Хосилавий кимматли когозлар бозорининг назарий асослари ва жахон тажрибаси - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	506.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Хосилавий кимматли когозлар бозорининг назарий асослари ва жахон тажрибаси

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ........................................................................................................ 3 I-боб. Ҳосилавий қимматли қоғозлар бозорининг назарий асослари ва жаҳон тажрибаси ......................................................................... 6 1.1. Ҳосилавий қимматли қоғозлар тушунчаси, мазмуни ва аҳамияти ............................................................................................................... 6 1.2. Ҳосилавий қимматли қоғозлар таснифи ва тавсифи ................ 13 1.3. Ҳосилавий қимматли қоғозлар бозори тенденциясининг жаҳон амалиёти ............................................................................................................. 21 II-боб. Ҳосилавий қимматли қоғозлар турларини Ўзбекистон ....... фонд бозорида қўллаш

юритувчи субъектларни молиявий бозорга қизиқишларини сезиларли даражада ортиб бораётганлигида кўришимиз мумкин. Бунинг асосий сабаби республикамизда кучли ижтимоий – иқтисодий сиёсатни юритилишидадир. Ҳукуматимиз Президенти И.А. Каримов «… кенг тармоқли бозор инфратузилмасини барпо этишни кузда тутадиган конун хужжатларнинг бутун бир мажмуаси қабул қилинди» 1 деб таъкидлаганларидек, ҳозирда қимматли қоғозлар бозорнинг иқтисодиётдаги ролини янада ошириш муҳимлигини англатади. Иқтисодий муносабатлар иштирокчилари хеджерлаш механизмини – рискларни бошқариш воситаси сифатида аҳамиятини тушуна бошладилар. Уларнинг айримлари эса ҳосилавий молиявий инструментлардан ўз инвестицияларини эҳтимолий йўқотишлардан ҳимоялаш учун фойдалана бошладилар. Буларнинг кўпчилигини мавжуд бўлишига сабабни корхона

Битирув малакавий ишнинг вазифаси қуйидагилар ҳисобланади: - иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ҳосилавий қимматли қоғозлар бозори ривожланишининг назарий асослари ўрганиш; - ҳосилавий қимматли қоғозларнинг таснифи ва тавсифи ўрганилди; - ҳосилавий қимматли қоғозлар бозори тенденциясининг жаҳон амалиёти таҳлил этиш; - миллий қимматли қоғозлар бозори фаолияти механизмининг ҳуқуқий асослари таҳлили этиш; - Ўзбекистонда ҳосилавий қимматли қоғозларни қўллаш имкониятлари, уларнинг бозорини шакллантириш истиқболлари таҳлилини амалга ошириш; Битирув малакавий ишнинг объекти – жаҳон фонд бозорларида қўлланиладиган муддатли шартномалар ва унинг турлари. Битирув малакавий ишнинг предмети – муддатли шартномалар билан боғлиқ турли муносабатлар ва уларга таъсир этувчи омиллар. Битирув малакавий иши

Битирув малакавий ишнинг амалий аҳамияти шундаки, иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ҳосилавий қимматли қоғозлар бозорининг жаҳон фонд бозоридаги ўрни ва вазифаси, миллий фонд бозорида ҳосилавий қимматли қоғозларни қўллашнинг муаммолари ва ва уни такомиллаштириш йўллари алоҳида аҳамиятга эга. Битирув малакавий ишнинг тузилиш ва ҳажми. Ушбу битирув малакавий иши кириш, учта боб, хулоса ва таклифлар ҳамда фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат бўлиб узвий кетма-кетликда ифодаланган. I-боб. Ҳосилавий қимматли қоғозлар бозорининг назарий асослари ва жаҳон тажрибаси 1.1. Ҳосилавий қимматли қоғозлар тушунчаси, мазмуни ва аҳамияти. Муддатли бозор иқтисодиётнинг энди жадал ривожланаётган ёш сегменти ҳиобланади. Агар аниқ айтадиган бўлсак, ушбу бозорнинг келиб чиқиши тадбиркорликнинг узоқ ў

йил амалга оширила бошланди. 1980 йиллар муддатли бозорининг янги сегменти – своплар бозори пайдо бўлди. Ҳосилавий қимматли қоғозлар- бу бирламчи қимматли қоғоз (акция, облигация ва ҳ.к.)ларнинг шу бозорда амал килиши натижасида ҳосил бўлган иккиламчи қимматли қоғозлардир. Ҳосилавий қимматли қоғозлар тушунчаси шундайки, улар бўйича жавобгарлик, қимматли қоғозлар бозорида, бошқа қимматли қоғоз - валюта, индекс, процент ва товарлар билан бўладиган операциялар ташкил этади, булар унинг базисини ташкил этади. Бундай инструментлар муддатли бозорда молиявий хавф хатарни суғурталашга хизмат қилади, бу бозода хавф хатардан келиб чиқадиган зарарлар миқдори миллиард долларларга тенг. Ўзининг молиявий рискини чеклаш учун, опцион шартномасига мурожаат қилиш керак бўлади. Опцион шартномалари ёмон ҳолат

- фючерс; - депозит тилхатлари; - варрант; - своп; - форвард; - коносамент; - приватизация чеклари, купонлари ва бошқалар. Опцион – маълум муддатга ёки маълум муддат мобайнида (давомида) шартномада келишилган нархда базавий активни сотиш ёки харид қилиш ҳуқуқини, мажбуриятини эмас берувчи хужжат. Опцион нархи, ёки унинг баҳоси (рrice) амалиётда мукофот (premium) деб юритилади. Опционлар савдосида уларнинг тўлиқ эквивалентлигини ҳисобга олиш керак. Шартнома амал қилиш муддати билан ҳамма мажбурият ва хуқуқлар чегараланган, ёки ёки белгиланган муддатнинг тугаши билан (time to expiration ёки time to expiry). Фючерс - бу қимматли қоғозларни ёки товарларни келишилган муддатда, шартнома тузилган кунда ўрнатилган нархда келгусида (маълум бир санада) сотиш ёки сотиб олиш мажбурийлиги тўғрисида шар

Фючерс шартномаси товар биржаларида вужудга келган. Фючерс амалларининг соддалиги ва ишончлилиги уларни 1972 йилда Чикаго товар биржасида кенг қўлланилишига асосий омил бўлиб хизмат қилади. Шу йили молиявий активларнинг фючерс савдолари бошланди. Бунда тадбиркорлар валютани, қарз мажбуриятларини ва бошқа қимматли қоғозларнинг биржавий курсларини (нархларини) хаддан ташқари тез ўзгартиришдан ўзларини ҳимоя килиш имкониятига эга бўладилар. Фючерс савдосида клиринг палатасини вазифаси. Фючерс савдоси фючерс савдоси бозорларида сотиш ва сотиб олишга бўлган талабларни очиқ эълон қилиш йўли билан олиб борилади. Фючерс савдосининг муҳим хусусияти шундаки, шартнома муддати тугагандан сўнг ҳисоб-китоб ва товарни етказиб бериш тартиби белгиланади. Бу ҳисоб китобни клиринг палатаси бажаради. Клиринг

• авансланган (сарфланган) капиталнинг пул шаклида қайтишини тезлаштириш; • савдони кредитлашни арзонлаштириш; • муомала ҳаражатларини камайтиришга ёрдам беради. Биржада фючерс савдосини амалга ошириш тартиби: 1. Брокеркорлик фирмаси ўз мижозидан фючерс шартномасини сотишга ёки сотиб олишга буйруқ олади ва бу буйруқни биржанинг амаллар бажариш залидаги ўзининг вакиллари (брокерлари) орқали бажаради; 2. Шартноманинг бажарилиши клиринг палатасининг аъзоси бўлган брокерлик (воситачилик) фирмасининг номига рўйхатга олинади; 3. Брокерлик фирмаси биржавий клиринг тугашига келиб ўзининг ёпилмаган (бажарилмаган) шартномаси учун клиринг палатаси ҳисобсчªтига кафолат бадалини (бошланғич марта суммасини) ўтказади. Кафолат бадалининг суммаси биржа томонидан товарнинг (қимматли қоғознинг) бозор нахидан

асосида брокерлик фирмаси ва унинг мижози ўртасида ўзаро муносабатлар ўрнатилади. 5. Қайтма (офсет) шартномавий амални бажариш пули билан фючерс шартномаси хоҳлаган кунда ёпилиши мумкин. Айнан депозит сертификатига тузилган фючерснинг ҳаридори клиринг палатаси олдидаги ўз мажбуриятини худди шунга ўхшаш шартномани сотиш пули билан ёпади. Олинган фойда (даромад) ёки бой берилган даромад фючерснинг сотилиши ва сотиб олиниш баҳолари нисбати билан аниқланади. 6. Агар шартнома (фючерс) товар етказиб бериш муддатигача ёпилмаган бўлса, у ҳолда мижоз ўз мажбуриятини бажариш лозим, яъни биржа томонидан қарама-қарши позисияси бўлган савдо иштирокчилари ихтиёрий равишда аниқланадиган контр агенти, товарнинг пулини тўлаши ёки товарни етказиб бериши керак. Бунда товар фючерсидан фарқи шуки молиявий фюче

Варрант - бу эгасига муайян вақт учун ёки муддатсиз шарт билан шартномада кўрсатилган нархда қимматли қоғозни сотиб олиш хуқуқини берувчи гувоҳнома (сертификат) дир. У амалдаги капитални иктисодиётга сафарбар қилиш учун эмас, кўпроқ уларни қайта тақсимлашда кенг қўлланилади. Айрим ҳолларда варрант қимматли қоғозларни сотиб олишни рағбатлантириш мақсадида улар билан биргаликда берилади. Варрант омборхоналар товарларни сақлаш учун қабул қилинганлигини тасдиқловчи гувоҳнома вазифасини ҳам бажаради. У муайян товарни сотишга ёки кафилликка олинганлигини тасдиқловчи хужжат ролини ўйнаши мумкин. Варрант номи ёзилган ва номи ёзилган (тақдим этувчига тегишли) кўринишларида бўлади. У қимматли қоғоз бозорларида худди акцияга ўхшаб муомалада бўлади. Депозитар тилхат – бу фонд бозорларида эркин муомала

3) депозитар тилхат асосида ётувчи капитал халқаро табиятга эга; 4) депозитар тилхатларни чиқариш ва унинг муомаласи жараёнида пайдо бўладиган иқтисодий муносабатлар иккита (ва ундан ортиқ) ҳуқуқий тизимлар кесимида амалга оширилади. Хулоса қилиб айтиш мумкинки, ҳосилавий қимматли қоғозлар жаҳон фонд бозорида кенг тарқалган спекулятив (иккиламчи) инструмент бўлиб, уларнинг қўлланилиши инвесторлар учун “молиявий рычаг” самарасини, рискларни хеджирлаш, ҳисоб-китобларни келгусида амалга ошириш каби аҳамиятларга эга. 1.2. Ҳосилавий қимматли қоғозлар таснифи ва тавсифи. Ҳосилавий қиматли қоғозлар бошқа қимматли қоғоз сингари бир қанча турларга бўлинади. Бу қимматли қоғозлар иккиламчи инструментлар ҳисобланганлиги билан нобиржавий бозорлар савдоларида олди-сотди объекти сифатида ҳам иштирок этад

1 -расм. Ҳосилавий қимматли қоғозлар таснифи 2 . Юқоридаги таснифда муддатли шартномалар сифатида форвард, фьючерс ва опционлар келтирилган. Бу инструментлар бозори ҳозирги пайтда энг ривожланган бозорлардан бири ҳисобланади. Муддатли шартномалар базисдаги актив (акция, облигация, индекслар, валюта) лар бозорининг ҳажми қанчалик ошса, шунчалик фьючерс ва опционлар бозори ҳам ошади. Ҳозирда муддатли шартномалар бозори базисдаги активлар бозорига нисбатан ҳажми бир неча баробар катта. Бунинг асосий сабаби, муддатли шартномалар белгиланган муддат тугашида ҳисоб-китоб қилинади, яъни базисдаги актив ҳисобланган акцияни инвестор опцион орқали вақтинчалик эгасига айланса, опционда белгиланган муддат келганда ҳамда инвестор шартномадан фойда кўраётган бўлса шундагина ҳисоб-китоб қилинади. Муддатли

- Чайқовчилар. Чайқовчи бу – муддатли шартномалар баҳосининг фарқидан фойда олиш учун риск қилувчи бозор иштирокчиларидир; - Хеджер. Хеджер бу – бозор иштирокчиси бўлиб, унинг мақсади эгалик қилаётган активнинг бозордаги баҳоларини ўзгариши натижасида мавжуд рискларни минималлаштиришдир; - Арбитражчи. Арбитражчи бу – бир марталик олди-сотди операцияларидан рисксиз даромад олишга ҳаракат қилувчи бозор иштирокчилари. Муддатли шартномалар деганда, маълум бир активни келажакда етказиб бериш шарти билан тузиладиган келишувдир. Шартнома шартлари активни сотиш ёки сотиб олиш вақтида келишилади. Шартнома асосида ётувчи актив базис ёки базисли дейилади. Кўпчилик манбаларда ёки хорижий адабиётларда ҳосилавий қимматли қоғозларни базисли инструментлар ҳам дейишади. Қуйидаги 1 жадвалда муддатли шартном

Воқеали Эмитент дефолти Суғурта воқеаликлари Президент сайлови ва бошқалар Опцион лотинча “optio” сўзидан олинган бўлиб, ҳоҳиш, ҳоҳишига кўра деган маъноларни англатади. Опционлар бозори профессионал трейдерлар ва унчалик катта тажрибага эга бўлмаган индивидуал инвесторлар учун ҳам фонд бозорининг жуда “ноаник” сегменти хисобланади. Лекин бу фаолият тури кўринганидек қийин эмас, кўпчилик индивидуал инвесторлар бу опционлар савдоси билан шуғулланиб, катта даромад эгаларига айланадилар. Опцион (option) ҳосилавий молиявий инструмент ёки дериватив хисобланади. Бунинг маъноси шундаки, унинг нархи унинг асосида ётувчи бошқа молиявий инструмент ҳосиласи ҳисобланади. Унинг асосида ётувчи инструмент сифатида акциялар, облигациялар, валюта, фоиз ставкалари, биржа индекслари, фьючерс контрактлари бўл

Сотиш позицияларини очувчи инвесторлар сотувчи ёки опцион ёзувчиси (seller, writer) дейилади ва у қисқа позицияга киради. Бу позиция тескари битим, сотиб олиш орқали ёпилади Опционларни тавсифлашда қуйидаги асосий кўрсатгичлар қўлланилади: 1. Опцион тури (“call” ёки “put”). 2. Опцион асосида ётувчи активлар. 3. Бажарилиш баҳоси. 4. Опцион тугаши муддати. 5. Опцион мукофоти. Опционларнинг иккита асосий кўринишлари мавжуд: “колл” (call) ва “пут” (put). Опцион кол эгасига ёки харидорга бизисдан 100 дона акцияларни қатъий белгиланган баҳо бўйича сотувчидан (опцион ёзувчиси) сотиб олиш ҳуқуқини беради. Агар харидор бу ҳуқуқдан фойдаланса, унда опцион сотувчи акцияларни етказиб беришга мажбур. Опцион пут эгасига базисдаги 100 дона акцияларни қатъий белгиланган баҳо бўйича сотувчига сотиш ҳуқуқин

Опцион харидорнинг умумий даромади 200 сўмни ташкил этди, соф фойдаси эса 150 сўмни ташкил этган, яъни Умумий даромад 200 сўм – Мукофот (5*100 дона акция) = 150 сўм. Опционнинг бажарилиш нархи (striking price, exercise price ) – бу молиявий инструментлар сотиб олиниши ёки сотилиши мумкин бўлган нарх. Опционлар турли хил бажарилиш нархига эга бўлишлари мумкин. Улар орасидаги интервал $25 нархли опцион учун 2,5 пункт ва $25 доллардан кўпроқ нархдаги опционлар учун 5 пунктни ташкил этади. Акциалардан фарқли, опционлар ўзларининг “яшаш муддати”га эга. Опционнинг бажарилиш муддати (expiration date) – бу опционнинг бажарилиши мумкин бўлган охирги кундир. Агар опцион бажарилиш муддати ўтиб кетса ёки бу муддатга қадар у бошка трейдерга сотилмаса, у ўзининг қиймати ва кучини йўкотади, унинг эгаси э

Опцион мукофоти (option premium) – бу савдо иштирокчиси опционни сотишдан олинадиган ёки опционни сотиб олиш вақтида тўланадиган сумма тушунилади. Бу кўрсатгич катталиги турли факторларга боғлик: опцион асосида ётувчи молиявий инструмент нархи, опцион тугаши муддати яқинлиги ва опционнинг волатиллигидир. АҚШда Америка биржаларида савдо қилинадиган ҳамма опционлар учун кафолат олувчи ва клиринг операцияларини бажарувчи Опцион Клиринг Корпорацияси (Options Clearing Corporation, OCC) ташкил этилган. Бу ташкилот опционларнинг сотиб олинишидан унинг сотилишигача бўлган хамма жараёнларни назорат қилади. Агар XYZ ноябрь 100 “call” опцион эгаси уни амалга оширмокчи бўлса, у ўзининг брокериги хабар беради, у эса ОСС га хабар қилади. Ташкилот эса бу опционларни сотмоқчи бўлган қандайдир брокерлик та

2-жадвал Опцион асосида ётувчи молиявий инструментнинг ҳозирги нархи 4 IBM may 150 call. IBM may 150 put. $152 - 2та пункт плюсда. $152 - 2 та пункт минусда $151 - 1 та пункт плюсда. $151 - 1та пункт минусда. IBM=150 ўзгаришсиз. IBM=$150 ўзгаришсиз. $149 - 1 та пункт минусда. $149 - 1 пункт плюсда. $148 - 2 та минусда. $148 - 2 та пункт плюсда. Опцион асосида ётувчи молиявий инструментнинг ҳозирги нархи билан опцион бажарилиши вақтидаги нархи орасидаги фарқ – ички нарх (intrinsic value) дейилади. Мисол учун XYZ ноябрь 100 “put” ва ”call” опцонларини олайлик. Агар XYZ акциялари 102дан савдога чиқса, бунда кўрсатилган колл бу акцияларга 2га тенг ички нархга эга. Агар XYZ 97 дан савдога чиқса, бунда ички пут опциони ички нархи 3га тенг булади. Агар XYZ акциялари 99дан савдо килинса, бунда XY

нарх 2 пунктга тенг бўлади. Агар худди шу пут учун мукофот 2 ва акциялар 101 дан сотилса, ички нарх йуқ, лекин вақтинча нарх 2га тенг бўлади. Шундай қилиб, опцион нархи (опцион мукофоти) унинг ички нархига ва вақтинча нархга тенг. Вақтинча нарх опционнинг бажарилиши муддатига яқинлашган сари камайиб боради. Юқорида айтиб ўтганимиздек, опцион нархига турли факторар таъсир кўрсатадилар: молиявий инструмент нархи, опцион бажарилиши нархи, бажарилишигача муддат, опцион волатиллиги. Булардан ташқари яна, иккита катта бўлмаган кўрсатгичлар мавжуд: рисксиз инструментлар ставкалари ва опцион асосидаги дивиденд ставкаси. Опцион асосидаги қимматли қоғоз нархи опцион нархига бирламчи таъсир килади. Агар бажарилиш муддатига акция XYZ 95 дан сотилса, бу холда XYZ наябрь 100 колл хеч нарса турмайди, чун

Америка моделидаги опционлар учун ҳам модификация қилинди. Шу пайтдан бошлаб, бу моделнинг жуда куп вариациалари ишлаб чиқилган эди. Америка моделидаги опционларни баҳолаш учун бошқа моделлар ҳам қўлланилади (Cox Rubenshtein, Tates models). Ҳақиқатда опционлар трейдерга одатий инвесторлик методларидан фарқли ҳимояланиш ва ҳаракатчанлик устунлигини беради. Улар орқали бозорда опцион асосида ётувчи молиявий инструмент баҳоси тушиши ёки ошиши ёрдамида даромад кўриш мумкин. Пул ичида опционлар бажарилиши инвесторлар учун акцияларни пастроқ нархда сотиб олиш имкониятини беради. Опционлар комбинациялари ёрдамида бозорда “буқа”, “айиқ” трендлари учун стратегия ишлаб чиқиш имкониятини яратади. 1.3. Ҳосилавий қимматли қоғозлар бозори тенденциясининг жаҳон амалиёти. Бозор иқтисодиёти шароитида пул р

шароитлар яратади, балки капитал жамғариш миқдорини оширади ва марказлашган ҳолда битта жойга тўпланишига ёрдам беради. Молия бозорининг асосий сегментларидан бири бўлиб қимматли қоғозлар бозори ҳисобланади. молия бозорларида уларнинг қатнашчилари (V-VII бобларга қаралсин) томонидан турли операциялар тегишли битишувлар асосида амалга оширилади. Операцияларнинг турлари ҳар бир қатнашчининг молия бозоридаги функциясига мос равишда тартибли тарзда бажарилади. Операциялар молия бозорининг у ёки бу сегментида бажарилишига қараб турланиши мумкин. Масалан, валюта сегментида – валюта операциялари, фонд бозорида – қимматли қоғозлар билан боғлиқ операциялар, кредит-пул сегментида – пул, пул воситалари ва кредит операциялари, суғурта бозорида – суғурта операциялари ва ҳ.к. Молия бозори сегментларидаг

Савдо операциялари савдо тизимлари ёрдамида амалга оширилади. Эмиссион, инвестицион, сервис ва савдо операцияларида молия бозорининг барча қатнашчилари меъёрий тарзда белгиланган тартибда бевосита ва билвосита иштирок этадилар. Ҳозирги пайтда жаҳон молия бозори валюта бозори, акциялар бозори, кредит, деривативлар бозори каби бозорларга ажралади. Деривативлар бозорининг ривожланишида асосий сабаблардан бири бу базисдаги активларнинг бозордаги курсларини ўзгаришлари ва ликвидлик даражаларининг ошишига боғлиқдир. Охирги 10 йилликда фонд бозори ҳажмининг 20 мартага ошиши деривативлар бозорининг ҳам ошишига олиб келди. Ҳозирги пайтга келиб, деривативлар бозори вертуал бозор шаклига айланган ва бозорда амалга ошириладиган битимлар интернет орқали бажарилади. Масалан, экзотик опцион тури бўлган б

Опцион ва фьючерслар акциялар бозорини ва бошқа активлар бозорини амалга оширилаётган битимлар ҳажми бўйича олдинлаб кетган. Жаҳонда ҳосилавий қимматли қоғозлар бозорида амалга оширилаётган битимлар сони бўйича Кореа биржаси етакчилардан бири ҳисобланади. Бу биржа ўтган йили 3,8 млрд. дона битимлар сонини қайта ишлаган. Асосий улуш Kopsi 200 индексига опционларга тўғри келади. Шуни ҳам айтиш муҳимки, ҳозирги вақтда жаҳондаги деривативлар савдосининг 85% нобиржавий деривативлар бозорига, фақатгина 15% и биржавий деривативлар бозорига тўғри келади. Шунингдек, нобиржавий деривативлар бозорининг 70-80% муддатли бозорнинг фоизли инструментларига, улар ичида 75% и фоизли свопларга тўғри келади. Биржавий бозорнинг 90% и фоизли деривативларга тўғри келади. Охирги йилларда фьючерс шартномаларининг

инструментларнинг турларини акс эттирмайди. Бундан ташқари, ҳозирги вақтда кўпчилик товар биржаларида муддатли шартномалар савдолари амалга оширилмоқда, шу жумладан қимматли қоғозларга шартномалар тузиш билан ҳам. Бундай ҳолат товар ва фонд бозорларининг бирлашувини кўрсатмоқда. Қуйидаги 4 жадвалда жаҳондаги йирик биржаларда дериватив шартномалар сонини кўришимиз мумкин. 5- жадвал Жаҳондаги йирик биржаларда дериватив шартномалар сони 7 . Биржалар 2010 2011 Ўсиши Korea Exchange 3 102 891 777 3 748 861 401 20,8% CME Group (CBOT + Nymex) 2 589 555 745 3 080 492 118 19,0% Eurex (includes ISE) 2 647 406 849 2 642 092 726 -0,2% NYSE Euronext (includes U.S. and EU markets) 1 729 965 293 2 154 742 282 24,6% National Stock Exchange of India 918 507 122 1 615 788 910 75,9% Юқоридаги жадвалдан кўрини

молиявий инқироздан кейин мавжуд рисклардан қўрқмасдан деривативлар бозорининг фаол иштирокчиларига айланишган. Глобал молиявий инқироз АҚШ ипоетка бозорининг қулашидан бошланиб, кейин фонд бозорларга ўтган бўлса, акциялар бозорига нисбатан деривативлар тенденцияси анча пасайиб кетди. Акциялар, биржа индекслари дериватив шартномаларининг базиси ҳисобланганлиги сабабли, уларнинг курсини пасайиши дериватив шартномаларининг бажарилмаслигига, рискнинг ошиб кетишига ва шу орқали бозор иштирокчиларини зарар кўришига олиб келган. Ҳозирда дериватив шартномалари бозорини 2 йиллик инқироздан кейин ошганини кузатишимиз мумкин. Муддатли шартномалар бозори асосий иштирокчиларидан бири бўлиб инвестиция банклари ҳисобланади. Деривативлар бозори бу банклар учун максимал даромад олиш манбаи ҳисобланади. АҚ

8 Қуйидаги 2 расмда АҚШ ва бир нечта Европа банкларининг деривативлар бозоридаги иштирокини кўришимиз мумкин. 2- расм. АҚШ ва бир нечта Европа банкларининг деривативлар бозоридаги иштироки 9 . Юқоридаги расмда АҚШ нинг JPMorgan, Goldman Sachs, Citi, Bank of America инвестицион банклари 2011 йилнинг 4 чорагида деривативлар савдосидаги иштироки 215 трлн.долларни, қолган банкларнинг савдоси 15 трлн.долларни ташкил этган. Савдоларнинг асосий улушини своплар ташкил этганлигини кўришимиз мумкин. Айтиш мумкинки, жаҳоннинг йирик банклари деривативлар бозорида асосан фоизли своплар билан савдоларни амалга оширган. Фоизли своплар депозит фоизларига, валюта своплари валюта курслари ўзгаришига тузилади. Масалан, ҳозирда EUR/USD нисбатан курси 1.3220 пунктни ташкил этаётган бўлса, шу курс www.biz.org с

свопнинг базиси ҳисобланади. Агар базисдаги евронинг курси долларга нисбатан ошса, своп харидори фойда кўради ёки аксинча. Қуйидаги 3 9 расмда америка банкларининг трейдингдаги даромадларини кўришимиз мумкин. 3- расм. Америка банкларининг трейдингдаги чораклар бўйича даромадлари 10 . Юқоридаги расмда АҚШ банкларининг деривативлар савдоларидаги даромадлари 2011 йилнинг 4 чорагида 3 чоракка нисбатан пасайиб кетган. Шунингдек, глобал молиявий инқироз шароитида америка банкларининг деривативлар бозоридан 10 трлн.доллардан ошиқ зарар билан чиққанларини кўришимиз мумкин. Хулоса қилиб айтганда, дериватив шартномалар инвестиция институтларининг асосий даромад манбаи сифатида намоён бўлмоқда. Шу билан бирга банклар томонидан дериватив шартномалар бозорида иштироки шу банкларнинг мижозларига кўрсата

10 www.biz.org сайти маълумотларидан фойдаланилган. 28

II-боб. Ҳосилавий қимматли қоғозлар турларини Ўзбекистон фонд бозорида қўллаш имкониятлари 2.1. Қимматли қоғозлар бозори фаолияти механизмининг ҳуқуқий асослари таҳлили. Қимматли қоғозларнинг бир маромда ва хатарсиз муомалада бўлиши учун мазкур соҳага оид қонуний-меъёрий ҳужжатларни барпо этиш ҳамда уларни доимий равишда такомиллаштириб боришни, оддий фукародан тортиб, то давлат органларигача қимматли қоғозлар бозорининг барча иштирокчилари томонидан қонунчиликка риоя этилишини назорат килишни ўзида уйғунлаштирувчи тизим зарур. Тизим сармоядорларнинг қонуний ҳуқуқларини ҳимоя килишга ва сақлашга йуналтирилиши лозим, чунки айнан улар қимматли қоғозлар бозори иштирокчиларининг ичида энг заиф ҳамда кўп сонли унсур ҳисобланишади. Ушбу тизимда танглик ҳолатини соғломлаштиришга ёки фонд бозори и

тартибга солиши, пул маблағларининг бир тармоқдан бошқасига оқиб келиши учун шароит яратади, шу тариқа халк хўжалиги мустаҳкамланади (қимматли қоғозлар бозорининг бир маромда фаолият кўрсатиши иқтисодиётга самарали таъсир кўрсатади). Ривожланган мамлакатларнинг тажрибалари шундан далолат бермокдаки, қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш нуктаи-назардан тартибга солишни давлат ва профессионал (яъни махсус ташкил этилган қимматли қоғозлар бозорининг профессионал иштирокчиларининг ташкилотлари томонидан амалга ошириладиган) бўлакларга бўлиш энг мақсадга мувофиқ усул саналади. Бундай таксимотга мувофиқ қимматли қоғозлар бозорини тартибга солишнинг бир неча асосий моделлари мавжуд. Биринчи модел қимматли қоғозлар бозорининг асосан давлат идоралари томонидан тартибга солинишини ва бундай тар

тамойилларига, бозор инфратузилмаларининг фаолият кўрсатишига, профессионал иштирокчилар ҳамда савдолар ташкилотчиларининг мақомига, сармоядорлар ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя килишга тааллуқли асосий (фундаментал) ҳуқуқий меъёрларни белгилаш. 2. "Ўйин қоидалари"ни белгилаш (эмитентларга, сармоядорларга, профессионалларга қўйиладиган талаблар, операция ва ҳисоб андозаларини тасдиклаш). 3. Бозорнинг молиявий баркарорлиги ва хавфсизлигини назорат қилиш (қимматли қоғозларни рўйхатга олиш, инвестиция муассасаларининг молиявий аҳволини назорат килиш, ҳуқуқий ва ахлокий меъёрларга риоя этилишини назорат килиш, жазолар қўллаш). 4. Фонд бозори иштирокчиларини мазкур бозорнинг аҳволидан хабардор килиш, эмитентлар, сармоядорлар, инвестиция муассасалари, фонд биржалари ва шу кабилар томонидан

қабул қилинган мавжуд 4 та қонун ўрнига, жаҳон тажрибасини ва миллий фонд бозоримиз хусусиятларини ўрганган ҳолда, ягона қонунни ҳукуматимиз томонидан кабул килинди. «Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида» Ўзбекистон Республикасининг Қонуни Қонунчилик палатаси томонидан 2008 йил 13 февралда қабул қилинган, Сенат томонидан 2008 йил 27 июнда маъқулланган. Буни қуйидаги 4 расмда кўришимиз мумкин. 4- расм. Қимматли қоғозлар бозори фаолияти механизмининг ҳуқуқий асосларини такомиллашуви 8 . Шуни айтиш жоизки, «Акциядорлик жамиятлар ва акциядорларни ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида» ги Қонун ҳам такомиллаштирилмоқда, яъни 2007-2012 йилларда бу қонунга қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди. Бундан ташқари, «Қимматли қоғозлар бозорини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш» Маркази томонидан мавжуд меъёрий ҳ

- «Корпоратив облигацияларни чиқариш, давлат рўйхатидан ўтказиш ва улар бўйича қарзларни узиш тартиби тўғрисида» ги Низом; - «Акциядорлик жамиятлари акцияларини чиқариш, давлат рўйхатидан ўтказиш ва чиқарилган акцияларни бекор қилиш тартиби тўғрисида» ги Низом; - «Тижорат банклар томонидан қимматли қоғозларни чиқариш, давлат рўйхатидан ўтказиш ва улар бўйича қарзларни узиш (бекор қилиш) тартиби тўғрисида» ги Низомларга ва бошқалар. Бундан ташқари, 2008-2009 йилларда «Қимматли қоғозлар бозорини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш» Маркази томонидан қуйидаги меъёрий ҳужжатлар амалиётга жорий этилди: • «Қимматли қоғозлар билан биржадан ташқари битимларнинг ҳисоб регистри тўғрисида» ги Низоми; • «Қимматли қоғозлар бозорининг профессионал иштирокчилари бирлашмалари (уюшмалари) фаолияти тўғрисида»

бажаради. Бу функция қимматли қоғозлар эгалари реестрларини тўплаш ва шакллантиришдан иборат Марказий депозитарийнинг депозитар ҳисоби бир вақтнинг ўзида реестрни юритиш тизими ҳам бўлиб, бу икки томонлама ҳисобни бартараф этади. Ягона қонуннинг қабул қилиниши қимматли қоғозлар бозорининг замонавий инфратузилмасини яратишга имкон беради ва нафақат Марказий депозитарийнинг, балки иккинчи даражадаги депозитарийларнинг функцияларини кенгайтиради. Бугун республикамиз қимматли қоғозлар бозорида фаолият юритадиган иккинчи даража депозитарийлари ўз мижозларига фақат қимматли қоғозларни сақлаш ва уларга бўлган ҳуқуқни ҳисобга олиш бўйича хизматлар кўрсатмоқда, яъни ихтисослашган ташкилот сифатида ҳаракат қилмоқдалар. Инвесторга эса фонд бозорида қимматли қоғозлар билан операциялар олиб бориш учун

Депозитарийлар ҳам кенг фаолият соҳасига эга ташкилотларга айланишга интилмоқдалар, яъни инвесторлар билан "битта ойна" тамойилига мувофиқ фаолият юритиш. Бугунги кунда инвестицион ресурсларни қайта тақсимлашнинг муносиб механизми бўла оладиган сифат жихатдан бошқача бозорга талаб пайдо бўлмоқда. Бунинг учун катта миқдордаги қимматли қоғозлар билан ишлашга мўлжалланган замонавий савдо тизимлари, шунингдек, қимматли қоғозларга хуқуқни ҳисобга олиш ва пуллик ҳисоб-китобларни юритиш бўйича кастодиан ташкилот керак. Кастодиан ташкилотлар инвесторлар учун афзалроқдир. Чунки улар ихтисослашган депозитарийдан фарқ қилиб, кенг кўламдаги хизматларни кўрсатади. Ўзбекистонда кастодиан ташкилотларни ташкил қилиш учун, мутахассисларнинг таъкидлашича, депозитарийларнинг нокредит молия институтла

227993,5 минг дона акциялари ҳамда 4та эмитентнинг умумий миқдори 60,1 млрд.сумлик 80,5мингта облигациялари реализация қилинди. Умумий биржа айланмасида қимматли қоғозлар айланмасининг иккиламчи бозори сезиларсиз даражада устунликка эга – умумий биржа айланмасининг 50,9% ёки 86,8 млрд.сўм. Шуни таъкидлаш лозимки, иккиламчи бозор 2011 йилга нисбатан 1,3 мартага пасайган (53% ёки 112,9 млрд. сўм). Иккиламчи бозорнинг фаоллигини пасайиш омилларидан бири, юқори ликвидлик ва инвестицион жозибадорлик билан ажралиб турувчи молиявий барқарорликка эга йирик компанияларнинг акцияларини иккиламчи бозоридаги таклиф дефицити бўлганлигини кўрсатиш мумкин, шу билан бирга акцияларнинг асосий қисми давлат мулки хисобида бўлганлиги учун иккиламчи бозори ресурси бўлиб хисобланмайди. 5-расм. 2007-2012 йй. “То

Қимматли қоғозлар биржа айланмасининг умумий структураси қуйидаги кўринишга эга: Жойлаштириш миқдори: акцияларнинг қўшимча эмиссияси - 59,3 млрд. сўм (в 2011 г. – 59,0 млрд. сўм); корпоратив облигациялар– 24,6 млрд. сўм (в 2011 г. – 34,4 млрд.сўм); Жойлаштириш айланмаси: иккиламчи бозордаги акциялар - 51,2 млрд. сўм (в 2011 г. – 77,3 млрд. сўм); корпоратив облигациялар – 35,5 млрд. сўм (в 2011 г. – 35,7 млрд.сўм). 2012 йил қимматли қоғозларнинг биржа айланмасининг умумий структурасининг асосий тармоқлари бўйича қуйидаги кўринишга эга: - иқтисодиётнинг молиявий сектор корхоналаридаги улуши биржа айланмасининг 55,9% ёки 95,4 млрд. сумни, шу жумладан биржа айланмасида банклар – 51,6% ёки 88,1 млрд. сумни, суғурта ва лизинг компаниялари 3,6 млрд. сумни (2,1%) ва 3,7 млрд.сум (2,2%) ташкил қилд

6-расм. 2012 йилда тармоқлар тузилмаси бўйича қимматли қоғозларнинг биржа айланмаси 10 Агарда биржа кўрсаткичларининг инвесторлар категорияси бўйича кўриб чиқсак, унда юридик шахсларнинг инвестиция ҳажми биржа айланмасининг асосий қисмини, яъни 158,7 млрд. сум ёки 93%ни ташкил этади. Ҳисобот даврида жисмоний шахсларнинг инвестицион фаоллигини ўсиши кузатилмоқда, яъни биржа айланмасида уларнинг улуши 7%гача ёки сумма хисобида эса 11,9 млрд.ни ташкил этди (2011 йилда инвесторлар улуши – жисмоний шахслар улуши 6,3% ёки умумий биржа айланмасида 13,4 млрд.сум). Таҳлиллар шуни кўрсатадики, тармоқлар кесимида ўтган давр ичида жисмоний инвесторлар орасида молиявий соҳалардаги қуйидаги корхоналар ишонч қозонган: банклар – 47,5%, суғурта компаниялари – 7,3% ва лизинг компаниялари – 2,1%; савдо соҳа

сегментидаги қимматли қоғозларга бўлган инвестициялари солиштирма хажми 55,8%ни, ундан 51,9% тижорат банкларнинг қимматли қоғозлари, 2,2% - лизинг компаниялари акциялари ва 1,7% эса суғурта компаниялари акциялари хисобланади. Қуйидаги 5 жадвалда 2012 йилдаги фонд биржадаги эмитентларнинг савдо ҳажмлари бўйича кучли 10 талигини таҳлил қилишимиз мумкин. 6- жадвал 2012 йилдаги ТОП 10 та эмитентларининг савдо ҳажми 11 . Эмитентларнинг номи Тармоқ Миқдори, млрд.сўм АК O''ZAVTOSANOAT Ўзавтосаноат 46,7 Агробанк Банк 30,1 Асака Банк 19,0 Капиталбанк Банк 10,6 Алокабанк Банк 5,1 Markaziy Ippodrom Ихтиёрий асосда ташкил этилган ташкилотлар 4,9 Kapital Sug`urta Ихтиёрий асосда ташкил этилган ташкилотлар 4,8 Samarkand Банк 4,1 O''zsanoatqurilishbank Банк 4,0 Трастбанк Банк 3,6 Юқоридаг

Листинг компаниялари таркибида – тижорат банклари, суғурта компаниялари, нефт ва газ саноат корхоналари, енгил саноат, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, агросаноат комплекси, энергетика, металлургия, ва бошқалар киради. Биржа листинги тоифалари кесими таҳлили “А” листинги талабига жавоб берадиган акциядорлик жамиятларининг сони – 17 та, “В” тоифа талабига жавоб берадиган акциядорлик жамиятларининг сони – 20 та, ҳамда “С” тоифа талабига жавоб берадиган акциядорлик жамиятларининг сони – 76 тага етганлигини кўрсатмоқда. Ушбу орқали, “С” листинг талабларига жавоб берувчи акциядорлик жамиятларининг салмоқли қисми, яъни эмитент устав фонди Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг қайта рўйхатдан ўтказилган кунидаги курсига асосан 400 минг АҚШ доллари эквиваленти миқдорини ва уларнинг охирги

мажбуриятларининг (ДҒМ) муомаласи умуман йўқ. Ушбу турдаги қимматли қоғозлар республика валюта биржасининг фонд бўлимида сотилмоқда. Ҳосилавий қимматли қоғозлар ва уларнинг муомаласи учун ҳуқуқий-меъёрий асослар етарли бўлсада, амалда ҳамон уларнинг савдоси амалга оширилмаяпти. Бундан келиб чиқадики, “Тошкент” РФБда фақатгина корпоратив қимматли қоғозлар билан савдо (асосан акциялар)лар амалга оширмоқда. “Элсис-савдо” биржадан ташқари электрон савдо тизими ва банклараро савдо тизими эса амалда фаолият кўрсатмаяпти. Бу эса қимматли қоғозлар бозорининг модели оптимал эмаслиги ва уни ислоҳ қилиш кераклигини кўрсатади. Юқорида айтилган муаммоли ҳолатни бартараф этиш учун Ўзбекистондаги қимматли қоғозлар бозорида тузилмасининг максимал даражада оптималлашган ва унификациялашган моделига ўтиш за

ўтилган муаммоларни имкон қадар бартараф этиш мумкин бўлади. 7- расмда келтирилган моделдаги савдо майдончалари қуйидагича таснифланади ва тавсифланади. Листингга киритилган акциялар савдо майдончасида листинг тоифаси талабларига жавоб берадиган акциялар бўйича савдо амалга оширилади. Валютага (ЭКВ) сотиладиган қимматли қоғозлар савдо майдончасида муомалага қўйилган миллий эмитентларнинг акцияларини ҳорижий (эркин конвертирланадиган) валютада олди–сотдиси амалга оширилади. Ушбу майдончада бир вақтнинг ўзида ҳорижий эмитентларнинг қимматли қоғозлари савдоси ҳам амалга оширилади. 7- расм. Миллий фонд биржаси модели 13 . Корпоратив облигациялар савдо майдончасида биржа томонидан қўйиладиган муайян талабларга жавоб берувчи корпоратив облигациялар савдоси амалга оширилади. Давлат қимматли қоғоз

(асосан ДЎМҒМ – Давлатнинг ўрта муддатли ғазна мажбуриятлари) бўйича битимлар амалга оширилади. Деривативлар савдо майдончасида базис активи турли манбалардан ташкил топган ҳосилавий қимматли қоғозлар савдоси амалга оширилади. Электрон савдо майдончасида листинг тоифаси талабаларига жавоб бера олмаган акциялар савдоси (чакана ва улгуржи савдо) амалга оширилади. Миллий фонд биржаси бошқарув органлари таркибига акциядорлар умумий йиғилиши, биржа кенгаши, тафтиш ҳайъати, ижроия органи ва унинг тузилмавий бўлинмалари киради. Миллий фонд биржасининг тузилмавий бўлинмаларига листинг, котировка, малака ва низолар бўйича ҳайъат (арбитраж), маклериат, ҳисоб– клиринг палатаси, эксперт-таҳлил маркази, биржа аъзоларини аккредитациялаш ва акциядорлар билан ўзаро алоқалар сектори, методология сектори, Қ

3. Қимматли қоғозларга йўналтириладиган узоқ муддатли қўйилмаларга бўлган талабни ички манбалар, айниқса аҳоли жамғармалари ҳисобига таъминлаш ва уларни рағбатлантириш; 4. Қимматли қоғозлар савдо тизими фаолиятини спекулятив инвесторлар ҳаракатларига боғланиб қолишини чегаралаш мақсадида назорат усулларини минималлаштириш; 5. Иқтисодиётда қимматли қоғозлар савдо тизими орқали инвестицияларни диверсификациялаш йўли билан муомалада бир неча тармоққа тегишли акциядорлик жамиятлари қимматли қоғозларининг айланишини таъминлаш (амалда банклар ва саноат тармоқлари бозор ҳажмининг 70% дан ортиғини ташкил этади) ва бу орқали самарали рақобат муҳитини сақлаб қолишга эришиш; 6. Янги молиявий инструмент турларини бозорга жорий қилиш (биржа муомаласига молия инжиниринги асосида синтез қилинадиган иннов

қабул қилиниши ва унинг асосида тегишли меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши лозим. Буларнинг барчаси ҚҚСТни қайта тузиш орқали унинг бир бутун самарали бозор архитектурасини яратилиши ва унда инфратузилмавий институтларнинг молиявий барқарорлигини таъминлашга эришилади. Ушбу чоратадбирларни амалга ошириш асосида давлатнинг макроиқтисодий сиёсатига ҳамоханг тарзда 6.6-расмда кўрсатилган Ўзбекистон учун янгича, миллий фонд биржаси моделини шакллантириш мумкин бўлади. Хорижий фонд биржаларнинг листинг талаблари таҳлили шуни кўрсатадики, деярли барча биржалар учун расмий листингга киришда асосий талаблар компания ҳажми (низом фонди, компания капиталлашуви), компаниянинг молиявий ҳолати (компания рентабеллиги ва зарар кўрмаслиги), акциядорлар сони, шунингдек, битимла

турибдики, базавий таркиб сифатида ўн тўртта жамиятнинг акцияларини қабул қилиш фонд бозорининг ҳолати ҳақида объектив тасаввур бера олмайди. 14 Бунда биржа котировкаларини ташкил қилиш ва иккитомонлама котировкаларни жорий этиш бўйича қуйидаги таклифлар ўринли. Ҳозирги пайтда биржада қимматли қоғозлар котировкаси бўйича асосий меъёрий ҳужжатлар «Тошкент» РФБ да қимматли қоғозлар бўйича биржа савдоси Қоидалари ва «Тошкент» РФБ расмий биржа бюллетени ҳақидаги Қоидалар ҳисобланади. Ушбу ҳужжатларга мувофиқ қимматли қоғозларни котировкалаш – амалдаги Қоидаларга асосланган ҳолда талаб ва таклиф асосида қимматли қоғозларнинг нархини аниқлаш, уни қайд этиш ва нашр қилиш. Расмий биржа листингига киритилган қимматли қоғозлар учун расмий котировка нархи ҳар бир савдо сессиясининг якунлари бўйича ох

- эмитентларда қимматли қоғозларининг расмий котировкасини белгилаш ва мос равишда ушбу қимматли қоғозларнинг курс қийматини аниқлашга бўлган қизиқишнинг пастлиги. Ўзбекистон Республикаси акциядорлик жамиятлари (ҳозирги пайтда 1402-та) акциялари расмий котировкасининг йўқлиги туфайли уларнинг реал бозор қийматини ва мос равишда Ўзбекистон Республикаси бутун фонд бозорининг бозор капиталлашувини аниқлашнинг имкони йўқ. Шу билан бирга, ялпи ички маҳсулотда (ЯИМ) сезиларли улушга эга бўлган йирик корхоналарнинг расмий биржа листингида етарли даражада мавжуд эмаслиги унинг динамикаси мамлакатдаги реал иқтисодий вазиятнинг ва ҚҚСТнинг ўзгаришларини акс эттирадиган фонд индексини яратишга имкон бермайди. Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган акциядорлик жамиятларининг расмий котировкасини

- «зангори фишкалар» ликвидлилгини қўллаб-қувватлаш учун низом фондининг камида 20 фоизини ташкил қиладиган акцияларни эркин сотувга қўйиш ва кўрсатилган акциялар пакетини расмий дилерлар (маркет-мейкерлар) орқали фонд биржасида жойлаштириш; - «зангори фишкалар» қимматли қоғозларини муайян расмий дилерлар (маркет-мейкерлар) белгиланган тартибда расмий биржа листингига мажбурий киритиш. 1. Устав фонди 500 млн. сўмдан (ҳозирги кунда АЖлари устав фондининг энг кам миқдори 400 АҚШ доллари қийматига тенг) ортиқ бўлган ва листинг талабларига жавоб берадиган корхоналарнинг қимматли қоғозларини расмий биржа листингига киритилишини таъминлаш. Бунинг учун: - давлат улуши 25 фоиздан ортиқ бўлган корхоналар учун қарор қабул қилиш ва тегишли давлат вакиллари орқали қимматли қоғозларнинг расмий биржа ли

- 4. Иккитомонлама котировкани амалга оширишга қодир бўлган йирик, тўлақонли хизмат кўрсата оладиган инвестиция институтларининг ривожланиши учун шароитлар яратиш. Бунинг учун қуйидагиларни кўзда тутиш зарур: уларга бўйсунадиган корхоналар иккитомонлама котировкасини таъминлаши лозим бўлган холдинг компаниялари ва йирик корхоналар томонидан расмий дилерлар (маркет-мейкерлар) гуруҳларини ташкил қилиш; - уларни зарур молиявий воситалар, маблағлар ва уларга мос келувчи миқдордаги номинал қийматда акциялар пакетлари билан таъминлаш; - стартегик аҳамиятга эга бўлган юқори ликвидли корхоналар акциялари расмий котировкасини таъминлаш учун «зангори фишкалар» гуруҳлари ва расмий дилерлар (маркет-мейкерлар) гуруҳларини ташкил этиш бўйича мос келувчи ҳукумат қарорларини қабул қилиш; - инвестиция инст

- республикадаги мавжуд акциядорлик жамиятлари умумий акциялари ҳажмининг 4 фоиздан кам бўлган акциялари улуши билан ифодаланади. Ҳозирги пайтда қонунчилик асослари қуйидаги сабабларга кўра савдо сессияси давомида акциялар билан кўп марта савдо қилишга имкон бермайди: амалдаги қонунчиликка мувофиқ, акциядор уни акциядорлар рўйхатига киритилган пайтдан бошлаб қимматли қоғозлар эгасига айланади; - биржа таркибида субдепозитарий ва клиринг (субклиринг) йўқлиги; - инвестиция воситачилари учун мижозлар нуқтаи назаридан қимматли қоғозларнинг ҳисобини юритиш учун рухсатнинг йўқлиги ва б.қ. Молиявий глобаллашув жараёнини кучайганини ва бунда капиталларнинг эркин ҳаракатини таъминловчи халқаро миқёсда интеграллашган фонд бозори (айниқса унинг ривожланган савдо тизимлари) молиявий глобаллашувнинг бо

- молия ташкилотларнинг 15 тажрибаси мамлакатимиз қимматли қоғозлар савдо тизимини ривожлантириш учун аҳамиятлидир. Бунда таъкидлаш жоизки, халқаро молия институтлари фаолияти эвазига халқаро капиталлар 15 Умуман олганда, халқаро молия ташкилотлари – бу жаҳон молиясининг интеграллашган фаолият соҳасини ўз ичига олиб, жаҳон ва миллий молия бозорларини иқтисодий (молиявий) жабҳаларда жаҳон глобаллашуви йўлида ҳаракатлантирувчи молиявий институтлар ҳисобланади. Бундай институтларга Бирлашган миллатлар ташкилоти (БМТ) ҳузуридаги Жаҳон банки (ЖБ), Халқаро молия корпорацияси (ХМК), Умумжаҳон савдо ташкилоти (УСТ), Халқаро валюта фонди (ХВФ), бундан ташқари Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ), Осиё тараққиёт банки (ОТБ), Халқаро ҳисоб-китоблар банки (BIS), Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш

бозори фаолият юритади ва ривожланади. Улар давлатларнинг пул- кредит, бюджет-солиқ, эмиссия, инвестиция ва валюта сиёсатини олиб боришда фаол ва билвосита қатнашадилар. Шу билан бирга, улар халқаро молия бозори қатнашчилари ва давлатларнинг молиявий инструментлари ва ресурслари билан боғлиқ операциялар институтлари ва маълум маънода халқаро регуляторлар, халқаро молиявий ресурслар ва инструментлар аккумулятори ҳамда мос равишда йирик инвестициялар манбаи, институционал инвестор, профессионал эмитент ва воситачи сифатида фаол фаолият юритади. Бундай фаолият негизида халқаро молия институтлари ўзаро боғлиқликда жаҳон молия бозори инфратузилмасини ҳосил қилиб, халқаро шартномалар доирасида молия бозорлари орқали миллий иқтисодиётларда давлат ва нодавлат ташкилотлар томонидан халқаро меъёрлар

- халқаро миқёсда тартибга солинадиган (регулятив) меъёрларни белгиловчи институтлар; - халқаро даражадаги молиявий ресурслар ва инструментлар аккумулятори, йирик халқаро инвестициялар манбаи; - халқаро даражадаги институционал инвестор; - халқаро қимматли қоғозлар эмитенти. Хусусан, бу борада Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилотининг (ИҲРТ) турли мамлакатлар ҚҚБ ва уларнинг савдо тизимлари фаолиятини стандартлаштиришга оид халқаро ўттизлик гуруҳи тавсиялари муҳим аҳамиятга эга. Бу тавсиялар асосан қимматли қоғозлар бўйича халқаро ҳисоб-китобларни, савдо операциялари ва депозитар ҳисобларни самарадорлигини оширишга ва янада кўпроқ стандартлаштиришга, рисклар даражасини пасайтиришга йўналтирилган 16 . Тавсиялар мамлакатлар фонд бозори (жумладан савдо тизимлари) фаолиятини стандартлаши

пасайиши; - инструментларнинг диверсификацияси; капитал жалб қилиш ҳаражатларининг қисқариши; - трансмиллий мулкнинг ривожланиши; Европа Иттифоқи (ЕИ) давлатларининг тажрибаси ушбу мақсадларнинг реал эканлигини тасдиқлайди: инвестиция институтулари ва молиявий институтлар учун «Европа паспорти»; қимматли қоғозлар соҳасидаги қонунчиликнинг уйғунлашуви (гармонизация); мамлакатлараро капитал ҳаракатининг эркинлиги; ўзаро эмиссия ва савдо қилиш фаоллиги, шу билан боғлиқ ҳолда, инвестициялар, жалб қилинган пул маблағлари ва халқаро молия бозорларида ЕИ улушининг ортиши. Келтирилган фикрларнинг ижобий томонларини инкор этмаган ҳолда айтиш мумкинки, ЕИга аъзо мамлакатларнинг баъзиларида юз берган иқтисодий нохуш ҳолатлар ва бунинг бутун ЕИ иқтисодиётига салбий таъсири мавжуд 17 , аммо, бундан кер

ошиши) эришишимиз мумкин. Бу орқали эса «Тошкент» РФБ кўрсаткичларини жаҳондаги йирик биржаларнинг индикаторларига яқинлаштириш ва яқин келажакда WFEга аъзо бўлишини кутишимиз мумкин бўлади. Бунда «Тошкент» РФБ келажакда WFEга аъзо бўлиши орқали бир қанча афзалликларга эга бўлиши мумкин, булар қуйидагилардир: - «Тошкент» РФБни халқаро даражада интеграциялашган фонд биржалар билан бир қаторда WFEнинг тенг ҳуқуқли аъзоси бўлиши; - «Тошкент» РФБнинг кўрсаткичларини яхшилаш (биржа капитализацияси, листинги, айланмаси, индекси ва б.қ) орқали ҳорижий инвесторларнинг қизиқишини ортиши; - миллий инвесторларга ҳорижий фонд биржаларда сотилаётган қимматли қоғозларни сотиб олиш имкониятини яратиш ва аксинча; - миллий фонд бозоримизнинг халқаро даражада нуфузининг ошиши; - мамлакатимиз иқтисодиётига ф

- фонд бозорини иқтисодиётни модернизация қилиш мақсадида инвестицияларни жалб қилишга йўналтириладиган асосий механизмлардан бири сифатида ривожлантиришга эришиш; - фонд бозоридаги транзакцион харажатларни кескин (камида 10 баробарга) камайтириш; - фонд бозорида қимматли қоғозларнинг иккиламчи бозорини ривожлантириш; - миллий компанияларнинг депозит тилхатлари ва IPO орқали (мамлакат фонд биржасида акция ва облигациялар бўйича бозор котировкасини олиш шарти билан) халқаро қимматли қоғозлар савдо тизимига чиқишини рағбатлантириш; - устав фонди 2 млн. АҚШ доллардан ошадиган барча акциядорлик жамиятларининг мамлакат фонд биржасида мажбурий листингини (“А” категория) ўрнатиш ва молиявий барқарорлик даражасини мониторингини мунтазам амалга ошириб бориш; - акциядорлик капитали таркибида меҳнат

шартшароитлар асосида халқаро миқёсда интеграллашган қимматли қоғозлар савдо тизимларга давлатнинг прогрессив макроиқтисодий сиёсати доирасида интеграллашувини таъминлаши мумкин бўлган муқобил механизмнинг ишлаб чиқилишига кўмаклашади. III-боб. Ўзбекистон фонд бозорида ҳосилавий қимматли қоғозларни муомалага киритиш масалалари Қимматли қоғозлар бозори замонавий бозор иқтисодиётининг ажралмас қисми ҳисобланиб, ўзида молиявий ресурсларга эга бўлган инвесторлар ва эмитентларнинг манфаатлари ва қизиқишларини ўзида мужассам этади. Аммо, шу билан бирга у спекуляциялар воситаси ва инқирозларнинг катализатори ҳам бўлиши мумкин. Айнан шунинг учун ҳам Ўзбекистонда мустақиллигимизнинг илк кунлариданоқ мустаҳкам ва мувозанатлаштирилган қимматли қоғозлар бозорини яратишга катта эътибор қаратилмоқда. Би

Бундай ҳолатда компания турли хил йўллар билан қўшимча капитал жалб қилиши мумкин. Оҳирги йилларда ҳосилавий қимматли қоғозлар дастурида иштирок этиш қўшимча инвестиция жалб қилишнинг замонавий ва қулай усулларидан бири бўлиб ҳисобланмоқда. Компания халқаро бозорга чиқиш йўли билан бозор капитализациясининг юқорилигига эришади. Одатда, халқаро бозорга чиққан компаниялар, “ёпиқ” хусусий компанияларга нисбатан юқори ликвидлилиги билан ажралиб туради ва компания тўғрисидаги информацияларни олиш ҳам анча осон кечади. Ҳосилавий қимматли қоғозлар дастури Ўзбекистон Республикасида ҳали қўлланилмаган, аммо хорижда тезкор ва самарали ривожланаётган инновациялардан бири бўлиб, уни мамлакатимизда қўллаш имкониятини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. Битирув малакавий ишини бажариш жараёнида ҳосилавий қимм

3. IPO дастури асосида бирламчи эмиссияни амалга оширишдан олдин, Европа, Осиё мамлакатларида роуд-шоу дастурларини режалаштириш ва ташқи моливий алоқаларни такомиллаштириш; 4. Маркет-мейкерлик институтини шакллантириш. Бунинг учун инвестиция институтлари маркет-мейкерлик фаолиятини амалга ошириш, қимматли қоғозларни сотиш ва сотиб олишдаги ижобий фарқларни солиқлардан вақтинчалик озод қилиш ёки бошқа солиқ имтиёзларини жорий қилиш; 5. Депозитарий ва ҳисоб-китоб клиринг тизими фаолиятини такомиллаштириш, яъни қимматли қоғозлар бўйича амлга ошириладиган операцияларнинг савдо кунларини Т+2, Т+0 гача қисқартириш, бунинг учун юқоридаги профессионал иштирокчиларнинг техник базасини янгилаш ва уни жаҳон стандартларига мослаштириш; 6. Ўзбекистон фонд бозорини ривожланган ва ривожланаётган фонд бо

Хулоса Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозори савдо тизимлари фаолиятини такомиллаштириш учун жаҳон тажрибасини тахлил қилиш натижасида аниқланган мавжуд муаммоларни ечиш, унинг истиқболларини белгилаш мақсадида амалга оширилган ишларимиз натижаларидан келиб чиқиб қуйидаги хулосаларни келтирамиз: - хар бир мамлакатнинг қимматли қоғозлар бозори савдо тизимлари иқтисодиётининг ажралмас бўғини хисобланиб, унинг самарали фаолият кўрсатиши жахон тажрибаси натижалари асосида амалга оширилишини талаб қилади; - ҳосилавий қимматли қоғозлар иқтисодий нуқтаи-назардан муҳим аҳамият касб этиб, бир қатор функцияларни бажаради: • инвестициявий; • халқаро; • воситачилик; • рискларни хеджирлаш функцияси4 • имиджни яхшилаш; • базисдаги активлар билан ҳисоб-китобларни келажакда амалга ошириш; • максимал дарома

- ҳосилавий қимматли қоғозларни муомалага киритилиши эмитентларнинг эмиссион ва инвестицион имкониятларини оширади, инвесторларнинг эса бўш пул маблағларини максимал даромад олиш мақсадида инвестициялайдиган объекти сифатида намоён бўлади; Молия бозори қатнашчиларининг фаоллиги суст, муомаладаги молиявий инструментларининг тури кам, рисклилиги ва ваколатлилик даражаси баланд, капитализацияси ва ликвидлилиги паст, ҳажми кам, обороти секин, тартиблаштириш механизми такомил эмас ва ҳ.к. Буларнинг барчаси вақтинчалик ҳолат бўлиб, келажакда бошқа ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорлари сингари рақобатбардошлик даражасига эришиши муқаррар. Айтиш мумкинки, ўрта ва узоқ муддатда Ўзбекистон молия бозорининг омилларнинг ижобий таъсири шароитида кескин ривожланишини башорат қилса бўлади. Бунин

3. IPO дастури асосида бирламчи эмиссияни амалга оширишдан олдин, Европа, Осиё мамлакатларида роуд-шоу дастурларини режалаштириш ва ташқи моливий алоқаларни такомиллаштириш. 4. Мамлакатимиз қимматли қоғозлар иккиламчи савдо тизимини ривожлантириш муаммоларини ҳал этишга қаратилган чора-тадбирларни ишлаб чиқиш. 5. Миллий қимматли қоғозлар савдо тизими фаолиятини ривожлантиришда маркет–мейкерлар ва трансфер агентлар фаолиятини жонлантирувчи, улар фаолиятини рағбатлантирувчи чора-тадбирларни ишлаб чиқиш. 6. Акциядорлик жамиятларнинг эмиссион, инвестицион имкониятларини оширувчи молиявий инструментларни, яъни ҳосилавий қимматли қоғозларни муомалага киритиш. 7. Қимматли қоғозлар савдо тизимининг ягона ахборот базасини яратиш ва бу орқали инвесторларга тез, аниқ, тўлиқ ва қулай тарзда ахборотлар

Юқорида келтирилган таклифларни амалиётга тадбиқ этилиши қимматли қоғозлар бозорини фаолият механизмининг ривожланишига ҳамда ҳосилавий қимматли қоғозларни миллий қимматли қоғозлар бозорида муомалага киритилишидаги мавжуд муаммоларни ечилишига сабаб бўлиши мумкин. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати I. Ўзбекистон Республикаси қонунлари. Ўзбекистон Республикаси Президент фармонлари ва қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг асарлари. 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 8 декабр 1992й. (ўзгартириш ва қўшимчалар билан). 2. Ўзбекистон Республикасининг “Қимматли қоғозлар бозори тўғриси”даги Қонуни 22 июл 2008й. 3. Ўзбекистон Республикасининг “Марказий банк тўғриси”даги Қонуни 21 декабр 1995й. 4. Ўзбекистон Республикасининг “Банклар ва б

6. “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорлар хуқуқларини ҳимоялаш тўғрисида” 26.04.96 й., №223-I, 27.09.2008 й. №190. 7. “Фонд бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги” Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 19 мартдаги Қарори, ПҚ–1727-сонли. 8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 26 ноябрдаги “2011-2015 йилларда республика молия-банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва барқарорлигини ошириш ҳамда юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари тўғрисида”ги ПҚ1438 сонли Қарори. 9. “Банк тизимининг молиявий барқарорлигини янада ошириш ва инвестициявий фаоллигини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 6 апрелидаги Қарори, ПҚ–1317-сонли. 10. “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик суб

14. “Ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, техник ва технологик қайта жиҳозлаштиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2007 йил 14 март, ПФ №-114. 15. “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик субъектлари бўш пул маблағларини жалб этишни янада рағбатлантириш қўшимча чоратадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 6 апрелидаги Қарори, ПҚ–1090-сонли. 16. “Банкларнинг капитализациясини янада ошириш ва уларни иқтисодиётни модернизациялаш бўйича инвестиция жараёнларида қатнашиш фаоллигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 20 июлидаги Қарори. 17. “Банк тизимини янада ривожлантириш ва бўш пул маблағларини банк айланмасига жалб этиш чора-тадбирла

22. Каримов И.А. Банк тизими, пул муомаласи, кредит, инвестиция ва молиявий барқарорлик. –Т.: “Ўзбекистон”, 2005 й. 23. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичш-босқич ва бар-қарор ривожланишини таъминдаш — бизнинг олий мақсадимиз. -- Т.: «Узбекистан», 2008. -48 б. 24. Каримов И.А. Инсон манфаатлари устуворлигини таъмин- лаш - барча ислоҳот ва ўзгаришларимизнинг бош мақсадидир. - Т.: «Узбекистан», 2008. -64 б. 25. Каримов И.А. Юксак маънавият — енгилмас куч. — Т.: «Маънаният», 2008. - 176 б. 26. Каримов И.А. “Жахон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Т. Ўзбекистон 2009 йил. 27. Каримов И.А. “Асосий вазифамиз ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир” Т. Ўзбекистон 2010 йил. 28. Каримов И.А. Энг асосий мезон – ҳаёт

32. Алиев И. “Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан операциялари” Т.2007йил; 33. Бирман Г. “Экономический анализ инвестиционных проектов” (пер.с англ.) М.Банки и биржи 1997г.; 34. Бочаров В.В., Леонтьев Н. “Корпоративные финансы” Санкт - Петербург, 2002г.; 35. Буренин А.Н. Рынок ценных бумаг и производных финансовых инструментов. М.: Научно-техническое общество имени академика С.И.Вавилова, 2009. – 418 с. 36. Бурханов А. “Активизация инвестиционной деятельности”, “Рынок, деньги и кредит” №5 2001г.; 37. Бутиков И. “Қимматли қоғозлар бозори” Т.Консаудитинформ 2001йил; 38. Вахобов А., Жумаев Н., Бурханов У. Халқаро молия муносабатлари. –Т.: Шарқ, 2003. – 400 б. 39. Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер» , 2009. — 208 с. — (Серия «Reut

Derivative Debacles From Theory to Malpractice. — М.: «Альпина Паблишер» , 2012. — 339 с. — (серия «Сколково»). 45. Миркин Я.М. Рынок ценных бумаг России: воздействие фундаментальных факторов, прогноз и политика развития. -М.: Альпина Паблишер, 2002. 46. Ханс Питер Бэр. Секьюритизация активов: секьюритизация финансовых активов – инновационная техника финансирования банков/Пер. с немецкого Ю.М.Алексеева, О.М.Иванова.-М.: Волтерс Клунер, 2006.-624 с. 47. Царихин К. С.Фондовый рынок и мир: Учебник/Под ред.– М.: Издательский дом «Социальные отношения» 2008 г. 48. Шарп В. И др. “Инвестиции“ М.Инфра-М. 1997г.; 49. Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Глобаллашув жараёни ва молиявий инқироз сабаблари. // Адолат, 2009 йил 27 февраль. 50. Шохаъзамий Ш.Ш. «Тизимли молия инжиниринги» Монография. -Т.: «вn va t

56. Финансовый кризис приведет к перестановке сил мирового сообщества. // Бизнес-вестник Востока, №18, от 12 марта 2009г. 57. Самые низкие темпы инфляции среди стран СНГ зафиксированы в Ўзбекистане. // Бизнес-вестник Востока, №9, от 10 февраля 2009г. 58. Бланд М. Финансовый кризис. – М.: АСТ-Астрил-Харвист. 2008 – 288. 59. На пути обеспечения финансовой стабильности. //Бизнесвестник Востока. № 100, от 16 декабря 2008г. 60. Шохаъзамий Ш.Ш. Рынок ценных бумаг Ўзбекистана: состояние и факторы развития. Журнал «Рынок, деньги и кредит» #3 март 2007 г 35-ст/ 61. Алиқориев О. Масофалий банк хизматлари бозори.// Бозор, пул ва кредит. № 2 /2013 IV . Интернет сайтлари. http://www.press - service.uz (Ўзбекистон Республикаси Президент портали). http://www.mf.uz (Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги

Купить