Xususiy mulkchilikning mohiyati va O‘zbekistonda uni rivojlantirish muammolari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	125.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Июль 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

117 Продаж

Xususiy mulkchilikning mohiyati va O‘zbekistonda uni rivojlantirish muammolari

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLI GI
------------------------------------------FAKULTETI
“----------------------------------” KAFEDRASI
------------------------------------------- ta’lim yo‘nalishi
______- guruhi talabasi
Kurs ishi
Mavzu : Xususiy mulkchilikning mohiyati va O‘zbekistonda uni
rivojlantirish muammolari
Bajardi: _______ ____ _____ _ guruhi talabasi ______ ___ ________
(imzo) (ismi sharifi)

Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __ ___ _____20 25 y.
Baho “_____” ____ __ _____
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)

2Mavzu: Xususiy mulkchilikning mohiyati va O‘zbekistonda uni rivojlantirish
muammolari
MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………………………………….
.
I BOB. XUSUSIY MULKCHILIKNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Xususiy mulkchilik tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati ……………….
1.2. Xususiy mulkchilikning shakllari va rivojlanish bosqichlari ……..…………
1.3. Xususiy mulkchilikning jamiyat va iqtisodiyotdagi o‘rni …………………...
II BOB. O‘ZBEKISTONDA XUSUSIY MULKCHILIKNI
RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
2.1. O‘zbekistonda xususiy mulkchilik sohasida amalga oshirilgan islohotlar …..
2.2. Xususiy mulkni rivojlantirishda mavjud muammolar va ularning
sabablari ...
2.3.Xususiy mulkchilikni rivojlantirish yo‘nalishlari va taklif etilayotgan chora-
tadbirlar ……………………………………………….…………………………..
Xulosa ……………………………………………………………………………
.
Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………………………………...

3 KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Bozor iqtisodiyotining tarkib topishida
xususiy mulkchilik asosiy ustunlardan biri sanaladi. Zero, bu mulk shakli ishlab
chiqarish vositalarining egasi bo‘lish huquqini mustahkamlaydi, iqtisodiy
erkinlikni kengaytiradi va fuqarolarning tashabbuskorligini oshiradi.
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillikdan so‘ng bozor munosabatlarini
shakllantirish, iqtisodiyotni liberallashtirish va xususiy sektorni rivojlantirish
borasida keng ko‘lamli islohotlar olib borildi. Prezident farmonlari va qonunlar
asosida mulkchilik huquqi kafolatlandi, xususiylashtirish dasturlari amalga
oshirildi. Shu bilan birga, xususiy sektorning YaIMdagi ulushini oshirish,
bandlikni kengaytirish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirishda
xususiy mulkchilik muhim rol o‘ynadi. Hozirgi global iqtisodiy muhitda esa
ushbu mulk shaklining samarali rivojlanishi uchun huquqiy, moliyaviy va
institutsional muhitni yanada mustahkamlash zarur. Xususiy mulkni himoya
qilish, biznes yuritish sharoitlarini yengillashtirish va ilg‘or tajribalarni joriy
etish orqali ushbu yo‘nalish yanada faollashtirilmoqda. Shu sababli, xususiy
mulkchilikning mohiyati va uni rivojlantirishdagi muammolarni ilmiy tahlil
qilish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri sanaladi 1
.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Xususiy mulkchilik
iqtisodiy tafakkur tarixida doimo muhim o‘rinda bo‘lgan. A. Smit mulkni inson
erkinligining iqtisodiy asosi deb e’tirof etgan bo‘lsa, D. Rikardo va K. Marks
mulkning sinfiy tafovut va iqtisodiy manfaatlar bilan bog‘liq jihatlarini
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. 2023-yil – Inson
qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili davlat dasturi to‘g‘risidagi Farmon. – PF–14-son, 2023-
yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.lex.uz

4yoritgan. M. Veber esa xususiy mulkni kapitalistik iqtisodiyotning tayanchi
sifatida ko‘rsatgan. O‘zbekiston iqtisodiy tafakkurida esa bu masalaga 1990-
yillardayoq jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. Mahalliy iqtisodchilar – I.
Umurzakov, B. Xodiev, M. Tursunovlar tomonidan xususiy mulkchilikning
iqtisodiy asoslari, xususiylashtirish bosqichlari va ularning samaradorligi
bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. So‘nggi yillarda bu boradagi ilmiy ishlar
soni ortmoqda. Biroq, zamonaviy bosqichda xususiy mulkni huquqiy himoya
qilish, xususiy sektorning eksport salohiyatini oshirish, investitsiyalarni jalb
qilish kabi masalalar yangi yondashuvlar asosida o‘rganilishini talab etadi. Shu
bois, mazkur kurs ishining mavzusi ilmiy jihatdan ham, amaliy ehtiyoj nuqtayi
nazaridan ham dolzarb hisoblanadi.
Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Ushbu kurs ishi
mavzusi bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar nazariy jihatdan xususiy
mulkchilik tushunchasining mazmun-mohiyatini chuqur ochib berishga xizmat
qiladi. Bu orqali talaba xususiy mulkchilikning iqtisodiy kategoriyalar
tizimidagi o‘rnini, uning bozor iqtisodiyoti sharoitida qanday ishlashini
tushunadi. Ayniqsa, xususiy mulk va iqtisodiy erkinlik o‘rtasidagi uzviy
bog‘liqlikni anglash orqali ilmiy tafakkurni rivojlantirishga erishiladi. Shu bilan
birga, amaliy nuqtai nazardan olib qaraganda, O‘zbekistonda xususiy sektorni
qo‘llab-quvvatlash, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishga
qaratilgan takliflar ishlab chiqiladi. Natijada, bu takliflar xususiy tadbirkorlik
faoliyatini rivojlantirish, investitsiyalarni jalb etish va mulkchilik shakllarining
samarali faoliyat yuritishini ta’minlashda yordam berishi mumkin. Mavzuning
amaliy ahamiyati shundaki, u davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri –
xususiy sektorni rivojlantirishga bevosita daxldor. Shuningdek, bu mavzu
zamonaviy iqtisodiy jarayonlarga mos tahliliy fikr yuritish ko‘nikmasini
shakllantirish orqali bo‘lajak mutaxassis uchun amaliy bilim va tajriba manbai
bo‘lib xizmat qiladi.

5Kurs ishi mavzusining obyekti O‘zbekiston Respublikasi hududida faoliyat
yuritayotgan xususiy sektor, ya’ni jismoniy va yuridik shaxslar egaligidagi
xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy va huquqiy faoliyati kurs ishining
asosiy obyekti hisoblanadi.
Kurs ishi mavzusining predmeti Xususiy mulkchilikning shakllanishi,
rivojlanishi, unga oid davlat siyosati, mavjud muammolar va ularni bartaraf
etish mexanizmlari kurs ishining o‘rganilayotgan predmeti sifatida qaraladi.
Kurs ishi mavzusining maqsadi — xususiy mulkchilikning iqtisodiy va
ijtimoiy mohiyatini yoritish, O‘zbekistonda ushbu mulk shaklining
rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillarni tahlil qilish hamda samarali
yechim va takliflarni ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishi mavzusining vazifalari
 Xususiy mulkchilik tushunchasining iqtisodiy mohiyatini ochib berish
 Xususiy mulkning tarixiy shakllari va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish
 O‘zbekiston iqtisodiyotida xususiy mulkning tutgan o‘rni va roli haqida
xulosalar chiqarish
 So‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlarni o‘rganish
 Xususiy sektor rivojiga to‘sqinlik qilayotgan omillarni aniqlash
 Taklif va tavsiyalar ishlab chiqish orqali xususiy mulkni yanada
rivojlantirishga yo‘naltirish
Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati
Nazariy jihatdan ushbu ish xususiy mulkchilikning iqtisodiy asoslarini
tushunishga xizmat qiladi, amaliy jihatdan esa O‘zbekistonda xususiy sektorni
rivojlantirish, huquqiy himoyani kuchaytirish va tadbirkorlik faoliyatini
rag‘batlantirish bo‘yicha aniq takliflar berishga asos bo‘ladi. Bundan tashqari,
kurs ishi natijalari iqtisodiy siyosat ishlab chiqishda ham amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish qismi, ikki bob, har bir
bobda uchta band, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har

6bir bo‘limda mavzuga oid muhim nazariy va amaliy masalalar yoritilgan,
mavjud muammolar tahlil qilingan va ularni hal etish yo‘llari taklif etilgan.
I BOB. XUSUSIY MULKCHILIKNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Xususiy mulkchilik tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati
Xususiy mulkchilik bozor iqtisodiyotining asosi bo‘lib, unda ishlab chiqarish
vositalari va ishlab chiqarilgan mahsulotlar shaxslar yoki tashkilotlar egaligida
bo‘ladi. Bu mulk shakli orqali shaxslar o‘z ehtiyojlari va manfaatlarini
qondirish, mustaqil iqtisodiy faoliyat yuritish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Xususiy mulkchilikning mohiyatini anglash uchun avvalo uning asosiy tarkibiy
jihatlari – egalik, foydalanish va tasarruf etish huquqlari chuqur o‘rganilishi
lozim. Ushbu uchlik xususiy mulkchilikning huquqiy va iqtisodiy negizini
tashkil etadi. Egalik qilish – mulk obyekti ustidan nazoratni anglatadi;
foydalanish – undan foyda olishni bildiradi; tasarruf etish esa uni boshqa
shaxslarga o‘tkazish yoki yo‘q qilish huquqidir.
Xususiy mulkchilik tushunchasi tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllangan.
Antik jamiyatlarda, ayniqsa Rim huquqida mulk huquqi rivojlangan va
shaxsning o‘z mol-mulkiga egalik qilish huquqi huquqiy jihatdan
mustahkamlangan. O‘rta asr feodal jamiyatlarida esa mulk asosan feodallarning
ixtiyorida bo‘lgan. Yangi davrda, kapitalistik munosabatlar shakllangan sari
xususiy mulkchilik keng tus oldi. Ayniqsa, XVIII–XIX asrlarda xususiy
mulkning huquqiy kafolatlari mustahkamlanib, uning iqtisodiy erkinlik bilan
bog‘liqligi kuchaydi. A. Smit o‘z asarlarida xususiy mulkni jamiyatdagi mehnat
unumdorligi va iqtisodiy farovonlikning asosiy omili deb baholagan. D.
Rikardo esa mulk va renta o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilgan bo‘lsa, K.
Marks mulkchilikni sinfiy kurashning asosi sifatida ko‘rgan.
Zamonaviy iqtisodiyotda xususiy mulkchilik shaxsiy tashabbus, tadbirkorlik
va investitsiyalarning asosiy rag‘batlantiruvchisi hisoblanadi. U mulkdorga

7daromad olish imkonini beradi, raqobatni kuchaytiradi va resurslardan samarali
foydalanishga undaydi. Shuningdek, xususiy mulk inson erkinligi va
mas’uliyatining asosiy kafolati sifatida ham e’tirof etiladi. Ayniqsa, bozor
iqtisodiyoti sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘z mulkiga
egalik qilishi uning iqtisodiy faoliyatining mustaqilligini ta’minlaydi. Bunday
mustaqillik esa tashabbuskorlikni rivojlantiradi, innovatsiyalarni jadallashtiradi
va ijtimoiy-iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
Xususiy mulkchilikning iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, u orqali ishlab
chiqarish vositalarining taqsimoti bozor mexanizmi orqali amalga oshiriladi. Bu
esa resurslar optimal joylashuviga, mahsulotlar tannarxining pasayishiga va
sifati oshishiga olib keladi. Mulk egasi o‘z aktivlarini yo‘qotmaslik uchun
samarali qarorlar qabul qiladi, raqobatbardosh mahsulotlar yaratishga harakat
qiladi. Natijada, jamiyatda ishlab chiqarishning hajmi ortadi, yangi
texnologiyalar joriy etiladi va xizmat ko‘rsatish sifati yaxshilanadi.
O‘zbekiston Respublikasida xususiy mulkchilik mustaqillik yillaridan
boshlab davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilgan.
Mamlakatda mulk shakllarining teng huquqliligi tamoyili huquqiy asosda
belgilangan. Fuqarolarning xususiy mulk egasi bo‘lish huquqi Konstitutsiya va
bir qator qonun hujjatlari bilan himoyalangan. “Xususiy mulkni himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek Prezident farmonlari va qarorlarida xususiy
mulk egalarining huquqlarini kafolatlash, ularning mulkini noqonuniy
egalikdan saqlash choralarini belgilashga alohida urg‘u berilgan.
Biroq, xususiy mulkchilikni rivojlantirish faqat qonunchilik bilan emas, balki
iqtisodiy va ijtimoiy muhitning yaxshilanishi bilan ham chambarchas bog‘liq.
Mulk egasining huquqlariga hurmat bilan qaralishi, ularning faoliyatiga asossiz
aralashuvlarning yo‘qligi, sud-huquq tizimining adolatli ishlashi – bularning
barchasi xususiy mulkchilik rivojining muhim omillaridir. Bundan tashqari,
xususiy mulk asosidagi tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi bank

8tizimi, soliq yengilliklari, kreditlar va subsidiyalar kabi iqtisodiy mexanizmlar
ham muhim ahamiyatga ega.
Xususiy mulkchilik – bu nafaqat iqtisodiy kategoriyadir, balki jamiyat
taraqqiyotini belgilovchi strategik asos hamdir. U ishlab chiqarishning ko‘p
shaklliligini ta’minlab, raqobat muhitini yaratadi, inson erkinligini amalda
namoyon etadi va jamiyatda barqaror iqtisodiy tizimni shakllantirishga xizmat
qiladi. Shu bois, xususiy mulkchilikni chuqur ilmiy o‘rganish va uni
rivojlantirish yo‘llarini aniqlash iqtisodiy siyosatning muhim vazifasiga
aylangan.
1.2. Xususiy mulkchilikning shakllari va rivojlanish bosqichlari
Xususiy mulkchilik bozor munosabatlarining ajralmas elementi bo‘lib, uning
jamiyatdagi shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tarixiy, huquqiy va iqtisodiy
omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Xususiy mulkchilikning shakllari va
ularning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni turli davrlarda har xil
ko‘rinishda namoyon bo‘lgan. Har bir bosqichda xususiy mulkchilik o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, jamiyatdagi iqtisodiy tizim, ishlab chiqarish
munosabatlari va huquqiy institutlarning rivojlanish darajasiga mos holda
shakllangan.
Xususiy mulkchilikning eng asosiy shakllari
Xususiy mulkchilik – bozor iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib,
u iqtisodiy erkinlikni ta’minlaydi, raqobatbardosh muhitni yaratadi va shaxsiy
manfaatdorlik asosida taraqqiyotga yo‘l ochadi. Xususiy mulkchilik fuqarolar
va yuridik shaxslarning mulk ob’ektlariga egalik qilish, ularni boshqarish,
tasarruf etish huquqini anglatadi.
Xususiy mulkchilikning ikki asosiy shakli mavjud: jismoniy shaxslar mulki
va yuridik shaxslar mulki.
Jismoniy shaxslar mulki – bu alohida fuqaroning o‘z mehnati, daromadi,
merosi yoki qonuniy yo‘llar bilan egalik qilgan mulkidir. Bu turdagi mulkka
uy-joy, yer uchastkasi, avtomobil, qimmatbaho buyumlar, mehnat qurollari,

9kompyuter texnikasi, bankdagi jamg‘armalar, qiymatli qog‘ozlar va boshqa
ko‘chmas hamda ko‘char mulklar kiradi. Shuningdek, san’at asarlari, shaxsiy
kutubxonalar, mehnat faoliyatidan orttirilgan intellektual mulk ham jismoniy
shaxslar mulkiga kiradi. Bu shakldagi mulk egasining huquqlari Konstitutsiya
va tegishli qonunlar bilan himoyalanadi.
Jismoniy shaxslar o‘z mulklarini ijaraga berish, sotish, hadya qilish yoki
meros qilib qoldirish huquqiga ega. Mulkka egalik qilish orqali fuqarolar
iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘ladilar, o‘z ehtiyojlarini mustaqil ravishda
qondira olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa aholining farovonligi va
umumiy iqtisodiy barqarorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Yuridik shaxslar mulki esa korxonalar, shirkatlar, firmalar va tashkilotlarga
tegishli bo‘lgan mulk turidir. Bu subyektlar yuridik maqomga ega bo‘lib,
o‘zlarining alohida balanslari, moliyaviy javobgarliklari va xo‘jalik yuritish
erkinliklariga ega bo‘ladilar. Yuridik shaxs mulki tarkibiga ishlab chiqarish
vositalari, bino-inshootlar, ishlab chiqarish uskunalari, transport vositalari,
intellektual mulk ob’ektlari, dasturiy ta’minotlar, patenlar va boshqa moddiy
yoki nomoddiy aktivlar kiradi.
Yuridik shaxslar egaligidagi mulk odatda xo‘jalik yuritish, foyda olish va
bozor iqtisodiyoti sharoitida xizmat ko‘rsatish maqsadida foydalaniladi.
Korxona yoki firma o‘z mulkidan iqtisodiy foyda olish uchun foydalanadi, bu
esa nafaqat egasi uchun, balki jamiyat uchun ham iqtisodiy manfaat keltiradi.
Yuridik shaxslar mulkchiligini rivojlantirish iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish,
bandlikni oshirish va investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.
Shuningdek, yuridik shaxslar davlat bilan teng asosda xo‘jalik yuritish
huquqiga ega. Bu tenglik O‘zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni
himoya qilish to‘g‘risida”gi qonuni hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda
o‘z aksini topgan. Davlat bu mulk shaklini himoya qiladi va uning daxlsizligini
ta’minlaydi.

10Xususiy mulkchilikning ushbu ikki shakli jamiyat taraqqiyotida o‘zaro
bog‘liq holda faoliyat ko‘rsatadi. Fuqarolarning shaxsiy mulki ularning
ehtiyojlarini bevosita ta’minlasa, yuridik shaxslar orqali faoliyat yurituvchi
subyektlar butun jamiyat uchun xizmat ko‘rsatadi, mahsulot ishlab chiqaradi,
ish o‘rinlari yaratadi. Shuning uchun xususiy mulkchilikni har tomonlama
rivojlantirish, uni qonuniy asosda himoyalash va rag‘batlantirish
O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatida muhim o‘rin tutadi.
Bundan tashqari, xususiy mulkchilikning yana bir ko‘rinishi — oila mulki,
ya'ni oila a’zolari tomonidan birgalikda foydalaniladigan va tasarruf etiladigan
mulkdir. Bu shakl odatda kichik tadbirkorlik subyektlarida, fermer
xo‘jaliklarida yoki oila biznesida keng tarqalgan. Yana bir shakl —
aktsiyadorlik mulki bo‘lib, bu holatda bir korxona bir nechta shaxslar yoki
investorlar o‘rtasida bo‘linadi va ularga tegishli aktsiyalar orqali foyda
taqsimlanadi. Bu shakl zamonaviy iqtisodiyotda eng samarali va keng
tarqalganlaridan biridir.
Xususiy mulkchilikning rivojlanish bosqichlari umuman olganda besh
asosiy davrga bo‘lish mumkin:
1. Qadimgi jamiyatdagi mulk shakllanishi
Qadimgi jamiyatdagi mulkchilik munosabatlari dastlab jamoaviy xarakterga
ega bo‘lgan. Odamlar guruhlar holida yashab, mavjud resurslardan birgalikda
foydalanganlar. Bu holat ibtidoiy jamoa tuzumi davrida mavjud bo‘lib, ishlab
chiqarish darajasi juda past bo‘lganligi sababli mulkchilik huquqi
rivojlanmagan. Yer, ov qilish hududlari, hayvonlar, qurol-aslahalar kabi
resurslar umumiy hisoblangan. Har bir a’zo bu mulkdan teng foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Asta-sekin insonlar o‘z mehnatining natijalariga nisbatan individual egalik
qilish zaruriyatini his qila boshladilar. Ayniqsa, yerda dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug‘ullanish kengaya borgach, jismoniy shaxsning mehnati
va mahsuloti o‘rtasida bevosita bog‘liqlik vujudga keldi. Shu davrdan boshlab,

11shaxsiy egalik elementlari paydo bo‘la boshladi. Bunga oilaviy xo‘jaliklarning
shakllanishi, maxsus ov qurollarining alohida shaxslarga tegishli bo‘lishi,
hayvonlar ustidan egalik huquqlari misol bo‘la oladi.
Ushbu bosqichda xususiy mulk shakllari hali sodda va kam sonli bo‘lgan.
Ular asosan iste’mol ehtiyojlariga xizmat qilgan: oziq-ovqat, kiyim-kechak,
turar joy va boshqa zaruriy narsalar. Xususan, shaxsiy mulk deganda inson o‘z
mehnati orqali olgan va boshqa kishilar tomonidan tan olingan narsalar
tushunilgan.Shuningdek, bu davrda mulk ustidan egalik qilish huquqi odatiy
huquq shaklida bo‘lgan, ya’ni huquqiy hujjatlar emas, balki urf-odat va
an’analar asosida belgilanardi. Masalan, kimdir ma’lum bir joyda yashab
kelayotgan bo‘lsa, u hudud unga tegishli deb tan olingan. Bu egalik kollektiv
e’tirofga asoslangan edi.qadimgi jamiyatdagi mulkchilik rivojining ushbu
dastlabki bosqichi jamoaviylikdan shaxsiylik tomon bosqichma-bosqich
o‘tishni ifodalaydi. Bu jarayon ijtimoiy tuzumlar, ishlab chiqarish vositalari va
mehnat taqsimotining murakkablashuvi bilan bog‘liq holda asta-sekin
rivojlangan.
2. Antik davr va Rim huquqi davrida mulkchilik
Antik davrda, xususan qadimgi Gretsiya va Rim davlati davrida xususiy
mulkka nisbatan munosabat tubdan o‘zgara boshladi. Bu davrda mulkchilikning
huquqiy asoslari shakllana boshlagan bo‘lib, ayniqsa Rim huquqi rivojlanishda
muhim bosqich hisoblanadi. Aynan Rim davlati mulk huquqini uch asosiy
element — egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqlari asosida belgilab
berdi.
Bu davrda mulkchilik nafaqat moddiy boyliklar (yer, hayvon, qullar), balki
ma’naviy va huquqiy jihatdan ham mustahkamlandi. Qonuniy jihatdan shaxs
o‘z mulkini sotishi, hadya qilishi, garovga qo‘yishi va meros qilib qoldirishi
mumkin edi. Bu bilan ilk bor fuqarolar mol-mulk ustidan to‘liq ixtiyor
huquqiga ega bo‘ldilar. Rim fuqarolari o‘zlarining mulklarini sudda himoya qila
olishgan, bu esa mulk huquqining davlat tomonidan tan olinishi va

12kafolatlanishini anglatgan.Rim huquqida mulk ob'ektlari aniq tasniflangan:
ko‘chmas (yer, binolar) va ko‘char (hayvonlar, qurollar, pul va boshqalar).
Shuningdek, qullar ham mulkning bir qismi sifatida qaralgan bo‘lib, bu holat
o‘sha davrning ijtimoiy tizimi — qullik jamiyatining mavjudligini anglatadi.
Antik davrda xususiy mulkka egalik qilish ijtimoiy maqomning ham belgisi
bo‘lgan. Mulkdorlar jamiyatda alohida tabaqani tashkil etgan, ular siyosiy
huquqlardan foydalangan va qarorlar qabul qilishda ishtirok etganlar. Shunday
qilib, mulkka ega bo‘lish insonning siyosiy va iqtisodiy faoliyatiga keng
imkoniyatlar yaratgan.
Bu davrda mulk huquqining huquqiy institut sifatida shakllanishi keyingi
davrlarda ham muhim asos bo‘lib xizmat qildi. Zamonaviy fuqaro huquqi
tizimlarining ko‘pchiligi aynan Rim huquqi institutlariga tayanadi.
Demak, antik va Rim huquqi davrida xususiy mulkchilik rivojlanishining eng
muhim bosqichi yuz bergan. Bu bosqichda huquqiy asoslar mustahkamlanib,
shaxsiy erkinlik va iqtisodiy tashabbusga keng yo‘l ochilgan.
3. Feodal davrda xususiy mulkchilik (50 qator)
Feodal davr (taxminan milodiy V–XV asrlar) xususiy mulkchilik
munosabatlarining keskin tabaqalanishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda
mulkchilik asosan yerga egalik qilish orqali ifodalangan. Yer – asosiy boylik va
ishlab chiqarish vositasi sifatida qaralgan, u kimda bo‘lsa, hokimiyat va kuch
ham shunda bo‘lgan. Feodal jamiyatda mulk, ayniqsa yer egaligi, jamiyatning
ijtimoiy tuzilmasini ham belgilagan.
Zodagonlar – ya’ni qirollar, knyazlar, baronlar va lordlar – yirik yer egalari
bo‘lib, ular katta maydondagi yerlarni boshqarishgan. Ular yerlarni kichik yer
egalari – vassallarga ajratishgan, vassallar esa o‘z navbatida bu yerlardan
dehqon va qullarni ishlatish orqali foyda ko‘rgan. Dehqonlar, asosan, shaxsiy
mulkdan mahrum bo‘lgan, ular yer egalari foydasiga ishlashgan va hosilning bir
qismini soliq yoki naturaviy to‘lov sifatida topshirganlar.Bu davrda yerga
egalik huquqi mutlaq bo‘lmagan. Aksincha, yer bir feodaldan boshqasiga

13o‘tkazilar edi, lekin u doimiy sotiladigan xususiy mulk emas, balki vassallik
orqali beriladigan mulk shaklida ko‘rilgan. Shuningdek, qirol yoki oliy hokim u
yerning yakka egasi hisoblangan. Ya’ni real hayotda shaxslar yerga egalik
qilishsa-da, huquqiy jihatdan ular oliy hukmdorga bog‘liq bo‘lgan.
Feodal jamiyatda xususiy mulkchilik o‘ta chegaralangan edi: mulkni erkin
sotish, hadya qilish, garovga qo‘yish yoki meros qilib qoldirish huquqi ancha
cheklangan. Ayniqsa pastki tabaqalar – dehqonlar, hunarmandlar – bunday
huquqlardan deyarli foydalanolmaganlar.
Feodalizm davrida ijtimoiy tabaqalanish kuchli bo‘lib, mulkka ega bo‘lganlar
jamiyatning yuqori tabaqasini tashkil etgan. Qullar va yarim erkin dehqonlar
(serflar) esa shunchaki ishlab chiqaruvchi kuch sifatida ko‘rilgan. Bu tizim
mulk ustidan egalik qilishni siyosiy kuch bilan bevosita bog‘lagan.feodal
davrda xususiy mulkchilik mavjud bo‘lgan, lekin u faqat zodagonlar sinfiga
tegishli edi. Pastki tabaqalarning mulkka egalik huquqi deyarli tan olinmagan.
Bu holat jamiyatda iqtisodiy tengsizlikning kuchayishiga, mulkchilikning
ijtimoiy tabaqalanish vositasiga aylanishiga olib kelgan.
4. Kapitalistik jamiyatga o‘tish bosqichi
Kapitalizmning ilk bosqichlari XIV–XV asrlardan boshlanib, sanoat inqilobi
davrida (XVIII–XIX asrlar) kuchli sur’atda rivojlandi. Bu davrda xususiy
mulkchilik nafaqat yirik yer egalarining huquqi, balki ishlab chiqarish
vositalariga egalik qilish shaklida keng ommalashdi. Aynan kapitalistik
munosabatlar asosida xususiy korxonalar, ishlab chiqarish markazlari, banklar
va savdo kompaniyalari paydo bo‘ldi.
Kapitalistik jamiyatda mulk shaxsiy mehnat va kapital jamg‘arish asosida
shakllandi. Insonlar o‘z mehnati va bilimlari orqali mulk egasiga aylanish
imkoniyatini qo‘lga kiritdilar. Bu holat o‘z navbatida ijtimoiy harakatchanlikni
kuchaytirdi. Endilikda mulk nafaqat meros, balki mehnat, bilim, innovatsiya
orqali ham orttiriladigan asosiy resursga aylandi.

14Sanoat inqilobi bilan birga korxonalarda yollanma mehnat tizimi kengaydi.
Xususiy mulkka ega bo‘lgan kapitalistlar ishlab chiqarish vositalarini egallagan
holda, yollanma ishchilarning mehnatidan foyda olishga kirishdilar. Shunday
qilib, jamiyatda yangi sinfiy tuzilma – burjuaziya (mulk egasi) va proletariat
(mehnatkash) sinfi shakllandi.Bu davrda mulk huquqi huquqiy jihatdan
mustahkamlandi. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda fuqarolik kodekslari
qabul qilinib, shaxsning mol-mulk ustidan to‘liq egalik qilish huquqi qonuniy
kafolatlangan. Ayniqsa, Angliya, Fransiya va Germaniyada xususiy mulkka
asoslangan iqtisodiy tizim jadal shakllangan.
Kapitalistik tizim xususiy mulkni jamiyat taraqqiyotining asosiy omiliga
aylantirdi. Mulkdorlik erkinligi, tadbirkorlik va sarmoyadorlik muhitini yaratdi.
Raqobat sharoitida eng samarali ishlab chiqaruvchilar ustunlikka ega bo‘ldilar,
bu esa mahsulot sifati va hajmini oshirdi.
5. Zamonaviy bozor iqtisodiyoti bosqichi (50 qator)
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti bosqichi XX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab to hozirgi kungacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu bosqichda
xususiy mulkchilik mutlaqo yangi shakl va mazmunga ega bo‘ldi. Mulk egaligi
nafaqat real aktivlarga (yer, bino, uskunalar), balki nomoddiy aktivlar –
intellektual mulk, patentlar, brendlar, texnologiyalar, raqamli aktivlar va kripto-
aktivlarga ham yoyildi.Globalizatsiya sharoitida xususiy sektor milliy
chegaralardan chiqib, transmilliy kompaniyalar, offshor investitsiyalar va global
korporatsiyalar ko‘rinishida vujudga keldi. Bu kompaniyalar milliardlab
dollarlik kapitalga ega bo‘lib, turli mamlakatlardagi iqtisodiy jarayonlarga ta’sir
o‘tkazmoqda.
Zamonaviy davrda xususiy mulk faqat shaxsiy daromad manbai emas, balki
ijtimoiy mas’uliyat, ijtimoiy sheriklik va barqaror rivojlanish g‘oyalarini ham
o‘z ichiga oladi. Davlat bilan xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik – davlat-
xususiy sheriklik modeli orqali, yirik infratuzilma loyihalari, ta’lim, sog‘liqni
saqlash va raqamli xizmatlar sohalarida amalga oshirilmoqda.O‘zbekiston

15misolida oladigan bo‘lsak, 2017-yildan boshlab xususiy sektor faoliyatini
qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Prezident
farmonlari, soliq va bojxona imtiyozlari, “Xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash
jamg‘armasi” kabi tuzilmalar xususiy tadbirkorlikning yuksalishiga xizmat
qilmoqda.
Zamonaviy bosqichda mulkchilik shakllari ko‘p tarmoqli va dinamik tus
olgan. Bu esa mulk egasidan yangilanish, texnologik moslashuvchanlik, global
raqobatga tayyorlikni talab qiladi. Ayniqsa raqamli iqtisodiyot sharoitida
mulkning harakatchanligi, uning moliyaviylashtirilishi va ko‘p manzilli
foydalanilishi rivojlanmoqda.bugungi zamonaviy bosqichda xususiy mulkchilik
jamiyat taraqqiyotining asosiy drayveriga aylangan. U nafaqat iqtisodiy
o‘sishga, balki demokratik institutlarning rivojiga, jamiyatda erkin fikrlash va
tashabbuskorlik muhitini shakllantirishga ham xizmat qilmoqda.
O‘zbekistonda xususiy mulkchilikning shakllanishi va rivojlanishi 1991-yilda
mustaqillik qo‘lga kiritilgach boshlangan. Bu jarayonda dastlabki yillarda
davlat korxonalarini xususiylashtirish orqali ko‘plab mulk shakllari vujudga
keldi. “Davlat mulkini xususiylashtirish to‘g‘risida”gi qonunlar, Prezident
farmonlari asosida turli darajadagi mulkchilik subyektlari tashkil topdi.
Rivojlanishning birinchi bosqichida (1990-yillar) davlat mulkini
xususiylashtirish jarayoni yo‘lga qo‘yildi. Bu davrda ko‘plab yirik korxonalar
kichiklashtirilib, xususiy tadbirkorlik faoliyati uchun shart-sharoitlar yaratildi.
2000-yillarga kelib, bu jarayon institutsional islohotlar bilan boyitildi — bank-
moliya tizimi, soliq siyosati, valyuta ayirboshlash erkinligi orqali xususiy sektor
qo‘llab-quvvatlandi.Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi xususiy sektorni
iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida tan olgan. "Yangi
O‘zbekiston — yangi iqtisodiyot" tamoyiliga muvofiq, xususiy mulkka
asoslangan tadbirkorlik faoliyatiga keng yo‘l ochilmoqda. Turli shakldagi
tadbirkorlik subyektlari — MChJlar, fermer xo‘jaliklari, aktsiyadorlik
jamiyatlari va oila bizneslari xususiy mulkka asoslanib faoliyat yuritmoqda.

16Davlat ulushining pasaytirilishi, xususiy investitsiyalarni jalb qilish, davlat-
xususiy sheriklik mexanizmlarining joriy etilishi bu yo‘nalishdagi
islohotlarning keyingi bosqichini tashkil etmoqda.xususiy mulkchilikning
shakllari ko‘p va har birining ijtimoiy va iqtisodiy jarayondagi o‘rni farqlidir.
Ularning rivojlanish bosqichlari esa jamiyat taraqqiyoti bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, har bir bosqichda turli ijtimoiy-siyosiy omillar ta’sirida
shakllangan. Zamonaviy O‘zbekiston sharoitida bu shakllarni chuqur o‘rganish,
tahlil qilish va ulardan samarali foydalanish iqtisodiy rivojlanish uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
1.3. Xususiy mulkchilikning jamiyat va iqtisodiyotdagi o‘rni
Xususiy mulkchilik bozor iqtisodiyoti tizimining negizi sifatida nafaqat
ishlab chiqarish va mulkni boshqarishdagi huquqlar bilan cheklanmaydi, balki u
jamiyatda iqtisodiy erkinlik, fuqarolik faolligi, ijtimoiy barqarorlik va milliy
boyliklarni yaratishdagi asosiy omil hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotining har
qanday modeli xususiy mulkchilik institutiga tayangan holda faoliyat yuritadi.
Shu bois, xususiy mulkning jamiyat va iqtisodiyotdagi o‘rni nafaqat iqtisodiy
ko‘rsatkichlar, balki siyosiy, ijtimoiy, madaniy va huquqiy jarayonlarda ham
bevosita namoyon bo‘ladi.
Xususiy mulkchilik iqtisodiyotda ishlab chiqarishning harakatchanligini
oshiradi. Mulk egasi o‘z manfaati yo‘lida ishlab chiqarish vositalaridan
samarali foydalanishga intiladi. U raqobat sharoitida ko‘proq foyda olish,
xaridor e’tiborini qozonish uchun mahsulot sifatini oshirish, tannarxni
pasaytirish, xizmat ko‘rsatishni yaxshilashga harakat qiladi. Bu esa umumiy
iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Aksincha, davlat mulkiga asoslangan tizimda
tashabbus va javobgarlik yetarli bo‘lmagani uchun samaradorlik past bo‘ladi.
Shuningdek, xususiy mulkchilik jamiyatda bandlikni ta’minlovchi asosiy
manbaga aylanadi. Mulk egalari o‘z faoliyatini kengaytirgan sari yangi ish
o‘rinlari yaratadi. Shu orqali ishsizlik darajasi kamayadi, fuqarolarning
daromadlari ortadi, byudjetga tushumlar ko‘payadi. Masalan, O‘zbekistonda

172020–2023 yillar davomida xususiy sektor tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari
soni yiliga o‘rtacha 100–120 mingga yetgani statistik ma’lumotlar orqali
tasdiqlanadi.Xususiy mulk jamiyatda erkinlik va mas’uliyat muvozanatini
yaratadi. Mulk egasi erkin harakat qilishi mumkin, biroq ayni vaqtda o‘z
harakatlari uchun javobgar ham bo‘ladi. Bu holat insonning ichki mas’uliyat
tuyg‘usini shakllantiradi, uni o‘z mehnati va natijalariga nisbatan yanada jiddiy
yondashishga undaydi. Aynan shu jihat xususiy mulkning ma’naviy-axloqiy
rolini kuchaytiradi.
Iqtisodiy taraqqiyotda xususiy mulkning o‘rni ayniqsa innovatsiyalarni joriy
etish, texnologik yangilanishlarni amalga oshirish orqali yaqqol ko‘zga
tashlanadi. O‘z mablag‘iga egalik qiluvchi mulkdor, bozor talablari va
zamonaviy texnologiyalar bilan hisoblashgan holda, tezkor yangiliklar
kiritishga tayyor bo‘ladi. Bu esa ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi,
eksport imkoniyatlarini kengaytiradi, raqobatbardoshlikni kuchaytiradi.
Bundan tashqari, xususiy mulkka asoslangan tadbirkorlik faoliyati
mahalliylashtirish, hududiy rivojlanish va mahalliy iqtisodiy infratuzilmani
kengaytirish uchun muhim zamin bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, kichik va o‘rta
biznes shaklidagi xususiy subyektlar qishloq va chekka hududlarda iqtisodiy
jonlanishni ta’minlaydi, aholining ijtimoiy faolligini oshiradi.
Xususiy mulkchilik milliy iqtisodiyotda kapital aylanishining barqarorligini
ta’minlaydi. Ya’ni, ishlab chiqarish vositalari — moliya, texnika, mehnat
resurslari — mulk egasi tomonidan samarali boshqariladi, bu esa daromadning
ortib borishini va shu orqali soliqlar, investitsiyalar va jamg‘armalarning
ko‘payishini ta’minlaydi. Natijada, iqtisodiy o‘sish uchun zarur bo‘lgan kapital
aylanishi kuchayadi.Xususiy mulk shuningdek, ijtimoiy barqarorlik omili
sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mulkdorlar o‘z oilasini, mahallasini,
jamiyatini qo‘llab-quvvatlashda faol ishtirok etadi. Ular xayriya ishlari, ijtimoiy
loyihalarda qatnashadi, kasb-hunar o‘rganish markazlariga homiylik qiladi. Bu
esa jamiyatda birdamlik, ishonch va ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytiradi.

18Rivojlangan mamlakatlar tajribasi ko‘rsatishicha, aholining asosiy qismini
o‘z mulkiga ega bo‘lgan qatlam tashkil qilgan mamlakatlarda siyosiy
barqarorlik va iqtisodiy o‘sish yuqori bo‘ladi. Masalan, AQSh, Germaniya,
Yaponiya kabi davlatlarda aholining 70–80 foizi turli shakllarda xususiy
mulkka ega. Bu holat fuqarolarning davlat siyosatida ishtirokini faollashtiradi,
ularni faol soliq to‘lovchilar va qaror qabul qiluvchilarga aylantiradi.
O‘zbekiston misolida qaraydigan bo‘lsak, so‘nggi yillarda xususiy
mulkchilikka doir munosabatlar tubdan o‘zgardi. 2020-yilda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Xususiy mulkni huquqiy jihatdan himoya qilishni
kuchaytirish to‘g‘risida”gi Farmoni asosida xususiy mulk himoyasi
konstitutsiyaviy darajaga olib chiqildi. Shu bilan birga, ko‘chmas mulkni
noqonuniy tortib olish, tadbirkorning faoliyatiga aralashish holatlari uchun
jinoiy javobgarlik belgilandi. Bu esa xususiy sektor ishonchini oshirdi.Xususiy
mulk jamiyatda fuqarolik jamiyatining shakllanishi uchun ham muhim
vositadir. O‘ziga tegishli mol-mulk bo‘lgan fuqarolar o‘z huquq va
manfaatlarini himoya qilishda, jamoat nazoratini kuchaytirishda, siyosiy va
ijtimoiy hayotda ishtirok etishda faol bo‘ladi. Ular jamiyatning ijtimoiy
masalalariga befarq bo‘lmaydi, aksincha ijtimoiy rivojlanishda hamkorlik
qiladi.Bundan tashqari, xususiy mulkka asoslangan iqtisodiy faoliyatda davlat
xarajatlarining qisqarishiga erishiladi. Chunki xususiy sektor turli xizmatlarni
(sog‘liqni saqlash, transport, aloqa, ta’lim, kommunal xizmatlar) mustaqil
amalga oshirishga kirishadi, bu esa davlat byudjeti yukini kamaytiradi va
davlatning strategik funksiyalarga e’tibor qaratishini ta’minlaydi.Ayni paytda,
xususiy mulkchilik tizimi orqali ijtimoiy tabaqalanish, iqtisodiy tengsizlik xavfi
ham mavjud. Biroq bu xavf bozor mexanizmlari, soliq siyosati, qayta
taqsimlash va ijtimoiy himoya tizimlari orqali muvozanatlashtiriladi. Eng
muhimi, xususiy mulk va ijtimoiy adolat o‘rtasidagi uyg‘unlikni saqlab qolish
uchun demokratik institutlar faoliyati muhim ahamiyatga ega. Xususiy
mulkchilik jamiyat va iqtisodiyotning barcha jabhalarida bevosita ta’sir kuchiga

19ega. U ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, erkin iqtisodiy muhit yaratish,
jamiyatda fuqarolik faolligini kuchaytirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash,
ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish va iqtisodiy taraqqiyotning poydevorini
mustahkamlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
II BOB. O‘ZBEKISTONDA XUSUSIY MULKCHILIKNI
RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
2.1. O‘zbekistonda xususiy mulkchilik sohasida amalga oshirilgan
islohotlar
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, bozor iqtisodiyotiga o‘tish
jarayoni mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotining barcha sohalariga tub
o‘zgarishlarni olib kirdi. Ayniqsa, mulkchilik munosabatlarini qayta ko‘rib
chiqish, xususiy mulkni rivojlantirish va huquqiy asoslarini yaratish davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Chunki har qanday bozor
iqtisodiyoti samarali faoliyat yuritishi uchun xususiy mulkchilikning mavjudligi
va uning huquqiy jihatdan himoyalanganligi zarur shart hisoblanadi.
1990-yillarning boshida O‘zbekiston Respublikasida davlat mulkini
xususiylashtirish orqali xususiy mulkchilikni shakllantirish bo‘yicha dastlabki
islohotlar amalga oshirildi. 1991-yil 2-sentabrda qabul qilingan “Davlat mulkini
xususiylashtirish to‘g‘risida”gi Qonun mamlakat tarixida yangi davrni boshlab
berdi. Ushbu qonun asosida davlat tasarrufidagi korxonalarni, ko‘chmas
mulkni, ishlab chiqarish vositalarini bosqichma-bosqich xususiy shaxslarga
o‘tkazish jarayoni boshlandi. Bu jarayon iqtisodiy erkinlikni ta’minlash, aholini
mulkdor sinfga aylantirish, fuqarolarning iqtisodiy faolligini oshirishga
qaratilgan edi.
Dastlabki bosqichda – 1991–1995 yillarda xususiylashtirish asosan kichik
korxonalarni sotish va ijara asosida berish shaklida amalga oshirildi. Bu orqali
umumiy mulkdorlar sinfi shakllandi. Mamlakatda kichik tadbirkorlik asosidagi
faoliyat jadal rivojlanib bordi. Shu yillarda yuzlab kichik savdo shoxobchalari,

20xizmat ko‘rsatish punktlari, korxonalar xususiylashtirildi. Bu islohotlar xususiy
sektorni iqtisodiyotda mustaqil subyekt sifatida shakllanishiga imkon berdi.
Keyingi bosqich – 1996–2005 yillarda o‘rta va yirik korxonalarni
xususiylashtirish jarayoniga o‘tilgan. Bu bosqichda korxonalarning ustav
kapitaliga xususiy investorlarni jalb qilish, aksiyalarni sotish va davlat
ulushlarini qisqartirish yo‘li bilan xususiy sektorni kengaytirish maqsad
qilingan. Xususan, O‘zbekiston aksiyadorlik jamiyatlari va birja savdosi orqali
mulkni bozor tamoyillariga asoslangan holda taqsimlashni yo‘lga qo‘ydi. Bu
esa xususiylashtirish jarayonining shaffof va qonuniy asosda amalga
oshirilishiga xizmat qildi.
Xususiy mulkni huquqiy himoya qilish borasida ham qator qonunchilik
hujjatlari qabul qilindi. 2003-yilda “Xususiy mulkni himoya qilish va xususiy
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida”gi Qonun kuchga kirdi. Ushbu
hujjat xususiy mulk egalarining huquqlarini mustahkamladi, ularni noqonuniy
tortib olish yoki cheklash hollari bo‘yicha jinoiy javobgarlik choralarini
belgiladi. Shu bilan birga, xususiy mulkni sud orqali himoya qilish
mexanizmlari ham joriy etildi.
2006–2015 yillar oralig‘ida xususiy sektorni rivojlantirishda yangi bosqich
boshlandi. Bu davrda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
davlat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. “Kichik biznesni
rivojlantirish dasturi”, “Biznesni qo‘llab-quvvatlash markazlari” va boshqa
mexanizmlar orqali tadbirkorlar uchun kreditlar, soliq yengilliklari, yer ajratish,
ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarini soddalashtirish choralari ko‘rildi. Bu yillarda
xususiy sektorning YAIMdagi ulushi 50 foizdan oshdi.
2017-yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasida xususiy sektorni
rivojlantirish va xususiy mulkni himoya qilish bo‘yicha islohotlar tubdan yangi
bosqichga ko‘tarildi. Bu bosqich Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi
bilan amalga oshirilgan keng qamrovli siyosiy va iqtisodiy yangilanishlar bilan
bog‘liq. Yangi rahbariyat islohotlarni faqat tashqi ko‘rinishda emas, balki

21mazmunan chuqur o‘zgartirishni maqsad qildi. Shu asosda xususiy sektorni
iqtisodiyotning tayanchi sifatida e’tirof etish g‘oyasi davlat siyosatining
markaziy yo‘nalishiga aylandi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 5-maydagi “Xususiy mulkni
himoya qilish va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish kafolatlari to‘g‘risida”gi
Farmoni xususiy sektorni rivojlantirish bo‘yicha muhim bosqich bo‘ldi. Ushbu
farmon orqali xususiy mulkni davlat tomonidan himoyalash konstitutsiyaviy
kafolatga ega institut darajasiga ko‘tarildi. Xususan, mulkdorning mulk
huquqiga asossiz aralashish taqiqlanib, davlat organlarining bevosita va
bilvosita aralashuvi qat’iyan cheklab qo‘yildi. Bu yangilik mulkdorlar va
investorlar uchun iqtisodiy ishonch muhitini yaratdi.
Farmonda nazarda tutilgan eng muhim yangiliklardan biri — xususiy mulk
ustidan noqonuniy musodara va majburiy olib qo‘yish holatlarining oldini olish
bo‘yicha aniq mexanizmlarning joriy etilishi bo‘ldi. Jumladan, mulkni tortib
olish faqat sud qarori asosida, yetarli asoslar bilan va zarur kompensatsiya
sharti bilan amalga oshirilishi belgilandi. Bu, o‘z navbatida, xususiy
tadbirkorlik faoliyatiga bo‘lgan ishonchni kuchaytirdi.Shuningdek mazkur
farmon asosida Tadbirkorlik subyektlari huquqlarini himoya qilish bo‘yicha
vakil (Biznes-ombudsman) instituti joriy etildi. Ushbu yangi institut
tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilish, davlat organlari bilan ularning
o‘zaro munosabatlarida vositachilik qilish va qonun buzilish holatlarining oldini
olish bilan shug‘ullanishi belgilandi. Bu esa tadbirkorlar va davlat o‘rtasida
yangi ochiqlik va muloqot madaniyatini shakllantirdi.
Bundan tashqari, soliq, bojxona, kredit va yer ajratish tizimlarida xususiy
sektor uchun qulay sharoitlar yaratildi. Xususan, soliq yuklamalari kamaytirildi,
tadbirkorlik subyektlarini ro‘yxatdan o‘tkazish soddalashtirildi, litsenziya va
ruxsatnomalar soni kamaytirildi. Mulk huquqi kafolatini mustahkamlovchi
yangi normalar Fuqarolik kodeksiga va boshqa qonunchilik hujjatlariga kiritildi.

22Davlat mulkini xususiylashtirish, erkin iqtisodiy zonalarni kengaytirish,
xorijiy investorlar uchun kafolatlangan huquqiy rejim joriy etilishi xususiy
sektorning ishtirokini yanada faollashtirdi. Misol uchun, “Toshkent City”,
“Urgut” EIZ va boshqa innovatsion markazlar aynan xususiy investitsiyalar
hisobiga shakllantirildi. Natijada, 2017–2022 yillar oralig‘ida xususiy
sektorning YAIMdagi ulushi 70% dan oshdi.
Xususiylashtirishning yangi bosqichi sifatida 2020-yildan boshlab “Davlat
ishtirokidagi korxonalarni transformatsiya qilish va xususiylashtirish
strategiyasi” ishlab chiqildi. Davlat mulkini ochiq-oshkora savdolar orqali
sotish, xorijiy investorlar uchun imtiyozli sharoitlar yaratish, davlat ulushlarini
kamaytirish, sog‘lom raqobat muhitini ta’minlash maqsad qilindi. Bu islohotlar
O‘zbekistonda xususiy sektorni yirik iqtisodiy loyihalarning faol ishtirokchisiga
aylantirish imkonini berdi.Bugungi kunda O‘zbekistonda xususiy sektor –
iqtisodiyotning yetakchi kuchiga aylanishi uchun huquqiy, moliyaviy, va
infratuzilmaviy asoslar yaratildi. Xususiy mulkni himoya qiluvchi qonunlar,
investorlar uchun kafolatlar, soliq va bojxona imtiyozlari, erkin iqtisodiy
zonalar, texnoparklar va klaster tizimlari bu sohadagi islohotlarning natijasi
sifatida e’tirof etiladi.
2017-yildan so‘ng O‘zbekistonda xususiy sektor ulushi sezilarli darajada
oshdi. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yilda yalpi ichki
mahsulotda (YAIM) xususiy sektorning ulushi 62,4 foizni tashkil qilgan bo‘lsa,
bu ko‘rsatkich 2022-yilga kelib 74,2 foizga yetdi. Bu esa islohotlarning amaliy
natijasini yaqqol ko‘rsatadi.
2017–2023 yillarda 800 mingdan ortiq yangi tadbirkorlik subyektlari davlat
ro‘yxatidan o‘tkazildi. Ularning 90 foizdan ortig‘i xususiy mulkka asoslangan
bo‘lib, eng katta o‘sish xizmat ko‘rsatish va sanoat sohalarida qayd etilgan.
Masalan, 2017-yilda xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat yurituvchi kichik
bizneslar soni 221 mingta bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilda bu raqam 390 mingdan
oshdi.

23Soliq siyosatidagi yengilliklar xususiy sektor faolligini yanada kuchaytirdi.
2018–2022 yillar davomida 40 dan ortiq soliq turi qisqartirildi, ayrim to‘lovlar
birlashtirildi va mikrobiznes subyektlariga soliq stavkalari pasaytirildi. Misol
uchun, 2020-yilda yuridik shaxslar uchun foyda solig‘i 14 foizdan 12 foizga
tushirildi.
Xususiy sektor ishtirokida amalga oshirilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar (TXI) hajmi ham sezilarli oshdi. 2017-yilda O‘zbekistonga jalb
qilingan TXI hajmi 2,5 mlrd AQSh dollarini tashkil qilgan bo‘lsa, 2022-yilda
bu ko‘rsatkich 9,8 mlrd dollarga yetdi. Ulardan 60 foizdan ortig‘i xususiy
loyihalarga yo‘naltirildi. O‘zbekistonda erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) soni 2017-
yilda 7 ta bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib ularning soni 21 taga yetdi. Ularning
barchasida xususiy investorlar ishtiroki va mulkdorlik huquqlari kafolatlangan
holda faoliyat yuritilmoqda.
2022-yil yakunlariga ko‘ra, sanoat ishlab chiqarishining 76,5 foizi, xizmatlar
sohasining 88,1 foizi va chakana savdoning 94 foizi xususiy sektorga to‘g‘ri
kelgani qayd etilgan. Bu ko‘rsatkichlar bo‘yicha O‘zbekiston Markaziy
Osiyodagi yetakchi o‘rinlardan birini egallagan.
Xususiy sektor tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari soni ham ortmoqda. 2023-
yil yakuniga ko‘ra, mamlakat bo‘yicha yangi tashkil etilgan 450 mingdan ortiq
ish o‘rni xususiy sektor hissasiga to‘g‘ri kelgan. Eng ko‘p ish o‘rinlari sanoat,
xizmat ko‘rsatish va qurilish sohalarida ochilgan.
2020–2023 yillar davomida davlat ishtirokidagi 620 ta yirik va o‘rta korxona
xususiylashtirildi. Ularning 70 foizga yaqini to‘liq xususiy qo‘llarga o‘tdi.
Shuningdek, 2021-yilda davlat mulkini xususiylashtirish bo‘yicha “E-
auksion.uz” onlayn savdo platformasi ishga tushirildi va bu orqali 2,4 mingdan
ortiq mulk obyekti xususiy sektorga topshirildi.
2024 va 2025-yillarda O‘zbekiston hukumati xususiy mulkchilikni
rivojlantirishga doir chuqurlashtirilgan islohotlar bosqichiga o‘tdi. Bu yillarda

24xususiy sektorni rag‘batlantirish, davlat ishtirokidagi aktivlarni qisqartirish va
iqtisodiy erkinlikni kengaytirish markaziy masalalardan biri bo‘ldi.
2024-yilning 1-choragida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida
davlat mulkini xususiylashtirish strategiyasi yangidan tasdiqlandi. Ushbu
strategiya asosida 2024–2026 yillarga mo‘ljallangan Davlat aktivlarini
xususiylashtirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” ishlab chiqildi. Rejaga muvofiq, jami
300 dan ortiq yirik va o‘rta korxona ochiq savdolarga chiqarilishi belgilandi.
2024-yil davomida 85 ta davlat ulushiga ega korxona, 120 ga yaqin ko‘chmas
mulk obyekti xususiylashtirildi. Ularning umumiy qiymati 6,2 trillion so‘mni
tashkil etdi. Eng yirik xususiylashtirishlardan biri bu “O‘zbekko‘mir” AJning
49% ulushining mahalliy investorlar tomonidan sotib olinishi bo‘ldi.
Davlat aktivlarini sotish jarayoni “E-auksion.uz” va “SAVDO” elektron
platformalari orqali ochiq va raqobatbardosh shaklda amalga oshirilmoqda.
2024-yilda ushbu platformalar orqali 2 800 dan ortiq aktivlar savdoga qo‘yilib,
ulardan 70% dan ortig‘i muvaffaqiyatli sotildi.
2025-yil 1-yanvardan boshlab davlat korxonalarining moliyaviy hisobotlari
majburiy ravishda xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XIFRS) asosida
yuritilishi belgilandi. Bu holat xususiy investorlar uchun shaffoflikni oshirib,
xususiylashtirish jarayoniga ishonchni mustahkamladi.
2025-yil 1-apreldan boshlab yangi **“Davlat ulushlarini sotish
to‘g‘risida”**gi qonun kuchga kirdi. Ushbu qonun xususiylashtirishda
soddalashtirilgan tartiblarni, baholash mezonlarining standartlashuvini, va
xorijiy investorlar uchun kafolatlangan normativ asosni taqdim etdi.
2024–2025-yillarda xususiy sektor uchun alohida iqtisodiy hududlar va
klasterlar rivojlantirildi. Xususan, “Chiroqchi Innovatsion Texnoparki” va
“Jizzax Agrologistika Markazi”da xususiy investorlar uchun yer, infratuzilma
va soliq yengilliklari taqdim etildi. Bu zonalarda faoliyat yuritayotgan
subyektlar soni 2025-yil boshida 170 taga yetdi.Shuningdek, xususiy mulkni
qonuniy jihatdan muhofaza qilish sohasida ham muhim qadamlar tashlandi.

252024-yil iyul oyida “Xususiy mulkni noqonuniy tortib olish holatlarining oldini
olish bo‘yicha choralar” nomli Prezident farmoni qabul qilindi. Unga asosan,
sud qarorisiz mulkka aralashish qat’iyan taqiqlanib, prokuratura nazorati
kuchaytirildi.
2025-yilda Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash agentligi tuzildi.
Uning asosiy vazifalari — xususiy subyektlarni huquqiy va moliyaviy jihatdan
qo‘llab-quvvatlash, davlat bilan aloqalarida vositachilik qilish, muammoli
investitsion nizolarni hal qilishdan iborat.
2024-yilda xususiy sektor hissasiga YAIMning 73,8%, sanoat
mahsulotlarining 76,5%, xizmatlar bozorining 88,1%, savdo aylanmasining esa
94% to‘g‘ri keldi. 2025-yilning birinchi yarmida ushbu ko‘rsatkichlar biroz
ortgan: YAIMda 74,6%, sanoatda 77,3% va xizmatlar sohasida 89,4% ulush
qayd etildi.
Bu yillarda xususiy sektor ishtirokida 2024-yilda 450 ming, 2025-yilning
birinchi yarmida esa 230 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratildi. Ayniqsa,

26oilaviy tadbirkorlik, ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklari, IT-startaplar asosida
xususiy mulkni kengaytirishga ustuvor e’tibor qaratildi.Shunday qilib, 2024–
2025-yillarda xususiy mulkchilikni mustahkamlash borasida qator qonunchilik,
institutsional va moliyaviy islohotlar amalga oshirildi. Ular xususiy sektorni
iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylantirish yo‘lida muhim
zamin yaratdi. Biroq ularni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun mahalliy
darajadagi ijro, infratuzilma va huquqiy madaniyatni yanada takomillashtirish
talab etiladi.
2.2. Xususiy mulkni rivojlantirishda mavjud muammolar va ularning
sabablari
O‘zbekistonda xususiy mulkchilikni rivojlantirish yo‘lida muhim islohotlar
amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, bu sohada hali ham bir qator tizimli
muammolar va ularni keltirib chiqaruvchi sabablarga duch kelinmoqda. Bu
muammolar xususiy sektorning barqaror faoliyat yuritishiga, investitsion
muhitning yaxshilanishiga va iqtisodiy o‘sish sur’atlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu bois, mavjud to‘siqlarni chuqur tahlil qilish va ularni yuzaga
keltiruvchi sabablarni aniqlash dolzarb vazifalardan biridir.
Avvalo, xususiy mulkni huquqiy jihatdan himoya qilish tizimi yetarlicha
samarali emasligicha qolmoqda. Amaldagi qonunchilikda xususiy mulk
egasining huquqlari belgilangan bo‘lsa-da, ularning amalda to‘liq kafolatlanishi
doim ham ta’minlanmaydi. Sud tizimining mustaqillik darajasi, sud
qarorlarining ijro mexanizmlari, mulk huquqlarini qayd etishdagi byurokratik
to‘siqlar mulkdorlarning ishonchini pasaytiradi.
Ikkinchi muammo — byurokratik to‘siqlarning saqlanib qolishidir. Hozirgi
kunda ham ko‘plab tadbirkorlik subyektlari yer ajratish, bino va inshootlar
uchun ruxsatnoma olish, sanitariya, ekologik va yong‘in xavfsizligi bo‘yicha
tasdiqlovlardan o‘tishda ortiqcha hujjatlar va vaqt sarflashga majbur bo‘lmoqda.
Bu holat kichik va o‘rta biznes vakillarining faoliyatini sun’iy ravishda
murakkablashtiradi.

27Uchinchi muhim to‘siq — bank-moliya tizimining rivojlanmaganligidir.
Xususiy tadbirkorlar o‘z faoliyatini kengaytirish uchun yetarli miqdorda kredit
mablag‘lariga ega emaslar. Kichik biznes uchun ipoteka yoki garov ta’minoti
yo‘qligi sababli, ularga past foizli kreditlar olish imkoniyati cheklangan.
Bundan tashqari, foiz stavkalari yuqoriligi, kredit olishdagi garov siyosati
xususiy sektorning o‘sishini sekinlashtiradi.
Yerga egalik va undan foydalanish huquqlariga oid muammolar ham xususiy
sektorni cheklovchi omillardan biri hisoblanadi. Xususan, fermer va dehqon
xo‘jaliklari, kichik ishlab chiqaruvchilar ko‘p hollarda yer ustidan to‘liq egalik
huquqiga ega emaslar. Bu esa ularni investitsiya kiritishdan, yerni garovga
qo‘yib moliyalashtirishdan mahrum qiladi.
Soliq yuki va hisobot tizimining murakkabligi xususiy sektordagi
muammolardan yana biridir. So‘nggi yillarda soliq islohotlari o‘tkazilgan
bo‘lsa-da, ayrim hollarda soliq turlari bo‘yicha hisob-kitoblar murakkab, soliq
organlari bilan munosabatlar esa inqirozli shaklda qolmoqda. Soliq
tekshiruvlarining ko‘pligi va ayrim hollarda asossiz jarimalar kichik
tadbirkorlar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadbirkorlik madaniyatining yetarli darajada shakllanmaganligi ham mavjud
muammolardan biridir. Ko‘plab yangi tadbirkorlar moliyaviy savodxonlik,
marketing strategiyasi, raqobat tahlili va biznes-reja tuzish bo‘yicha yetarli
bilim va malakaga ega emaslar. Bu esa ularning biznes yuritishdagi xatoliklari,
qoidabuzarliklar va natijada muvaffaqiyatsizliklarga olib kelmoqda.
Korrupsiya — xususiy mulkchilikni rivojlantirish yo‘lidagi eng jiddiy
tahdidlardan biridir. Tadbirkorlar ko‘plab hollarda muayyan hujjatlarni olish,
ro‘yxatdan o‘tish, litsenziya olish yoki tekshiruvlardan o‘tish uchun norasmiy
xarajatlar qilishga majbur bo‘ladilar. Bu esa iqtisodiyotda “soya sektor”ning
kengayishiga sabab bo‘ladi.
Sud-huquq tizimiga ishonchning pastligi ham mulkdorlar uchun muhim
muammo hisoblanadi. Xususiy mulkka tajovuz qilinayotgan holatlarda sud

28orqali huquqni tiklashning uzoq davom etishi, qarorlarning ijrosida muammolar
bo‘lishi investorlarning faoliyatga nisbatan ishonchini pasaytiradi. Bu, ayniqsa,
xorijiy investitsiyalar oqimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, qonunchilikdagi nomuvofiqliklar va tez-tez o‘zgarib
turadigan me’yorlar xususiy sektor uchun barqaror rejani ishlab chiqishni
murakkablashtiradi. Tadbirkorlar faoliyatiga bevosita ta’sir qiluvchi qonun,
qaror va normativ hujjatlar ko‘p hollarda yetarlicha muhokamasiz, qisqa
muddatlarda kuchga kirib, tadbirkorlikka tayyorlanishga imkon bermay
qo‘yadi.
Yana bir sabab — tadbirkorlik faoliyati uchun infratuzilmaning ba’zi
joylarda sustligi. Ayniqsa, qishloq hududlarida elektr energiyasi, ichimlik suvi,
yo‘l, internet va logistika tizimlari rivojlanmaganligi sababli xususiy sektor
faqat yirik shaharlarda markazlashib qolmoqda. Bu holat hududlararo iqtisodiy
tengsizlikni keltirib chiqaradi.
2.3. Xususiy mulkchilikni rivojlantirish yo‘nalishlari va taklif
etilayotgan chora-tadbirlar
Xususiy mulkchilikning iqtisodiyotdagi o‘rni va uning milliy rivojlanishdagi
ahamiyati tobora ortib bormoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida bu mulk
shaklining samarali faoliyat yuritishi nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki ijtimoiy
barqarorlik, bandlik, investitsiya jalb qilish va innovatsiyalarni tatbiq etish bilan
ham bevosita bog‘liqdir. Shu sababli xususiy mulkchilikni rivojlantirish
O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy siyosatida ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida e’tirof etilgan.
Bugungi kunda mavjud muammolarni chuqur tahlil qilgan holda, xususiy
sektor faoliyatini kengaytirish, xususiy mulkni huquqiy va iqtisodiy jihatdan
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan aniq yo‘nalishlarni belgilash zaruratga aylandi.
Ushbu bo‘limda ushbu yo‘nalishlar va ularni amalga oshirish bo‘yicha taklif
etilayotgan chora-tadbirlar batafsil yoritiladi.
1. Huquqiy bazani mustahkamlash yo‘nalishi

29Xususiy mulkni ishonchli huquqiy himoya qilmasdan turib uning
rivojlanishini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shu bois, quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish maqsadga muvofiq:
Xususiy mulkka oid qonunchilik hujjatlarini yagona tizimga solish va
yangilash. Turli normativ-huquqiy hujjatlar orasidagi qarama-qarshiliklar
bartaraf etilishi kerak.
Xususiy mulk huquqini buzganlik uchun javobgarlik choralarini kuchaytirish,
ayniqsa mahalliy davlat organlarining noqonuniy aralashuvlariga barham
berish.
Fuqarolik kodeksiga xususiy mulkka doir qo‘shimcha normalarni kiritish,
ayniqsa meros huquqi, tasarruf huquqi, intellektual mulk huquqlarini
kengaytirish.
Mulk egalarining huquqlarini tezkor himoya qiluvchi soddalashtirilgan sud
mexanizmlarini yaratish.
2. Moliya va kredit tizimini isloh qilish yo‘nalishi
Xususiy sektorning moliyaviy jihatdan mustaqil harakat qilishi uchun kredit
resurslariga keng kirish imkoniyati yaratilishi lozim:
Mikrobiznes va kichik tadbirkorlik subyektlariga kafolatsiz, past foizli
kreditlar ajratish dasturlarini kengaytirish.
Lizing xizmatlarini rivojlantirish orqali uskunalar va transport vositalariga
egalikni soddalashtirish.
Davlat kafolatlari asosida tadbirkorlar uchun startap fondlarini shakllantirish.
Yer garovi asosida kredit olish tartiblarini soddalashtirish va elektron
reyestrlar bilan bog‘lash.
3. Yer va ko‘chmas mulk bilan bog‘liq islohotlar yo‘nalishi
Yer munosabatlari xususiy mulkchilikni rivojlantirishda eng muhim
yo‘nalishlardan biridir. Quyidagilar taklif etiladi:
Qishloq xo‘jaligi yerlari bo‘yicha mulk huquqini bosqichma-bosqich tan
olish va qonuniylashtirish.

30Ko‘chmas mulkni xususiylashtirish jarayonlarini shaffof va elektron
platformalar orqali amalga oshirish.
Ko‘chmas mulk ustidan huquqlarni davlat reyestrida qayd etishni
soddalashtirish va avtomatlashtirish.
Investorlar uchun infratuzilmasi tayyor mulk paketlarini taklif qilish.
4. Soliq yengilliklari va tadbirkorlikni rag‘batlantirish
Xususiy sektor faoliyatining kengayishi soliq yukining maqbul bo‘lishi bilan
bevosita bog‘liqdir:
Tadbirkorlik subyektlari uchun uch yillik soliq ta’tili (startaplar uchun).
Yillik aylanmasi past bo‘lgan kichik korxonalar uchun soddalashtirilgan soliq
rejimini joriy qilish.
Oilaviy tadbirkorlik va ayollar biznesi uchun soliq imtiyozlari tizimini
yaratish.
Soliq nazorati tizimini avtomatlashtirish va byurokratik aralashuvni cheklash.
5. Raqobat va davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish yo‘nalishi
Davlat tomonidan moliyalashtiriladigan yirik infratuzilma loyihalariga
xususiy sektorni jalb qilish.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) shartnomalarining huquqiy kafolatini
mustahkamlash.
Monopoliya holatidagi davlat korxonalarini bosqichma-bosqich
xususiylashtirish.
Xususiy sektor uchun erkin savdo hududlari, logistik markazlar va eksport
platformalarini tashkil etish.
6. Infratuzilma va hududiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash
Qishloq joylarda biznes yuritish uchun yo‘l, elektr, gaz, internet bilan
ta’minlash dasturlarini amalga oshirish.
Hududiy xususiyatga qarab ixtisoslashtirilgan ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatish zonalarini yaratish.

31Har bir viloyat bo‘yicha xususiy sektor rivojiga yo‘naltirilgan alohida
“Hududiy rivojlanish strategiyalari” ishlab chiqish.
7. Korrupsiyani kamaytirish va ochiqlikni oshirish yo‘nalishi
Barcha ruxsatnoma va litsenziya olish jarayonlarini raqamlashtirish.
Davlat xaridlarini faqat elektron platforma orqali amalga oshirish.
Xususiy sektorda "kuzatuv kengashlari" va “biznes-ombudsmanlar”
faoliyatini kuchaytirish.
Davlat xizmatchilarining xususiy tadbirkorlik subyektlariga noqonuniy
aralashuvi uchun shaxsiy javobgarlik mexanizmini joriy etish.
8. Tadbirkorlik madaniyatini shakllantirish va inson kapitaliga e’tibor
O‘rta va oliy ta’lim tizimida tadbirkorlik va moliyaviy savodxonlik darslarini
joriy etish.
Yoshlar va ayollar uchun biznes boshlash bo‘yicha grantlar, master-klasslar
va konsultatsiyalar tashkil etish.
Mahalliy biznes maktablari, inkubatorlar va akseleratorlar sonini oshirish.
Tadbirkorlikda muvaffaqiyat qozongan shaxslarni ommaviy axborot
vositalarida targ‘ib qilish.
9. Xalqaro tajriba va investitsiyalarni jalb etish yo‘nalishi
O‘zbekistonning islohotlar dasturini xalqaro moliyaviy institutlar orqali
targ‘ib qilish.
Xususiy investitsiyalar uchun “bir darcha” tizimini yaratish.
Investorlarni xavfsizligi va kafolatlari bo‘yicha xalqaro baholash tizimlarini
joriy qilish.
Xorijiy kompaniyalar bilan davlat-xususiy sheriklik loyihalarini kengaytirish.
Xususiy mulkchilikni rivojlantirish — bu davlat, jamiyat va tadbirkorlik
sektori o‘rtasida mustahkam hamkorlik talab qiluvchi strategik jarayondir.
Huquqiy muhitni barqarorlashtirish, moliyaviy resurslardan foydalanishni
kengaytirish, davlat aralashuvini kamaytirish, raqobatbardosh infratuzilmani

32yaratish va inson kapitaliga sarmoya kiritish — xususiy sektorning barqaror
o‘sishiga olib keluvchi omillardir.
Shu bois, yuqorida keltirilgan yo‘nalishlar va taklif etilgan chora-tadbirlarni
amalga oshirish orqali O‘zbekistonda xususiy mulkchilikni rivojlantirishga
xizmat qiladigan yangi bosqichga qadam qo‘yish mumkin.
Xulosa
Men ushbu kurs ishini tayyorlash jarayonida xususiy mulkchilikning
iqtisodiy mohiyati, uning tarixiy shakllanish bosqichlari va jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rni haqida chuqur nazariy bilimlarga ega bo‘ldim. Xususiy
mulk – bu nafaqat iqtisodiy kategoriya, balki jamiyatda erkinlik,
tashabbuskorlik, mas’uliyat va barqarorlikni ta’minlovchi asosiy institut
ekanligini angladim. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida xususiy sektor
taraqqiyotsiz tasavvur etilmaydi.
Kurs ishining ikkinchi bobini tahlil qilganimda, O‘zbekistonda xususiy
mulkchilikni rivojlantirish borasida amalga oshirilgan islohotlar qamrovi keng
ekanini ko‘rdim. 1991-yildan boshlab bosqichma-bosqich xususiylashtirish,
tadbirkorlikka doir huquqiy asoslarni shakllantirish va 2017-yildan keyin
boshlangan yangi iqtisodiy siyosat — bularning barchasi xususiy sektorni milliy
iqtisodiyotning tayanchi darajasiga olib chiqishga xizmat qilmoqda. Shu bilan
birga, bugungi kunda ushbu sohada hali ham yechimini kutayotgan muammolar
mavjudligi ham ayon bo‘ldi.
Xususan, xususiy mulkni huquqiy jihatdan himoya qilishning yetarlicha
samarador emasligi, sud tizimiga ishonchsizlik, moliyaviy resurslarga
kirishdagi cheklovlar, byurokratiya va infratuzilma muammolari — bularning
barchasi xususiy sektor o‘sishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar sifatida e’tirof
etiladi. Men bu muammolarni tahlil qilish orqali ularni bartaraf etish
yo‘nalishlarini aniqlashga harakat qildim.

33Shuningdek, men xususiy mulkchilikni rivojlantirish bo‘yicha bir qator
chora-tadbirlar — huquqiy baza mustahkamlanishi, yer munosabatlarida
erkinlik, soliq yengilliklari, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, tadbirkorlik
madaniyatini shakllantirish va davlat-xususiy sheriklik tizimining
kengaytirilishi zarur deb hisoblayman. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat xususiy
mulk egalarining huquqlarini kafolatlaydi, balki iqtisodiy taraqqiyotga ijobiy
turtki beradi.
Xulosa qilib aytganda, men ushbu kurs ishi orqali xususiy mulkchilikka doir
nazariy bilimlarni amaliy holatlar bilan uyg‘unlashtirdim. O‘zbekistonda
xususiy sektorni rivojlantirish masalasi — bu nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
va siyosiy barqarorlikni ta’minlaydigan muhim strategik vazifadir. Kelgusida
ushbu yo‘nalish bo‘yicha yanada chuqurroq izlanishlar olib borishga hamda
amaliyotga tatbiq qilishga intilaman.

34Foydalanilgan adabiyotlar
1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
2023-yil – Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili davlat dasturi
to‘g‘risidagi Farmon. – PF–14-son, 2023-yil 20-yanvar. – Elektron manba:
www.lex.uz
2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
Yoshlar bandligini ta’minlash va kasbga yo‘naltirish tizimini
takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida Farmon. – PF–60-son,
2022-yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.prezident.uz
3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
O‘zbekiston–2030 strategiyasi doirasida ishchi kuchining malakasini
oshirish masalalari bo‘yicha nutqi. – 2024-yil 17-oktabr. – Elektron manba:
www.prezident.uz
4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 5-maydagi PF-5057-son
Farmoni “Xususiy mulkni himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish
kafolatlari to‘g‘risida”.
5) “Davlat mulkini xususiylashtirish to‘g‘risida”gi Qonun, 1991-yil 2-sentabr.
6) “Xususiy mulkni himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun. – “Xalq so‘zi”
gazetasi, 2003-yil.
7) Karimov I.A. “O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tish yo‘lida” –
Toshkent: O‘zbekiston, 1994.

358) Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2022.
9) Umurzakov I., Xodiev B.M. “Bozor iqtisodiyoti nazariyasi” – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2021. – 348 bet.
10) Tursunov B. “Tadbirkorlik va biznes asoslari” – Toshkent: Iqtisodiyot,
2020. – 256 bet.
11) Qodirov A., Salimov B. “O‘zbekiston iqtisodiyoti” – Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2019. – 282 bet.
12) Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari: https://stat.uz (2023–2024-yillar
statistik to‘plamlari)
13) O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi
hisobotlari: https://miit.uz, 2024.
14) “Davlat mulkini xususiylashtirishning yangi bosqichi” – Invest.uz, 2023.
15) World Bank Group. “Uzbekistan: Enhancing Private Sector Growth” –
Washington, 2022.
16) Asian Development Bank. “Country Economic Update – Uzbekistan”,
2023.
17) “Xususiy sektorni rivojlantirishda xalqaro tajriba” – O‘zbekiston iqtisodiy
sharhlari jurnali, 2024-yil, №1.
18) Lex.uz – Qonunchilik ma’lumotlar bazasi (www.lex.uz)
19) E-auksion.uz – Elektron savdo maydonchasi statistik ma’lumotlari, 2024.

Xususiy mulkchilikning mohiyati va O‘zbekistonda uni rivojlantirish muammolari

Купить