XX asr jahon tilshunosligi
![I BOB. XX ASR TILSHUNOSLIGINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Strukturalizm va uning rivoji
Strukturalizm XX asr boshlarida, ayniqsa Ferdinand de Sossyur asarlarida
shakllandi. U tilni belgilar tizimi sifatida ko‘rdi va lingvistik belgining ikki
tomonlama – "signifiant" (ifodalanuvchi) va "signifié" (ifodalanadigan) jihatlarini
ajratib ko‘rsatdi. Strukturalizm AQShda Leonard Blumfild tomonidan rivojlantirildi.
Uning yondashuvi tilshunoslikni empirik metodlarga asoslangan fan sifatida
qarashga undadi.
XX asr boshlarida F. de Sossyur tomonidan asos solingan strukturalizm
yondashuvi tilshunoslikdagi eng muhim nazariyalardan biri bo‘ldi. Sossyur tilni
belgilar tizimi sifatida talqin qilib, uning asosiy birliklari — signifiant
(ifodalanuvchi) va signifié (ifodalanadigan) ekanligini ta’kidlagan [1, 67]. Unga
ko‘ra, til belgisi ijtimoiy hodisa bo‘lib, bu hodisani faqat tarixiy emas, balki sinkron
tarzda ham o‘rganish zarur. 1
Leonard Blumfild esa bu yondashuvni amerika strukturalizmi shaklida davom
ettirdi. U lingvistikani aniq kuzatishlar va tajribalarga asoslanadigan fan deb
ta’rifladi [3, 44]. U tilshunoslikni matematik tahlil metodlari bilan boyitdi va
fonologiya hamda morfologiyaga alohida urg‘u berdi. 2
XX asr boshlarida tilshunoslikda strukturalizm yondashuvi shakllandi. Bu
yondashuv tilni o‘zaro bog‘liq birliklar tizimi sifatida o‘rganishni taklif etdi.
Strukturalizmning asoschisi sifatida Ferdinand de Sossyur tilni sinkron (bir vaqtdagi
holat) va diaxron (vaqt davomida o‘zgarish) nuqtai nazardan tahlil qilishni taklif
qildi. U til belgilarini "signifiant" (ifodalovchi) va "signifié" (ifodalanadigan)
qismlarga ajratdi, bu esa tilning ijtimoiy va psixologik jihatlarini o‘rganishga asos
bo‘ldi. 1
1 De Saussure, F. (1916). Cours de linguistique générale. Paris. 2
Bloomfield, L. (1933). Language. New York: Holt.
6](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_7.png?v=1)
![Generativ grammatika nafaqat sintaktik tahlilga asoslangan, balki zamonaviy
kompyuter tilshunosligining ham poydevoriga aylangan. 5
1957 yilda Noam Xomskiy tomonidan yozilgan "Syntactic Structures" asari
tilshunoslikda yangi davrni boshlab berdi. Xomskiy tilni inson miyasida mavjud
bo‘lgan ichki grammatik qoidalar tizimi sifatida ko‘rdi. U "generativ grammatika"
tushunchasini joriy qilib, tilning cheksiz gaplarini cheklangan qoidalar orqali hosil
qilish mumkinligini isbotladi. 4
Xomskiy "transformatsion grammatika" modelini taklif qildi, bu modelda
chuqur tuzilma (deep structure) va yuzaki tuzilma (surface structure) tushunchalari
asosiy o‘rin tutadi. Masalan, "Doktor bemorni tekshirdi" va "Bemor doktor
tomonidan tekshirildi" gaplari yuzaki tuzilmalari farq qilsa-da, chuqur tuzilmalari
bir xil bo‘lib, bu transformatsion qoidalar orqali izohlanadi [2, 28].
Generativ grammatika yondashuvi sintaksis, semantika va fonologiya
sohalarida keng qo‘llanildi. Xomskiy tomonidan ishlab chiqilgan "Minimalist
dastur" tilning eng oddiy va samarali tuzilishini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, bu
yondashuv tilshunoslikda yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ochdi. 6
XX asr tilshunosligidagi eng muhim nazariy yondashuvlardan biri bu —
generativ grammatika bo‘lib, uning asoschisi Noam Xomskiy hisoblanadi. U
o‘zining 1957 yilda chop etilgan Syntactic Structures asarida tilshunoslik
paradigmasini tubdan o‘zgartirdi. Bu asar ilgari mavjud bo‘lgan strukturalizm
yondashuviga qarshi yangi nazariy asoslarni ilgari surdi.
Xomskiy tilni inson ongi mahsuli, ya ni kognitiv hodisa sifatida tushunishgaʼ
asos soldi. U til strukturasi chuqur (deep structure) va yuzaki (surface structure)
darajalardan iborat deb hisoblaydi. Har qanday murakkab gap yuzaki tuzilish bo‘lib,
uning orqasida chuqur tuzilma mavjud. Transformatsion qoidalar orqali chuqur
tuzilmani yuzaki tuzilmaga aylantirish mumkin.
5 Aitchison, J. (1996). Linguistics. Oxford University Press. 6
Trask, R. L. (1999). Key Concepts in Language and Linguistics.
13](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_15.png?v=1)
![uchun yetarli emas. Bu esa tilni biologik asoslangan deb qabul qilish zarurligini
ko‘rsatadi.
Transformatsion-generativ model
Xomskiyning generativ grammatikasi avvaliga transformatsion grammatika
modeli sifatida shakllandi. Bu modelda har bir gap ikki darajada mavjud deb
hisoblanadi: chuqur tuzilma (deep structure) va yuzaki tuzilma (surface structure).
Chuqur tuzilma ma’noni ifodalaydi, yuzaki tuzilma esa uni til jihatdan shakllantirad.
Masalan:
Chuqur tuzilma: “O‘qituvchi o‘quvchini tanqid qildi.”
Transformatsiya: “O‘quvchi o‘qituvchi tomonidan tanqid qilindi.”
Har ikki gap bir xil semantik ma’noga ega, lekin sintaktik jihatdan farqli. Bu
model yordamida til birliklarining ijodiy kombinatsiyasi va struktural darajalar tahlil
qilinadi.
Minimalist dastur
1990-yillarda Xomskiy transformatsion modelini soddalashtirib, Minimalist
dastur (Minimalist Program) deb nomlangan yangi yondashuvni ishlab chiqdi [14,
140]. Bu yondashuv til tizimining eng kam vosita bilan eng ko‘p ma’lumot ifodalash
imkoniyatiga asoslanadi. Unda tilning asosiy komponentlari sifatida quyidagilar
belgilanadi:
• Leksikon — so‘zlar va ularning morfologik, semantik xususiyatlari;
• Sintaktik struktura — gap tuzilmasi va komponentlar o‘zaro bog‘lanishi;
• Fonologik va semantik interfeys — talaffuz va ma’no bog‘lanishi.
Minimalist dastur, bir tomondan, generativ grammatikani soddalashtirsa,
ikkinchi tomondan, uni zamonaviy kompyuter tahlillari bilan integratsiyalashga
imkon beradi.
16](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_18.png?v=1)
![Sotsiolingvistikaning shakllanishiga asosiy hissa qo‘shgan olimlardan biri —
Uilyam Labov hisoblanadi. U 1960-yillarda Nyu-York shahrida o‘tkazgan dala
tadqiqotlari orqali tilning ijtimoiy qatlamlarga bog‘liqligini ilmiy asoslab berdi.
Masalan, u yuqori tabaqaga mansub insonlar nutqida /r/ tovushining aniq talaffuzi,
pastki tabaqalarda esa bu tovush tushib qolishi yoki yumshatilishini kuzatgan [5,
45].
Labov tomonidan asos solinga
n variantlik (variation) tushunchasi
sotsiolingvistik
aning markaziy kategoriyasiga aylandi. Ya’ni, til doimo
o‘zgaruvchan bo‘lib, gapiruvchining jinsi, yoshi, ijtimoiy mavqei, etnik kelib
chiqishi, ma’lumot darajasi va yashash joyiga bog‘liq holda farqlanishi mumkin. 9
Bundan tashqari, sotsiolingvistika dialektologiya va lahja o‘rganish bilan
chambarchas bog‘liq. Masalan, ingliz tilida britan, amerika, avstraliya lahjalari,
shuningdek, bu tillarning ichidagi mintaqaviy farqlanishlar so‘z boyligi, talaffuz,
grammatik strukturalar orqali aks etadi. Bu hodisa o‘zbek tilida ham mavjud:
toshkentcha, buxorcha, xorazmcha shevalar bir xil asos til bo‘lishiga qaramay,
sezilarli leksik va fonetik tafovutlarga ega.
XX asr oxirida sotsiolingvistika doirasida til siyosati va til rejalashtirish
masalalari alohida ilmiy yo‘nalishga aylandi. Bu borada Joshua Fishman kabi
olimlar tilning milliylikni shakllantirishdagi o‘rnini, ko‘p tillilik va til o‘limi
masalalarini chuqur o‘rgandilar. 11 Fishman tilni madaniyat, mafkura va siyosat bilan
bog‘liq ijtimoiy institut sifatida talqin qildi.
Sotsiolingvistika bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. U quyidagi amaliy
sohalarda keng qo‘llanilmoqda:
• Ta’lim (bir tilli va ko‘p tilli maktablar),
• Ombor nutq tahlili (ijtimoiy tarmoqlar tili),
• Migratsiya va til integratsiyasi,
11 Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Clarendon Press.
20](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_22.png?v=1)
![• Gen der lingvistika (til va jinsiy rollar),
• Korrelyatsion tahlil (til va mafkuraviy o‘zgarishlar). 6
Shu sababli, sotsiolingvistika zamonaviy tilshunoslikda til va jamiyat
o‘rtasidagi real bog‘liqlikni o‘rganadigan ko‘p fanli yo‘nalish sifatida alohida
ahamiyat kasb etadi. U tilni faqat strukturaviy emas, balki dinamik, kommunikativ
va ijtimoiy hodisa sifatida tahlil qiladi.
Albatta bunda fonologiya ham muhim ro‘l o‘ynaydi. Tovushlarsiz jamiyat nutqi
bog‘lanaolmaydi.
XX asr tilshunosligida fonetika va fonologiya alohida ilmiy soha sifatida
shakllandi va yangi metodologiyalar asosida rivojlandi. Fonetika — bu inson nutq
tovushlarining fiziologik va akustik xossalarini o‘rganadigan soha bo‘lsa, fonologiya
— til tizimidagi fonemalarning funksional roli va tizimliligini tahlil qiladi [4, 37].
Bu yo‘nalishda Prag fonologik maktabi yetakchi o‘rin tutdi. Uning
asoschilaridan biri Nikolay Trubetskoy o‘zining "Fonologiyaning asosiy
tamoyillari" (1939) asarida fonemani tilning eng kichik farqlovchi birligi sifatida
talqin qildi. U fonemalarni ularning paradigmatik va sintagmatik munosabatlari
orqali tahlil qilishni taklif etdi. 11
Trubetskoy fikricha, har bir til fonemalar tizimi orqali aniqlanadi. U fonologik
oppozitsiyalar (masalan, /b/ – /p/) orqali tovushlarning semantik yukini farqlash
mumkinligini isbotladi. Bu esa fonologiyani mustaqil tizimli fan sifatida ajralib
chiqishiga olib keldi.
Roman Yakobson esa fonologik tizimlarda universal xususiyatlarni izlab,
fonemalarning farqlovchi belgilari (distinctive features) nazariyasini ishlab chiqdi. U
tovushlarni ularning akustik va artikulyatsion xususiyatlari asosida tasniflab,
fonologik tizimlararo umumiylikni ko‘rsatishga urindi. 12 Bu yondashuv til qiyosiy
fonologiyasi uchun mustahkam zamin yaratdi.
12 Searle, J. R. (1969). Speech Acts. Cambridge University Press.
21](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_23.png?v=1)
![• Direktivlar – harakatga undovchi (masalan: “Eshikni yoping”),
• Komissivlar – majburiyat yuklovchi (masalan: “Vaqtida kelaman”),
• Ekspressivlar – hissiyot bildiruvchi (masalan: “Sizdan xursandman”),
•
Deklar – holatni o‘zgartiruvc
hi (masalan: “Siz ishdan
bo‘shatildingiz”).
H.P. Grays esa muloqotda ishtirokchilar o‘zaro tushunishni ta’minlash uchun
hamkorlik tamoyiliga amal qilishlarini taklif etdi. U to‘rtta asosiy prinsipni ilgari
surdi:
1.Ma’nolilik (kerakligidan ortiq yoki kam emas),
2.Rostgo‘ylik (haqiqatga asoslangan bo‘lishi),
3.Aniqlik (tushunarli, ravshan bo‘lishi),
4.Tartiblilik (mantiqiy ketma-ketlikda bo‘lishi) [14, 190].
Biroq, real muloqotda bu prinsiplarga har doim amal qilinavermaydi.
Implicatura — ya’ni bilvosita ma’no, bu prinsiplarning buzilishi orqali yuzaga
chiqadi. Masalan:
A: “Siz bugun darsga keldingizmi?”
B: “Sinfxonada hech kim yo‘q edi.”
Bu javobda bevosita “yo‘q” deyilgan bo‘lmasa ham, suhbatdosh javobni tushunadi.
Pragmatika nafaqat nazariy, balki amaliy tilshunoslik uchun ham muhimdir.
Bugungi kunda:
• Til o‘rgatish (chetdan til o‘rganuvchilar uchun nutq kontekstini
tushuntirish),
26](https://docx.uz/documents/6a2a4dd7-5533-494d-bed0-ff84066d9651/page_28.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
I bob. XX asr tilshunosligining nazariy asoslari
1.1. Strukturalizm va uning rivoji
1.2. Generativ grammatika va Noam Xomskiy ta’limoti
I bob yuzasidan xulosa
II bob. XX asr tilshunosligida yangi yo‘nalishlar
2.1. Sotsiolingvistika va til jamiyatda
2.2. Pragmatika va nutq aktlari nazariyasi
II bob yuzasidan xulosa
Umumiy xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati