, Naqsh, Faryod va Ufar qismlaridan iborat. Bu qismlarda
Navoiy, Fuzuliy, Mashrab, Ogahiy, Munis kabi shoirlarning aruz vaznli she’rlari
asosida kuylanadi. Talqin va Nasr qismlari Shashmaqom sho‘balariga o‘xshash,
lekin ijro usullari va ohanglar farq qiladi. Taronalar, masalan Suvora, Naqsh va
Faryod, Xorazm maqomlarida rivojlangan va murakkab tuzilishga ega. Iroq
maqomida esa aytim bo‘limi mavjud emas, faqat chertim yo‘li ishlatiladi.
Shuningdek, Savt va Mo‘g‘ulcha kabi ikkinchi guruh ashulalar doimiy ravishda
ishlatilmaydi.
Xorazm maqomlarining sahnaviy va poetik xususiyatlari ham ularni boshqa
hududiy maktablardan ajratib turadi. Maqomlar ansambl ko‘rinishida ijro etiladi;
hofiz markaziy rolni o‘ynaydi, lekin sozandalar bilan faol muloqotda bo‘ladi. Har
bir bo‘lim tinglovchini ruhiy safarga olib kiradi va sho‘xlik, xayol, iztirob,
hushyorlik yoki sukut kabi turli kayfiyatlarni yaratadi. Aytim qismlaridagi matnlar
asosan klassik g‘azallar, tasavvufiy she’rlar va xalq hikmatlari asosida shakllangan
bo‘lib, ular ilohiy ishq, sabr, tavba, yor visoli va hijron azobini ifodalaydi. Eng
ko‘p ishlatiladigan shoirlar orasida Alisher Navoiy, Xoja Hofiz, Sa‘diy Sheroziy,
Bobur, Ogahiy va Munis mavjud.
Xorazm maqomlarining o‘ziga xosligi bir nechta jihatlar bilan namoyon
bo‘ladi. Ular boy musiqiy tuzilma, dramatik ijro va sahnaviy ko‘rinish bilan ajralib
turadi. Tasavvufiy mazmun tinglovchining ruhiy tarbiyasiga xizmat qiladi, milliy
8

o‘zlikni ifodalaydi va UNESCO tomonidan tan olingan nomoddiy madaniy meros
sifatida qadrlanadi. Maqomlar inson qalbiga chuqur kirib boradi, tinglovchiga
ruhiymustahkamlanish, sabr, muhabbat, fanolik va haqiqatni anglash kabi
hissiyotlarni beradi.
Bugungi kunda Xorazm maqom san’ati davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanmoqda. Maqom ansambllari, ijod maktablari va festivallar orqali bu
san’at targ‘ib qilinmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy teatr, estrada va kino
san’atida ham Xorazm maqomlaridan foydalaniladi. Biroq asliyatga sodiqlik
saqlanishi muhim, aks holda maqomning ruhiy-falsafiy mazmuni yo‘qolishi
mumkin. Xorazm maqomlari milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani saqlash va
ma’naviy merosni kelajak avlodga yetkazishda muhim vosita hisoblanadi.
Xorazm maqomlari nafaqat musiqiy janr, balki xalqning tarixiy, falsafiy va
ma’naviy tajribasini musiqiy shaklda ifodalovchi boy estetik tizimdir. Har bir
maqom ohangi, bo‘limi va sho‘basi tinglovchini ruhiy tarbiya, sabr va insoniy
qadriyatlarni anglash yo‘lida yetaklaydi.Shu bois Xorazm maqom san’ati chuqur
ilmiy o‘rganish va targ‘ib qilishni talab qiladi.
9

II BOB. XORAZM MAQOMLARINING MANZUM (AYTIM) BO‘LIMI
XUSUSIYATLARI
2.1. Manzum bo‘limning mazmuni va musiqiy tuzilmasi
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi, ya’ni aytim yoki ashula qismi,
ushbu san’at turining eng muhim tarkibiy elementi hisoblanadi. Bu bo‘limda
maqomning she’riy matni musiqiy shakl bilan uyg‘unlashib, tinglovchiga chuqur
ruhiy-madaniy tajriba taqdim etadi. Manzum bo‘lim Shashmaqom yo‘llari bilan
ko‘plab o‘xshashliklarga ega bo‘lishiga qaramay, Xorazm ijrochiligi o‘ziga xos
lad, ornamentatsiya va ritmik o‘zgarishlar bilan ajralib turadi.
Ashula qismlari odatda bir nechta sho‘balar yoki taronalar tizimidan tashkil
topadi. Eng muhim sho‘ba – Saraxbor bo‘lib, u maqomning boshlang‘ich taronasi
sifatida xizmat qiladi va maqom nomi bilan ataladi. Masalan, Saraxbori Rost,
Saraxbori Buzruk, Saraxbori Navo, Saraxbori Dugoh va Saraxbori Segoh.
Saraxborlar maqomning umumiy ruhiy kayfiyatini belgilaydi, tinglovchini
asarning ichki dunyosiga olib kiradi. Saraxborlarning melodik va ritmik tuzilishi
Shashmaqomdagi analoglar bilan yaqin bo‘lsa-da, Xorazm variantida doira
zarblari, vibrato va miyonxonlik uslubi bilan boyitilgan. Shu bilan birga, ba’zi
taronalar mahalliy ijrochilikda o‘zgartirilgan yoki kengaytirilgan shaklda
saqlangan. Masalan, Rost maqomidagi Suvora va Naqsh, Buzruk maqomidagi
Sayri Gulshan, Navo maqomidagi Suvora taronalari mahalliy talqinda ancha
kengaytirilgan va ijro etiladi. Manzum bo‘limning tuzilishi ko‘pincha quyidagi
qismlardan iborat:
Tani maqom – bosh sho‘ba, maqom nomi bilan ataladi va maqomning asosiy
melodik tuzilishini belgilaydi.
Talqin – ikkinchi sho‘ba, ohanglar va doira zarblari bilan uyg‘unlashadi, ashula
davomida melodik dekoratsiya sifatida ishlatiladi. Masalan, Talqini Rost yoki
Talqini Buzruk.
10

Nasr – asosan she’riy matnlar ohang bilan kuylanadi va suvora, naqsh yoki tarona
shaklida ifodalanadi. Nasr sho‘balarida ba’zi hollarda eski taronalar amaliyotdan
tushib qolgan, ba’zilari esa yangi nomlar bilan mashhur bo‘lgan.
Ufar / Savt – yakuniy sho‘ba, ashulaning kulminatsion qismi bo‘lib, ritmik va
melodik jihatdan mukammal yakunlanadi.
Xorazm maqomlarida ashula qismlarining ohanglari, ritm va doira zarblari
Buxoro Shashmaqomidan olingan bo‘lishiga qaramay, mahalliy ijrochilik
xususiyatlari bilan farqlanadi. Doira uslubi ritmik tayanch vazifasini bajaradi,
tanbur esa melodik asosni tashkil etadi, gijjak hissiyotni ifodalashda muhim rol
o‘ynaydi. Shu bilan birga, ashula va cholg‘u qismlari uyg‘unlashgan holda ijro
etiladi, bu esa Xorazm maqomining o‘ziga xos estetikligini ta’minlaydi.
Saraxbori Dugoh, ya’ni Maqomi Dugohning Xorazm talqini
Shashmaqomdagi Dugohga o‘xshash bo‘lsa-da, ba’zi pardalar o‘zgartirilgan.
Masalan, asr boshlanishida yuqori oktava “re” pardasi o‘rniga past oktava “lya”
pardasi ishlatiladi. Birinchi xat ikki marta takrorlanadigan ashula jumlalaridan
iborat bo‘lib, she’r matnisiz ohanglar bilan boshlanadi. Ikkinchi xatda esa “mi”
tovushi ishlatiladi, uchinchi xat o‘rta pardalarda ijro etiladigan miyonxatdir. Bu
xatlarda tayanch tovushdan kvarta yuqoriga sakrashlar kuzatiladi va eng yuqori
tovush ikkinchi oktava “do” bo‘ladi. Keyingi xatlar – dunasr, Muhayyari Chorgoh
va tushirim qismlari bilan yakunlanadi, ular she’r matnisiz ham melodik davom
sifatida ishlatiladi.
Talqinlar esa ashulaning ikkinchi sho‘basini tashkil etadi. Masalan, Talqini
Rost daromad bilan boshlanadi, miyonxat va Uzzol, Muhayyari Chorgoh
namudlari bilan davom etadi va tushirim qismi bilan yakunlanadi. Talqinlarning
doira usuli va she’r o‘lchovi Shashmaqom Talqinlari bilan o‘xshash, lekin Xorazm
ijrochiligi ohang va ornamentatsiyalarni boyitadi. Talqini Buzruk Talqini
Uzzolning mahalliy talqini bo‘lib, kvarta darajasidagi sakrama pog‘onama –
pog‘ona uslubida o‘zgartirilgan. Talqini Segoh esa Shashmaqomdagi ohanglarga
mos kelmaydi va Xorazm talqini bilan farqlanadi.
11

Nasr sho‘balarining ayrim taronalari esa esdan chiqqan yoki amaliyotdan
tushib qolgan. Xorazm maqomlarida Nasr sho‘balarining asosiy taronalari Suvora,
Naqsh va Tarona nomlari bilan mashhur. Suvora atamasi fors-tojikcha “otliq” yoki
“chavandoz” ma’nosini bildiradi. Suvoralar usuli soqiynoma yoki ufar doira
usullarida bo‘lib, 13 chorakli takt o‘lchovidagi doira usulida ham ijro etiladi. Bu
taronalar ashula sho‘balarining ritmik va melodik tuzilishini boyitadi.
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limida ishlatiladigan she’riy matnlar
asosan g‘azal va ruboiy janrida bo‘lib, Navoiy, Hofiz, Jomiy, Bedil kabi
shoirlarning asarlari asosida kuylanadi. Ashula sho‘balarining lirizmi, ritmik
naqshlari va melodik o‘ziga xosligi matn mazmunini yanada chuqurroq
ifodalashga xizmat qiladi. Talqin va Nasr sho‘balaridagi ornamentatsiyalar
ashulani dramatik va hissiy qiladi, tinglovchini maqomning ichki ruhiyatiga
yetaklaydi.
Shunday qilib, Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi – bu nafaqat estetik
zavq, balki tinglovchining ruhiy va ma’naviy dunyosini boyitadigan musiqiy
tizimdir. Saraxbor, Talqin va Nasr sho‘balarining melodik, ritmik va she’riy
uyg‘unligi Xorazm maqomlarini boshqa hududiy maqom maktablaridan ajratib
turadi va ularning o‘ziga xosligini namoyon qiladi.
2.2. Manzum bo‘limdagi she’riy matnlar va ifoda uslublari
Xorazm maqomlarining ashula qismlari o‘zining manzum, ya’ni she’riy
matnlar bilan uyg‘unlashganligi bilan ajralib turadi. Ushbu bo‘limlarda ishlatilgan
matnlar asosan g‘azal, ruboiy, tuyuq kabi mumtoz she’riyat janrlarida yozilgan
bo‘lib, ular musiqaning ruhiy mazmunini ochib berishda asosiy vosita sifatida
xizmat qiladi. She’r va ohang o‘zaro uyg‘unlashib, bir-birini to‘ldiradi, bu esa
Xorazm maqomlarining badiiy-estetik mukammalligini ta’minlaydi.
Xorazm maqomlarida ishlatiladigan she’riy matnlarning mazmunida
muhabbat, insoniy tuyg‘ular, ilohiy sevgi (ishqi ilohiy), tavhid, hayot falsafasi
va ma’naviy poklanish kabi mavzular yetakchilik qiladi. Har bir ashula namunasi
12

o‘ziga xos obrazlilik va ma’no teranligi bilan ajralib turadi. Masalan, “Talqini
Navo”da ohang va matn uyg‘unligi orqali yuksak lirizm — inson qalbidagi
muhabbat va sog‘inch tuyg‘ulari ifodalanadi. “Talqini Buzruk” esa ruhiy
poklanish, insoniy kamolot, sabr-toqat g‘oyalarini tarannum etadi.
Maqom ashulalarida she’riy matnlar musiqaning ritmik asosiga, ya’ni doira
zarblari va usul tizimiga bog‘liq holda ijro etiladi. Har bir bayt yoki misra ma’lum
ohangli jumlalarga mos ravishda talqin qilinadi. Shu bois, ijrochidan intonatsion
aniqlik, talaffuzning tiniqligi, nafas nazorati, “oyna” uslubi (ya’ni so‘zning
ohangdagi ma’nosini ifodaviy tarzda aks ettirish) kabi ijrochilik jihatlariga alohida
e’tibor talab etiladi.
Xorazm maqomlarida ashula qismlarining boshlanishi ko‘pincha
maqomning tonik pardasi dan, ya’ni birinchi oktava “re” pardasidan boshlanib,
turli past yoki yuqori pardalarda davom ettiriladi. “Saraxbori Dugoh”, “Saraxbori
Rost”, “Saraxbori Navo” kabi bo‘limlarda she’r matni bilan aytiladigan ohanglar
avval past pardalarda ijro etilib, keyinchalik yuqori pardalarda takrorlanadi. Bu
jarayonda ohangning o‘sish va kamayish dinamikasi orqali she’r mazmuni yanada
kuchliroq ifoda topadi.
Manzum bo‘limdagi she’rlar nafaqat musiqiy, balki falsafiy va ruhiy
mazmun bilan ham boyitilgan. Har bir misrada so‘zlar tanlovi, ohangdagi urg‘u va
talaffuzdagi noziklik tinglovchining ruhiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
Xorazmcha talaffuz va ohangdorlik bu ijroning o‘ziga xosligini belgilaydi.
Xorazm maqomlarining ashula qismlarida saraxbor , talqin , nasr , suvora
kabi bo‘limlarda ishlatilgan she’rlar musiqiy g‘oyaning markazida turadi. Ular
orqali ijrochi nafaqat kuy, balki fikr va his-tuyg‘ularni ham yetkazadi. Shu sababli,
manzum bo‘lim Xorazm maqomlarining eng badiiy va ma’noli qatlami
hisoblanadi.
13

Bugungi kunda ham bu an’ana davom etib, maqom ijrochilari mumtoz
shoirlar - Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Nodira, Ogahiy va boshqa
ijodkorlarning g‘azallaridan foydalanadilar. Ularning she’rlari maqomning ohang
tuzilishi bilan uyg‘unlashib, Xorazm musiqiy maktabining boy merosini davom
ettirmoqda.
III BOB. XORAZM MAQOMLARINING MANZUM BO‘LIMINING
ZAMONAVIY TALQINI
3.1. Xorazm maqomlarining ashula bo‘limi ijrosi va uning rivojlanish
bosqichlari
Xorazm maqomlari bugungi kunda o‘zining boy ashula bo‘limi bilan xalq
musiqasi merosining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu maqomlar XIX asr oxiri va
XX asr boshlarida Komil Xorazmiy tomonidan ixtiro qilingan “Tanbur chizig‘i”
asosida shakllangan bo‘lib, uning o‘zi va o‘g‘li Muhammad Rasul Mirzaboshi
tomonidan 1886-yilda to‘liq yozib olingan. Shu davrda maqomlarning chertim va
aytim yo‘llari tizimi ilk bor mukammal shaklga keltirilgan.
XX asrning birinchi yarmida Xorazm maqomlari yozma shaklda qayd
etilgan. Masalan, Ye. Romanovskaya tomonidan 1939-yilda “Xorazm klassik
musiqasi”
asarida chertim yo‘llari yozib olingan bo‘lsa, M. Yusupov 1958-yilda “O‘zbek
xalq musiqasi” oltinchi jildida chertim va aytim yo‘llarini qayd etgan. Keyinchalik
M. Yusupov tomonidan nashrga tayyorlangan “Xorazm maqomlari” to‘plamiga
(1980– 1987) Xorazm mumtoz musiqasining boshqa janrlari, xususan, suvora va
faryod kabi namunalari ham kiritilgan. Shu bilan birga, Matyoqub Xarratov
tanburda ijro etgan ayrim parchalar fonografga yozilgan (1934, Ye. Romanovskaya
va Il. Akbarov tomonidan).
Xorazm maqomlarining ashula yo‘llari 1949–1952-yillarda San’atshunoslik
institutida ham magnit lentaga yozib olingan. Shu jumladan, K. Otaniyozov va K.
14

Ismoilovlardan Rost, Navo, Dugoh, Segoh, H. Boltayevdan Buzruk maqomlarining
ashula yo‘llari saqlab qolinadi. Bu yozuvlar bugungi kunda Xorazm maqomlarini
o‘rganish va ijro etishda asosiy manba hisoblanadi.
Xorazm maqomlari ijrochiligining yirik namoyandalari safida quyidagi shaxslar
alohida ajralib turadi:
Niyozjon Xo‘ja – ashula va tanbur ijrosida noyob mahoratga ega bo‘lgan.
Komil Xorazmiy – Tanbur chizig‘i ixtirochisi, maqomlarning asosiy tizimini
shakllantirgan.
Matyoqub va Matyusuf Xarratovlar – maqom sho‘balarini tanburda ijro etish va
og‘zaki merosni saqlashga katta hissa qo‘shgan.
M. Xudoyberganov, K. Otaniyozov, H. Boltayev, M. Raximov, N. Yusupova,
M. Yusupov, R. Jumaniyozov – XX asrda ashula va chertim yo‘llarini magnit
lentaga yozib, yosh avlodga yetkazishda asosiy rol o‘ynaganlar.
Bugungi kunda Xorazm maqomlari ashula bo‘limini ijro etishda ushbu
ustozlarning yozma va audio manbalari asos qilib olinadi. Shuningdek, zamonaviy
ijrochilar eski yozuvlar va talqinlarni o‘rganib, Xorazm maqomlarining ashula
bo‘limini yangi pedagogik va sahnaviy usullarda boyitib kelmoqdalar. Shu tariqa,
Xorazm maqomlari ashula bo‘limi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki
zamonaviy musiqiy ijro va talqinlarda ham rivojlanib, xalq musiqa merosini saqlab
qolishda muhim vosita hisoblanadi.
3.2. Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini o‘rganish va targ‘ib qilish
yo‘nalishlari
Xorazm maqomlari manzum (aytim) bo‘limi o‘zining boy she’riy va musiqiy
tuzilishi bilan O‘zbekistonning madaniy merosida muhim o‘rin tutadi. Ushbu
bo‘limni o‘rganish va targ‘ib qilishning bir necha asosiy yo‘nalishlari mavjud:
ilmiy tadqiqot, pedagogik faoliyat, sahnaviy ijro va audio-vizual yozuvlar orqali
saqlash.
Ilmiy tadqiqot yo‘nalishi doirasida Xorazm maqomlari tarixiy manbalar, nota
yozuvlari, magnit va fonograf yozuvlari tahlil qilinadi. XIX–XX asrlarda Komil
Xorazmiy tomonidan ixtiro qilingan “Tanbur chizig‘i” va uning avlodlari
15

tomonidan saqlangan yozuvlar bugungi tadqiqotchilar uchun asosiy manba
hisoblanadi. XX asr o‘rtalarida San’atshunoslik institutida K. Otaniyozov, K.
Ismoilov, H. Boltayev va boshqa ustozlar tomonidan yozib olingan ashula va
chertim yo‘llari ham ilmiy tahlil va tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Shu bilan
birga, zamonaviy tadqiqotchilar maqom sho‘balarining o‘ziga xos ohang, lad va
doira usullarini qiyosiy tahlil qiladilar, Shashmaqom yo‘llari bilan solishtirib,
Xorazm maktabining o‘ziga xosligini aniqlaydilar.
Pedagogik faoliyat orqali Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi yosh
avlodga yetkaziladi. Musiqa maktablari va kollejlarida maqomlar darsliklar asosida
o‘qitiladi. O‘quvchilar ashula va chertim yo‘llarini o‘rganib, she’riy matnlar, doira
zarblari, ohanglar va talaffuzni amaliyotda bajaradilar. Zamonaviy pedagoglar eski
yozuvlar, magnit va fonograf materiallaridan foydalanib, maqomlarni o‘qitish
metodikasini mukammal shakllantirmoqdalar.
Sahnaviy ijro yo‘nalishi Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini keng
auditoriyaga yetkazishda muhim ahamiyatga ega. Konsertlar, festivallar va
musiqiy tadbirlar orqali ashula yo‘llari ijro etilib, yangi talqinlar paydo bo‘ladi.
Masalan, Saraxbor va Talqin yo‘llari sahnada keng avj olgan bo‘lib, zamonaviy
kompozitorlar
tomonidan qo‘shimcha ritmik va melodik o‘zgarishlar kiritilib, ashula boyligi
oshiriladi. Shu tariqa, qadimiy ashula yo‘llari zamonaviy auditoriyaga
moslashtiriladi va qadriyat sifatida saqlanadi.
Audio-vizual yozuvlar Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini saqlash
va targ‘ib qilishda muhim vosita hisoblanadi. XX asr oxiri va XXI asr boshlarida
CD, video va internet platformalar orqali ashula va chertim yo‘llari keng
tarqatilmoqda. Bu nafaqat tarixiy yozuvlarning saqlanishini ta’minlaydi, balki
yangi avlod ijrochilariga namuna bo‘ladi. Shu bilan birga, ilmiy ekspeditsiyalar va
maqom studiyalari orqali ashula yo‘llari qayta yozib olinadi va arxivlanadi.
Xorazm maqomlarini o‘rganish va targ‘ib qilish jarayonida ijrochilarning
roli ham katta. Zamonaviy xonandalar va tanburchilar eski yozuvlarni tahlil qilib,
o‘z talqinlarini yaratadilar. Ularning ijrosi nafaqat tarixiy merosni saqlash, balki
16

ashula yo‘llarining sahnada yangi hayotga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Misol uchun,
Saraxbor yo‘llari o‘rta va yirik konsertlarda keng ijro etiladi, Talqin yo‘llari esa
sahnada melodik boylik bilan jonlanadi.
Shu bilan birga, Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini targ‘ib qilish
milliy madaniyat va turizm rivojida ham muhim ahamiyatga ega. Festival va
tanlovlarda ashula yo‘llarining ijrosi tomoshabinlar bilan bevosita uchrashadi, yosh
avlod musiqaga qiziqishini oshiradi va xalq merosining qadriyatlari saqlanadi.
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limini o‘rganish va targ‘ib qilish —
ilmiy tadqiqot, pedagogik faoliyat, sahnaviy ijro va audio-vizual saqlash orqali
amalga oshiriladi.
XULOSA
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi – ashula yo‘li – xalqimizning
musiqiy va badiiy merosida eng muhim tarkibiy element sifatida ajralib turadi. Bu
bo‘lim, Tani maqom, Talqin, Nasr va Ufar/Savt sho‘balaridan tashkil topib,
maqomning estetik, ritmik va melodik tuzilishini yaratadi. Ashula qismlari,
cholg‘u bo‘limi bilan uyg‘unlashib, tinglovchiga chuqur ruhiy va ma’naviy tajriba
taqdim etadi, shu tariqa Xorazm maqomlari boshqa hududiy maqom maktablaridan
o‘ziga xosligini namoyon qiladi.
Xorazm manzum bo‘limi she’riy matnlarning boyligi bilan ham ajralib
turadi. Bu yerda Navoiy, Hofiz, Mashrab, Ogahiy va Munis kabi buyuk
shoirlarning g‘azallari asos qilib olingan. Ashula sho‘balaridagi melodik
dekoratsiyalar, ornamentatsiyalar va ritmik naqshlar matn mazmunini yanada
chuqurroq ifodalashga xizmat qiladi. Shu jihatdan manzum bo‘lim nafaqat
musiqiy, balki adabiy-badiiy qadriyat sifatida ham ahamiyatga ega.
Manzum bo‘limning ilmiy tadqiqotlar orqali o‘rganilishi, pedagogik faoliyat
va sahnaviy ijro orqali targ‘ib qilinishi bugungi kunda Xorazm maqomlarining
rivoji va saqlanishi uchun muhimdir. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Komil
Xorazmiy tomonidan yaratilgan “Tanbur chizig‘i” yozuv tizimi ashula yo‘llarini
tizimli ravishda saqlash imkonini berdi. XX asrda esa magnit va fonograf
17

yozuvlari, shuningdek zamonaviy ijrochilarning talqinlari manzum bo‘limni keng
auditoriyaga yetkazishda muhim rol o‘ynadi.
Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi tinglovchiga ruhiy tarbiya, insoniy
qadriyatlarni anglash, sabr va muhabbat tuyg‘ularini his qilish imkonini beradi. Bu
bo‘lim nafaqat tarixiy meros, balki zamonaviy musiqa san’ati va milliy
madaniyatni rivojlantirish vositasi sifatida ham alohida o‘rin tutadi. Shu bilan
birga, manzum bo‘limning sahnaviy va audio-vizual tarzda targ‘ib qilinishi, uni
yangi avlod uchun boy manba sifatida saqlashga xizmat qiladi.
Shunday qilib, Xorazm maqomlarining manzum bo‘limi xalq musiqasi
tarixida beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, uning o‘ziga xos tuzilishi, ashula
sho‘balaridagi melodik va ritmik boyliklar, shuningdek, adabiy mazmuni orqali
o‘zbek milliy musiqiy madaniyatini boyitadi. Bu bo‘limning ilmiy o‘rganilishi va
targ‘ib qilinishi nafaqat san’atshunoslik, balki madaniyatshunoslik va pedagogik
faoliyat sohalarida ham zarur va muhim hisoblanadi.
18

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Ibragimov O. An`anaviy xonandalik. Xorazm Suvoralari – Xorazm
nashriyoti,2004y. 2. Ibrohimov O. Sahiy Suvoriylar. – T. “Nashr” bosmaxonasi,
2004 y
2. S. Xudoyberganov. ”So’z va soz sohibi”. Toshkent. “Ilm ziyo” 2014.
3. https://cyberleninka.ru/article/n/xorazm-maqomlari-hususida-maqomi-dugoh-
misolida/viewer
4. https://cyberleninka.ru/article/n/xorazm-olti-yarim-maqom-usullari-haqida
5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Maqomot
6. I.Rajabov. Maqomlar
19

Kurs ishi

Купить