Xurshid Davron she’riyatida poetik obraz va shoir mahorati - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	61.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Xurshid Davron she’riyatida poetik obraz va shoir mahorati

Купить

Xurshid Davron she’riyatida poetik obraz va shoir mahorati m avzusida gi BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

Mundarija KIRISH ………………………………………………………………….….…3-5 I.BOB. POETIK OBRAZ VA UNING O‘ZIGA XOSLIGI ……….... … .6-8 I.1 X. Davron she’riyatida poetik obrazlar tizimi………. ………... ..... ...... 9-2 5 I.2 Shoir she’riyatida rang – tasvir poetikasi……………… …………… .. .. .26-35 II.BOB. X. DAVRON SHE’RIYATIDA LIRIK QAHRAMON TALQINI II.1. Lirik qahramon va shoir “men”ining poetikligi……………… …. …..36-50 II.2. Shoir she’riyatida tabiat poetikasi……………………………..… ….52-57 XULOSA ……………………………………………………… … ………58-60 FOYDALANILGAN АDABIYOTLAR …………………… ….. ………..61 2

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ijodkorning ta’sirchan qalbida tevarak-atrofdagi barcha narsa aks sado beradi. Kimningdir bexosdan aytgan so‘zi, notanish kishining ovozi, nigohi, daraxt tanasida ko‘rina boshlagan kurtak, havoda uchib yurgan birgina barg, ko‘lmakda ko‘ringan nur, osmondagi olis yulduzlar shu’lasi, hayotda yuz beradigan turli voqealar, o‘tmishdan qolgan xarobalar, osori aqtiqalar ijodkor qalbida turfa xil fikr uyg‘otadi. U o‘zi ko‘rgan, eshitgan har bir hodisadan ta’sirlanadi. Xurshid Davronning she’rlari ham shundan dalolat beradi. Ularda shoirning ko‘rgan, kuzatganlari ifodalanadi. Shoir she’rlarida ifodalangan fikrni, ulardagi obrazli ifodalarni yillar davomida zarralab to‘plagani seziladi. Chunki u she’rlarida turli tushunchalar, hodisalarni yaxlit birlashtiradi. Masalan,

BMIning obyekt va predmeti . Mazkur bitiruv malakaviy ishni yozishda ya’ni X.Davronning poetik obrazlardan foydalanish mahoratini aniqlashda shoirning Xurshid Davron. Bolalikning ovozi.-T: 1986. Xurshid Davron. Bahordan bir kun oldin. T: 1997.Xurshid Davron. SHe’rlar.- T: 2004 kabi to‘plamlaridagi she’rlaridan foydalandik. BMIning maqsad va vzifalari . Xurshid Davron hamisha xalqning ko‘nglini ko‘taradigan, odamlar qalbiga quvonch, ularni o‘ylatib qo‘yadigan, dunyoning, hayotning sir-asrorlaridan voqif etadigan so‘zlarni topib aytadi. Topib aytganda ham poetik obrazlar vositasida aytadi.Biz ishimizda bu kabi va boshqa savollarga javob berish uchun quyidagi vazifalarni bajarishni o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘ydik: - Poetik obraz va uning o‘ziga xosligini she’rlari misolida o‘rganish; - X.

qaratdik va Xurshid Davron she’rlarini baholi qudrat tahlil qilishga urindik. Ana shu jihatgina ishimizning o‘ziga xosligini belgilaydik. BMIning ilmiy-amaliy ahamiyati . Xurshid Davronning ijodida inson ruhini ifodalash, shoir she’riyatining shakliy va mundarijaviy xususiyatlarini poetik obrazlar bilan uyg‘un holda tadqiq etish kabi muammolar yuzasidan nazariy xulosalar bildirildi. Ana shulardan kelib chiqqan holda ishdagi xulosa va materiallardan kollej, akademik litsey va maktablarda XX asr o‘zbek adabiyoti, yangi o‘zbek she’riyati, Xurshid Davron hayoti va ijodini o‘rganishda manbaa sifatida foydalanish tavsiya etiladi. Shuningdek, Xurshid Davron hayoti va ijodiga bag‘ishlangan turli tadbirlar, dars ishlanmalari tayyorlashda, qo‘llanmalar tayyorlashda ham bizning tadqiqotimiz muhim mat

I.BOB. POETIK OBRAZ VA UNING O‘ZIGA XOSLIGI Poetik obraz juda keng tushuncha. U olam – obyektiv borliq va ijodkor – subyektiv borliqning o‘zaro «to‘qnashuvi»dan paydo bo‘ladi. Poetik obraz – bu voqelikdan ko‘chirilgan kalka – nusxa emas. Unda ijodkorning individual yondashuvi aks etadi. Agar mana shu yondashuv bo‘lmaganda edi, badiiy adabiyotdagi obraz tushunchasi o‘zining ko‘p qatlamli mohiyatini yo‘qotgan bo‘lardi. Chunki aynan obrazga yuklangan individuallik alal-oqibatda uning jozibasini oshiradi, ya’ni obrazni turli-tuman nuqtai nazardan turib baholash, talqin etish imkonini beradi. Poetik obrazning kuchi, jozibasi yana shundaki, u shoir ifodalamoqchi bo‘lgan fikr, his-tuyg‘u va kechinmani ma’no jihatidan tovlantirib beradi. YA’ni o‘z kayfiyatini ayniqsa, ramziy obraz orqali aks etti

She’riyatda (umuman, san’at sohasida) yaratilgan obrazlar mohiyatini tadqiq etish shoir (san’atkor)ning voqelik bilan munosabatiga oydinlik kiritadi. Albatta, obraz turli xil bo‘ladi: uning ilmiy-ilyustrativ, faktik va badiiy ko‘rinishlari haqida ko‘p yozilgan. Shulardan badiiy obraz ayrim hollarda o‘ylab topilgan bo‘lishi ham mumkin. Uning aynan o‘xshashi – ekvivalenti real hayotda bo‘lishi shart emas. Ammo bu – badiiy obraz hayotdan tamoman uzilgan bo‘lishi mumkin, degani emas. Har qancha o‘ylab topilgan bo‘lmasin, o‘zining mohiyat-e’tibori bilan kishilik turmushining, uning ko‘nglining qaysi bir holatlarini in’ikosi sifatida dunyoga kelgani bois, bunday obrazlar ham hayot bilan chambarchas bog‘langan sanaladi. Hatto badiiy obrazning mohiyati romantik bo‘lsa ham, baribir, u insoniyatnin

jamiki muloqotlarning ong va qalbdagi suratlariga teng. Bunday poetik obraz har bir ijodkor uchun uning o‘zigagina tegishli muloqot sanaladi. Poetik obraz o‘z-o‘zicha yashamaydi. U badiiy g‘oya va ko‘pdan ko‘p badiiy detallar bilan birgalikda muayyan uzilmas xalqani tashkil etadi. Ayni chog‘da ta’kidlab aytish joizki, ba’zi hollarda badiiy obraz ma’lum bir she’rni tutib turgan badiiy komponentlarning zuhuroti – yagona suvrati tarzida ham namoyon bo‘lishi mumkin. Shoir poetik obraz orqali tushuncha, fikr va qarashlar maketini yaratishi mumkin. Bunday maket o‘zining ichki mazmuniga ko‘ra universal bo‘ladi. Shu ma’nodaki, u o‘quvchining dunyoqarashi, adabiy tayyorgarligi, maqsadi va boshqasiga qarab turib turli-tuman talqinlar eshigini ochib boraveradi. Bas, shunday ekan, ishonch bilan aytish

I.1 X. DAVRON SHE’RIYATIDA POETIK OBRAZLAR TIZIMI She’riyat tuyg‘ular gulshanidir. Biz Xurshid Davronning Vatan, tabiat, jamiyat, sadoqat, ishq haqidagi she’rlarini o‘qiganimizda qalbimiz shu gulshandan taralgan nafosat ifori bilan to‘yinganday bo‘ladi. Boisi, Xurshid Davron poetik obraz yaratishda o‘ziga xos uslubga ega. Shoir o‘z she’rlarini nafis tashbehlar bilan bezatib, ularga o‘zgacha sayqal berishga astoydil harakat qiladi. Lirik qahramonning ruhiy olamini noyob poetik topilmalar va tasvir vositalari yordamida ifodalaydi. Xurshid Davron yaratgan poetik obrazlar orasida Vatan obrazi alohida o‘rin tutadi. Shoir Vatan obraziga eng vazmin, Istiqlol dardi, davr yukini yuklaydi. Shoirning “Moviy rangli osmonga boqdim” she’riga nazar tashlaylik. Taniqli adabiyotshunos Ulug‘bek Hamdam ta’r

Vatan, sensan bag‘rimga monand, Bag‘rim kabi musaffo, yorug‘. Sen onamga o‘xshaysan, Vatan, Onam kabi tabarruk, ulug‘. Shunday yorug‘ mening Vatanim, “Men sevaman ” so‘zidek yorug‘. Shoir nazarida dunyodagi eng yorug‘ maskan, “ona kabi tabarruk, ulug‘” go‘sha bu Vatandir. Shuning uchun ham shoir Vatanini jonidan ortiq sevadi. Uning uchun har narsaga tayyor. Mana shu tarzda Xurshid Davron she’riyatida Vatan bir ulkan poetik obraz, muqaddas go‘sha, ulug‘ sajdagoh sifatida bo‘y ko‘rsatdi. Xurshid Davron she’riyatida bahor, gul, kuz va qish, qor kabi rang-barang obrazlar uchraydi. Shoirning “Derazamning raxidan qorni…” she’ri bunga misol bo‘la oladi. Deraza raxida turgan qorni hammamiz ham ko‘rganmiz. Lekin shoir uni boshqacha nigoh bilan ko‘radi. SHe’rda tuvakdagi gul va qor obrazlari bor. De

Yerga boqing: xuddi shu chog‘da Yulduzlardan ulkan maysalar Bosh ko‘tarib chiqib kelmoqda, — deya o‘quvchiga murojaat qiladi. Bu fikrda shunday ramz bor: Oy qanchalar go‘zal bo‘lmasin, u lirik qahramonning istiqlol, ozodlik, hayot haqidagi ehtiyojlarini qondira olmaydi. Lekin ona zamin bag‘ridan ko‘tarilayotgan maysalarda esa hayot bor, go‘zallik bor. Boisi maysalar yerdan bosh ko‘tarib kelmoqda. Ular tabiatni go‘zallikka burkab, insonga va borliqqa hayot baxsh etadi. Bolalik! Inson umrining gultoji, betakror bahori. Kim ham bolaligini sog‘inmaydi deysiz. Shoir ham bolalik haqidagi bitiklarida yillar uning bolaligini o‘g‘irlab ketganligini, do‘stlari sochlaridagi “oq tolalarga hayron boqqanligini” tasvirlarkan, goh yillarni koyisa, goho bog‘lar tomon yuz buradi. Shoir bolalik haqidagi tuyg

“Xurshid Davron o‘z tuyg‘ularini ko‘z-ko‘z qilmaydi. O‘quvchini hayotiy haqiqat bilan yuzma-yuz qilib, undagi ta’sirlanish, munosabat bildirish va xulosa chiqarishni ko‘proq o‘quvchining o‘ziga qoldiradi. Tuyg‘ular chinligi, holatning samimiyligi, kechinmalar tabiiyligi misralarga joziba baxsh etadi. Shoir ifodalayotgan timsollar uning ijodiy maqsadi yo‘lida xizmat qiladi” . Xurshid Davron she’riyatida ramziy va majoziy timsollar XX asr o‘zbek she’riyatida yuksak san’at namunalarini bunyod etgan Shavkat Rahmon, Usmon Azim, Xurshid Davron kabi iste’dodli shoirlar o‘zlarining asarlari bilan chinakam she’riyat hamisha hayot bilan chambarchas bog‘liqligini, ular insoniyatning estetik ehtiyojlariga xizmat qilishi lozimligini to‘g‘ri anglab yetishdi. Bu avlod she’riyati adabiyotdagi ko‘p yillik

Xurshid Davron lirikasi o‘zbek she’riyatining o‘ziga xos sahifalaridan birini tashkil etadi. Bu o‘ziga xoslikni xarakterlaydigan jihatlar ko‘p, albatta. Bu sirada alohida obrazlarga (bola, ot, tun, daraxt, qush kabi), alohida mavzularga (bolalik, urush, tarix, san’at, peyzaj kabi) ko‘p murojaat qilish; badiiy tasvir tizimining o‘ziga xosligi; aksariyat she’rlarda zamonning aniqligi; badiiy tasvirning yorqinligi kabilarni sanash mumkin. Shoir ijodi milliy adabiyotning ma’lum bir davrdagi taraqqiyot xususiyatlarini o‘zida namoyon eta oladi; ayni paytda u milliy she’riyatimiz har qanday bosqichda ham rang-barang izlanishlardan iborat bo‘lganligining bir misolidir. Badiiy adabiyot namunalariga birgina o‘zbek she’riyati misolida ham yaxlit holda qaralsa, badiiy so‘z taraqqiyoti har bir bosqich

topmagan jamiyatga “qasos”i yashiringan. Aynan To‘maris obrazining eslanishi ham tasodif emas. Vatan mustaqilligini asrab qolishdan iborat xatarli vaziyat bir paytlar ayol qo‘llariga qilich tutqazgan bo‘lsa, she’r muallifi yashayotgan muhit ayolning go‘zalligini dag‘allikka, hayotini rejayu majburiyatlarning qurboniga, o‘zini dalaning doimiy fuqarosiga aylantirdi. Shoirning qalbi ana shu nomuvofiqlikdan iztirobda, shundan uning she’riy satrlari yurak qonining izlari bo‘lib tug‘iladi. Shundan u “So‘z – qushdir…” deb nomlangan yana bir boshqa she’rida “o‘z qoningdan ichirgin qushga” deydi. Ijodkor shaxsning jamiyatdagi, millat hayotidagi o‘rni muammosi “Eng kuchli baqiriq…” she’rida ham ramziy tarzda ifoda etilgan: Eng kuchli baqiriq – Soqovning baqirig‘i. O‘, qanday kuch bilan baqirar Qabrt

tovush, xolos. Shu tariqa Xurshid Davron yetti misradan iborat she’rda ijtimoiy karaxtlik hukm surayotgan jamiyatning poetik obrazini yaratdi. Xurshid Davron ijodini kuzatgan odam uning umumiy “vatan”ga intilish urf bo‘lgan sho‘ro davrida o‘zining millati va vatani tarixiga ko‘p murojaat qilgani, goho undan faxrlangan bo‘lsa, ko‘proq qayg‘urib, yozg‘irganiga guvoh bo‘ladi. Shoir millati va vatanini sevgani uchun uning tarixini ko‘p kuylagani, shubhasiz. Ammo bu yagona sabab emas. U millatu vatanning bugunidan qoniqmasdi. Shu bois shoir mavzuni ko‘proq tarixdan olardi. O‘zbekning shonli, ulug‘vor tarixini yodga tushirish bilan qulligiga ko‘nikkan, ko‘nikibgina qolmay, bu holidan faxrlanadigan darajaga kelgan millatdoshlarining ko‘zini ochmoqchi, asli kimligini esga tushirib, g‘ururini uyg‘o

ongiga ta’sir ko‘rsatadi. Sinkretik san’at o‘laroq adabiyot insonning tafakkur va ruhiyatiga birday ta’sir ko‘rsatadi. Badiiy asarda aks etgan ko‘ngil holati hayotdagi odamlar ruhiyatiga ko‘chadi, tozargan ruhoniy hodisa sifatida yana adabiyotga qaytadi. Shu tariqa shaxsdan adabiyotga, adabiyotdan shaxsga qabilidagi uzluksiz kechim yuzaga keladi. 1983-yilda yozilgan “Samarqanddagi ozodlik haykali qoshida o‘ylar” she’rida erkka tashna shoirning go‘zal badiiy topilmalar yordamida ruhiyatlarga dolg‘a soluvchi otashin tuyg‘ulari samimiy aks ettiriladi: Ozodlik! Madad ber navqiron dilga, Kuy bergin, bo‘g‘zimni to‘ldirib olay. Qudrat ber, bag‘ishlay yurakni elga, G‘azab ber, men uni solayin she’rga! She’rdagi har bir so‘z, hatto, “Xazonlar boqqa hukmron, Tillarang bo‘yoqqa bo‘yalgan olam” singar

o‘ylasang agar, Bog‘ yaratgin, yillar o‘taru Yuksalar bog‘ – bepoyon, zafar. Kelajakni o‘ylasang agar, Unib-o‘stir bolalaringni, Kurashmoqni o‘rgansin ular”. Zero, uzoq kelajagini tasavvur qilmagan, uning bugundan ko‘ra shonliroq bo‘lishi uchun kurashmagan millat baxtga munosib emas. Inson hamisha o‘z o‘tmishiga qiziqib, uni bilgisi kelib yashaydi. Odam bugunini anglashi uchun kechagi kunidan saboq chiqarishi kerak bo‘ladi. Zero, kechagi kun hamisha qaytarilmas tarixdir. Buguniga o‘tmishdan turib nazar solabilgan odamgina ertasini bugungidan yorqinroq qilishga qodir. Kechagi kunini unutib yuborgan yoki eslagisi kelmaydigan kimsalar uchun ertangi kun ham bo‘lmaydi. Ular xuddi jonliqlar kabi faqat hozir bilan tirikchilik qiladilar. Odam jamiyatdan uzilib hayot kechira olmaydi. Chunki odamn

ruhiy holatga mos keluvchi so‘zlarni o‘z o‘rnida ishlata biladi. Olchoqlik tarozisida “ko‘ngan”lik “ko‘nikkan”likdan ko‘ra og‘irroq tosh bosadi. Bir o‘zakdan yasalgan ikki so‘zdagi nozik ma’no farqining bu qadar ingichka his etib qo‘llanilishi she’rning ta’sir kuchini keskin ortirgan. Asarning keyingi bandida shoirning noroziligi isyon darajasiga ko‘tariladi. U “qotillar bilan g‘ofillar yonma-yon yashayotgan” zamonga ayblov e’lon qiladi: Dahshatli zamon bu! Qotillar bilan G‘ofillar yonma-yon yashagan zamon. Qor yog‘ar – bu qorni quyoshmas, sovib Ulgurmagan qonlar eritar hamon. Adolatsizlik qori erimaydigan zamonda nohaq qon to‘kilmasligi mumkin emas. Zulm qorini, nohaqlik muzini erku adolat yo‘lida to‘kilgan qaynoq qonlargina eritishi mumkin ekani otashin misralarda ifoda etiladi. Odam oda

Bobo qo‘rqoq, ota sotqin, Ona zolim, aka g‘ar. Demak, hali so‘z – fohisha, Imon yo‘qdir, dil vayron… 1 Hayotning shafqatsiz haqiqati shundaki, ba’zan hayot qolmoq uchun qurbon bo‘lish, tiriklik uchun o‘lish lozim bo‘ladi. Bu holatni shoir: “Ona yurtni saqlab bo‘lmas Janggohlarda o‘lmasdan” tarzida ifoda qiladi. “Namozni yov o‘ldirgan tunda” she’ri ham go‘yo oldingi bitikning mantiqiy-hissiy davomi kabi “Bu dunyodan ketganda Namoz, Bizga meros qolgandi qasos” satrlari bilan tugaydi. Ezgulik, ayniqsa, erk yo‘lida qilingan hech bir harakat, berilgan qurbon izsiz ketmasligi shu yo‘sinda umidbaxshlik bilan tasvirlanadi. Yurt obod, el ozod bo‘lishi uchun, shoirning nazdida har bir odamda “Zilzilani kutgan asbobdek Sergak bo‘lsin doimo yurak”. Millat ahli shunchaki kun kechiraverishga ko‘nikmay,

Xurshid Davron tabiatni yaxshi ko‘radi, uni yaxshi biladi, uning tengsiz tarovatini she’rlariga ko‘chirib, o‘qirmanni ham zavqiga sherik qiladi. Shoirning bir kitobi “Bahor”, “Yoz”, “Kuz”, “Qish” kabi ruknlarga bo‘lingani, boshqa birining esa “Bahordan bir kun oldin” deb atalishi bejiz emas. U tabiatning turli ko‘rinishlaridan ma’no qidiradi va topa biladi. Bir she’ridagi “Kun ham botdi… Yulduzlar yondi” satrlari o‘qirmanga tun go‘zalligidan ta’sirlangan kishi holatini tuydirsa, “Hali ko‘kka boqurman to‘yib Tinglab yulduzni” tarzidagi ifoda yulduzlarni ko‘ribmas, aynan tinglab rohatlana oladigan odam ruhiyatini aks ettirishi bilan e’tiborni tortadi. Bu o‘rinda tuyg‘ulari nozik, tabiat tarovatidan zavq olabiladigan kishining kayfiyati she’rga aylangan. Xurshid Davron uchun tabiat – ba’zan

Yo‘laklarda shildirar xazon. Oy – bevaning chorasiz dardi, Bolakayning kir ko‘ylagi – tong. Bu besh qatorning avvalgi uch misrasi tabiat ko‘rinishining, keyingi ikki misra esa shoir ruhiyatining manzarasi. Kuzdagi sovuq yaltiragan oy bevaning chorasiz dardiga mengzalishida hayotiy mantiq borligi rost. Lekin bu mantiqning ildizini tabiatdan emas, shoir ruhiyatidan izlamoq kerak. Deyarli barcha shoirlarda tozalik va poklikning ideal ko‘rinishi tarzida kuylanadigan tongni “bolakayning kir ko‘ylagi”ga o‘xshatish esa, odatiy tasavvurlarni sindirishi bilan kishini shoshirib qo‘yadi. Ammo bu g‘ayrioddiy tasvirda tabiat holatidan kelib chiqadigan ichki mantiq bor. She’rning ikkinchi bandining dastlabki yarmida tabiat shaxslashtiriladi, ikkinchi yarmida peyzaj tasviri aks etadi: “Ko‘chlarini tugi

sherik qiladi, uning dardkashiga aylantiradi va shu yo‘l bilan yuragini bir qadar poklaydi. Xurshid Davron “Yaylov uzra” so‘zlari bilan boshlanadigan dilbar she’rida ko‘klamgi tabiatning poetik manzarasini chizadi. Shoir peyzajga ijtimoiy ma’no ortishga urinmaydi, borliqning borligining o‘zidagi ma’noni o‘qirmanga anglatishga intiladi: Yaylov uzra kecha… Hilol charaqlar… Oq biya boshini ko‘tarar kishnab – Ko‘zi yaraqlar… Yashashdan mast go‘yo Qirovrang toychoq, Cheki yo‘q kechani zabt etib borar Xushbo‘y bir butoq… Bu misralardagi hilol charaqlashi, toychog‘i borligi sabab baxtdan, uning tinmasligi sabab xavotirdan ko‘zlari yaraqlab kishnayotgan oq biya, yashashdan mast bo‘lib o‘ynoqlagan qirovrang toychoq, tunning cheksiz saltanatini zabt etib borayotgan birgina xushbo‘y butoq kabi bir-bi

Qizig‘i shundaki, bu she’r o‘qib tugatilgach ham tugamaydi. Otning dupuri, maysalar shiviri, toychoqlar kishnashi oy nuridan yaraqlab oqayotgan jilg‘aning mayin shildirashiga aylanib, ko‘ngilda davom etadi. Toychoqning rangi bejizga qirovrang emas: avvalo, u oq biyaning bolasi, ikkinchidan, qish hali ko‘klamga o‘rnini to‘la bo‘shatmagan, ammo qor yog‘dirishga quvvati yetmaydigan paytda qirov tushadi. Chiqning tong ayozida muz zarralariga aylanishidan qirov hosil bo‘lgani kabi toychoq ham hali ot emas, ammo yilqining mohiyati unda mujassam. Rangi onasiday oq emas, lekin ko‘k ham bo‘lmaganidan shoir uni qirovrang ataydi. Ijodkor ushbu she’rida tabiat manzarasining go‘zalligini satrma-satr kuchaytirib boradi: oydin tun, sukunat, shamol va yilqilardan bo‘lak butun borliq uyquda. Nimaligi noma

qattiqroq olingan bir nafasdan uchib ketishi mumkin. Iste’dodli shoir kapalak qanotiday omonat bu lahzani mangulikka shunday muhrlaydi: Nafasingdan uchib ketguday Tuyuladi bu she’r, bu surat. Tomog‘ingga tiqilgan toshni Yutmoq uchun yetmaydi jur’at. Shunday damda yurak qa’rida Yorug‘ hislar uyg‘ona boshlar Va so‘zlarga aylanar shunda Tomog‘ingga tiqilgan toshlar. Xurshid Davron chinakam she’r tug‘ilish kechimini kutilmagan bir batafsillik bilan ko‘zga ilinarli, ko‘ngilga ishonarli qilib tasvirlaydi. Go‘zallikning tengsizligidan kishi tomog‘iga tosh, ya’ni yig‘i tiqiladi. Tabiatning betakror chiroyiga daxl qilib qo‘ymaslik uchun yig‘lab-ku bo‘lmas, aqalli yutinishga ham jur’at yetmaydi. SHe’rda shunday saodatli damlarda yurakda yorug‘ hislar uyg‘onib, tomoqqa tiqilgan toshlar so‘zga aylanis

I.2 SHOIR SHE’RIYATIDA RANG – TASVIR POETIKASI. Aslida, san’at ijodkor qalb-u ongida kechgan his-tuyg‘u va g‘oyaning badiiy ifodasi o‘laroq yaxlit hodisa esa-da, biz uni turlarga ajratishga odatlanganmiz. Albatta, san’atni turlarga ajratib tasniflash madaniy hayotimizda judayam zarur. Ammo na ijodkor va na talabgor (o‘quvchi, tomoshabin, tinglovchi va hokazo) san’at turlarining yaxlit hamda uyg‘un hodisa ekanini unutishga haqli. Zero, chin asarning hassos yaratuvchisi olamni barcha sezgilari bilan idrok etadi. U ijod onlarida asariga musavvirning nigohlarini, shoirning tuyg‘ularini va musiqachining ohanglarini singdirib yuborishi mumkin. Ba’zida, she’r deb tutganimizning asl jozibasi ana shunday uyg‘unlik sababidan ekanini “ang”lamaymiz, parvo qilmaymiz. Lekin she’r o‘qib ufqdan og‘ayotga

o‘ylaganini va his etganini huddi o‘zi tuyganiday yetkazishga qaratilgan. Balki uning boshqa san’at turlariga murojaat etishining bosh omili ham shundandir? Chunki, har doim ham ko‘rilganni so‘z bilan, aytilgani bo‘yoq bilan ifodalashning imkoni yo‘q. Masalan, shoir shunday “chigal” vaziyatda rangtasvirga xos ifoda unsurlarini she’riyatga ko‘chiradi. U olamni shoir bo‘lib emas, musavvir bo‘lib tasvirlashga kirishib ketadi. Keling, yuqoridagi mulohazalarimizni bir misol vositasi tahlil qilib, tasvirning badiiy ifodadagi ahamiyatini yanada teranroq tasavvur qilib olamiz: Yer ustida nurlar soyasi… Oydin tun bu! Go‘yo jodugar Shahar uzra harir oq doka Tashlab qo‘yib tomosha qilar. Shoir Xurshid Davronning 1980-yilda yozilgan “Samarqandda oydin tun” nomli she’rida yaxlit manzara tasvirlanadi. Y

Osmon gulxan cho‘g‘lari tushib Milt-milt etib yonayotgan shol. Arvohlarning bezovta tushi – Chinorlarni silkitgan shamol. Osmondagi yulduzlar go‘zal istiora bilan cho‘qqa, osmonning o‘zi esa sekin- asta yonishni boshlagan sholga (bo‘yinga osib yoki teshigidan kiygizib qo‘yiladigan jazo taxtasi) o‘xshatiladi. Bu o‘rinda shoir mustabidning sekin-asta yemirilib, tugab borayotgan istibdodiga ishora etayotganini ko‘rishimiz mumkin. Be zovta ruhlar esa ulug‘ ajdodlarimiz, buyuk o‘tmishimizga ishora. Lekin shoir bu ikki badiiy tashbehnida muayyan tasvir asosida beradiki, siz she’rni o‘qib ramzlar tili bilan tasvirni emas, tasvir vositasida ramzlar tiliga kirib borasiz. Boshqacha aytganda, deylik, Abdulla Oripov va Shavkat Rahmon she’rida manzara lirik qahramon ko‘zi bilan ko‘rilgan tabiat tasviri

Xurshid Davroning biz yuqorida misol qilib olgan she’rida va yana boshqa ko‘plab asarlarida ana shunday musavvirona ifodani ko‘rishimiz mumkin. Albatta, shoir bu o‘rinda bo‘yoq o‘rniga so‘zdan foydalanadi. U manzarani tavsiflamaydi, balki eng kichik unsurlari bilan tavsirlaydi. Shoir xuddi rassomday oldin tasvirni ko‘rsatib, keyin “dardi”ni so‘zlaydi. Shoirning rangtasvir san’atiga xos ifoda shakllaridan foydalanishi she’r ning jozibasini yanada oshiradi, badiiy g‘oyaning o‘quvchiga ta’siri kuchayadi. Zero, odamlarda ko‘z vositasida informatsiya qabul qilish boshqa sezgi a’zolariga nisbatan ortiqroq bo‘lmasa, ulardagi rivojlanish ham so‘nadi. San’atlar o‘rtasidagi badiiy sintez masalasini o‘rganish adabiyotshunosligimizdagi dolzarb muammodir. Aytish mumkinki, o‘zbek adabiyotshunosligi bad

Faxriyorning “Giometrik bahor” kabi she’rlari mashhur modernist musavvirlar Pablo Pikasso va Salvador Dali chizgan suratlarni yodga soladi. Bahrom Ro‘zimuhammad o‘zining “Cho‘lpon – tong yulduzi demak” nomli kitobida san’atlarning o‘zaro yakdillikda talqin qilinishi, his etilishi, hozirgi davr modern she’riyatining tushunilishida asosiy kalit ekanligini aytib o‘tadi. Demak, o‘zbek modern she’riyatini badiiy sintez tamoyillari asosida tahlil qilish, yangicha badiiylikni tushunish uchun katta ko‘mak beradi. Ayniqsa, vizual, turli shakl va figuralar bilan boyitilgan asarlarni tushunishda, badiiy obrazning o‘ziga xos qirralarini ko‘rishda, his qilishda uning amaliy ahamiyati yuqori. Odatda ifodaviylik va tasviriylik san’at turlarini farqlovchi xususiyatlar sifatida tilga olinadi. Ya’ni tasviri

Bulutlar olovda yongan dalaning O‘rtasida turgan qadim qal’aning Devorlari kabi kuyuk va vayron. Devorlarni olib ketmoqda shamol, Oy – qal’a ustida silkingan ro‘mol. Oy – olovlarda yongan, lekin manfur yov Ololmagan qal’a ustida yalov… Odatda tabiat, voqelik tasviri lirik asarda metaforik, ramziy xarakterga ega bo‘ladi. Masalan, A.Oripovning “Bahor kunlarida kuzning havosi”, Shavkat Rahmonning “Tungi manzara” she’rlarida tabiat tasviri lirik qahramon his- kechinmalarini ifodalovchi tasvir sifatida namoyon bo‘ladi, tasviriylik ifodaning uzviy bir qismi bo‘lib keladi. Bunda tasvirlanayotgan narsa muallifning izohlarisiz ham ramz vazifasini o‘taydi. Xurshid Davronning yuqoridagi she’rida esa boshqacharoq holatga duch kelamiz. S h e’rni o‘qigach, ko‘z oldingizda oydin kecha, bulutlar namoy

aytganda, A.Oripov va Sh.Rahmon she’rida tasvir lirik qahramon ko‘zi bilan ko‘rilgan tabiat tasviri bo‘lsa, Xurshid Davron she’rida ko‘rib-kuzatilgan voqelik tasvirini boricha berish bilan birga, undan olingan taassurotlar, his-kechinmalar ifodalanadi. Xurshid Davronda tasvir ramzga aylanmay turiboq estetik qimmat kasb etadi, o‘quvchida xuddi ko‘rib turgandek taassurot uyg‘otadi va bu taassurot tasviriy san’at asarini tomosha qilganda tug‘iladigan kechinmalardan kam bo‘lmaydi. Ijodkorning lirikada bunday tasvir usulidan foydalanishi tasodifiy emas. Bunda, eng avvalo, voqelikni ko‘rish orqali estetik idrok etish qobiliyati talab qilinadi. Shoir o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etarkan, bu ifoda ijodkorning estetik qobiliyatlari bilan hamohang tarzda kechadi. Deylik, shoirda musiqani his q

Osmon daryo bo‘lib tuyular, o‘tlar uzra chopqillaydi ko‘z. U yaratgan obrazlarning aksariyati vizuallik xususiyatiga ega bo‘lib, she’rlarida tasviriylik ustuvorlik qiladi. Ijodkor tabiatning ma’lum bir manzarasini tasvirlar(chizar) ekan, bu real manzaraning aynan nusxasi bo‘lmaydi. Manzara shoir yoki rassom qalb qo‘rida qayta “ko‘riladi”, ishlov beriladi. Tasvir ta’sirdor obrazlar bilan boyitilar ekan, uni “ko‘rayotgan” o‘quvchi xuddi rassom chizgan surat qarshisidagi zavqni tuya boshlaydi: Hovuzda chaygancha kumush sochlarin, Qush inida erimay yotgan qordek Oqarib porlaydi daraxt uzra oy. Keyin daraxtlardan oqib tushar u Jildiray boshlaydi so‘qmoqlar bo‘ylab, Qorong‘i jarlarga qulab tushgancha… Xurshid Davron ijodida faqat rangtasvirga xos xususiyatlarning aks etishini ko‘rib qolmay, balk

Rang tanish — hayotni anglamoq, bo‘tam, Rang tanish — qo‘rquvdan bo‘lmoqdir ozod. Shoir uchun chin rassomlargagina xos tuyg‘ular, kechinmalar (“San’at”, “Chyurlyonis”, “Biz shunday yashaymiz”) ham yot emas. Xurshid Davron rassom ijodiy jarayoni va ilhomlangan san’atkor kechinmalarini musavvirona his eta oladi. Bu esa uning she’rlarida ham o‘z aksini topgan: Derazada muzdan qatqaloq, Rassom yig‘lar, ko‘zlari xira. Uni qiynar olis xotira ? Mo‘yqalamda yashagan titroq. Xurshid Davron she’riyatida tasviriylik faqatgina rangtasvir bilan uyg‘unlikda sodir bo‘lmaydi. Uning ijodida kino san’ati xususiyatlarini o‘zida eks ettiruvchi asarlarini ham ko‘plab uchratishimiz mumkin. Kino, albatta, insoniyatning buyuk kashfiyoti. Bu san’atda bir necha san’at turlarining sintezlashuv holatini kuzatish mumk

Erkak qora rangli yomg‘irpo‘shining Yozilgan yoqasin ko‘tarib olar, Erinib izlaydi papirosini, Shoshmasdan tutatar, o‘ylanib qolar. Keyin derazaga qaraydi so‘lg‘in, Ohista bosh silkib qo‘yadi unsiz. Bir ayol oynadan silkitadi qo‘l Va erkakni olib ketadi kunduz. Tasviriy san’atning vujudga kelishi va rivojlanishi insoniyatning ko‘rish asosida oladigan estetik zavqi qiymatini oshirib kelgan. Hozirgi rivojlangan davrda odamlarning informatsiya oluvchi asosiy vositasi televideniye bo‘lib turibdi. Televideniye va kino san’atining yutuqlari esa insondagi “ko‘rish”ning ahamiyati yanada ortishiga sabab bo‘lgan. Keyingi davr o‘quvchisi ko‘proq ko‘rish asosida estetik zavq olishga moyil bo‘lib qolgan ekan, bu, albatta, boshqa san’at turlariga, shu jumladan, badiiy adabiyotga ham ta’sir etmay qolmadi

II.BOB. X. DAVRON SHE’RIYATIDA LIRIK QAHRAMON TALQINI. II.1. LIRIK QAHRAMON VA SHOIR “MEN”INING POETIKLIGI. Lirik qahramon» deyilganda mavjud she’riyatining kuzatilishidan tasavvur va tafakkur qilinadigan shoir siymosi-siyrati nazarda tutiladi. Shoirning borliq hamda inson mohiyatini, voqea hamda ruhiyatni idroklash tarzi, uslubiy xosliklari, yangicha fikrlari, bularni taqdim etishdagi joziba darajasi singari zaruriy tamoyillar shu tushunchaning ma’no qamroviga kiradi. Lirik qahramonning namoyon bo‘lishi, asosan, uning «men» i vositasidadir. Bu I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi she’riy nutqda bevosita yo‘sinda ko‘proq, bavosita yo‘sinda esa kamroq faoliyat ko‘rsatadi. Bevosita ko‘rinishdagi «men» ifodasini oshkor, bavosita hislanadigan «men»ni yashirin adabiy hodisalar sifatida tushunil

Ayrim olimlarning ba’zi-ba’zida aytgan: «lirik qahramon shoirning o‘zi emas» qabilidagi fikrlari o‘ta nisbiyligi bois she’riyat muxlislari va ilmi adab ahlini hech ishontira olmagan. Keskin e’tirozlar paydo qilgan. To‘g‘ri, she’r «men»ini hamisha muallif «men»i, she’rdagi boshqa obraz hislari hamda qarashlarini, qiliq va qilg‘iliqlarini shoirning shaxsiy belgilari deb bo‘lavermaydi. Biroq bunday vaziyatlarda ham asar uslubi, pafosi, avtor pozitsiyasi orqali botiniy namoyon bo‘luvchi, hislanuvchi bavosita «men»ning mavjudligini rad etib qo‘ymaslik zarur. Adabiy tur yoki janr o‘z qahramonini, qahramon o‘z adabiy tur yoki janrini tanlaydi degan naql bejiz emas. «Men»ning lirika olamida o‘z hukmron mavqei bilan muntazam sobit qolishiga, uning uslubga qarab rango-rang xosliklar bilan ko‘zga ta

«Poeziya ideyaning ma’nosini tashqi ko‘rinishda ifodalaydi va ma’naviy olamni butunlay aniq, plastik obrazlarda uyushtiradi. Bunda hamma ichki ma’no yuzaga chiqadi va bu ikki tomon —ichki va tashqi tomonlar —bir-biridan ayrim holda ko‘rinmaydi, biroq bevosita jam holda olganda ular aniq reallikni — voqeani gavdalantiradi. Bu yerda shoir ko‘rinmaydi; plastik —muayyan dunyo o‘z-o‘zidan taraqqiy etadi, shoir esa o‘z-o‘zidan vujudga kelgan hodisaning faqat hikoyachisi bo‘lib qoladi. Bu epik poezidir» Turlar ta’riflari bilan mualliflar «men»larining tushuntirilishlarida o‘zaro muvofiqlik, munosiblik va taqozoviylikdan chetlab o‘tib bo‘lmasligini dramatik adabiy turga nisbatan ham bemalol aytish joizdir. Alhosil, lirik «men» o‘z adabiy turining tabiati talablariga ko‘ra aksariyat hollarda roviy

Ammo mantiqan razm solinsa, bunday usulda yozilgan hikoya, qissa, romanlarda ham men» mavjud bo‘ladi. O‘z «men»ini kashf etmoqchi bo‘lgan she’riyat yo‘llarining zahmati, riyozati ko‘p va mushkul. Yo‘llarning barchasi ham mashaqqatgalab so‘qmoqlardir. Yo‘lini adashmay topolgan «men» ezgulik taraqqiysiga nechog‘lik ulush qo‘shadi? Ovozi qay hududlar qadar etib boradi, qanchalik e’tirof etiladi? Millat nomidan jaranglay oladimi? Umuminsoniyat madaniyatining tarixiy karvoni uni o‘z safiga qabul qiladimi? «Biz yangi avtorning badiiy asarini o‘qiyotgan yoki mushohada qilayotganimizda qalbimizda paydo bo‘luvchi asosiy savol hamisha shunday: Qani, sen qanaqa odamsan? Va men biladigan barcha odamlardan nimang bilan ajralib turasan hamda hayotga qanday qarash kerakligi haqida menga qanaqa yangi gap

harakatlantirayotgan qahramonlarga sizda munosabat shakllantirib boradi. Xalq o‘z nafis adabiyoti «men»larining betakror, umumbashariy, donishona va benazir bo‘lmog‘ini, ularning eng go‘zal milliy an’analarni mujassam etib, tamom yangicha dovruqli va hayratbaxsh yuksalmog‘ini, barcha zamonlarga zamondosh qolmog‘ini xohlaydi. Navoiy, Bobur, Ogahiy, Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek, A.Oripov, E.Vohidov, R.Parfi, UAzim, Sh.Rahmon va ayniqsa biz tahlil obyektiga olgan X.Davron singarilar «men»lari misol hidoyatli, barkamol, millat timsollariga aylanguvchi «men»lar orzusi ijobat bo‘lgach ham, «men»larga bo‘lgan umidvorlik yangidan yaralib, mudom yashovchi milliy, huzurbaxsh orzudir. O‘zbek she’riyatida lirik qahramon 70—80-yillarga kelib, nihoyatda faollashdi. U oldingi davrlardagidan farqli o‘laroq, h

Mana shu fojiani anglash jaryonida she’riyat butun imkoniyatini hayotni, jamiyatni ichidan yemirayotgan, insonni insoniylikdan mahrum etib, uni manqurtlanggirishga urinayotgan omillarni fosh etishga bag‘ishlashga kirishdi. She’riyatdagi bu yo‘nalish o‘zini rasmana, ochiq-oydin ko‘rsata olishi mumkin bo‘lmagan haqiqat edi bu paytda. Ammo badiiy adabiyot, ayniqsa, she’riyat shunday bir sir-sinoat, sehr manbaiki, ularni anglash, fahmlash iqtidori uning haqiqiy kashfiyotchilari va shaydolariga nasib etguvchi baxtdir. Mana shu baxt sohiblari she’riyatga badiiyat tili bilan haqiqatni ayttirishga muvaffaq bo‘ldilar. Bunda shoirlar bugun uchun botiniy, tarix uchun zohiriy alam chekdilar. Ana shu botiniy va zohiriy kurashlar uyg‘unligida kelajak taqdiri haqida xulosa yasashga intildilar. Hayot haq

otlangan. Bu tarixiy haqiqatlarni takrorlab o‘tirishdan maqsad shuki, shoir birinchidan, Namoz qahramonligini she’rga aylantirib, tarixga ehtiromi va e’tiqodining yuksakligini namoyish etgan. Ikkinchidan, Xurshid Davronning asosiy maqsadi zamon, davr haqidagi o‘z fikri, mushohadalarini bildirish, ma’naviy tanglik zaminini ko‘rsatish va zamondoshlari qalbiga ta’sir o‘tkazish. Shoir Namoz qismatini zamondoshiga ibrat qilib ko‘rsatar ekan, uni faqat yaxshiliklar sari boshlashga intiladi. Bunday she’rlarni tahlil etish o‘z-o‘zidan siyosatga munosabat bildirishni taqozo etaveradi. Chunki sho‘rolar mamlakatida 70 yildan oshiqroq hukmronlik qilgan siyosatning va’da va ko‘rsatmalariga qaraganda uning ko‘p millatli xalqi allaqachon kommunizm qurishi, hamma teng huquqli, har kimning yeri, boylikla

— Qaytma, o‘g‘lim, sen meni qutqar! Shivirlaydi g‘amdiyda Vatan… Har bir xalq, millatning an’analari o‘lmasdir. Shu jumladan, uning kurash an’analari ham. Qachonki, millatning tili, Vataniga tajovuz bo‘lar ekan, uning qonida kurash ruhi bosh ko‘tarishi, tabiiy. Demak, Namoz ruhida ajdodlari ruhining uyg‘onishi, qonidagi intiqom tuyg‘usining junbushga kelganligi ham an’analarning o‘lmasligini anglatadi. Shoir bu bilan nima demoqchi? Aytmoqchiki, agar zamondoshlari ruhi, vijdoni uyg‘oq bo‘lsa, til, Vatan, millat ravnaqi uchun kurashsin. «Namozning qilichi haqida ertak» she’ri ana shu Vatan, millat, til masalasi himoyasini o‘zida mantiqan mujassam etganligi bilan qimmatli. Namozning qilichi — bu yuqorida aytilgan uchta muqaddas hilqat himoyasi uchun ajdoddan avlodga o‘tishi shart bo‘lgan mero

kerak. Xalq, Vatan, til kamsitilgan joyda hech qachon taraqqiyot ham, do‘stlik va birodarlik ham bo‘lmagan. S h e’r dunyoga kelgan davrda xuddi ana shu kasallikning ildizi chuqurlasha boshlagan edi. Namozlar va ularning qilichlari ayni paytda o‘sha ildizni qirqish uchun zarur bo‘lib qoldi. Namoz qismati va kurash yo‘llariga bag‘ishlangan bu she’rlar qasos she’rlari. Ularda lirik qahramon zamondoshini xushyorlik va fidoyilikka chorlabgina qolmaydi, balki o‘z ruhiyatidagi, dilidagi isyon olovini ham jasorat bilan oshkor etadi. O‘ziga hamdard va hamfikrlar izlaydi. Tarix bag‘rida zamonni voyaga yetkazish, shu zaminda kelajak tarbiyasini boshlash Xurshid Davron lirik qahramonining bosh maqsadlaridan biri. Bu uning «Afrosiyob so‘zi» she’rida juda yorqin bir tarzda ko‘zga tashlanadi. Tarix — bob

nomus, qasos, jasorat tark etishi mumkin. S h e’r lirik qahramoni esa buni istamaydi. Uni zamonasining ana shu tuyg‘ularni beqadr qilayotganligi qiynaydi. Tarixda insoniyat hayotining haykaliga aylangan muqaddas meros — Afrosiyob so‘zlari bilan zamondoshiga murojaat etadi. U o‘z ruhida bedor yashayotgan ajdodlar ruhining qudratidan ularga ham ulashgisi keladi. Chunki davrning ma’naviy tashnalik pallasiga kirganligi va uning chorasini topolmay arosatda qolib ketayotganligini lirik qahramon juda yaxshi anglab yetgan. Ketaman «Devon-ul lug‘ati - t turk”ka, Hasratim, quvonchim olib ketaman. Moziyni bugunga, zaminni ko‘kka, Qalbimni ”Devon-ul-lug‘atit turk»ka O` lay deb ketaman, bir kun yetaman… Bu yerda lirik qahramonning avvalgi she’rlaridagi tarixni zamonaga yaqinlashtirish, ya’ni «Moziyni

asrashning yo‘llarini ajdodlar ma’naviy merosi xazinasidan axtaradi. Turk tilining butun boyligi va go‘zalligini «Devon-ul-lug‘atit turk» asarida saqlab qolishga muyassar bo‘lgan Mahmud Koshg‘ariy ruhiga sig‘inadi. U aytmas: -Shayton, -deb, u aytar: -Bayot. U aytmas: -O‘lim, deb, u aytar: -Hayot. U aytmas: -Kecham, -deb, u aytar: -Ertam. U aytmas: -Bugunim. Aytar: -Bu g unim. — Xayr! -demas, -Salom, -der, -salom, nabiram!.. Bular yurakni orziqtiruvchi tansiq haqiqatlar- ku?! Qalbining ko‘zlari davron changlaridan tozalanayotgan o‘quvchi lirik qahramon tuyg‘ulari ifodasidan to‘lqinlanib, o‘z ajdodlariga sog‘inch bilan talpinishi, so‘zsiz. Chunki uning mudroq ruhini uyg‘otuvchi lirik qahramon fikrlari nihoyatda teran va ta’sirli. Yashashga, kurashga chorlovchi bu so‘zlar tarix nurlari yordam

gumon urug‘larini tashlaydi. Sababi, birinchidan, zamondoshi ma’naviyati o‘z o‘tmishining nurlari bilan emas, balki boshqa yorug‘liklar ta’sirida shakllanganligi bo‘lsa, ikkinchidan, maqsadi shubhali kuchlarning ancha barqarorligi edi. Shuning uchun ham lirik qahramonni «nima qilmoq kerak?» degan savol nihoyatda qiynaydi. Ruhiy gushkunlik insonni halokatga tezroq yetkazuvchi omillardan biri. Lirik qahramon esa kurashish, haqiqatni tiklash uchun dunyoga kelgan. Ezgu niyatga xiyonat qilish ham uni ma’nan nobud etishi mumkin. Shuning uchun u butun borligi bilan «tarixni zamonaga, zaminni ko‘kka ulash», kelajakka qo‘l berish uchun kurashga shay. Yuqoridagi she’rda ma’naviy merosning zamona ruhiyatini o‘zgartirishdagi, yanada aniqrog‘i, shakllantirishdagi ahamiyatiga urg‘u berilgan bo‘lsa, «Mah

Endi bu toshlarga o‘yiq savollar Bizni o‘rtayotir — sovir dil qoni: «Elim budun erdi, Elim endi qani? Botirli budun erdi, Botirlari qani?… misralarining davr oldida turgan nihoyatda dolzarb so‘roqlar ekanligini tan olmay bo‘lmaydi. Darhaqiqat, el-elat, uning fidoyilari, botirlari qani, axir? Ular bor, ammo ularning milliy tuyg‘ulari, g‘ururi so‘nish darajasiga yetgan ahvolda. Bular haqida o‘ylash g‘ururi baland, ruhiyati uyg‘oq har bir kishining diliga alam, o‘kinch zilzilasini soladi. Iztirobli qalbiga hamdard izlaydi, ularni topishga va safini kengaytirishga intiladi. Ruhan charchagan vaqtda eliga, yurtiga afsonaviy qahramonlar — Alpomishlar ruhidan madad tilaydi. Bir paytlari ruhlarga qanot, orzuli dillarga quvvat bo‘lgan Alpomishni dillardan, ruhlardan badarg‘a qilishga uringan zamonga

zabonli bo‘lish, ajdodlarining nidosini eshitishdek baxtni izlaydi. Bu Alpomish siymosida umumlanggirilgan ruhiy bedorlik va e’tiqod tuyg‘usi. Zero, tarixni zamonga yaqinlashtirish uchun, avvalo, zamondoshlar qalbida, vujudida uxlab yetgan ”Alpomish»ni — ruh va e’tiqod tuyg‘usini uyg‘ota bilish kerak. Bunday kuchni zamonadan topish mumkinmi? Mana shu savol lirik qahramonni azoblaydi. Ammo u «ha» yoki «yo‘q» deya olmaydi. Bu javoblarning har ikkalasini ham zamini bo‘shdek tuyuladi unga. Lekin o‘zining ruhiyatini yoritib turgan bir tola nurga intiqlik bilan talpinib turganligi seziladi. Talpinish tuyg‘usi o‘quvchi vujudini ham zabt etadi. Bu kelajakdan umid tuyg‘usi edi: Xira ko‘zlarini uzmay ufqdan Donishmand cholgina yo‘lga termilar Va aylar bashorat: «Uni uyqudan Uyg‘ota oladi faqat bolal

Zero, Xurshid Davron she’rlarini o‘qiganda go‘yo shoir tafakkuri faqat tarix qabatlarini yoritishga yo‘naltirilganday, uning xazinaboni bo‘lish orzusida izlanayotganday tuyuladi. Bu haqiqat. Ammo she’rlarda yana boshqa haqiqat ham borki, uni ro‘yobga chiqarish zamonning qismatini qaro qilayotgan hodisalarga barham berish va kelajak taqdirini belgilashga katta yordam ko‘rsatadi. Mana shu haqiqatlar uyg‘unligi zamondosh ruhiyatiga juda katta ma’naviy oziq beradi va uni kelib qolgani jar yoqasidan qaytarishga ko‘maqdosh bo‘ladi. Shavkat Rahmon lirik qahramoni bilan Xurshid Davron lirik qahramoni ruhiy dunyosi manzaralarida o‘xshashlik ko‘p. Ammo bu o‘xshashlik fikriy va ruhiy ayniylik, bir xillik belgisi emas. Lekin fikrlash, his qilish, tuyish nuqtai nazaridan har ikkala lirik qahramo

II.2 SHOIR SHE’RIYATIDA TABIAT POETIKASI Xurshid Davron ermak uchun she’r bitmaydi. SHe’r yozish uning uchun shunchaki ko‘ngilxushligi emas, ichki ehtiyojga aylangan. Ichki bir kuch uni yozishga undaydi. Shu boisdan u: “She’rni oq qog‘ozga yozib qo‘ymayman”, — deydi. U she’rni “dilini yoritadigan sham” deb ataydi. “Adirdan maysa unib chiqqanidek, mendan she’r unib chiqadi. Qush daraxtga qo‘nganidek, she’r menga qo‘nadi. Osmondan yomg‘ir tomchilab yoqqanidek mendan she’r oqadi. Qor zaminni ko‘mganidek, she’r meni ko‘madi”, — deydi. She’r uning uchun nima ekanini ta’riflaganda ham: “Nay kabi labimga bosaman uni, ∕ Erk uchun qilichdek qo‘lga olaman. ∕ She’r yozgan paytimda Ko‘hakka chiqib ∕ Osmonga tikilgan mahzun bolaman”, — deya Vatani mustaqil, ozod emasligidan o‘ksinadi. Albatta, mavzu

uchrasa xato, ∕Qiynab qo‘ysa elim hasrati, ∕ Kelib sendan tilayman panoh, ∕ Qodiriyning so‘nggi surati”, -deydi. Xurshid Davron hissiyot orqali mushohada yuritadigan ijodkor bo‘lgani bois barcha mavzudagi she’rlari negizida ichki iztirob yotadi. U kuz manzarasini yonayotgan gulxanlarga o‘xshatadi. S h e’rda uning voqelikni ichki dard, iztirob bilan kuzatishi seziladi. Kuz dardli o‘ylarni uyg‘otib yuborgani uchun: “Daraxtlarda lovillar gulxan, ∕Yuragimda uning tafti bor. ∕ Bog‘chadagi xazonlar bilan ∕ Uchib yurar kechagi bahor ∕ Meni tashlab ketmoqchi do‘stni ∕ To‘xtatmoqchi bo‘lganday bu on, ∕ Men jimgina qo‘lim cho‘zaman ∕ Yonayotgan gulxanlar tomon”, — deydi. H azon – kuzning ramzi. Chunki kuzda dov-daraxt barglari, o‘t-o‘lanlar sarg‘ayib, xazonga aylanadi. Bu paytda yaproq sarg‘ish-qi

tog‘lar”)da o‘xshatish san’ati qo‘llangan. “Daraxtlarda lovillar gulxan” misrasi ham metaforaga aniq misol bo‘la oladi. S h e’rdagi “Tumanlarni quchoqlagan tong” misrasi metaforadir. “Yashirin o‘xshatish” deb ta’riflanadigan metaforada ijodkorning tasavvuri miqyosi, undagi tushunchalarning uyg‘unligi namoyon bo‘ladi. “Samarqandda oydin tun” she’rida: “Arvohlarning bezovta tushi – ∕ Chinorlarni silkitgan shamol” ∕ , — deyiladi. Ushbu metaforada shoirning hissiyot, kechinmalari ifodalanadi. Ayni chog‘da unda so‘zlarning kundalik muloqotda sezilmaydigan jihatlari ko‘rinadi. Ushbu satrdagi so‘zlar alohida holida ta’sirchanlik kasb etmaydi. SHe’rda ular odatdagi so‘zlashuvda ko‘rinmaydigan qirralarini namoyon qilib, turfa hissiyot, kechinmalar uyg‘otadi. Shoir ushbu she’rini: “Mudroq nigo

Gul va bahorning hushbo‘y atri Xurshid Davron she’riyatida yangicha bir ifor taratadi. Xurshid Davron she’rlarining qatiga muhrlangan fikrlarini ochishga qaratilgan badiiy lavhalar va lirik chekinishlarga murojaat etib,katta g‘oyaviy umumlashmalarni ifodalar ekan,turli obrazlardan,jumladan,gul,yalpiz,daraxtlar va shamol kabi poetik obrazlardan foydalandi. Bu timsollar Xurshid Davron qahramonlarining boy ichki kechinmalarini,orzu-o‘ylarini ifodalab keladi,ularning go‘zal intilishlari va pok tuyg‘ulariga sayqal beradi.“Yana tinmay shitirlar yomg‘ir, yana dilda bir mung titraydi”.Xurshid Davron bunday tabiat lavhalarini chizar ekan,uning nazari tabiatdagi noyob hodisalarga,rango-rang gullarga,qushlarga,oyga tushadi,yuragida sevgi g‘unchasi uyg‘ongan oshiq, hijrondan zada qalblar,maysalarning

Agar shunday qilganida she’r qofiyaga solingan ma’lum gapga aylanib qolardi, xolos. Xurshid bu fikrni aytish uchun o‘z yo‘lini qidiradi va topadi. Tabiatning o‘zgalar ilg‘amagan go‘zal chiroyini chizadi, bu shunday go‘zallikki, hatto unga sig‘inish uchun yer ostida yotgan jangchilar uyg‘onadi. Bu menimcha juda go‘zal she’r. Xurshid Davron she’rlari uchun ko‘proq tiniqlik, mayinlik, samimiylik va dilkashlarcha suhbat vujudidan kelib chiquvchi qalb dardlari va sevinchlarini to‘kib solish xosdir. Biroq, eng asosiysi, bu mayinlik, bu samimiy sokinlik uning she’rlarida o‘z tengqur do‘stlari kabi davrning, zamondoshning, xalqning qalbida, fikrida tebranib turgan muhim, murakkab va ziddiyatli fikrlarni ifoda etishga to‘sqinlik qilmaydi. X.Davron she’rlarida topib aytilgan chiroyli obrazlar vujudi

quyosh gullaydi. Bu faqat osmondagi quyoshgina emas, bolalikning, yoshlikning orzulari, umidlari. Shu tariqa X.Davron ko‘kdagi quyoshga qo‘shib orzulari, umidlarini gullata oladi. “Hali osmon dilimday xira” deb boshlanadigan bu kichkinagina she’rida shoir o‘ktam umumlashmalar chiqaradi. Erta tongda quyosh gullashidagi ramziy ma’noga ertangi kunga, kelajakka bo‘lgan umidlar yashiringan. Xurshid Davron ko‘pincha qisqa-qisqa she’rlar yozadi. Alfons Dodening bir gapi bor. Bulbuldan so‘rabdilar: qo‘shiqlaring juda ajoyib-u, lekin buncha qisqa bo‘lmasa? Bulbul javob beribdi: qo‘shiqlarim juda ko‘p, lekin, ularni kuylab ulgurishim kerak. U ba’zan qisqa-qisqa she’rlariga ham xalq qiyofasining xarakteri fazilatlarini, mehnatkash insonning go‘zal qalbini joylay oladi. Shoirning “U ayolning qo‘llari

Asar davomida mittigina boychechak uning qo‘lidan ushlab, yig‘lama deb yupatgani, dalda bergani haqida gap boradi va shu bilan she’r tugaydi. Bizning esa bilgimiz keladi: nima uchun bu qahramon o‘tga ko‘milib yig‘lamoqchi? Buning sababi nima? Biroq, she’rdan buning sababini bilolmaymiz. Balki qahramon yoki, aytaylik, shoirning o‘zi bolaligini qo‘msaganidan shunday holatga tushayotgandir? Lekin shunday bo‘lgan taqdirda ham biz bu holatga tushishning sababini bilgimiz keladi. Hayotda, do‘stimiz bizga buning sababini aytmasligi mumkin. bu uning ko‘ngil ishi. Biroq, badiiy asar buni bizga aytishi kerak. Qahramon tuyg‘ularining yetarlicha ochilmay qolish holatiga X.Davronning “Dunyoning bezavol tongida…” deb boshlanadigan she’rida ham duch kelamiz. She’rda erta ko‘klam tongida yalpizlar ko‘z oc

X U L O S A Iste’dodli kishilar voqelikka boshqacha nigoh bilan qarashi, hodisalarning hamma ham ko‘ravermaydigan jihatlarini topa bilishi, hayotdagi o‘zgarishlarni sinchkovlik bilan kuzatishi, kishilarning holati, kayfiyatini nozik his etishi bilan boshqalardan ajralib turadi. Xususan, shoir, yozuvchi, adabiyotshunos, munaqqidlar so‘zning ohangi, ma’no tovlanishlarini boshqalardan ko‘ra teran tushunishadi, so‘zlardan, ulardan hosil qilingan ifodalardan benihoya ta’sirlanishadi. Xurshid Davron ana shunday ijodkorlar sirasiga kiradi. SHe’rlari so‘zni juda nozik his qilishidan, ularning rangini ko‘rib, ohangini farqlay olishidan dalolat beradi. Shu nuqtai nazardan mazkur bitiruv malakaviy ishimizda shoir she’riyatidagi poetik obraz va shoir mahoratini tahlil qilib, qo‘yidagicha xulosalarga

yo‘sinda ko‘proq, bavosita yo‘sinda esa kamroq faoliyat ko‘rsatishini tahlil qilishga o‘rindik. Yetinchidan Xurshid Davronnning aksar she’rlari ko‘pincha tabiat tasviridan tashkil topuvchi tiniq va bokira obrazlar bilan uyg‘unlashishini o‘rgandik. Xurshid Davron yuqorida ijodi jamiyat va inson munosabatlari, bu munosabatlarning qay yo‘sinda shakllanishida muhim o‘rin tutgan ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy muammolar yuzasidan millat taqdiri, kelajagi uchun olib borilyotgan va olib borilajak kurashlarga ma’naviy zamin tayyorladi. Uning lirik qahramoni ruhiy olamida aks etgan davr, ijtimoiy tuzum, jamiyat, siyosat mohiyatining adabiy-badiiy manzaralari o‘quvchining qalb ko‘zini ochishga xizmat qiladi Xullas , Xurshid Davron lirik shoir, nosir, tarjimon, tarixchi sifatida XX asr o‘zbek she’riyaid

Bevosita inson tabiati,odam umrining mohiyati ustida so‘z borganda ijimoiy tahlil, inson xatti-harakatini ma’naviy-ahloqiy jihatdan baholash xiyla keskinlashadi. Shoirning lirik qahramoni ona yurtiga chin farzand ekanidan faxrlanadigan,el-yurt ichidagi o‘z o‘rnini,qadrini yaxshi anglaydigan, tevarak-atrofda yuz berayotgan barcha hodisalarga, yaxshi va yomon ishlarga o‘zini daxldor deb biladigan, har qadamda vijdoni oldida hisob berib turadigan, ma’naviy jihatdan yuksak, mustahkam e’tiqodli bir shaxs. Shoirning poetik obrazlari orom bilmaydigan,doimo izlanuvchi,masalaning mohiyatiga yetishga intiluvchi qalb egasi. 59

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati 1.Karimov.I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin.- T: 2.T.1996. 2.Karimov.I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir.- T: 2t., 1996 3.Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q .- T: 1998. 4.Karimov.I.A. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch . –T: Ma’naviyat 2008 5. Oripov.A. Yillar armoni .-T: 1987. 6. A.Navoiy. Mezonu-l-avzon. Mukammal asarlar to‘plami.16-jild -T: Fan., 2000 7. Afoqova N. Jadid she’riyati poetikasi .- T: Fan. 2005 8. Sharafiddinov O. Zamon. Qalb. Poeziya. –T: 1962. 9. Sharafiddinov.O. Lirika haqida mushohadalar .- T: 1956 10. Sharafiddinov.O. Poema va qahramon . –T:1958 11. G‘afurov.I. Lirikaning yuragi. –T: 1982 12.Mirzayev M. Uyg‘oq tuyg‘ular // “Sharq yulduzi”,1984, 5-son 13. Normatov U. Tafakkur yog‘dusi. –T: 2005 14. Solajonov Y. Shoir ko‘p

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar