Xurshid Dо‘stmuhammad prozasining poetikasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	417.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Xurshid Dо‘stmuhammad prozasining poetikasi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA ’ LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI Qо‘lyozma huquqida UDK ___________ QURBONOVA FERUZA ILHOMOVNA Xurshid Dо‘stmuhammad prozasining poetikasi 5A 111201 – о‘zbek tili va adabiyoti Magistr Akademik darajasini olish uchun yozilgan DISSERTATSIYA Ilmiy rahbar: F.f.d., professor, D.Tо‘rayev. Qarshi – 2014yil 1

Mundarija: Kirish...................................................................................................................3 I.Bob.Hikoyanavis mahorati.................................................................................. 1.1.Yozuvchi hikoyalarida uslub jilolari............................................................ 1.2.Hikoyalarda milliylik va milliy xarakter talqini................................. II.Bob.Qissalar poetikasi.................................................................................... 2.1.Qissalarda poetik g‘oya va ruhiy tahlil, janriy izlanishlar.................. 2.2.Syujet voqea va xarakter mantiqi................................................................. III.Bob.Roman va mahorat....................................................

Kirish Mavzu dolzarbligi: Badiiy adabiyotdagi mazmuniy va shakliy yangilanishlar har doim uning asosiy xususiyati bо‘lib kelgan. Bu о‘z navbatida, har bir davr adabiyoti uchun g‘oyalar va yangi qahramonlarni tuhfa etishini, bularning barcharsi har bir jamiyatning va har bir millatning о‘z ijtimoiy-estetik ehtiyoji borligini, badiiy adabiyot ana shu ehtiyojlarni qondiruvchi asosiy vosita ekanligini kо‘rsatadi. Bugungi nasrimizdagi о‘ziga xos taraqqiyot tamoyillarini istiqlol davri yangilanishlari va uning о‘ziga xos xususiyatlarini, xalqimizning bugungi turmush tarzini, ulardagi turfa xil qalb kechinmalarini adabiyotimizdagi mavjud milliy an’analar va jahon adabiyotdagi ilg‘or ijodiy tajribalar samarasidan ta’sirlanib, о‘ziga xos turli tasvir usullarida aks ettirilayotganligi bilan izohlash

belgilaydi deb aytish mumkin. Istiqlol yillarida romannavislarimiz realistik tasvir uslubidagi an’anaviy va modernistik tasvir uslubidagi noan’anaviy yо‘nalishlarda qalam tebratib tarixiy va zamonaviy mavzularda barakali ijod qilishmoqda. Istiqlol davri nasridagi eng muhim о‘zgarishlardan biri shubhasiz, adiblarimiz о‘zlashtirib olgan tasvir usullari tufayli yuzaga kelgan janrlar poetikasidagi yangilanishlardir. Nasrimizdagi epik tasvirlash usuli yangicha izlanishlar bilan boyib jahon adabiyoti tizimidagi noan’anaviy deb ataluvchi yо‘nalish yо‘sini yuz kо‘rsatdi. Bu xildagi asarlarda badiiy talqin voqealar bayonidan farqli о‘laroq, realistik pinhona ong oqimlari, falsafiy va ramziy tahlil hamda qahramon ruhiyatini tadqiq qilish orqali berilishi xarakterlidir. Bu xildagi tamoyillar O.Muxtor

Prezidenti devonida xizmat qildi, “Xurriyat” mustaqil gazetasining bosh muxarriri vazifasida ishladi. Keyinchalik О‘zbekistoni Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining deputati va Spikeri о‘rinbosari sifatida faoliyat kо‘rsatdi. Hozirda О‘zbekiston Milliy universiteti professori lavozimida ishlab, mamlakatimizda jurnalist kadrlar yetishtirishdek mas’uliyatli ishiga о‘z xissasini qо‘shib kelmoqda. Xurshid Dо‘stmuhammad bugungi о‘zbek prozasining kо‘zga kо‘ringan vakillaridan biridir. U о‘zining hikoyalari, qissalari va romanlari bilan istiqlol davri о‘zbek nasri taraqqiyotiga sezilarli hissa qо‘shmoqda. Uning о‘ziga xos individual badiiy mahorati prozamizni yangicha badiiy talqinlar va tasvir tamoyillari bilan boyitmoqda. Xurshid Dо‘stmuhammad tarjimon sifatida ham faol ijokordir:

U.Normatov, D.Tо‘rayev, SH.Donyorova, G.Sattarova kabi adabiyotshunoslar muhim tadqiqotlar yaratib, istiqlol davri о‘zbek nasrining taraqqiyot tamoyillariga bog‘liq holda Xurshid Dо‘stmuhammadning badiiy mahorati yuzasidan ham qimmatli mulohazalar bildirishgan 1 . Albatta, yuqorida zikr etilgan tadqiqotlar yozuvchi ijodining ba’zi sahifalari, xususan nasrining ayrim poetik xususiyatlari haqida ilmiy jarayon va ilmiy jamoatchilik xukmiga qimmatli ma’lumotlar berish, shubhasiz. Biroq bu tadqiqotlar yuqorida eslatganimizdek istiqlol davri nasrining ba’zi muammolari bilan bog‘liq masalalar yaratilganligi bilan xarakterlanadi.Biroq uning ijodini tadrijiylik va poetik jihatdan tо‘laqonli tahlil etilgan deyish qiyin. Ana shu jihatlarni hisobga olgan holda magistrlik dissertatsiyamiz mavzui tadqiq

-Yozuvchi hikoyalarida milliylik va milliy xarakter muammosini tadqiq etish : -Yozuvchi qissalaridagi uslubiy janri izlanishlar va ruhiy talqini taxlil etish : -Yozuvchi qissalaridagi о‘ziga xos syujet poetikasini о‘rganishga etibor qaratish . -Yozuvchi romanidagi ramziylik va falsafiylikni tahlil etish . -Yozuvchi romanidagi milliy rux talqinini о‘rganish Himoya olib chiqilayotgan asosiy holatlar yangiliklar : 1. Istiqlol davri nasrirning taraqqiyot tamoyillari jaxon adabiyoti namunilariga solishtirib tadqiq etildi. 2. Xurshid Dо‘stmuhammad prozasi davr ijtimoiy- madaniy xayotdagi asosiy voqealar talqinidan kelib chiqib о‘rganildi. 3. Z.Dо‘stmuhammad asarlari hozirgi adabiy jarayonning yetakchi tamoyillari bilan bog‘liq holda tadqiq etildi. 4. Yozuvchining hikoyalarida uslub rang- barang

adabiyotshunoslarning fundamintal tadqiqotlari va X.Dо‘stmuhammad ijod bо‘yicha maqolalar elon qilgan D.Turayev S.Sodiq SH.Donyorova G.Sattorova kabi olimlarning ilmiy nazariy xulosalari ishning tahlil usulining belgilashda yordam berdi . Tadqiqot obyekti va predmeti : Tahlil uchun X.Dо‘stmuhammadning “Jajman”(1995),”Beozor qushning qarg‘ishi”(2006), nomli hikoyalar tо‘plamlari .”Qissalar”(2011) tо‘plami va “Bozor”(2000) romani obyekt qilib olindi. О‘rni kelganda qiyosiy tahlil uchun jahon va boshqa о‘zbek yozuvchilarining nasriy asarlaridan foydalanildi. Ishning sinovdan о‘tishi: Ushbu magistrlik dissertatsiyasining mavzui Qarshi davlat universiteti О‘zbek adabiyoti kafedrasining 2012 yil ____ son yig‘ilishida muhokama etib tasdiqlangan. Magistirlik dessertatsiyasi Qarshi davlat universit

mulohazalarda ananaviy proza va modern adabiyot degan tushunchalar tez-tez tilga olinmoqda. Xususan, G‘arb adabiyotidagi simvolimiz va syurrealizm kabi adabiy oqimlarga, Frans Kafka, Alber Kamyu, Jan-Pol Sartr, Luis Borxes, Jeyms Joyslarga ergashgan о‘zbek adiblarining asarlari modern prozaga aloqador deb baholanmoqda. Xurshid Dо‘stmuhammad bugungi о‘zbek badiiy prozasini yangi shakliy– uslubiy va tasviriy izlanishlari bilan boyitayotgan yozuvchilarimizdan. U Dostoyevskiy, L.Tolstoy Kafka, Edgar Po ijodlarini chuqur о‘rgandi. Buyuk sо‘z ustalari ijodini о‘rganish ularning asarlarini ona tiliga tarjima qilish har bir yozuvchi uchun haqiqiy ijod maktabidir. Erkin Vohidov olmon dahosi V.Gyotening “Faust”ini. Abdulla Oripov italyan dahosi Dantening “Ilohiy komediya”sini. О‘tkir Hoshimov Avstra

va shuni tо‘g‘ri va maqul deb xisoblagan yozuvchi-shoirlar bor. Shaxsan mening qarashlarim sal о‘zgacharoq yani uslub о‘zgarmasa dunyoqarash hayot murakkabliklarini badiiy idrok va ifoda etish yusinlari о‘zgarmasa shu yulda turfa tajribalarga qо‘l urmasa bunday yozuvchi nafaqat milliy adabiyotda loaqal о‘z ijodida xam biror yangilik yaratish amrimahol” Bu juda xaqqoniy fikr Abdurauf Fitrat “Adabiyot qoidari” asarida uslubsiz shoirlar istedodsiz bо‘ladi deb bu masalani oson va ravshan tushuntirgan edi. Chunki chinakam istedod egasi о‘zining xar bir asarida qalbi koinotdek bepoyon bо‘lgan inson va uning hayotini tasvirlashda xilma-xil shakl hamda bayon usullarini izlaydi. Aynan ana shunday ijod namunasini yozuvchi hikoyalari kо‘rsatib tо‘ribdi bolalik chog‘lar xaqidagi xikoyalaridan tortib.

Darhaqiqat uning hikoyalariga xos asosiy fazilat ham unda muallif ijodiy uslubining rang-barangligidadir. Yozuvchining “Oq libos”, “Qazo bо‘lgan namoz”, “Tо‘xtaboyning boyliklari” hikoyalari bir xil yani ananaviy realistik uslubda yozilgan. Bu hikoyalarning badiiy quvvati xalqimiz boshigi og‘ir kunlar tushgan yillarda eng oldi odamlarimiz Mirkomilboy, Tо‘xtaboylarning xor- zorlikda о‘lishga maxkum etilganini tasvirlash orqali bu fojeaning sabablari unitmaslik istiqlol bergan erkinlik tо‘fayli yangi о‘zbek boylari xorlikdan kutilganini anglatishi bilan xarakterlar va xolatlarning ralistik tasviri bilan qimmatlidir. “Oq libos” da Toshkent hokimi Yunusxо‘janing aqlliligi, о‘g‘lining nodonligi yuz bergan fojeada begonalar emas maxalliy beklarning о‘zi aybdorligi xaqqoniy kо‘rsatilgan. Andijonl

X.Dо‘stmuhammad asarida millat va mustamlakachilarga mansub bir necha obrazlar ishtirok etadi. Shu yо‘l bilan milliy xarakterning kо‘plab qirralari ochiladi. “Istelo” qaxramoni Mirzakomilboy xam doimiy taqib ostida. Biroq bu taqib “Istelodagi” singari ochiq emas. Shu bilan birga ikkiyoqlama bir tomondan uni chor mustamlakachi amaldorlar turli yо‘llar bilan taqib etadilar. Yozuvchi talqinida umummilliy xarakterga xos salbiy jixatlar Mirkomilboy shaxsini shu bilan birga millatning о‘zligini yemiradigan katta xaf. Mirkomilboy tabiatan о‘ta rostgо‘y odam. Shu bois xam “u jini suygan xam sо‘ymagan xam dilidagini ayamay aytadi”. Uning xarakteridagi rostgо‘ylik bilan birga soddalik xam bor. Muallif Mirkomilboydagi bu xususiyatni shunday tasvirlaydi “surishtirib kelganda Mirkomilboy kimdan nimani

Rostguylik adolatparvarlik dangallik kabi xususiyatlar xar qanday zamonda xar qanday jamiyatda xar odamlar tomonidan ijobiy kabul qilinavermagan. Aksincha oqsuyaklar, mansabdorlar sarmoyadorlar davrasida maanfat xar qanday xaq sо‘zdan ustun turgan Yoqubxо‘janing “Dushman orttirish” xaqidagi bashorati Mirkomilboy yashayotgan jamiyatda qisqa xam lunda tavsifnoma. Mirkomilboy xayotining fojeali tugashiga nozik ishora Muallif Mirkomilboy xarakteriga xos ushbu jixatlarni tasvirlab kelib keyin uning qanday buyuk maqsad sari intilayotgani xaqida sо‘z yuritadi. Mirkomilboy yurtdoshlari orasida eng katta sarmoyador. Shu bilan birga qо‘li ochiq О‘ris mustamlakachilarining nima maqsadda kelishganini ahvol shunday bо‘laversa о‘zbekni kelajakda qanday fojealar kutayotganini juda yaxshi biladi. Imkon qa

- Nima edi?-о‘smoqchiladi muovin. - Barining xaqqini tulaymiz! Bizning yigitlarimiz Rossiyani о‘rmonlarida jon saqlab yasholmaydi Sovuq!... Muovinning rangi gezardi. -О‘-о‘!... Davlatingiz shunchalik ziyodami?...-beb yubordi entikib - Borini beraman .Tulaymiz lekin birorta farzandimizni junatmaymiz 1 . Yuqorida keltirilgan voqealarning barchasi xikoyada boyning xotirasi tarzida beriladi. Shu yо‘l bilan yana bir xarakterli xususiyat aniqrog‘i millat fojeasini sababi ochiladi. Mirkomilboyning butun faoliyati millatdoshlarining manfaatiga qaratilgan u о‘z millatining boylariga qarz beradi..kambag‘allari uchun zavod xammom kasalxona quradi. Chor xukumati tomonidan mardikorlarga olinadigan о‘zbek yigitlarini olib qolish uchun bor dunyosini tukib soladi. Biroq shuncha xizmatlari evaziga millatdo

bilan uchrashganida amaldor undan bu xarakatdan kuzlagan maqsadini sо‘raydi. Boy indamagach “balki obrо‘uchundir” deb о‘zicha bashorat qiladi qо‘rilayotgan binolarning faqat “sartlarga xizmat qilishini tushunolmaydi. Mirkomilboy esa uni tushunaolmaydi musulmonu kofirlarning bir xammomda yuvinishlari oddiy insoniy xolatga tug‘ri kelmasligi bu ilonning yog‘ini yalagan amaldorlarga tushuntiraolmay xunobi oshadi. Xuddi shu vaziyatda xam Mirkomilboyga о‘z millatdoshlari pand beradi. Amaldor unga siyosat bilan uynashmasligini u xaqda bu yurtdoshlari bergan bu chaquvlar borligini ishora iiladi. Amaldor-polkovnik Soshalskiyning ushbu sshzlari Mirkomilboyga atrofdagilarini u ishongan yaxshilik qilib jonini azobga qо‘ygan millatdoshlariga nisbatan aybnoma bо‘lib yangraydi “E-e janobi oliylari sartla

yuklaydi. Hikoya oxirida ikki rakat namozni о‘qib ulgurmay Mirkarimboyga qarata:”Bosar-tusarini yо‘qotgan о‘zbek askarcha ustma- ust tepki bosayotgan edi...” Hikoyada Mirkomilboy obrazi garchand tarixiy shaxs sifatida berilgan bо‘lsa ham, Chor istilosi va oktabr tо‘ntarishi sabab tanazzulga uchragan millat ramzi. Yozuvchi talqinida halol, adolatpesha, tо‘g‘risо‘z, ishbilarmon, millat ravnaqi uchun kurashuvchi, yurtparvar Mirkomilboyni (ya’ni millatni) fojiaga olib kelgan narsa zohiran mayda bо‘lib kо‘rinadigan hasad, g‘iybat, chaqimchilik, iymonsizlik, manqurtlik illatlarining kо‘payib ketishidir. Mustamlakaning boisi ham dushmanning zо‘rligi, ayyor yoki quvligi emas, millatni ichidan yemirgan ichki nizodir. Eng asosiysi, iymondan, sharqona axloxdan judo bо‘lish. Nazar Eshonqulning “Istilo

s о‘ ng yana о‘ z h ikoyasidan yangi boblarni beradi. Italyan adibi h ikoyasi q a h ramoni Dino Korte h am, о‘ zbek adibi h ikoyasi q a h ramoni Zo h id Yaqin h am avvalgi kunlarda shifoxonadagi q ulaylik, ajoyib pokizalik, sokinlik, jimjitlikni k о‘ rib, h is etib, k о‘ nglida shifoxona va shifokorlarga mehr qо‘ yib q oladi. Dino Korte h am, Zo h id Yaqin h am umr b о‘ yi yaxshi dam olmagan, mehnatkash, o q k о‘ ngil insonlar ekanligi seziladi. Lekin italyan adibi h am, о‘ zbek adibi h am bu sokinlik, jimjitlik, ro h at va faro g‘ at ortida, yettinchi qa vatdagi h uvillagan, ozoda palatalarda shifo topmagan degan sofdil bemorlar endi yoru g‘ dunyoga q aytib chi q olmasligini avval sezmaydilar, qa vatdan- qa vatga k о‘ chirishlardan s о‘ ng, so g‘ ayishga umidlari kamayib, y о‘q olib borad

sinab k о‘ riladigan tajribaxona b о‘ lsa kerak, degan g‘ ira-shira taassurot uy g‘ onadi. Mualliflarning о‘ zi h am bu h olatlarni a q l bilan emas, k о‘ ngil, intuitsiya bilan h is etadilar. Bu fantastik vo qe ’likka о‘ xshasa-da, h ar ikki h ikoyada bemor bilan shifokorlar о‘ rtasidagi mehrli munosabatlar, h ayotiy va h a qq oniy tasvirlangan. H ar ikki bemorning yaqinlari chekayotgan iztirob, ularning bemorni k о‘ rishga h a q sizligi, shifoxonaga soppa-so g‘ kelgan odamni ular q ayta k о‘ raolmaslik h ikoya ortida sezilib turadi. Aytish mumkinki, mazkur ijodiy tajriba asosida chet el h ikoyasi bilan о‘ zbek adibining h ikoyasi birlashib janr ramkasini yorib g‘ aroyib q issani h osil q ilgan. Adibning boshqa h ikoyalari h am muallifning ijodiy-uslubiy izlanishlari h a q ida yanada yaxl

о‘ zga millatlarning umuminsoniy tuy g‘ ulari tasviri h am b о‘ y k о‘ rsatishi e’tiborga molik. «Knova q uyoshi» JekLondonning Amerika-yangi olamga Angliya, Ispaniya, Portugaliyadan o q tanlilar omad va oltin izlab borishlari h a qi dagi h ikoyalariga h avas q ilib yozilgan. Tan olish kerakki, bu h ikoya Jek London h ikoyalari saviyasida yozilgan. Unda Amerika q it’asida yangi k о‘ rik yerlarni ochgan fermerlar va ovchilarning h ayoti, xarakterlari realistik a ks ettirilgan. H ikoyada ma h alliy a h olining h ozirgi kuni va kelajagini vayron q ilayotgan Ovrupo mustamlakachiliklarining razilliklari fosh etilgan. Tabiiyki o q tanlilarga mansub Jek London va boshqa buyuk yozuvchilar о‘ z asarlarida ma h alliy a h olining o q k о‘ ngilligi uchun ularni h imoya q ilib, bos q inchilarni keskin

О‘ zbek adabiyotida adabiy-biografik y о‘ nalishdagi Oybek, M. Osim, Aziz Q ayumov, Naim Karimov, Omon Muxtorlarning asarlari borligini bilamiz. Xurshid D о‘ stmu h ammad shu y о‘ nalishdagi mazkur asarida esa Amerika mumtoz adabiyotining vakili, sirli olamlar kuychisi Edgar Po h ayoti h a q ida h ikoya q iladi. Dramaning dastlabki sa h na k о‘ rinishlarida Edgar Poning sevimli xotini Virjiniyaga yoshlikda q aysi q izlarni sevganini, ular erga tegib ketsa h am or q asidan borib, janjal k о‘ targanliklari h ikoya q ilinadi. Keyingi sa h nalarda Edgar Poning о‘ gay onasi Frensis xonim va о‘ gay otasi Jon Allanlarga b о‘ lgan munosabatlari h ikoya q ilinad i . Uning о‘ gay otasiga kinoya va kesati q lar bilan burunshunos olim b о‘ lib yetishishi va boyib ketishini tasvirlar ekan Edgar Poning

I.2. Hikoyalarda milliylik va milliy xarakter talqini. “Mahzuna” hikoyasi shо‘roviy axloq va sharq ayoli о‘rtasidagi zidlikni qiyos 05yaetuvchi badiiy- psixologik talqini bilan yozuvchining boshqa asarlaridan ajralib turadi. Hikoyada milliy xarakter ichki kolliziyalar tasviri orqali yuzaga chiqadi. 21

Hikoyaning boshlanishida telefon jiringlaydi. Asar qahramoni Mahzunaning allanimadan xavotirlanayotgani, vahimaga tushayotgani seziladi.Keyin bu pokiza ayol iztiroblarining sabablari ochila boradi. Mahzuna turmush о‘rtog‘i Maqsad bilan ziyofatga boradi. О‘z axloqiga, dunyoqarashiga yot bir muhit bilan duch keladi.Ziyofat ishtirokchilari orasida о‘zini tamomila begona sezadi. Bemalol qadah kо‘tarayotgan,erkaklar bilan tengma-teng askiya aytayotgan ayollarni kо‘rib hayo olovida lov-lov yonadi.Bunday davralarda о‘tiraverib, eti о‘lib ketgan ”Maqsadjon akasi ikki uch,”Oling, yeb о‘tiring” deb uni dasturxonga undadi.Mahzuna battar tortinib- qimtinib “sekiroq gapiring” degandek eriga yer ostidan xumraydi”, deb tasvirlaydi muallif bu holatni. Mahzuna bu davraga begona bо‘lishi bilan birga, sо‘la

qо‘ygudek tikilishi ustiga- ustak turmush о‘rtog‘ining о‘zini sodiq quldek yoki xotinfurushdek tutishi Mahzunaning sharq ayoliga xos nozik qalbini tilka- tilka qiladi. “Mahzuna tushunmadi, qiynalib ketdi, hо‘rligi kelib yig‘lab yuboray dedi”,- deb tasvirlanadi uning holati .Eng yomoni ochiq- oydin pok nomusini toptashga intilayotgan mansabdor- Bо‘ri Sobitovichning harakatlariga davrada о‘tirgan yoshu qari, hatto turmush о‘rtog‘i tomonidan xayrixohlik bildiriladi. Bu davra barcha axloq normalarini, milliy or- nomusni birgina manfaat deb atalmish jozibi narsaga almashib о‘rgangan, Mahzunaning ham о‘zining jirkanch maqsadi yо‘lida qurbon qilishdan toymas edi. Ziyofat sо‘nggida Bо‘ri Sobitovich yevropalik janoblardek barcha ayollarning qо‘lini о‘pib xayrlashadi. Ayollar bundan hatto faxrlanish

Muallif Mahzunaning hayosini, asli poklik dunyosining bebaho malikasi ekanini uning chо‘milishi sahnasi orqali mahorat bilan tasvirlab beradi. Sharq e’tiqodida suv poklik ramzi. Axloqiga zid bо‘lgan jirkanch davradan qaytib kelgan Mahzuna kirlangan ruhini suv bilan poklamoqchi bо‘ladi, gо‘yo: “Erini о‘rniga yotqizib mehmonxonaga chiqquniga qadar, undan vannaxonaga о‘tib suvni oxirgacha sharillatib buraganiga qadar,beixtiyor yechinib ichki kiyimlarigacha uloqtirib tashlagunicha, sо‘ng sharillatib oqayotgan suv ostiga boshini, yuzini, yelkasini- chap yanog‘ini tutgunga qadar chidadi-tilini tiydi va…ichidan qattiq о‘qchiq keldi, yо‘taldi va chiroq nirida simobdek yiltillab tushayotgan suvga, oppoq vannaga, oppoq devorga...oppoq badaniga qarashdan uyalib kaftlarini yuziga bosganicha о‘ksib- о

Xullas, hikoyada milliy xarakterning hayo, vafodorlik, oilaga sodiqlik, poklik kabi qirralari Mahzunaning ichki dunyosi tahlili misolida mahorat bilan ochilgan. Muallif estetika ideali har qanday buzuq muhitda b о ‘lmasin, haqiqiy о ‘zbek о ‘zligini y о ‘qotmaydi, degan haqiqatni ifodalaydi. Ayollarimizni poklikka undovchi yuksak tarbiyaviy, manaviy g‘oyani ilgari suradi. Muallifning ”Mahzuna” hikoyasida ”madaniyatli” va obrо‘li bir jamoa vakillarning doimiy bazm – ziyofatlaridan biri qalamga olingan. Hikoya qahramoni Mahzuna har jihatdan halol va pokiza, oriyatli va iffatli kelin. U tasodifan erining hamkasblari о‘tirishgan ziyofatga borib qoladi. Kitobxon Mahzuna munosabati orqali bu jamoadagi axloqiy nopoklik va ma’naviy tanazzulga duch keladi. Yozuvchi bu tanazzulni birgina Mahzunanin

hikoyalaridagi bir qator obrazlar ”Bozor”romanida ham ”faoliyat”olib borishiga zamin tayyorlaydi. Adabiyotshunos D.Quronov, aynan ”Jajman”dagi maxluqning romandagibozor ahli fikrini bayon etishda qо‘l kelganini alohida ta’kidlaydi. 1 “Obraz-voqelikni badiiy aks ettirish shakli, xarakter esa obraz mazmuniga mansub kategoriyadir”, deb yozadi rus adabiyotshunosi N. DragomiretskaY. Uning ta’kidlashicha, xarakter yaratishda yozuvchilar turli uslublardan foydalanadilar: a) bir toifa yozuvchilar badiiy xarakter xususiyatlarini personaj nutqi orqali aks ettiradilar; b) boshqa yozuvchilarda badiiy obrazning ma’lum predmetga munosabati xarakter yaratish usuli yetakchilik qiladi; v) uchinchi bir toifa yozuvchilar badiiy obrazlarni tabiat qо‘ynida tasvirlash orqali xarakter yaratishga omil bо‘ladilar.

- Yomonning kuchi men yapaloqqa yetibdi-da! h-ah, sag‘irri haqqi ursin-a! Tong sahardagi bu alamli qarg‘ishdan tim ichi oyoqqa qalqdi...” 1 Bu va bundan keyin rо‘y beradigan barcha voqealar markazida Jajman turadi. Bu maxluq goh oshkora, goh pinhon ravishda bozordagi savdogarlarning narsalarini о‘g‘irlaydi. Lahza о‘tmay birov mayizidan, birov turshagidan, birov pulidan ayrilib qolaveradi. Bozor ahli faqat kо‘rgulik rо‘y bergan daqiqalardagina, shunda ham bir lahza hushyor tortishadi. Jabrdiydani yupatgach, о‘zlaricha yordam bergan bо‘lishadi. Zardusht bobo uchraganida ham ramziy ma’no bor. Yozuvchi g‘oyasiga kо‘ra insoniyat hayotida yuz beradigan salbiy hodisalarni anglash uchun avvalo pok qalb va iymon e’tiqod bо‘lishi kerak. Bozor ahli orasida esa bunday bahoga faqat Zardusht bobo munos

Buyuk mutafakkir Jaloliddin Rumiyning “Ichindagi ichindadir” asarida bu haqda shunday yozilgan: “Inson gapiruvchi hayvondir”, deyishadi. Asl ma’nosi shudir: “Insondagi hayvoniylikning ozuqasi shahvat qо‘zg‘otuvchi narsalar va orzulardir, insoniylikning ozuqasi esa bilim, hikmat va Tangrining Jamolidir. Insonning insonligi nafsdan, hayvonligi esa aqldan qochmog‘i ila belgilanadir.” 3 Bu aslida Rumiy о‘ylab topgan gap ham emas, balki insoniyat hayotining mazmun va mohiyatidir. Bu hikmat mifologiyada ezgulik va yovuzlik о‘rtasidagi kurash, g‘arb falsafasida dialektik qonuniyat deb ataladi. Zarradek yaxshilikdan eng ulug‘vor ezgulikkacha, misqoldek yomonlikdan eng tuban yovuzlikkacha mana shu qonuniyatga bо‘ysunadi. X.Dо‘stmuhammad asarining yangiligi shundaki, u qadim Sharq- Zardushtiylik fa

Shundan s о ‘nggina u tangrini о ‘zining yaratuvchisi, deb tan olibdi. Shu tufayli inson faqat о ‘zining nafsi sabab, dunyo azoblariga, oxirida d о ‘zaxga giriftor b о ‘lar ekan. Jajman ham yovuzlik ramzi Ahriman homiyligida harakat qiladi. Buni faqat Zardusht bobogina biladi. Ramziylik nuqtai nazaridan bozor-bu insoniyatning hayot tarzi, hikoyada tasvirlangan tim devori yovuzlik va ezgulik о‘rtasidagi chegara. Bu devor tinimsiz gursillab turadi. Uning orqasida yashaydigan Ahriman devorni buzib insonlar dunyosining о‘zining qorong‘u dunyosiga qо‘shishga intiladi. Asar voqealari rivojlangan sayin tim devorining gursillashi ham zо‘rayib boradi. hikoyaning boshlanishda: ”Bobo beixtiyor ustma-ust taxlangan qanor- qoplarning chо‘g‘ini chamaladi, yana picha yurdi, sо‘ng sotuvchi ahli siyraklashg

Bozorda esa Jajmanning ikkinchi xuruji boshlanadi. Endi barcha bozor ahli Bobo yong‘oqfurushning о‘g‘li sо‘zamol yong‘oqfurush boshchiligida Jajmanni о‘ldirish qasdiga tushadilar. Jiydafurushning da’vati bilan Zardusht bobodan fotiha olishga keladilar: “Bobo rо‘parasida ilhaq turgan fuqaro dardiga Axuramazdaning о‘zidan madad sо‘ramoqqa lab juftladi, lafz aytishga ulgurmay tim adog‘idagi devor ortidan zorlangannomo gursillagan shovqin chalindi qulog‘iga.” 1 Olomon fotiha olishga ulgurmaydi, avvalo Ahrimanning pо‘pisasi, ikkinchidan tim oralab g‘imirlab qolgan Jajmanning daragi olomonni bu xayrli duodan benasib qoldiradi. Olomon yana boboni yolg‘iz qoldirib о‘zi bilgan yо‘ldan ketadi. Keyingi gursillash bozorchilar yana о‘z tashvishlari, oldi- sotdilari bilan ovora bо‘lgan paytlarida takro

Bozorni Jajmanga qarshi dorilab, teshiklarni sim-tо‘r bilan bekitilsa ham, bu balodan qutulisha olmadi. Jajmanni tutganga katta mukofot hozirlandi. Hikoyada badiiy uslubdagi yangilikdan tashqari poetik g‘oya va syujet ham, yarim realistik, yarim fantastik tasvirlar ham, botiniy, falsafiy ramzlar ham tabiiy hayotiy, о‘ziga xos bо‘lib, bu asar, bizningcha, faqat Xurshid Dо‘stmuhammad ijodida emas, о‘zbek badiiy nasrida ham yangi sahifadir. “Ibn Mug‘anniy” hikoyasida realizmdan juda uzoq, fantastika uchun ham notabiiy badiiy uslub tanlangan. Avvalo bu notabiiylik hikoya syujetining о‘ta shartliligida kо‘zga tashlanadi. Bir vaqtlar musiqa ustozi bо‘lgan Mug‘anniy (arabcha g‘ino-ohang, kuy sо‘zidan)ning о‘g‘li Ibn Mug‘anniy otasining istedodidan nasiba topmagani uchunmi, ajoyib cholg‘ularni cha

“Otamning oshnasi” nomli hikoyasi о‘ta zamonaviy ruhda yozilgan bо‘lib, о‘z navbatida falsaviylikka moyil. Bu falsafiylik eng avvalo, yozuvchining о‘ziga xos mahorati orqali bayon etilgan voqea bayonining tabiiy tasvirida kо‘zga tashlanadi. Muallif badiiy ijodga aloqador adabiy makon va zamon, badiiy detal’ va personajlarga yuklatilgan vazifani juda ham о‘z о‘rnida taqsimlangan. Mening kuzatishimcha yozuvchi millionlar о‘yini futboglning rivojlantirish xususida о‘z fikr-mulohazalarini bildirib turadi. Shuning uchun ham hikoya personajlari harakat qiladigan fon sifatida stadion va futbol о‘yinini tanlagan. Hikoyada tasvirlanishicha yoshlik chog‘lari qalin dо‘st bо‘lgan odamlardan biri Toshkentda, ziyoli. Shahar ziyolilari esa deyarli oddiy yashaydi.Qishloqda fermerlik evaziga boyib ketgan

Mehmon avval otam bilan, sо‘ng men bilan qо‘l olishib kо‘rishdi. Ahdlashilgan vaqtdan xiyla hayallagani uchun uzr sо‘raydi, deb о‘ylagandim, yо‘q, sо‘ramadi... ”(175 bet) Yozuvchining ”Nusxakashning merosxо‘ri” hikoyasi ancha salmoqli mazmunga ega. Unda bozor iqtisodi zamonida rassomlar, umuman san’at ahli moddiy mashaqqatlarni boshidan kechirayotgani, buning sababi qisman jamiyat hayotida ma’naviyatga e’tibor kamayib ketganligi qisman rassomda iste’dod yetishmasligi ekanligi bir kichik oila hayoti misolida tasvirlanadi. Hikoyada odil rossomning hololligi, iztiroblari, uning о‘g‘lida ham san’atga havas uyg‘onganligi ruhiy tahlil qilinadi. Odil rassom о‘zi istamagan holda boy- badavlat, lekin ruhan qashshoq, qо‘pol odamlarning portretlarini chizib, shulardan topgan daromad hisobiga rо‘zg‘o

–yо‘g‘inilib qochib, xonavayron qilib ketadi. Ayoli haqli ravishda Nuriddinga” savdoga ishonib, tayinli bir kasb-hunar о‘rganmadingiz” deb noliydi. Badavlat qarindoshining unga yordam bо‘lsin deb, suratini byurtma qilganiga Nuriddin avval quvonadi, sо‘ng otasining ahvolini, faqat pul va tirikchilik uchun nusxakash rassom bо‘lgandan kо‘ra, boshqa halol mehnatni topish kerak, degan gapini eslaydi. Adib rassomning о‘g‘li, bо‘lg‘о‘si buyuk sana’tkor rо‘zg‘ori but emasligi sababli, bu ishni tark etayotganidagi iztirobli ruhiy jarayonlarni juda yaxshi tasvirlaydi. Hikoyani о‘qiganimizda Kamoliddin Behzod kabi buyuk rassomlarga barcha sharoitlarni hozirlab bergan Navoydek buyuk homiylarning kо‘payishini istaymiz. Yozuvchi bitiklarining birida “bir paytlar muhabbat mavzusida qо‘limga qalam tutmaym

“Beozor qushning qarg‘ishi” yozuvchining eng sara hikoyalaridan biri. U, an’naviy, realistik uslubda yozilgan va xalqimiz mentalitetiga xos bir fazilat- beozor qaldirg‘ochlar baxtli, xosiyatli xonadonlarga uya qurishi haqida bо‘lgani uchun har qanday ziyrak о‘quvchi uchun juda qiziqarli. Tabiatga, barcha jonzodlarga mehri yо‘q, ekologik ongi kamol topmagan kitobxonni esa tarbiya qilishi mumkin. Hikoyada qaldirg‘och uya qurayotgan xonadon egalarining bu kichik voqeaga turlicha munosabatlari tasviri orqali bu odamlarning xarakterlari, ruhiy olamidagi mehr-shavqat yoki beparvolik va shu beparvolik zamiridagi ma’naviy qashshoqlik, tо‘porilik ochib beriladi. “Beozor qushning qarg‘ishi” ikki hikoyadan iborat bо‘lib, “ona-bola” qо‘g‘irchog‘iga о‘xshab biri ichiga biri joylashtirilgan. Hikoya hos

qilib, qaldirg‘ochlarning uyasini tayoq bilan buzgani uchun, beozor qushlarning qarg‘ishi sababli, Qadriyaning yaqinda tо‘y qilib uzatilgan opasi Zumrad eridan ajralib, uyiga qaytib keladi. Yozuvchi Qadriya qalbidagi barcha odamlarga mehr-shafqatni kо‘rsatish maqsadida, otasi qaldirg‘ochlar uyasini buzgan bо‘lsa-da, barii-bir otasiga ham achinganini ishonarli kо‘rsatgan. Bu mufassal tasvirlanmagan bо‘lsa ham, ota ne hasratlar, mashaqqatlar bilan tо‘y qilib, qizini uzatganida, qizi baxtsiz bо‘lib qaytib kelgani uchun, Qadriya otasining qilgan mehnatlari, chekkan mashaqqatlari zoye ketganiga achingan holatlar tasvirida kо‘rinada. Eng muhimi, xalqimizning yaxshi odatlari, udumlari, e’tiqodilarini hurmat qilmaydigan, beozor qushlarga toshbag‘irlik qilgan odamning boshqa vaqtlarda va boshqa ish

-Yozuvchining”Dildagi xorij” turkumi uning ijodidagi xos bо‘lgan yana bir tasvir uslubini namoyon etgan; -Yozuvchi bu uslubda tasvir tamoyilidagi milliy sarhadlari osha о‘zga millatlarning umuminsoniy tuyg‘ulari tasvirini muffaqiyatli berilgan; -Uning hikoyalarida F.M.Dostoyevskiy obrazining yaratilishi ham yangilikdir; -”Mahzuna” hikoyasida shо‘roviy axloqning yaramasligini milliy va badiiy- psixologik talqin orqali fosh etadi; -Hikoyalarda millat fojiasi jamiyat, shaxs va ma’naviy tushkunlik oqibati ekanligi ta’kidlanadi; -Muamolarning о‘z hikoyalaridagi milliy xarakterlar talqiniga umuinsoniy nuqtai nazardan yondashuvi ham e’tiborlidir; II bob. Qissalar poetikasi. II.1. Qissalarda poetik g‘oya va ruhiy tahlil, janriy izlanishlar. Isti ql ol davri о‘ zbek prozasida h am, she ’ riyatda h

yovuzlik, no h a ql ik yulini tanlash yuz beradi, degan q oidani dastur q ilib olganlar. Ekzistensiyachilarning yana bir mu h im nazariyasi - h ozirgi dunyoda (g‘ arbda), odamlar yuksak insonparvarlik ideallaridan yuz о‘gir ib, fa qa t mavjud b о‘ lish uchungina yashamo q dalarki, bu h olat insonlikning in q irozidan darak beradi. H ozirgi о‘ zbek prozasida mavjudlik - ekzistensiya masalasi bu q adar keskin о‘ yilmasa-da, h ar h olda h ayotiy vo qe a- h odisalarda insonlik mas’uliyatini unutish yoki cheklash, yoki lo q aydlik, faollikni yо‘q otib, o q imga о‘ zini tashlab qо‘ yish h olatlari yuz berayotgan h a q ida ogo h lantiruvchi asarlar yozmo q dalarki, bu h ol adiblarimiz ijodida uslubiy izlanishlar jonlanganini k о‘ rsatadi. Buning yor q in misolini iste’dodli yozuvchi Xurshid D о‘

sabablar shu oqibatlarga olib kelgan. “Nigoh” qissasida qaxramon, oddiy tramvay haydovchi avariyaga yо‘l kо‘yadi. U, bir soniyada tormoz dastagini tortishni istamagan uchun vagon tramvay yо‘lidagi “Volga”ni pachoqlab, uni uch-tо‘rt metr joyga surib boradi. Vagonda kiy-chuv, tus-tupalon. Kо‘chada tumanot odam Ammo, eng yomoni - tramvay haydovchining loqaydligi, beparvoligi: “Bek voqeaga zarracha aloqasiz odamdek, pinagini buzmadi. Qozikdan otilib oyog‘i ostiga tushgan xaltasiga, undan yarmi kо‘rinib qolgan qora muqovali qalin kitobga beparvo qaradi...” 1 Mana shu beparvolik, lo q aydlik, insonning о‘ ziga va boshqalarga beparvoligi, avariyalarga h am oddiy h ol deb о‘ rganib q olishi, jamiyat oldida mas’uliyatini h is etmaslik - shaxsning ma’naviy in q irozini bildirmaydimi? Yozuvchi bu fav

haydovchi kо‘rib turib, tо‘xtashi va qoidani buzgan odamga tanbeh berishi kerak edi. Bek bilib turib, tormoz dastagini tortmadi. “Nima bо‘lsa bо‘lar!” dedi! Xuddi shu narsa, “Nima bо‘lsa bо‘lar!” ekzistensiyachi adiblar sevadigan mavzu, bu shior barcha falokatlarning sababchisidir. “Nigoh” qissasida tramvay haydovchiga militsiya ayb qо‘yolmaydi ( U “boyvachchani”, “Volga” egasini ayblasa kerak, ammo yozuvchi masalaning bu tarafini e’tiborsiz qol diradi, ehtimol, qissa kengayib, romanga aylanib ketishidan chuchiydi.) Faqat tramvaychi bir oy haydashdan mahrum qilinadi. Akasi unga “Boshliqlarga uchra” deb maslahat beradi. Boshliq jon koyitmasa ham, odamgarchilik qiladi. Avariyaga uchrab, jarohatlangan, kasalxonada yotgan xotinidan xabar ol, undan kechirim sо‘ra deb, tо‘g‘ri maslahat beradi. I

Buni kamsitish deb biladi. Bosh injenerga yaqin borganida uning h ol s о‘ rashini kutadi, ammo u о‘z ishi bilan ovora. Yana kamsitilmo q da. о‘ kuvchi tushunadiki, Bek h ar bir in s on kabi h urmat q urishini istaydi. О‘ zi boshqalarni h urmat q ilishi kerakligi h a q ida о‘ ylamaydi. Afsuski, h ozir k о‘ pchilik odamlar h urmat talab. Ammo о‘ zlari bo shq alarga h urmat k о‘ rsatishni istamaydilar. (Boshli q larga laganbardor, xushomad shshuvchilar bundan mustasno). Tramvay h aydovchi kasbdoshlaridan h urmat - i zzat k о‘ rmayotganiga xafa b о‘ lishi tabiiy, ammo h ar smenada 12 soat o g‘ ir mehnat q iluvchilardan ma’naviy g о‘ zallikni, xushmuomalalikni kutish h am q iyin. Ular yashamaydi, fa q at tirik yuradilar, ekzistensiyachilar aytganidek, fa q at mavjuddirlar. Adabiy makonda - tram

dialoglarda bir-biriga zid fikrlar aytiladi. Bosh injener О‘ktam sо‘zamol, о‘z qadrini biluvchi, kasbida mohir. U vazirlikdan bir ekskavatorni undirish uchun shaxsiy mashinasida Toshkentga 4-5 marta kelgan, oxiri ishi bitgan, hayotidan mamnun, uch-tо‘rt yuz odamni boshini qovushtirgan rahbar, faqat bir aybi - oilali bо‘la turib, yosh ayollarga ishqiboz. Bu jihatdan tramvaychi bosh injenerdan ma’naviy sofroq. Ammo, boshqa jihatdan... Qissa boshlanishida “Nima bо‘lsa bо‘lar!” deb, beparvo yashayotgan Bek asarning о‘tasida va oxirida о‘z qilmishlari haqida kо‘p о‘ylab, о‘zining yaxshi-yomon ishlarini taftish etuvchi, intellektual ishchi bо‘lib qolishi kitobxonni unchalik ishontirmaydi. Xurshid Dо‘stmuhammadning “Panoh” qissasi jushqin lirizm va teran fikrlar, tabiat ofati - zilzila dahshatlar

Ahmadalini qо‘shni ayol Rо‘zixon opa farzandlikka olib boqishi, opalari о‘zi yordamga muhtoj ekanligi, yaxshi kunlar kelib, Abdiali akaga maktab direktorligi vazifasiii taklif etganlarida о‘zini qamatgan Appon zakunchi boshliq bо‘lgan joyda ishlashni istamasligi qissa syujeti poetikasini tashkil qiladi. Ahmadali opasining qizi Sadaf otasining dushmani Appon zakunchining nevarasiga turmushga chiqayotganini bilib hayron qoladi. Yana bir konfliktli hol qahramonlarni qiynaydi. Qizig‘i shundaki, otalarning о‘zaro dushmanligi ikki yoshning bir- birini sevishiga hlakit berolmaydi. Opasi Ahmadaliga tasalli berib aytadiki, zolim Appon “zakunchi” qarib, kasallanib, о‘lim tо‘shagida yotgan ekan. YA’ni, zolimni tabiat, Xudo о‘zi jazolabdi. Zilzila vaqtida Ahmadali barcha xonadonlarga kirib, odamlarni

mehribon onasi, xotini-suluv kelinchak Shabnam. El qatori yaxshigina yashab turgan mehnatsevar Bozor xotini va tug‘ilajak farzandining farovon yashashini о‘ylab, amakisi Amin guppi yordamida paxta zavodiga yukchi bо‘lib ishga о‘tadi. Shu bilan о‘zi bilmagan holda tuman, viloyat, respublika miqyosidagi jinoiy tо‘dalarga aralashib qoladi va samoviy mahluqlar tomonidan sо‘roqqa tutiladi. U hech bir aybi yо‘q bо‘lsa-da, osmondan kelgan tergovchilar (bular istibdod yillari sobiq Ittifoq markazlaridan kelgan T.Gdlyan va N.Ivanov boshliq tergovchilarga ishora-F.Q) uning boshliqdari katta jinoyatchilar ekanini aytib, bular tо‘dasida sen qanday ishlarni qilasan?-degan sо‘roqlaridan qо‘rquvga tushadi. Yigit aybi yо‘qligini bilgani uchun bu sо‘roqlardan qо‘rqmaslikka harakat qiladi. Lekin tergovchila

mahalliy rahbarlar qо‘rquv saltanatida joni xalqumiga kelib, bu sо‘roqlarni yashirishni eplolmaydilar. Ular bu habarni yashirishga urinib, yovuzlarcha ish tutib, о‘z hamtovoqlari bо‘lgan Amin guppini kasalxonaga yotqizishib, uni dо‘xtirlar orqali yо‘q qiladilar. Yozuvchi shо‘rolar davridagi qо‘rquv saltanatini tasvirlashda, qahramonlarning ruhiyatini ochishda diolog va monologlardan mahorat bilan foydalanadi. Bu hol, ayniqsa, Bozor va Narziqul amaki о‘rtasidagi diologda real va jonli holda kо‘zga tashlanadi: Nimani sо‘radi?- luqma tashladi Bozor, amakining hikoya qilishidan toqatsizlanib.  “Yaxshilab о‘yladingmi?”- dedi...  Keyin “Maoshni qayerdan olding?”, dedi. Sо‘rayvurdi.  Nima javob killingiz?  Aytdim, Bozor... Yо‘q, darrov aytmadim. “Raxmatovdan sо‘ranglar”,- dedim. “Direktor u-k

Bu dialogda yozuvchi о‘zga sayyoraliklar deb mustamlakachi markaz vakillari T.Gdlyan va N.Ivanov kabi yovuzlar о‘n minglab millatimiz vakillarini sо‘roq qilib, qiynab jonini olganliklarini, maxbus qilib qamoqlarda chiritganini, oilalarini boquvchisiz, bolalarini yetim qoldirganligini yodimizga tushiradi. Yozuvchi qahramonlarning ruhiyati vaziyatga qarab, tez о‘zgarib, turlicha tovlanishlarini ruhiy tahlil bilan kо‘rsatadi. U oddiy, mehnatkash, halol ishlayotgan Bozorning о‘zi bilmagan holda sirli va noma’lum jinoyatchilarga qо‘shilib qolganidan qо‘rqib ketganligini, sira aybi yо‘qligi sababli о‘zini xotirjam tutishga urinsa-da, paxta zavodi yukchisi Narziqul qо‘rqoqligidan о‘zini ham bu jinoiy ishlarga aralashtirganini о‘ylab, qattiq qо‘rquvga tushib qolishini uning ruhiy kechinmalari, ich

emas, ular kо‘zbо‘yamachilik, qalloblik, xufiya ishlari bilan boylik tо‘plab, yuqori mansablarni egallab olganlar. Ular о‘z xatolarini о‘ylamay, aybsiz, oddiy odamlarni jerkib, haqoratlab, sirlari ochilib qolishlaridan xadiksirab, kerak bо‘lsa,о‘uldirib yuboradilar. Bu xalqqa zolimlikda “kelgindilar” dan qolishmaydilar. Asar qahramoni faqat о‘zi jabr cheksa, sabot matonatli bо‘lib, zolimlarga о‘zining aybsizligini isbotlar, qiynoqlarga, hatto о‘limgacha chiqar edi. Ammo u onasini, sevimli xotinini, chavaloq yetim qolishini о‘ylab, qilmagan jinoyatini qildim deyishga majbur. Qahramon og‘ir holatlarda ongi yorishadi va bu falokatlarga yо‘liqqaniga Aminboy, Davlatov, Rahmatov kabi boshliqlar aybdorligini tushunib yetadi. Yozuvchi aybsiz va halol, pok yashayotgan, dalada traktor haydashdan, ka

aylangan qahramonning xotiniga jinnilarcha “qayta odamga aylanishimizda, unday yashaymiz, bunday yashaymiz, birovlarga qо‘l bermaymiz”, deganida, ayoli uni rostdan ham aqldan ozibdi, deb qо‘rqib ketadi. Yozuvchi qahramonning ruhiy holatini ravshan kо‘rsatib, uning kechinmalari, о‘ylarini “palapartish” holda, gо‘yo bir-biriga bog‘lamaganday, gramatik qoidalar buzilgan holda tasvirlaydi: “Xayr-xushni nasiya kilib, kula-kula chiqdi amakining uyidan, kula-kula izladi Aminvoyni, kulib- yig‘lab, yig‘lab-kulib aytdi Aminvoyga bor gapni...” Shu holatda Bozorning qо‘rquvdan jinni bо‘lishi Aminvoyga ham о‘tadi. Aslida yashirin, xufiya ish qiluvchi boshliqlar qо‘l ostidagi odam oldida sо‘z aytmaydi, suhbatdoshini sо‘zga nomunosib deb biladi, faqat nafrat bilan, yeb yuborguday tikiladi. Ammo, bu holat

sо‘roqdan qо‘rqsa, Bozorda nima gunoh,?! Aminvoy sо‘roqda sotgani uchun Narziqulni kasalxonaga yotqizib, dо‘xtirlarga tayinlab, yо‘q qilgach, uning о‘rniga Bozorni ham yotqizmoqchi bо‘lganida, u tabiiy farosati bilan bu nayrangni sezib qoladi. Yozuvchi qahramonning ana shu jarayondagi botiniy о‘y-kechinmalarini quyidagicha ifodalaydi: “Dо‘xtirlar amri farmonni aytilganidan a’loroq qilib о‘rinlatishadi, keyin Bozorboy, qarabsizki, onaizoriyu, xotinini, bо‘g‘zigacha g‘alvayu mashmas’halarga botgan bu yorug‘ dunyoga kelishni istamay oyoq tirab turib olgan о‘g‘alchasini zor qaqshatib ketadi- qoladi. Shundaymi?.. Shumi yerlik odamsimon mahluqlarning marhamati?!” Bu yerda ruhiy tasvir chuqurlashgan, adib oila tinchligi, shaxs daxlsizligi masalalarini kitobxon muhokamasiga qо‘yadi. Asarda jonli,

odamlarga “shu bugun ustingdan “delo” ochib, urug‘-avloding bilan qamoqda chiritaman”,-deb turli nayranglar ham kо‘rsatadilar. Asar qahramoni esa buni bilmaydi yoki anglab yetmaydi. Aksincha, katta jinoyatchilarga ham aql о‘rgatishga urinadi. Asarda adabiy makon goh bosh qahramon sofdil yigit Bozorning hovlisi, goh paxta zavodining baland xirmoni, goh uchar tarelkalar bо‘lib, voqealar davomida kinodagi kabi urin almashib turadilar. Ammo adabiy makonlar asarda unchalik ravshan tasvirlangan emas. Faqat Bozor sо‘roqlar va uchar mahluqlar ta’qibidan uyiga qochib kirayotganida bir necha kichik detallar tasvirlangan. U erkaklik sha’nini saqlab, qо‘rquvdan xotinining pinjiga kirmaslik uchun hovli etagidagi xujraga qarab yuradi. Bu detal asarda ikki badiiy estetik vazifani bajargan: biri qahramon

aspirant Kо‘klam g‘arb kinosida tasvirlangan oromkursini aspirantlar uyidagi о‘z xonasida ham uchratib, unda о‘tirishdan lazzatlanuvchi maniyakka aylanadi. Boshqalar oromkursida о‘tirib, ilmiy asarlar yozsa, Kо‘klam gо‘zal qizni eslatuvchi orom kursining о‘zidan lazzatlana boshlaydi. Adib kо‘rsatishicha, Kо‘klam es- hushli yigit, u oromkursiga muhabbatidan kutulish uchun jiddiy kurashadi. ..."Aslida u oromkursisiga mute’ bо‘lib qolayotganidan norozi. Qanday bо‘lmasin о‘zidagi bundayin irodasizlikka chek qо‘yishni uylar, ... aksari о‘qishga mukkadan ketar, saboqdoshlariga qо‘shilib bosim ulfatchilik qilar, kechgacha dо‘konma-dо‘kon izg‘ib qо‘ltiq-qо‘ltiq kitob kо‘tarib kelar, ijaradagi xonasiga qamalib olib qiroatxonlikdan bosh kо‘tarmas - shunday kezlarda... miyasi oromkursilar tajovuz

xunuk bо‘lsa ham boyning qiziga uylanadilar. "Ehtimol, faqir-tirik bashoratdirman?! - uylaydi qahramon... Kim kulsa kulaversin, lekin yana о‘n - yigirma yillar keyin odamzod qavmi orasida oromkursini sevish kasalligi tarqasa nima bо‘ladi? Vabodek, о‘latdek tarqasa? Kursi deb odamlar odamlardan bezib ketsa, kursida orom topish ilinjida bola otasining, xotinining bag‘ridan о‘tsa? Yoppasiga shunday bо‘lsa!... Oromkursi jinnisiga aylanish spiddek yopishsa odamlarga... u- u!... Hozirgi mehr-oqibatlardagi sovuqchilik, inkorni inkorlar holva bо‘lib qoladi... Ana о‘shandagina insoniyat orom kursiga ishqi tushgan birinchi odam - Kо‘klam Tongotarovni eslaydilar..." Qissa qahramoni bu kabi orzu-xayollardan sо‘ng es-hushi joyiga kelib, oromkursini sevish amaldor otasining qonida borligini, о‘z

iztiroblari" asarlari jahonaro shudrat qozongan. Bunday adiblarga ergashib asar yozish xayrlidir. Ammo bu har qanday yozuvchining qо‘lidan ham kelavermaydi. Maktub shakli qahramonlarning ruhiy kechinmalarini, sevgi izhorini tasvirlash uchun qulay imkoniyatlar beradi. Ammo, boshqa jihatdan bunday asarlarda syujet, xarakterlararo tо‘qnashuvlar, konflikt, voqealar rivoji, kulminatsiya, yechim deyarli yо‘qligi sababli о‘quvchilarning e’tiborini ha deganda torta olmaydi. Bunday asarlarda ruhiy kechinmalar, sevgi, hijron iztiroblari, lirizm tufayli о‘quvchini jalb eta oladi. Xurshid Dо‘stmuhammadning ”Xijronim mingdir mening” qissasi bir qarashda an’anaviy liro – romantik yо‘sinda bitilgan, asar oshiq va ma’shuqaning kо‘ngil rozlarini izhor etuvchi maktub yozishmalardan iborat. Bu yozishmala

ayirmasdan ham badiiy asarlar yozsa bо‘lar ekan. Jahon adabiyotida shunday noyob badiiy asarlar borki, ular tayinli hayotiy ziddiyatlardan, о‘tkir konflikt – intrigalardan holi, shunga qaramay ularda inson tabiati, qalbi qoyilmaqom qilib tasvirlangan va ochilgan. Xurshid Dо‘stmuhammad qissasidagi oshiq va mashuqalar bir – biriga faqat ezgu tuyg‘ularini izhor etadi, sevgi muloqotlari jarayonida ular xayoli, vujudi, boringki butun xayoti bamisoli nurli, musaffo tuyg‘ular qanotida sayr etadi; bu nafis, musaffo tuyg‘ular ularni asnosida о‘zgacha odamga aylanib borayotganligini, hayoti boshqacha ma’no kasb etayotganini xis etib turadilar. Ikki oshiq orasidagi nur, nafosat bilan yо‘g‘rilgan baxtiyor damlarini kuzatar ekanmiz kо‘nglimizning bir chekasida qandaydir xavf – xatar, biror korihol ez b

о‘ylaysizmi? Sizdek sirdoshim borligidan faxrlanaman, boshim osmonga yetadi", deb uni yupatadi. "Hijronim mingdir mening" qissasida yigit о‘zini Napoleonga, qizni uiing sevgilisi Jozefinaga о‘xshatadi va fransuz qо‘mondoni kabi “Siz yolg‘izimni kuydurguvchi million о‘pichlar bilan kо‘mib tashlagim keladi” deydi. Qiz esa bunga javoban “Nahotki, meni shunchalar sevasiz-a?” deb mingmartalab sо‘rayverardim” deya hayrat ila maktub yо‘llaydi. Yozuvchi bu qissalarida fransuz adiblari kabi sevgi falsafasini ham qahramonlar tilidan bayon qiladi: "... Besh-olti yillik ichki bir havas, botiniy hurmat duru gavharga, yoqutga aylandi, endi dunyoni shu javohir orqali kо‘rishga mahkumman... Osmonlar, odamlar... gullar, gо‘daklar... tunlar, kunduzlar - hamma- hammasini ushbu bokiralik timso

qissasida yosh yigit shahardan qishloqqa borganida nogiron akasining chiroyli xotinini, ya’ni kelinoyisini sevib koladi. Akasiga xiyonat qilib, kelinoyisi bilan qovushadi. Yozuvchi bu qahramonining sevgisini maqtaydi, ulug‘laydi. Aslida bu sevgi emas, axloqsizlik, buzuqlidir. Adib keyingi asarlarida bu xatosini tuzatishga intildi, ya’ni sevgi haqida yozmay qо‘ya qoldi. Bu ham mardlik. Xurshid Dо‘stmuhammadning sevgi haqidagi qissalarida axloqiy poklik, beg‘arazlik, mehr va insonlarning ma’naviy gо‘zalligi ulug‘lanadi. Yozuvchi "Hijronim"ning davomini "Men - Sensiz, Sen-mensiz" nomli alohida qissa qilishi ham qiziqarli. Avvalgi qissada sevgi izhorlaridan sevinch va dayrat kо‘p edi. Keyingisida esa bu otashin sevgida visolga yeta olmaslik, ayriliq, sevishganlarning bir-birisi

hovli, qishloq maktabi, pomidor terimiga boriladigan dalaning ikki yо‘li «biri uzoq, ikkinchisi-tо‘g‘ri kesib chiqadigan-yaqinroq» tasvirlanadi. Xudi manna shu yakinroq yо‘l asardagi yetakchi obrazlardan biri, quvnoq va gо‘zal qiz- Gushodning о‘limiga sabab bshladi. Ammo yozuvchi shu sababni keltirib chiqargan boshqa bir qator hayotdagi ijtimoiy sabablarni izlab topgan. Anna shu baxtsiz voqeaning sabablarini ochishda yozuvchi Artur Konan Doyl asaridagi mashhur izquvar Sherlok Xomsga о‘xshab, detektiv xulosalar chiqarish yо‘lidan boradi. Xususan, voqealarni chuqur tahlil iilish davomida voqeaning asl va yordamchi sabablarini aniqlaydi. Albatta,kitobxonning bu sabablarni tushunishi uchun voqeaning tafsilotini bilishi kerak. Yozuvchi ham, kitobxon ham Gulshodning о‘limiga sabab bо‘lgan voqeal

birga borar, kо‘l yoqasidan о‘tmas, Ashurning tuzog‘iga ilinmas edi. Yoki ...Kichkina Akbar boqishga olib chiqqan buqachani yо‘qotmaganida, Ashur о‘sha lahzada kо‘l bо‘yiga bormas edi. Yoki yana-da mayda tasodif: Opasi Gulgun oilasidagi notinchlikdan, tajangligi sababli, yoki tabiati- xarakteridagi qaysarligi sababli Gulshod: “Opa, ketib qomaysiz-a? Men pomidor terimiga borib kelaman”,-deb sо‘raganda singlisining kishi bilmas achinayotganini xushlamay, “Uzoq utirmayman, ketaman”, -demasa edi, odamgarchilik uchun opa bilan ozroq gaplashay deb, besh-olti xonadon narida uni kutishayotgan dugonalariga: “Sizlar boraveringlar, men о‘zim yetib olaman”, demas, dugonalari bilan birga dalaga tinchgina borar edi, fojea ham yuz bermas edi. Yozuvchi fojeani izquvar Sherlok Xolms kabi taftish qiladi. “G

aybdor. Bu fikr kulgili emas, jiddiy. Agar qamishlar bо‘lmasa, baliq suvni shaloplatmas, Ashur suvga tushib, baliqni ushlashga urinmas, qiz bolaning satiliga ehtiyoj bо‘lmas edi. Yozuvchi bu fojeaga bevosita yoki bilvosita sababchi bо‘lgan kechmishlarning hammasini taqdirdan deb biladi. U taqdir xukmidan hech kim qochib qutilolmasligini yunon antik adabiyotidagi kabi, qolaversa, “Usta va Margarita” romani muallifi Mixail Bulgakov (tramvay yо‘lida yog‘ tо‘kilishi sababli odam yiqilib, g‘ildirak uning boshini uzib tashlashi) kabi taqdir xukmidan qochib bо‘lmasligini о‘ylaydi. Ammo adib shu bilan birga fojeani keltirib chiqargan kо‘pdan-kо‘p sababiy-oqibatli bog‘lanishlarni sinchiklab о‘rganadi. Xurshid Dо‘stmuhammad realist va insonparvar adib sifatida bu fojeaga о‘zbek xalqining soddaligi,

dugonalaridan ajralib qolib, yaqin yо‘ldan borib, kо‘lda baliq tutayotgan Ashurga yо‘liqishi va unga chelakni uzatayotib, sirpanib, yiqilib, о‘smir tengdoshi quchog‘iga tushishi, shu jarayonda zо‘rlanib, nomusini yо‘qotishi, yuzaki qaraganda muhim sababga о‘xshaydi. Haqiqatan ham, qiz qо‘lida chelak bо‘lmasa, sirpanib ketmasa fojea yuz bermas, Gulshod о‘zini osib qо‘ymas edi. Ammo kitobxon va tanqidchi о‘ylaydi: qiz chelakni uzoqdan suvga otsa, u sirpanmas va Ashurning tuzog‘iga tushmas edi. Yozuvchi aytmoqchi: Bu taqdir xukmi. Kitobxon va tanqidchi yana о‘ylaydi: Agar Chaman momo (hamda kо‘pchilik о‘zbek xonadonlaridagi onalar), Gulgun kabi erining doimiy haqoratlaridan norozi bо‘lib, о‘z uyiga qaytib kelganida, uni majburlab, zolim erining uyiga haydasalar, singlisi Gulshod bemalol, dugo

qizlarning qismatiga fojeali ta’sir kо‘rsatmoqda. О‘zbek sovchi ayollari, о‘g‘liga qiz qidirgan, sovchilikka borgan onalar ular borgan joyda eridan ajralib kelgan ayol bо‘lsa, albatta, bu oilada qizlar toza emas, deb о‘ylaydilar. Ular “ehtimol, qaytib kelgan qiz yaxshidir, borgan joyidagi eri yoki qaynonasi yomondir”,-deb о‘ylamaydilar. О‘g‘lini uylantirish uchun qiz izlayotgan onalar, sovchilar shunday xato о‘ylashlari sababli, Chaman momo qizining sо‘zlaridan ne holatga tushganligini yozuvchi quyidagicha aniq tasvirlaydi: “Gulgun avvaliga ” Bosh olib ketaman” deganida bamisoli momoning kо‘ksiga uq qadaldi, "Sо‘ngra qizi: “Erimnikidan о‘ligimni olib kelasiz, ona”,-dedi - shunda momoning kо‘ksiga qadalgan о‘q uning yuragini yulib о‘tdi gо‘yo - shunda Chaman momo sapchib tushdi-gapirolm

alfozda uyi tomon yuguraverdi”. Yozuvchi Chaman momoning g‘oyibona qalb kо‘zi bilan Gulshod falokatga uchraganini sezishini kо‘rsatar ekan, bir vaqtning о‘zida ikki adabiy makonni kinotasvirda bir-biriga yaqinlashayotgani va birlashganini kо‘rsatadi: - Xudo urdi, Gul!- Chaman momo shunday deb о‘rnidan irg‘ib turmoqchi edi, yonboshga og‘ib ketdi, ingraganicha о‘tirib koldi... Yozuvchi Chaman momoning kо‘ngli sezib turgan falokat yuz berganini, gо‘zallikda va axloq-odobda qishloqning eng oldingi qizi nomusiga it tekkanidan faryod qilishini kо‘rgandagi ahvolini ham juda tabiiy va ishonarli tasvirlaydi. Shu bilan bir vaqtda yozuvchi badiiy tasvir orqali qishloq bolasi Ashurning qilib qо‘ygan jinoiy ishiga о‘z munosabatini bildiradi: “Ayni bahor pallasi zag‘chalar “bozori” qiziydi. Yetti iqlimd

biri - har bir oilada о‘g‘il bolalarga qiz bola bilan zino qilish, uni zо‘rlab nomusiga tegish og‘ir gunoh bunga sira yо‘l qо‘ymaslik kerak, degan tabu- ta’qiqning zaiflashuvi, yо‘qolishga yaqinlashib qolganidir. Buni tushungan adibning о‘zi ham kinoyali tarzda “Ashur zag‘cha emas - tо‘qayda mol boqishu paxtazorda chang yutishdan bо‘lak tashvishi bо‘lmagan” о‘smir ekanligini aytadi. Prezidentimiz I.A.Karimov ham qishloqlarda ma’rifat va madaniyatni rivojlantirishga g‘amxо‘rlik qilmoqda. U kishining tashabbusi bilan qishloqlarga yaqin joylarda, tuman markazlarida yangi akademik litseylar, kasb-xunar kollejlari bino qilindi. Xurshid Dо‘stmuhammadning “Chayongul yoxud qо‘yi qishloqcha qotillik” qissasida qishloqda yuz bergan fojeaning davomi, oqibati bо‘lgan ikkinchi fojeani ham tasvirlaydi.

О‘z erining zulmi ham qо‘shilib, Ashurni о‘zi jazolashga ahd qiladi. Voqea tasvirida ikkinchi fojea kelib chiqadi. Gulun adolatni tiklash maqsadida jahl ustida Adham muallimning uyiga bostirib kiradi. Qissa asosida suratga olingan “Chayongul” filmida Adham muallimning hovli joyi ikki qavatli, hashamatli qilib tasvirlangan. Bundan shu ma’no chiqadiki, badavlat ota-ona о‘g‘liga u aybdor bо‘lsa ham kambag‘alning qizini olib berishni istashmaydi. Qissada ham, filmda ham Gulgunning adolatli qasos olishi hayotiy tasvirlangan. Uning qotilligi, о‘tmas, katta pichoq bilan hovli chetida qо‘rqib berkinib turgan Ashurni sо‘yib, tilka-pora qilishi voqea va xarakter mantiqidan kelib chiqadi. Afsuski, qoniga bо‘yalib о‘lgan Ashur emas, ukasi Akbar bо‘lib chiqadi. Sal avval u maktab direktori- ayol kishi

II bob bо‘yicha xulosalar: -Istiqlol davri о‘zbek prozasida ham noan’anaviy yо‘nalishdagi yozuvchilar asarlariga о‘xshash inson obrazini ruhiy kechinmalar orqali tahlil qilish kuchayib bormoqda; -Yozuvchi X.Dо‘stmuhammadning qissalari ham о‘ziga xos ifoda va talqin yо‘sini bilan о‘zbek nasrini boyitdi; -X.Dо‘stmuhammad qissa janri imkoniyatlarini yaxshi anglaydi. Shunga kо‘ra voqealar hajmi va personajlar sonini tasvirga olib kiradi; 65

-Muallifning «Panoh» qissasida о‘zbek xalqidagi insoniy fazilatlar jushqin lirizm va teran fikrlar, ruhiy kechinmalar orqali ochila boradi; -«Panoh» qissasida sharqona xususan о‘zbek xalqiga xos bо‘lgan mentalint, ma’naviy musaffolik ; -Adibning «Sо‘roq» qissasi janriy xususiyatlari bilan istiqlol davri nasrini boyituvchi asardir; -«Sо‘roq»qissasining tasvir tamoyilida realistik fantastik va hatto qisman romantizmga xos izlanishlar natijasini kо‘ramiz; -Yozuvchi sobiq shо‘ro davridagi noinsoniy siyosat qiyofasini qahramonlar ruhiyatini ochuvchi dialog va monologlarda tasvirlab beradi; -«Sо‘roq»qissasida ijodda muhim о‘rin tutuvchi adabiy makon va zamonning ham badiiy in’ikosini aniq kо‘rsata olgan; -X.Dо‘stmuhammad «hijronim mengdir mening», «Men-sensiz,Sen- mensiz»qissalari bilan о‘zbek

voqelikning murakkab qatlamlarini badiiy, falsafiy va psixologik tahlilni kо‘rish mumkin. Lev Tolstoyning ” Urush va tinchlik” , F. Dostoyevskiyning ”Aka – uka Karamozovlar”, ”Telba”, E. Xolingueyning ”Alvido qurol!” kabi romanlarini eslaylik. Modernist deb atalgan adiblar xuddi shu asarlarga ergashib yozganlar. О‘zbek romanchiligida ham mumtoz adabiyoti, ham noan’anaviy bо‘lgan jahon romanchiligi tizimidagi ana shu janriy izlanishlar yuz kо‘rsatmoqda. Bulardagi badiiy talqin voqealar bayoni yoki tasviridan farqli о‘laroq, qahramon ru h iyati va ongi or q ali berilishi xarakterlidir. Bu xildagi tamoyillar Omon Muxtorning ” Ming bir q iyofa ” , ” K о‘ zgu oldida- gi odam ” , ” Tepalikdagi xaroba ” , ” Maydon ” , Abbos Saidning ” Besh kunlik dunyo ” , X.D о‘ stmu h ammad nin g ” Bozor ” , T.

bo g‘ lanish or q ali, turfa xil odamlar ta q diri, go h n odon, go h ida q ay g‘ uli muammolar, munosabatlar bilan tanishadi. H ar bir davrning о‘ z muammolari va о‘ z q a h ramonlari b о‘ ladi. Badiiy adabiyotni n g ma qs ad va vazifasi h am ana shu davr ma h suli b о‘ lgan iisoi va uning о‘ ziga xosligini k о‘ rsatishdir. E’tirof ztish kerakki, I sti q lolning dastlabki yillari - о‘ t i sh davrida bugungi kunning yukini yelkasida k о‘ tara oladigan, h ayotda namuna b о‘ la oladigan obrazlar q achon yaratiladi, degan fikrlar mavjud. B o shq a janrlarda b о‘ lgaii singari s о‘ nggi y ill ar adabiy jarayonidagn ro man chiligimizda h am davr muammolarini badiiy tal q in q ilishda h ozirjavoblik, davrga h amnafaslik kabi xususiyatlar о‘ z t a ra qq iyot i iziga tushmo q da. Bugungi kunda xal

singdirg an To i rovning xususiy firma ochib, tadbirkor b о‘ lishi, talantli aktyor Sha h loning chet elga muttasil q atnaydigan tijoratchi b о‘ lishi tasvirlari butungi kunning jonli manzaralaridir. Asarni о‘q ib tugatgan kitobxon о‘z q albida Ma h kam kabi isti q lol shabadalaridan ba hr a olib, musta q il yurtga halol xizmat qi layotgan insonlarni sevib q oladi. Bugungi vo qe lik va jamiyatning ma’naviyati tal qi niga ba g‘ ishla n gan X urshid D о‘ stmu h ammad nin g ” Bozor ” romani kitobxon n i jiddiy о‘ y - mulo h azalarga, falsafiy musho h adalarga yn dovchi, uni yangi badiiy tafakkur me v alari bilan boyitadigan asardir. Romanda ayni shu kunning odamlari, xususan yoshlari faoliyat k о‘ rsatadi. Asardagi obrazlar h yotn va faol i yati, ongi va dun yoq arashini ifodalovchi bot ini y

va ma’naviyat uchun fidoyilik hamda bozor odamida ham barcha havas qilgudek eng yuksak insoniy tuyg‘ularning paydo bо‘lishi hayotiy tasvirlangan. Darxaqiqat, bugungi kunda ba’zi yurtdoshlarimizning fikri-xayoli tirikchilik bilan band bо‘lib, о‘z foydalarini о‘ylab, о‘zlarini tijoratga, savdo-sotiqqa urayotgan bir paytda bozordagi oldi – sotdi munosabatlarini kо‘rib, shu muhitda voyaga yetgan Fozilbek ma’naviyat va ma’rifatni qalbdan his etuvchi, hayotimizdagi og‘riqli nuqtalardan iztirobga tushuvchi, faqat ziyoga intilib yashovchi zamondoshlarimiz, shukrki, kо‘plab topiladi. Eng muhimi hayotni va uning barcha jabhasini jamiyatning ma’naviy gо‘zalligi bezaydi, degan umummilliy va umumbashariy g‘oya burtib turadi. Bu xildagi asarlar kitobxonga badiiy zavq beribgina qolmay, mamlakatimiz milli

h al qili nishi q iyin b о‘ lgan murakkab muammolariga ishoralar h am mavjud. Chunonchi, asarni о‘q iy boshlashimiz bilan olomonning ba qi ri q -cha q iri q lariga t о‘ li q bo zorning q uyidagi h ayajonli manzarasiga duch kelamiz: ” — Q ani, kep q oling, asalidan, op q oling! — Asal b о‘ lsa, sotarmiding, anoyi? — Beshik bormi, beshik? - Sumagi qoldi , opo q i, sumagi!.. — Teri bormi, teri? — T о‘ yga q alampir ola keting! — Qо‘ y terisi kerak, teri! — Qopqon o p keta q ol, tozi! — SH о‘ rtang q urt keragidi? — Jevachka olsang-chi, oposi!.. Bozor-da, h ar kim keragini s о‘r aydi, h ar kim topganini sotadi, eplaganini oladi ” 1 . Mana shunday h ammamizga tanish realistik manzaralar bilan bir qa torda muallif bozorning dolzarb muammolarini, h atto da hsha tli ziddiyatlarini h am q alamga ol

h arakat q iladigan inson qi yofasini chizish ekanligini ayon etadi va asari markaziga Fozilbekdek q a h ramon timsolini qо‘ yadi. Uning q iyofasini chizishda muallif realistik tasvir y о‘ llaridan ancha chekinib, romantik b о‘ yok l arga keng о‘ rin beradi. T о‘g‘ ri, Fozilbek h ozirgi bozorchilarga xos xususiyatlardan butunlay ma h rum emas. Jumladan, о‘ sha odamlar kabi «Fozilbek bozordan beri kelmaydi, olomon o q imiga qо‘ shildi deguncha joni orom oladi. Demak, u h am oladi! U о‘ zining h amma q atori oluvchi ekanidan tonmaydi, fa q at miyi g‘ ida kulib, aybdor odamdek о‘ n g‘ aysizlanib, ”h ar kim didi-farosatiga yarasha oladi ” deb falsafa s о‘q iydi ” . K о‘ pchilik bozorchilarga xos tomonlari b о‘ lsa-da, Fozilbek ulardan keskin far ql anib turuvchi fazilatlarga, fav q ulodda belg

k о‘ pro q turmush ta q ozosiga k о‘ ra r о‘ y bergandek tuyuladi, chunki h ozir roman qah ramonlaridan Diyorbek aytganidek, ” odamlarning k о‘ ngli, uy- h ayoli, ma q sad-maslagigacha bozorxonaga aylanib ketdi ” . Shunga k о‘ ra Fozilbek juda t о‘g‘ ri ta’kidlaganidek, ” bozor — odamlarning asl basharasini kunday ravshan k о‘ rish mumkin b о‘ lgan eng q ulay joy ” h isoblanadi. Shu tari q a muallif bozordan inson ha yoti muammolarini, ofatlarini kunday ravshan k о‘ rsatuvchi k о‘ zgu sifatida foydalanishga urinadi. Inson h ayoti muammolarini badiiy tal q in etishda muallif ” Orom kursi ” q issasida ancha yaxshi samaralar bergan y о‘ ldan, ya’ni modernistik tasvir unsurlariga kengro q erk berish tamoyili izidan boradi. Romanda unumli k о‘ llangan modernistik tasvir unsurlari q atoriga ramz

rastadan rastaga, undan kutubxonaga, qi roatxonadan k о‘ chaga yoki qa rindoshlarinikiyu d о‘ stlarinikiga yurishlari va yana о‘ zining yashash joyiga qa ytishlari davomidagi k о‘ rgan - kechirganlari, duch kelgan su h batdoshlari, boshidan о‘ tkazgan vo qe alar-u ru h iy h olatlari mazkur muammoning h ayotdagidek jonli tal qin i uchun q ulay bir vosita b о‘ lib xizmat qi ladi. Muammoning davrimiz uchun g‘o yatda mu h imligini alo h ida ta’kidlash ma q sadida muallif dastlabki ramzlardayoq e’tiborimizni insonning qa drsizlanib borayotganligidek mud h ish ofatga qa ratadi. Bu ofatning ramzi sifatida novcha zakonchining murdasi atrofidagi mashmas’halar jonlantiriladi. Roman boshlarida janozasi kechiktiri lib, о‘ ligi tekshirishga olib ketilgan zakonchi asar oxirigacha h am k о‘ milmay q olib

narsadan, ha t t o pulga sho h mot о‘ ynashdan h am qa ytmaydigan Ma h kam ch о‘ t ikki kishining, ya’ni beguno h g о‘ dak bilan Ra h imning qo tiliga aylanadi. Fa qat Ma hk am ch о‘ t q otillikni shu q adar ustalik bilan bajaradiki, natijada uni ayblash uchun bironta asos topilishiga imkon q olmaydi. Kishini larzaga soluvchi bu manzara bilan tanishar ekan, kitobxon: ” Insoniyatni shu q adar q adrsizlanishdan qu t q aradigan y о‘ l, najot bormi? ” — degan savol ustida bosh q otiradi. Yozuvchi savolga ani q javob q aytaradi. Uning tal q inidan ma’lum b о‘ lishi- cha, insoniyat uchun najot bitta, ya’ni Fozilbekning sevgilisi Q adriyadir. Q adriya esa romanda t о‘ la qo nli ayol timsolidan k о‘ ra k о‘ pro q kitobning ramzi sifa tida namoyon b о‘ ladi. Demak, kitob insonni qa drsizlanishdan,

b о‘ yokdardan foydalangan tarzda kitob insoniyat uchun najot q altasi ekanligi haqi dagi falsafani, ya’ni ma’rifatparvarlik g‘ oyasini ancha ta’sirchan shaklda ifodalashga muvaffa q b о‘ lgan. Aftidan, tasvir unsurlari meyorida t о‘ li q mutanosiblikka erishilmagani yuqoridagi kemtikni turdirgan sabablardan biri b о‘ lsa kerak. Ayni q sa, mufassal realistik tasvirdan h addan orti q uzo ql ashish salbiyro q o q batlarga olib kelgan k о‘ rinadi. Bunga i q ror b о‘ lmo q uchun Q adriyaning о‘ tmishi tasvirini eslash mumkin. U kitobning ramzi b о‘ lsa-da, jonli odamga, ayolga xos k о‘ plab h arakatlar q iladi: s о‘ zlaydi, yuradi, Fozilbek bilan q ucho q dashadi, о‘ pishadi, sutdek o ql igi bilan maftun q iladi. Go h -go h da u ilgari oilasi b о‘ lganligiga q andaydir ishoralar q ilib qо‘ yad

b о‘ lsa-da, ular h a qiqi y jonli odamlarga xos xususiyatlardan, fazilatlardan, uy- kechinmalardan butunlay ma h rum emas. Shu n ga k о‘ ra kitobxon deyarli barcha odamlarga taallu ql i b о‘ lgan xatti- h arakatlarni, gap-s о‘ zlarni, fikr-tuy g‘ ularni ulardan h am kutishga h ak l i. Chunonchi, Fozilbekning shar q kishisi, о‘ zbek yigiti b о‘ la turib, shuningdek qо‘ shnisining kelini qi z chi q masligi o qi batida b о‘ layotgan da h shatli janjallar q ulo g‘ ini q omatga keltirayotgan bir sharoitda juvonga uylanishning mo h iyati tu g‘ risida sira о‘ ylamasligi, erkaklik g‘ ururining q adri h a q ida mutla q o iztirob chekmasligi kitobxonga erish tuyuladi. Teran isixologik ta hl il esa Fozilbekning ana shunday iztirobli ru h iy h olatlarini gavdalantirishga va shu or qa li Q adriyaga mu

Demak, umumiy saviyasiga k о‘ ra, ” Bozor ” asari bi lan yozuvchi Xurshid D о‘ stmu h ammad insonning q adr- q iyma t i n i k о‘ tarishga cha q iruvchi ma’rifatparvarlik ru h i bilan su g‘ orilgan jiddiy falsafiy roman yara- tishga muvaffa q b о‘ ldi. Bu asar badiiy adabiyotda ma’ rifatparvarlik g‘ oyalari о‘ lmasligini va ular yangidan-yangi tal qin lar tufayli turli zamonlarga xos dolzarblik, o h angdorlik, ta’sirchanlik h amda h a qq oniylik q udrati kasb etishini tasdi q dovchi h odisa sifatida maydonga keldi. Mazkur roman tajribasi shuningdek, yozuvchi mufassal realistik tasvir tamoyil- l a riga kо‘proq amal q ilganda, jiddiyro q muvaffa qiyat ga erishuvi mumkinligini taxmin qi lishga h am imkon tu g‘ dirdi. III.2. Milliylik va milliy xarakter talqini Hozirgi о‘zbek romanlarini milliy

о‘ziga xos mahorat bilan badiiy ma’no tashuvchi timsoliy obrazlar hamda metafora tili bilan tasvirlab berishga erishgan. U bir qaraganda oddiydek tuyulgan hayot oqimi behisob qarama - qarshiliklar, manfaatlar tо‘qnashuvi va turli-tuman ziddiyatlar kurashidan iboratligi hamda insonning chalkash taqdirlarini Fozilbek obrazining talqini orqali zimdan kuzatadi. Asar shunday boshlanadi: ”Qani, kep qoling, asalidan op qoling! Asal bо‘lsa sotarmiding, anoyi?! Beshik bormi, beshik?! Sumagi qoldi... Teri bormi, teri? Tо‘yga qalampir ola keting!” 1 Mana shu jumlalarning har biri ramziy ma’noga ega bо‘lib, uning zamiriga yashiringan boqiy hayot. falsafasi butun asar mohiyatiga singib ketganga о‘xshaydi.Ma’lumki, inson dunyoga kelishi bilanoq hayotdan nimadir olishga intiladi, umr bо‘yi nimalarnidir i

xis etishi jarayonida yuzaga kelayotgan muammolarning ham haqqoniy tasvirini kо‘ramiz. Eng asosiysi, ma’naviy-axloqiy muammolarning mohiyati millatning о‘zligini tanishi yoki о‘zligidan chekinishi bilan bog‘liq voqealar talqini sifatida kо‘rsatiladi. Uning qahramonlarini milliy ruhiyat ifodachisi tarzida ham, millatga xos ayrim kamchiliklari mavjud bо‘lsa-da, harqalay shaxsiy komillik yо‘lidagi izlanishlarning himoyachilari sifatida ham tavsiflash mumkin.Romanning yetakchi qahramoni Fozilbek bо‘lib, u adib tomonidan ideal shaxs sifatida talqin etiladi. Ideal shaxs yoki qahramon haqida sо‘z yuritilarkan, asarda tasvirlanayotgan borliq yoki hayotiy muhit ma’lum ma’noda muallif estetik idealining rо‘yobga chiqishi uchun xizmat qiladigan adabiy maydon vazifasini о‘taydi . Ikkinchidan, о‘sha re

Fozilbek hozircha xarakter darajasiga kо‘tarilmagandek tuyuladi. Boz ustiga u romanda faol emas, shunchakimunosabat vositasi, xolos”, - deb hisoblaydi Bizningcha, Fozilbek roman badiiy strukturasida asosan, k uz atuvchi - q a h ramon vazifasini bajarish bilan birga asarda tasvirlanayotgan vo qe alarni bo g‘ lab turuvchi asosiy badiiy markaz h am h isoblanadi. “Bozor ” q a h ramoni “ О‘ tkan kunlar” q a h ramoni Otabek ismiga o h angdosh tarzda “Fozilbek” deb atalgan. Fozilbek ha m Otabek singari bozor tijorat odami. Yana k о‘ p ji ha tlari bilan “ О‘ tkan kunlar”ni yodga tushiruvchi bu roman mavzu va muammolar tal q ini, syujet tuzilishi, vo qe a- h odisalarni ifodalash tarzi, personajlar ta q diri, xarakteri, ru h iyati tasviri, badiiy ta hl ili ji h atidan butunlay yangichadir ”. Q axram

kelishini fojia deb hi soblagani uchun vijdon azobi girdobiga tushgan Fozilbek bozor kezish asnosida h a yot dagi fojialarni kuzatar ekan, k о‘ ngli biroz taskin topgandek b о‘ ladi. Shu tari q a, asta-sekin “fojiaviylik” dardidan fori g‘ b о‘ ladi. Asar manti g‘ idan kelib chi q ilsa, yozuvchi idrokicha, insonning bu dunyoga kelishining о‘ zi aslida katta bir fojia: chunki kishining tavallud da q i q asi о‘ lim sari qо‘ yilgan ilk q adam ekanligini anglashning о‘ zi h am ana shu ulkan fojianing nozik chizgilari tarzida tasvirlanishidan dalolat beradi. Inson foniy dunyodan bo qi y olamga yuzlanguniga q adar y о‘ l qо‘ ygan xatolariyu, not о‘g‘ ri xatti - h arakatlari bu fojialar zanjiridagi uchinchi h alka ekanligi va kishining bunday “fojea”lardan baland turishi uning axlo q iy amallarini

mud h ish illatlardan biri sifatida badiiy ta h lil markaziga olib chi q iladi. Inson atalmish imkoniyatlari cheklanmagan ongli mavjudotning bunday illatlarga, befar q lik, lo q aydlik maskani - bozorga munosabatini rang-barang tasvirlarda ma h orat bilan chizib berishga adib ru h iy ta hl il usulini faol qо‘ llashi kuzatiladi. Bu tasvirlardan tashqari, kosa tagida nimkosa deganlaridek, adib ramziy b о‘ yoqlar vositasida tuy g‘ ular fojiasining turfa k о‘ rinishlari h a q ida h am о‘ ziga xos shakldagi timsoliy ifodalar tili or q ali keng ma’lumot beradi. Asar boshidan oxirigacha Fozilbekning uylanishi bilan bo g‘ li q muammolarga alo q ador vo qe alar taf s ilotidan iborat. Yozuvchining ma q sadi ikki yoshni jisman q ovushtirish emas, balki yigit bilan q iz vujudini oshyon q ilgan ru h ni

о‘zi kо‘ngil qо‘ymagan xotin bilan umrguzaronlik qilsa-da, gо‘yo qismatning bu tarzdagi iztirobiga ayol aybdorday, xotinini tinimsiz kaltaklaydi, о‘z dardiga malham izlab, oxir-oqibat ichkilikka ruju qо‘yadi. Umrining oxirida о‘z uyidan bosh olib chiqib ketadi va oradan yetti yil о‘tgach, allaqayrdandir uning о‘ligi topiladi. Xotini uning izzatini qilib kо‘madi, el qatori osh-suvini berib, marakalarini о‘tkazadi. Bu udumlarning barchasi eriga bо‘lgan hurmat-e’tibor tufayli, ya’ni chin kо‘ngildan emas, balki el-yurtning kо‘zi uchun bajariladi, xolos. Bu dunyoga kelib er bо‘lib, oila qurib, farzand kо‘rsa-da, lekin umr yо‘ldoshidan mehr topmay bir umr armonda о‘tgan kо‘ngilning fojialarini adib teran badiiy mahorat bilan tasvirlab bera olgan. Bunday hayotiy voqea- hodisalarni kо‘p kuzatgan F

fozillik bilan insoniy q adr- q immat birlashsa, komillik shakllanadi, degan h a q i q atni ifodalashdan iborat ekanligini k о‘ ramiz. Fozilbekni fozillik, donolik va zukkolikning timsoli q ilib yaratar ekan, uning jufti h alolini ma’rifat va q adriyatning, inson q adr- q immatining badiiy timsoli sifatida gavdalantiradi. Bu q adimiy va bar q aror tuy g‘ ularni bamisoli insonlar suratiga jonlantirib, “ h ayot” deya atalmish bozorga, ya’ni odamlar orasiga kiritadi. Xurshid Dо‘stmuhammad qahramoni shunchaki Fozilbek, ya’ni jamiyatning oqil, fozil va pok bir a’zosi. Uning bu ism bilan atalishida nafaqat ramziylik, balki ironik, ya’ni kinoyaviy ma’no ham ifodalanayotganligini asar voqealaridan bilib olish mumkin.Qizning ismi “Qadriya” deb atalishi esa uning о‘tmishida qandaydir bir sir borligi

bularning topishishidan bozorboshining k о‘ ngli biroz taskin topadi. “ Odamlar tabiatidagi aynish va tubanlashish о‘ zaro mehr-shaf q at tan q isligi, milliy q adriyatlar unutilishi bois kelib chi qq anini yetarlicha anglab yetilmaganligi fojiasi va undan kelib chi q adigan ma’no X.D о‘ stmu h ammadning di qq at markazida turadi. Uning ma q sadi odamlar ongida r о‘ y bergan siljishlar, ru h iy о‘ zgarishlar, evrilishlarni k о‘ rsatishdan iborat. Romanda shaxsning milliy о‘ zligini anglatish jarayoni poetik tarzda ifodalangan ” . Dar haq i q at, insonning ma’naviy tanazzuli jamiyatga, ya’ni adib tasviridagi “ bozor ” ga, milliy о‘ zligini unutgan millat vakilining ta q diriga salbiy o q ibatlar olib keladi. X.D о‘ stmu h ammad asarda yana bir personajni tasvirlar ekan, ismlar zamiriga muja

xolos. Aslida ana shu ” eslatma ” zimmasida h am tegishli badiiy yuk mavjud. Ma’lumki, sichqon zararkunanda jonivor. Shuning uchun ha m sichqonning k о‘ payishi isrofgarchilik va nopoklik ifodasi sifatida tasvirlanishi bilan birga inson nafsining urchishiga ha m nisbat beriladi. Adabiyotshunos A.Rasulov ” Bozor ” romanini ” yor q in izlanishlar samarasi ” 1 1 deb t о‘g‘ ri ba h olaydi. Chunki adibning ushbu asaridagi badiiy tasvir usuli bevosita jaxon adabiyoti durdonalarini yodga soladi. “Sichqonning k о‘ payishi”ga о‘ xshash tasvirlar A.Kamyuning ” Vabo ” romanida kam uchraydi. Bu asarda tasvirlanishicha, sha ha rda ” vabo ” kasali tar q alganida ” kalamushlar k о‘ payib ketadi ” . Yozuvchi kalamush obrazini ofat va falokat ramzi sifatida tal q in q iladi. K о‘ plab rus adabiyotshunoslar

ishora b о‘ libgina q olmasdan, shaxsning q adriyat sifatidagi inkori h amdir, yozuvchi yaratgan ” Von Suu ” obrazi necha-necha asrlardan buyon avloddan- avlodga о‘ tib kelayotgan ezgulik va mehr-mu h abbatning davomiyligini ta’minlashga xizmat q iluvchi ayol obrazidir. Asarda tasvirlanishicha, kampir q iyofasi fa q at Fozilbek va Q adriyagagina k о‘ rinadi, xolos. Bozordagi odamlar uni y о‘q olib q oldi deb о‘ ylab, xavotirga tushishadi va izlab yuradilar. Biz esa uni bozordagi, ya’ni ha yotdagi bar q aror tuy g‘ ularning poetik ramzi deb bilamiz. Shuning uchun uni fa q at pokdomon kishilargina k о‘ ra oladilar. Adib odamlarning fozil va dono, ma’rifatli, о‘ z q adr- q immatini biladigan yetuk insonlar b о‘ lishi bilan birga о‘ zaro mehr-mu h abbatli, o q ibatli va sado q atli b о‘ lishin

xodimlari, pattachiyu savdo a h li bilan risoladagiday muomala q iladi.Romanda shunday tasvir bor: “Zerikkan-zerikkanimda anavi taxmonning pardasini k о‘ taraman, sandi q ning ustida go h erkak, go h birorta ayol paydo b о‘ ladi, bearmon gapiradi, desang!.. Tunov kuni bittasi chi q ib, yarim kun q op q on yasashni о‘ rgatdi” 1 . О‘ z - о‘ zidan k о‘ rinib turibdiki, yozuvchi televideniye va radio or q ali beriladigan ayrim k о‘ rsatuv h amda eshittirishlar a ql о‘ rgatish y о‘ liga о‘ tib olganligiga ishora q ilmo q da. Shu bilan birga, bugungi kun kishisining tafakkurini, dunyoqarashini, yashash tarzini turli-tuman usullar or q ali ongimizga singdirish muammolari h a q ida s о‘ z yuritayotgandek b о‘ ladi. Bu о‘ rinda “ q op q on” detali h am. bejiz qо‘ llanilmay, inson ru h iyatidagi bok

ta q dirlarini Fozilbek obrazining tal q ini or q ali zimdan k u zatadi. X.D о‘ stmu h ammadning ” Bozor ” romani matbuotda e’lon q ilinishi bilano q muna qq idlar e’tiboriga tushdi va “ramziy roman” sifatida ba h olana boshladi. Bu romanning adabiyot shu noslikda falsafiy-ramziy asar sifatida tavsiflanishi va h ozirgi о‘ zbek nasrining mu h im yutu q laridan biri tarzida ta hl il q ilinishi uning bir q ator о‘ ziga xos ji h atlarini oydinlashtirishga y о‘ l ochdi. Xususan, filologiya fanlari doktori, professor S.Sodi q ov о‘z ma q olasida “Bozor” asari bilan yozuvchi X.D о‘ stmu h ammad inson q adr- q immatini k о‘ tarishga cha q iruvchi ma’rifatparvarlik ru h i bilan su g‘ orilgan salmo q li falsafiy roman yaratishga muvofi q b о‘ ldi ” 1 degan xa q gapni о‘ rtaga tashladi. Biro q , ushb

Tajribali adib P .Q odirovning ushbu e’tirofida h ar ikki q a h ramon tabiatidagi umumiy о‘ xshashliklar nazarda tutilgani h olda ularning xarakterida xos ayrim xususiyatlarning tashqi ji ha tlarigina asos q ilib olingan. Biro q , ayni asar о‘ zbek tilida chop etilishidan avval ja h on adabiyoti namunalarini izchil k о‘ zatib borgan X.D о‘ stmu h ammad uning rus tilidagi nashri bilan tanishgan b о‘ lishi mumkin. Ikkinchidan, bu mu h im umumiy о‘x shashlik badiiy tafakkur tarzidagi mushtaraklik ma h suli ularo q yuzaga kelgan b о‘ lishi h am e h timoldan xoli emas, chu nki Xurshid D о‘ stmu h ammadning adabiy q a h ramoni о‘ zbek millatiga xos milliy xususiyatlarni tal q in q ilishga ba g‘ ishlangan. Unda о‘ zbek ru h iyatiga xos iroda q uvvati, ba g‘ rikenglik va ulkan samimiyat kabi q ato

-”Bozor” romani ramziylik talqinidagi tasviri bilan о‘zbek nasridagi dastlabki tajribalaridan bо‘lishiga qaramasdan oddiy kitobxondan tartib malakali adabiyotshunosgacha ular e’tiborini tortdi. Romanda bozor timsoli inson hayotning ramzi sifatida namoyon bо‘ladi; -Romanda qо‘llanilgan ramzlar orsada tо‘yga taklifnoma о‘lim xabari kitobxona tasviri hayot mohiyatini tushunicha imkon beradi; -“Bozor” romanida milliy ruh va milliy qahramon talqini ma’naviy- axloqiy muammolarning qahramon taqdiridagi о‘rni v yechimli fanida berilgan; -”Bozor” romanidagi ramziylik,ayniqsa bozorboining foniy dunyodan boqiy olamga rixlat qilish tasvirida ancha ustuvorlikka ega; -Umuman olganda, asardagi bozor hayotning ramziy sifatida tasvirlangan sirli maxluq aslida inson nafsining timsoliy kо‘rinishlaridan birid

g‘ururlanish kabi tuyg‘ular kamol topayapti , ularning bugungi va ertangi kuniga ishonchi ortib boryapti” 1 . Bu fikr birinchi navbatda bugungi kun adabiyotimizga ham tegishlidir. Chunki hayotda va jamiyatda rо‘y bergan о‘zgarish, albatta, adabiyotda о‘z aksini topadi. Bu hol, adabiyotning boshqa janrlarida yorqinroq ifodalanilmoqda. Bu xususiyat, ayniqsa istiqlol davri adabiyotda sezilarli kо‘zga tashlanadi. Bugun ijod maydonida faol qalam tebrayotgan SH. Butayev, A. Yuldoshev, S. Unar, S. Vafo, I. Sulton, U.Hamdam, N. Eshonqulovlar asarlari о‘zbek adabiyotiga yangi nafas olib kirdi. Albatta, bu yozuvchilar qatorida iste’dodli yozuvchi Xurshid Dо‘stmuhammadning о‘zicha xos о‘rni bir. Xurshid Dо‘stmuhammad о‘zining rang – barang mavzudagi hikoyalari qissalari va romanlari bilan adabiyotimi

QARASHLARNING О‘ZIGA xos mahorat bilan badiiy timsollar prozasiga о‘ralgan holda tasvirlanishi e’tiborlidir. Asarda muallif personajlarning ismi zamiriga (Fozilbek , Qadriyatga e’tibor qiling-F.Q.) singdirilgan ramziy ma’noni qahramon xarakteri va asardagi voqealar bayoni bilan bog‘liq holda yaratib badiiy obraz mohiyatini ochishda poetik ramzlarni qо‘llash usulidan о‘rinli foydanilgan. Xullas, Xurshid Dо‘stmuhammad prozasida milliy adabiyotimizdagi mavjud an’ana va tajribalar umumlashtirilgan hamda jahon adabiyotidagi ramziy – falsafiy, shakliyuslubiy yо‘nalishlardan oziqlangan ijod namunalari bо‘y kо‘rsatgan. Foydalanilgan adabiyotlar I.ILMIY NAZARIY MANBALAR 1.Karimov.I.A.Bizdan ozod va obod vatan qolsin.- TО‘zbekiston 1996 yil 528 b 2. Karimov.I.A Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch.-T M

12.Normatov U.Nafosat guruhlari.T: muxarrir,2010- 390 bet 13.Pardayeva Z.Badiiy estetik tafakkur rivoji va о‘zbek romanchiligi.-T: Yangi asr avlodi,2012 – 100bet 14. Sattorova G 15.Sodiq S.Roman va tanqid- T: Fan, 2008 – 120 bet 16.Somechxonov Y.Xaqiqatning sinchkov kо‘zlari.-T: 2009 – 226 bet 17.Tо‘rayev D. Davr va ijod ma’sul matn –T: Yangi asr avlodi,2014 – 229 b 18.Tо‘rayev D. Yangi о‘zbek adabiyoti.- T: Fan,2008- 192 bet 19. Tо‘rayev D. Poetik g‘oya va ruhiy tahlil. “О‘zAS”,2012,25 may 20.Tо‘rayev D. Hayot haqiqiti va syujet poetikasi. О‘zAS,2012 yil 25 avgust 21.Sharafiddinov O.Ijodni anglish baxti.- T: Sharq,2014 -637 bet 22.Qо‘shjonov M.О‘zbek romanchiligining rivolanish bosqichlari va janr xususiyatlari, Adabiy turlar va janrlar.Uch jildlik.- T: Fan,1991 –jild,-B-299-382 23. G‘afu

III – BADIIY ADAB ADABIYOTLAR: (adabiy manbalar) 42.Dо‘stmuhammad X.Jajman – T: Sharq,1995 256 b 43. Dо‘stmuhammad X, Qazo bо‘lgan namoz. – T: Adabiyot va san’at,1996,138 bet 44.Dо‘stmuhammad X.Bozor roman -:T Sharq,2000,192b 45.Dо‘stmuhammad X Beozor qushning qarg‘ishi hikoyalar- T: Sharq 2006 – 512 bet 46. Dо‘stmuhammad X. Qissalar –T: Sharq 2011: - 512 b 47. Dо‘stmuhammad X Ijod- kо‘ngil munavvarligi – T: Mumtoz arz, 2011- 316 bet. 96

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar