Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 175.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XX asr o‘zbek tilshunosligi

Купить
KURS ISHI MAVZU: XX ASR O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. XX asr o‘zbek tilshunosligi haqida umumiy ma’lumot 1.1. XX asrning 70-yillargacha bo‘lgan o‘zbek tilshunsligi…………………….6 1.2. XX asrning 80-90-yillar o‘zbek tilshunosligi………………………………10 II BOB. XX asr o‘zbek tilshunosigida asosiy lingvistik yo‘nalishlar 2.1. O‘zbek tilshunosligida o‘tgan asr davomida muomilada bo‘lgan lingvistik paradigmalar(strukturalizm)…………………………………………………...13 2.2. XX asr o‘zbek tilshunosligi: morfemikaga oid qarashlar………………...20 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..27 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: ta’lim taraqqiy etishi jarayonidan ko‘zlangan bosh maqsad — mamlakatimizda ta’limni umuman, o‘sib kelayotgan yosh avlod ta’lim- tarbiyasini milliy istiqlol g‘oyalari, talablari asosida tashkil etish; jamiyatimizda yuzaga kelayotgan XXI asr ta’limini taraqqiyot, ma’naviy-madaniy qarashlar ruhida bo‘lishini, eng muhimi, jahon andozalariga javob bera oladigan darajada bo‘lishini ta’minlashdir. “Ta’lim to‘g‘risida”, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi Qonunlarning qabul qilinishi mamlakatimiz salohiyatining beqiyos rivojlanishi, mustaqil Respublikamizning jahonga keng qamrov bilan chiqishi uchun ulkan omildir. Shunga muvofiq mamlakatimizdagi ta’lim muassasalarida, umuman, yoshlar orasida barcha fanlarni jumaladan, ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitish oldiga yangi-yangi vazifalar qo‘yilmoqda. O zbek tili tarixi qadim, o z taraqqiyot bosqichlariga ega bo lgan muloqotʻ ʻ ʻ vositasidir. Uning o ziga xos xususiyatlari, muayyan tizimga egaligi, qonun- ʻ qoidalari dunyoning rivojlangan tillari qatoridan o rin olishiga asos bo la oladi. Bu ʻ ʻ tilda yaratilgan katta hajmdagi tarixiy, madaniy, adabiy yodgorliklar uning keng imkoniyatlarini aks ettiradi. O zbek tili huquqiy asoslarining yaratilishi milliy til taraqqiyot ʻ yo nalishlarini belgilab berdi. O zbek tilining mavqeyi yuksaldi, ijtimoiy ʻ ʻ funksiyasi kengaydi. Bu tilning aloqa-munosabat, hissiy ta sir, to plash vazifalari ʼ ʻ bilan bir qatorda tafakkurni rivojlantiruvchi, aniq va tabiiy fanlar doirasidagi, ishlab chiqarish tarmoqlaridagi yangiliklarni ifoda etish xususiyati takomillashdi. Tilga munosabat, tilga e tibor, tilga hurmat tuyg ulari yanada turg unlashdi. ʼ ʻ ʻ O zbekiston fuqarolari ongida davlat tili haqidagi qonun talablari haqida e tirof ʻ ʼ shakllandi. O zbek tiliga “Davlat tili” maqomi berilgan sanaga 32 yil to ldi. Tan olish ʻ ʻ kerak: “Davlat tili haqida”gi Qonunning amaliyotga tatbiqi borasida bir qator muvaffaqiyatlarga ham erishdik. Lekin amalga oshirilishi lozim bo lgan ishlar, ʻ yo l qo yilayotgan nuqsonlar oldida bu yutuqlar hech gap emas. Atrofimizni ingliz ʻ ʻ tilidagi, qolaversa, rus tilidagi nomlar bosib ketdi. Reklama matnlaridagi, 3 nomlardagi xatolar to liq bartaraf etilmadi.ʻ Ana shunday o ta qiyin, og ir, ona tilini asrab qolish, takomillashtirish ʻ ʻ borasida sustkashlik hukm surayotgan bir paytda O zbekiston Respublikasi ʻ Prezidenti tomonidan “O zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini ʻ oshirish chora-tadbirlari to g risida”gi farmon e lon qilindi. “Davlat tilini ʻ ʻ ʼ rivojlantirish departamenti”, “Atamalar komissiyasi” tashkil etildi. Davlat tilini rivojlantirish konsepsiyasi va yo l xaritasi ishlab chiqildi. ʻ Til va adabiyot masalalarini hal qilish, milliy tilni takomillashtirish maqsadida markazlashtirilgan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o zbek tili ʻ va adabiyoti universiteti professor-o qituvchilari o zbek tilining davlat tili ʻ ʻ sifatidagi mavqeyi va nufuzini oshirish yo lida mchnat qilmoqdalar. ʻ Filologiya fanlari doktori, professor H. Dadaboyev yetakchiligidagi olimlar tilshunoslikning qator sohalari, chunonchi, tarixiy leksikologiya, tarixiy terminologiya, tarixiy leksikografiya, manbashunoslik va matnshunoslik, tilshunoslik nazariyasi bo yicha faoliyat olib borishmoqda. ʻ O‘zbek tilshunosligi zamonaviy fan sifatida to‘liq shakllandi. o‘zbek tilini o‘rganish bo‘yicha qilinayotgan barcha ishlar bir asosiy maqsadga hozirgi o‘zbek tilining taraqqiyot qonuniyatlarini va shu asosda uning barcha tarmoqlari bo‘yicha me’yorlarini belgilashga qaratildi. o‘zbek tilshunosligining taraqqiyot yo‘li va darajasi ham xuddi shu maqsadda erishish, shu yo‘ldagi harakatning natijalari bilan belgilanadi. Shu maqsadda o‘zbek tilshunosligining har bir bo‘limlarida tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q deyilganidek, ʻ tilshunoslik tarixini o rganmasdan turib kelajagi buyuk davlat qurish qiyin. ʻ Kurs ishining maqsadi: k urs ishining asosiy maqsadi tilshunoslikning qadimgi asrlarda shakllanishiga oid hali o‘rganilmagan jihatlarini ko‘rsatish. Qadimgi hind tilshunosligi, antik davrda grek va Rim tilshunosligi, arab tilshunosligi maktablari, O‘rta Osiyoda tilshunoslikning rivojlanishi bilan bog liq ʻ tadqiqotlarni kuzatib, taqqoslab asosiy ma lumotlarni bayon qilish. ʼ Kurs ishining vazifalari: 1. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi bevosita jamiyat va uning 4 taraqqiyoti bilan bog‘liq, chunki jamiyat tarixiy taraqqiyoti jarayonida sodir bo‘lgan voqea va hodisalar tilda aks etmay qolmasligini ko rsatish;ʻ 2. Tilning paydo bo‘lishi ham bevosita jamiyat bilan bog‘liq. Tilshunoslikning kelib chiqishi va rivojlanish bosqichlarini, qadimgi asrlarda shakllanishini tarix faniga bog lagan holda o rganish; ʻ ʻ 3. Tilning kelib chiqishi, tarixiy taraqqiyot jarayonlari va qonuniyatlarini ilmiy asosda o‘rganib, hind, grek, rim, arab va O‘rta Osiyo tilshunosligi haqida asosiy ma lumotlar bayon etish; ʼ 4. Ma’naviy boyliklar orasida tilshunoslik ilmida to‘plangan bilimlar muhim o‘rin tutishini anglash; 5. Har bir davrning buyuk tilshunoslari bo‘ladi. Ular o‘z yurti va xalqining tili haqidagi fikrlarini o‘rtaga tashlaganlar. Xalqni buyuk maqsadlar sari yetaklovchi bayroq sifatida namoyon bo‘ladigan g oyalarning muayyan davr ʻ mafkurasiga aylanishida tilshunoslik bilimlari katta ahamiyat kasb etishini ko rsatish. ʻ Kurs ishining amaliy ahamiyati : mazkur kurs ishidan tilshunoslikdagi poydevor bo lgan davr, ilmiy va falsafiy yondashuvlar, tilshunoslik va ʻ nazariyalar, o‘sha davrda ilgari surilgan fikrlarni o‘rganish, ilmiy mavzudagi maqolalar yozishda foydalanish mumkin. Ishning tuzilishi: ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, umumiy xulosalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi haqida umumiy tavsif berilib, mavzuning maqsad, vazifalari, ilmiy amaliy ahamiyati kabi masalalar yoritildi. Tilshunoslikning yigirmanchi asrlarda o‘zbek tilshunosligida shakllanishi haqida ma lumotlar berilgan bo lib, bu sohada qilingan ilmiy ishlar va ʼ ʻ tilshunoslarning fikrlari berib o‘tildi. Hind, yunon-rim, Xitoy, arab, O‘rta Osiyo tilshunoslari ishlari o‘rganildi. Tilshunoslik olimlarning ilmiy fikrlari va yondashuvlarini ahamiyati haqidagi mavzular yoritildi. Ishning so‘nggida kurs ishidan chiqarilgan umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyot hamda manbalarning ro‘yxati berildi. 5 I BOB. XX asr o‘zbek tilshunosligi haqida umumiy ma’lumot 1.1. XX asrning 70-yillarigacha bo‘lgan o‘zbek tilshunosligi Jahon lingvistikasining ajralmas tarkibiy qismlaridan biri, dunyo tilshunoslik fani oldida turgan dolzarb maslalarni ijobiy hal etishga munosib ulushini qo‘shib kelayotgan o‘zbek tilshunosligi ham o‘tgan asr davomida rang-barang dunyoqarashlar, ta’limotlar, nazariyalar ta’sirini boshidan kechirdi, umumlingvistik jarayonlar qamrovida qoldi. O‘zbek nomli etnosotsial jamoa, ya’ni millatga taalluqli, uning boy tarixini o‘zida aks ettiruvchi, kundalik aloqa-muloqat ehtiyojini to‘la- to‘kis qondiruvchi, uni birlashtiruvchi , jipslashtiruvchi o‘zbek tilining tabiatini, shakllanish, taraqqiy topish bosqichlari kechagi va bugungi holati, ertangi istiqboli xususida aniq hamda ravshan tasavvurga ega o‘zbek tilshunosligi uchun hozirgi zamon jahon tilshunosligida yuz berayotgan o‘zgarishlar yot emas. Hech ikkilanmay ta’kidlash lozimki, o‘zbek tili tizimida nafaqat qardosh turkiy tillarga oid xususiy jihatlar, shuningdek dunyoning besh qit’asida mavjud mustaqil tillarga doir umumiy qonuniyatlar ham qaror topgan. 1 Shu nuqtayi nazardan o‘zbek tilshunosligi bosib o‘tgan murakkab yo‘lga ilmiy yondashishda, obyektiv baho berishda unga xos qonuniyatlarni umumlingvistik hodisalar, jarayonlardan ajratib qo‘ymaslik yoki yulib olmaslik talab qilinadi. Tom ma’nodagi fan sifatida o‘zbek tilshunosligi XX asrning 20-30-yillarida shakllana boshladi va shu asrning oxirlariga kelib o‘zining yuqori cho‘qqilaridan biriga erishdi. XX asr o‘zbek tilshunosligining shakllanishida Abdurauf Fitrat, G‘ozi Olim Yunusov, Ulug‘ Tursunov, Ye. D. Polivanov, Qayum Ramazon, Faxri Kamolov va Ayub G‘ulomovlarning xizmatlari behad katta. Bu davrda o‘zbek tilining ichki qurilishi zamonaviy tilshunoslik yutuqlari asosida ishlab chiqildi va o‘zbek tilshunosligi zamonaviy jahon tilshunosligining bir bo‘lagi sifatida shakllandi. Imlo qoidalari ishlab chiqilib, o‘rta, o‘rta maxsus va oliy maktab uchun bu tildan me’yoriy darslik, qo‘llanma va ilmiy grammatikalar yaratildi. 1 Baskakov N.A. va b. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 1979. 6 Tilshunoslikning bugungi mavjud barcha bo‘limlari bo‘yicha ko‘plab ilmiy- tadqiqot ishlari vujudga keldi. Lug‘atshunoslik bo‘yicha olib borilgan ishlar nihoyatda samarali bo‘ldi. Bir tilli, ko‘p tilli va turli sohaviy lug‘atlar yaratilib, leksikografiya tilshunoslikning alohida, yetuk sohasi sifatida namoyon bo‘ldi. O‘zbek tilshunosligi zamonaviy fan sifatida to‘liq shakllandi. O‘zbek tilini o‘rganish bo‘yicha qilinayotgan barcha ishlar bir asosiy maqsadga hozirgi o‘zbek adabiy tilining taraqqiyot qonuniyatlarini va shu asosda uning barcha tarmoqlari bo‘yicha me’yorlarini belgilashga qaratildi. O‘zbek tilshunosligining taraqqiyot yo‘li va darajasi ham xuddi shu maqsadga erishish, shu yo‘ldagi harakatning natijalari bilan belgilanadi. Shu maqsadda o‘zbek tilshunosligi quyidagi sohalar bo‘yicha tadqiqot ishlarini amalga oshirmoqda: 1. Fonetika. 2.Leksika. 3. Leksikografiya. 4. So‘z yasalishi. 5. Grammatika. 6. Dialektologiya. 7. Qiyosiy tilshunoslik. 8. Nutq madaniyati va uslubiyati. 9.O‘zbek tili tarixi. 10. Sotsiolingvistika. Bu sohalarning barchasi bo‘yicha O‘zRFA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, universitetlar va pedagogika institutlarining tilshunos olimlari samarali mehnat qildilar. XX asrning ikkinchi yarmi o‘zbek tilshunosligi haqida so‘z yuritar ekanmiz, a vvalo, o‘zbek tilining fonetik va grammatik qurilishi sohasida olib borilgan keng qamrovli ishlarni alohida ta’kidlamoq lozim. Bu borada, ayniqsa, U.Tursunov, A.G‘ulomov, Sh.Shoabdurahmonov, G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova, Sh.Rahmatullayev, F.Abdullayev, S.Usmonov, M.Mirzayeva, N.Kononov, A.K.Borovkov, V.V.Reshetov,, kabilarning xizmatlari kattadir. Undan keyingi 7 avlod sifatida A.Safoyev, J.Muxtorov, I.Qo‘chqortoyev, A.Hojiyevlarning ham alohida hissalari bor. 2 O‘zbek tili grammatikasi bo‘yicha olib borilgan keng ko‘lamli ishlarning yakuni va umumlashmasi sifatida 1975-76 yillarda yaratilgan ikki tomli “O‘zbek tili grammatikasi”ni ko‘rsatish mumkin. So‘nggi yillarda eksperimental fonetikaning yuzaga kelishi o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotining qonuniy natijasidir. O‘zbek tili leksikologiyasi va frazeologiyasi ham alohida soha sifatida shakllandi. O‘zbek tili leksikologiyasi va frazeologiyasining rivojlanishida, S.lbrohimov, F.Kamolov, O.Usmonov, S.Usmonov, Sh.Rahmatullayev kabi tilshunoslarning xizmatlari katta bo‘ldi. 1980-yilda nashr qilingan “O‘zbek tili leksikologiyasi” nomli asar bu boradagi so‘nggi yutuqlarni umumlashtirdi. O‘zbek tili leksikografiyasi ham katta yutuqlarni qo‘lga kiritdi. Ko‘p tomli “O‘zbekiston ensiklopediyasi”, ikki tomli “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”, o‘zbek tili frazeologiyasi, terminologiyasi, kasb-hunar leksikasi, Navoiy asarlari tilining lug‘ati va boshqa sohalar bo‘yicha ham qator lug‘atlar yuzaga keldi. “O‘zbek tilining morfem lug‘ati” yangi tipdagi lug‘at sifatida yaratildi. O‘zbek lug‘atchiligining rivojlanishida, ayniqsa, A.K.Borovkov, K.K.Yudaxin, V.V.Reshetov, O.Usmonov, R.Doniyorov, Z.Ma’rufov, Sh.Rahmatullayev, S.Akobirov, G.Mixaylov kabi olimlarning xizmati katta bo‘ldi. So‘z yasalishi o‘zbek tilshunosligining alohida sohasi sifatida ajralib chiqdi. O‘zbek tilshunosligining alohida sohalaridan biri uning dialekt va shevalarini o‘rganuvchi dialektologiyadir. O‘zbek dialektologiyasining fan sifatida yuzaga kelishi va rivojlanishida Ye.D.Polivanov, K.K.Yudaxin, A.K.Borovkov, G‘ozi Olim Yunusov, V.V.Reshetov, SH .Shoabdurahmonov, F.Abdullayev, U.Tursunov, M.Mirzayev va ular izdoshlarining xizmatlari beqiyosdir. Bu borada A.Aliyev, B.Jo‘rayev, A.Shermatov, A.Jo‘rayevlar ularning ishlarini munosib davom ettirdilar. O‘zbek dialektologiyasi o‘zining so‘nggi 17 yutuqlari bilan areal tilshunoslik, sotsiolingvistika fani bilan omuxtalashib ketdi. O‘zbek tili tarixini o‘rganish tilshunosligimizning ilg‘or sohalardan biriga aylandi. Bu sohada 2 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016. 8 A.N.Kononov, A.K.Borovkov, F.Abdurahmonov, S.N.Ivanov, S.Mutallibov, U.Tursunov, J.Muxtorov, F.Abdullayev, P.Shamsiyev, A.Rustamov, Sh. Shukurov, H. Ne’matovlarning ilmiy tadqiqotlari alohida diqqatga molikdir. Bu davr o‘zbek tilshunosligining mumtoz davri hisoblansa-da, unda hukmron mafkuraga xizmat qilish, sobiq kommunistik mafkuraning millatlarning birlashib, yagona sovet xalqi vujudga kelishi haqidagi g‘oyasi qoliplariga tushirishga bo‘lgan tazyiqlar natijasida ko‘p hollarda o‘zbek tilining lisoniy universaliyalarga muvofiq jihatlarini ko‘proq ochish, uning tabiatini hukmron til bo‘lgan rus tili qoliplari asosida ko‘rishga intilish, uni ilmiy tadqiqotlarda zo‘rma-zo‘rakilik bilan yoritishga urinish hollari kuchaydi. Masalan, fonetikadagi urg‘u masalasini olaylik. Rus va boshqa Yevropa tillarida urg‘uning roli katta. Biroq bu o‘zining barqaror belgisi bo‘lmagan o‘zbek tiliga ham shundayligicha olib o‘tildi va asosiy fonetik belgisi sifatida alohida e’tiborga olindi. Yoki o‘zbek tilida ham s, lab-tish v undoshi borligi uqtirib kelindi. Tovushlar orfoepiyasini rus tili talaffuz me’yorlariga yaqinlashtirishga urinishlar davom etib keldi. O‘zbek tili grammatikasi talqinida ham rus tili qoidalariga o‘zbek tili dalillarini tiqishtirish hollari yuz berdi. Bu, misol uchun, morfologiyada so‘z turkumlari tasnifi va tartibida, grammatik qo‘shimchalar tasnifida, so‘zlarning birikuv omillari va vositalari talqinida, gap mohiyatini belgilashda, qo‘shma gaplar tasnifida yaqqol namoyon bo‘ldi. Lug‘atchilikda ham rus tili lug‘atlari shablon vazifasini o‘tadi. Masalan, “yangi tipdagi” O‘zbek tilining morfem lug‘atida o‘zbek tiliga o‘zlashgan so‘zlarni morfemalarga ajratish, so‘z borayotgan tillarnikidagidek amalga oshirildi: axborot — axbor +ot, traktorist — traktor+ist kabi. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da ham aynan shunday yo‘l tutildi. O‘zbek tilshunosligi, umuman olganda, ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritishi bilan birgalikda, davrning ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy ta’siri unda o‘z izini qoldirmasligi mumkin emas edi. 1.2 XX asrning 80-90-yillar o‘zbek tilshunosligi XX asrning 80-yillariga kelib o‘zbek tilshunosligining (amaliy, faktografik) 9 bosqichi tugallangan va to‘plangan boy daliliy ashyoni dialektik metodologiya asosida o‘rganishga kuchli zamin tayyorlab, o‘zi esa turg‘unlik holatini boshdan kechirmoqda edi. Shu boisdan butun sobiq sho‘ro davlati hududida olib borilayotgan oshkoralik va qayta qurish siyosati o‘zbek tilshunosligi fanini ham chetlab o‘tmadi. O‘zbek tilshunosligining yangi avlodlari H.Ne’matov, E.Begmatov, N.Mahmudov, A.Nurmonov, R.Sayfullayeva kabi olimlar qayta qurish sharoitida o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari bo‘yicha respublika va ittifoq matbuotida chiqishlar qildilar. Ko‘tarilgan masalalarni mohiyatan ikkiga bo‘lish mumkin: 1) o‘zbek tilshunosligi uning oldida 30-40-yillarda qo‘ygan vazifasini — o‘zbek tili turli sath birliklarini zamonaviy (yevropaviy) tahlil usullarida mukammal tavsifini berish; adabiy til me’yorlarini belgilash, ta’limning turli bosqichlari uchun zarur bo‘lgan o‘quv qo‘llanmalari, darslik va lug‘atlarni yaratish va ommalashtirishni muvaffaqiyat bilan bajardi va yig‘ilgan hodisalar tavsifi asosida ilmiy tushunchalar hosil qilish xususiyliklarda umumiylikni, hodisalarda mohiyatni, oqibatlarda sababni, voqeliklarda imkoniyatni ochish darajasiga ko‘tarilgan; 2) uzoq yillar davomida o‘zbek tili ittifoqdagi turkiy, qolaversa, boshqa tillar kabi rus va Yevropa tillari qoliplari asosida o‘rganib kelindi. Uni o‘z ichki zotiy tabiatidan kelib chiqqan holda alohida yaxlitlik sifatida o‘rganish uchun shart-sharoit vujudga keldi. Qayta qurish, oshkoralik va istiqlol natijasi o‘laroq, milliy tilshunosliklar boshqa milliy fanlar kabi kommunistik mafkura kishanlaridan xalos bo‘ldi. O‘zbek tilining barcha sohalari bo‘yicha qator tadqiqotlar yuzaga keldi. Bu borada H.Ne’matov, N.Mahmudov, A.Nurmonov, G‘.Zikrillayev, R.Sayfullayeva, O.Bozorov, M.Qurbonova, B.Mengliyev Sh.Shahobiddinova kabi nazariyotchi tilshunoslarning ishlari alohida e’tiborga molikdir. Ular o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tilining zotiy tabiatini ochib berishni maqsad qilib qo‘ydilar. Shu tarzda yangi o‘zbek tilshunosligi shakllandi va qisqa muddatda jiddiy yutuqlarni qo‘lga kiritdi. Ular asosida o‘rta maktab ona tili darsliklari butunlay yangilandi. Bu yutuqlar nimalarda ko‘zga tashlandi? 10 - birinchidan, lison va nutq farqlanmasligi natijasida tilshunosligimizda fonema va tovush, morfema va qo‘shimcha, semema va so‘z kabi atamalar mohiyatidan kelib chiqilmagan holda, muqobil atamalar sifatida ishlatilar edi. Lison va nutqning farqlanuvi ularni qat’iy tartiblashtirdi; - ikkinchidan, lison va nutqni farqlash grammatikada umumiy va xususiy ma’noni farqlash talabini qo‘ydi. Shunga ko‘ra, falsafaning umumiylik va xususiylik dialektikasi asosida o‘zbek tili grammatikasi kategoriyalari tadqiq qilindi; - uchinchidan, so‘z turkumlari tasnifi tilshunosligimizdagi eng chigal masalalardan biri edi. Masalan, o‘zbek tilida olmosh barcha mustaqil so‘z turkumlarini, qolaversa, gap va matnni ham almashtira olsa-da, u rus tilidagidek ot, sifat, son turkumlariga xos so‘zlar almashtiruvchisi sifatida talqin qilinar edi. Bu nuqsonning asossizligi ilmiy isbotini topdi; - to‘rtinchidan, grammatik qo‘shimchalar mohiyati ham, ularning nomlanishi ham o‘zbek tilining tabiatiga yot edi. Shu boisdan so‘z o‘zgartiruvchi va shakl yasovchi atamalari ostida o‘rganiluvchi hodisalar qayta ko‘rib chiqildi va sintaktik shakl hosil qiluvchilar hamda lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar atamasi ostida qayta tasniflandi; - beshinchidan, taqlidlarning so‘z turkumlari sirasida tutgan o‘rni ham o‘zbek tili tabiatiga yot edi. Unga chuqur ilmiy tahlillar asosida mustaqil so‘zlar orasidan o‘rin berildi; - oltinchidan, gap markazi tushunchasi fanga kiritilib, u asosda o‘zbek tilining gap qurilishiga xos zotiy mohiyati ochildi va o‘zbek tilida gap qurilishi [kesim] qolipiga ega ekanligi tan olinib, uning [ega- kesim] qolipli rus va boshqa tillardan farqi asoslandi; - yettinchidan, qo‘shma gap tasnifi va tarkibini belgilashda ham o‘ziga xos va yangicha ish tutildi. Bunda gap markazi tushunchasida, turkiy xususiyat —o‘zbek tilida rivojlangan, kesimlik shakllariga va qo‘shma gap tarkibida sodda gaplarni bir-biriga bog‘lovchi vositalarga, tobe gapning hokim gap valentligi silsilasida tutgan o‘rniga asoslanildi. 11 II BOB. XX asr o‘zbek tilshunosligida asosiy lingvistik yo‘nalishlar 12 2 .1 O‘zbek tilshunosligida o‘tgan asr davomida muomalada bo‘lgan lingvistik paradigmalar (strukturalizm) XX asr o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib, bu davrda tilshunoslik fan sifatida shakllandi, mustaqil ilmiy yo‘nalishlar vujudga keldi va zamonaviy lingvistik qarashlar asosida rivojlandi. O‘zbek tilshunosligi mazkur asr davomida ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ilmiy omillar ta’sirida yangi bosqichga ko‘tarildi. Ayniqsa, sovet davri va mustaqillik arafasidagi ilmiy izlanishlar tilshunoslikning turli sohalarini keng qamrab oldi. 3 1. Tarixiy-qiyosiy tilshunoslik yo‘nalishi XX asr boshlarida o‘zbek tilshunosligida tarixiy-qiyosiy yo‘nalish yetakchi o‘rin tutdi. Bu yo‘nalish turkiy tillarning kelib chiqishi, taraqqiyoti, o‘zaro aloqalari va tarixiy rivojlanish bosqichlarini o‘rganishga qaratildi. O‘zbek tilining qadimgi turkiy til bilan bog‘liqligi, eski o‘zbek adabiy tili (chig‘atoy tili)ning shakllanishi va rivoji tadqiq etildi. Bu borada Mahmud Qoshg‘ariy, Alisher Navoiy tiliga oid tadqiqotlar alohida ahamiyat kasb etdi. Tarixiy-qiyosiy yo‘nalish o‘zbek tilining ilmiy asosda o‘rganilishiga mustahkam zamin yaratdi. 2. Tavsifiy (deskriptiv) tilshunoslik XX asrning o‘rtalaridan boshlab tavsifiy tilshunoslik yo‘nalishi rivojlandi. Ushbu yo‘nalish o‘zbek tilining hozirgi holatini ilmiy asosda tavsiflashga qaratildi. Fonetika, leksikologiya, morfologiya va sintaksis bo‘yicha fundamental tadqiqotlar olib borildi. O‘zbek adabiy tilining me’yorlari belgilandi, grammatik tizimi mukammal o‘rganildi. Ayniqsa, darsliklar va ilmiy grammatikalar yaratilishi tavsifiy tilshunoslikning muhim yutug‘i bo‘ldi. Bu yo‘nalish o‘zbek tilining amaliy o‘rganilishiga katta hissa qo‘shdi. 3. Struktur tilshunoslik XX asrning ikkinchi yarmida struktur tilshunoslik g‘oyalari o‘zbek tilshunosligiga kirib keldi. Til birliklarini tizim sifatida o‘rganish, ularning o‘zaro munosabatini aniqlash ushbu yo‘nalishning asosiy vazifasi bo‘ldi. Fonemalar 3 Sayfullayeva R, Mengliyev B, Boqiyeva G va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.:FTM, 2009. – B. 434. 13 tizimi, morfemalar tuzilishi, sintaktik modellar struktur tahlil asosida o‘rganildi. Struktur tilshunoslik tilning ichki qonuniyatlarini ochib berishga xizmat qildi va ilmiy tahlilning yangi usullarini joriy etdi. 4. Ijtimoiy (sotsiolingvistik) yo‘nalish XX asr oxirlariga kelib sotsiolingvistika yo‘nalishi rivojlana boshladi. Bu yo‘nalishda til va jamiyat munosabatlari, tilning ijtimoiy vazifalari, ko‘p tillilik, til siyosati masalalari o‘rganildi. O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqei, uning jamiyatdagi o‘rni va rivoji sotsiolingvistik tadqiqotlarning markaziy mavzusiga aylandi. Ushbu yo‘nalish mustaqillik davri tilshunosligining muhim poydevorini yaratdi. 5. Amaliy va funksional tilshunoslik XX asr davomida amaliy tilshunoslik ham muhim yo‘nalish sifatida shakllandi. Bu yo‘nalish tilni o‘qitish metodikasi, tarjima masalalari, terminologiya va lug‘atchilik bilan bog‘liq tadqiqotlarni o‘z ichiga oladi. O‘zbek tilining izohli, imlo, sinonimlar va terminologik lug‘atlari yaratilishi tilshunoslik taraqqiyotida muhim voqea bo‘ldi. Funksional yondashuv esa til birliklarining nutqdagi vazifasini aniqlashga xizmat qildi. Strukturalizm tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, bu maktablar XX asrning 30-yillarida vujudga keldi. Bu maktablar asosida Ferdinand de Sossyurning tilga funksional-struktur nuqtai nazaridan qarashlari ahamiyatli bo‘ldi. Strukturalizm maktablarining mohiyatida tilga yangicha munosabatda bo‘lish, aniqrog‘i, til tizimidagi, til sathidagi lisoniy birliklarining paradigmatik va sintagmatik munosabatda bo‘lishi, shuningdek, ularning biri ikkinchisiga ham mazmuniy jihatdan, ham mantiqiy kategoriya talabidan kelib chiqib tizimni til sistemasi sifatida shakllantirishdan iborat edi. Tilshunoslik yo nalishlaridan biri; tilga nisbatan ilmiy qarashlar va uniʻ tadqiq etish usullari majmui bo‘lgan struktural tilshunoslik tilni aniq, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va boshqalar)ga ega bo lgan belgilar tizimi tarzida tushunish va tilni qat iy, aniq ʻ ʼ fanlarga o xshatib formal tavsiflashga intilish mazkur qarashlar va usullar asosini ʻ 14 tashkil etadi. Strukturalizm o z nomini til strukturasiga bo lgan alohida e tiboriʻ ʻ ʼ tufayli olgan. Til strukturasi (tuzilishi) esa, odatda, lisoniy tizimning muayyan sathlar doirasida iyerarxik (pog onali) bog lanishda joylashgan va tartibga solingan ʻ ʻ elementlari o rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Tilni struktur jihatdan tavsiflash ʻ aniq bir matndan umumlashgan invariant (o zgarmas) birliklar (so‘z qoliplari, ʻ morfemalar, fonemalar)ni ajratish va ularni aniq, nutqiy bo laklar bilan ʻ munosabatini qat iy qo llanish qoidalari asosida aniqlashga imkon beruvchi tahlilni ʼ ʻ talab qiladi. Strukturalizm g oyalari asosida struktural (formal) grammatika yuzaga keldi, ʻ mashina tarjimasi bilan bog liq masalalar kun tartibiga olib chiqildi va ma lum ʻ ʼ darajada o z yechimini topdi. ʻ Tilshunoslikda matematik tadqiqot usullarining keng qo llanishiga imkon tug ildi. Strukturalizm garchi XX asrning 20-30-yillarida ʻ ʻ alohida yo nalish sifatida shakllangan bo lsa-da, uning dastlabki kurtaklari ʻ ʻ qadimiy hind tilshunosi Panini asarlarida, o rta asrlardagi universal ʻ grammatikalarda, R.Dekart va G.V.Leybnitsning falsafiy lingvistik grammatikalarida uchraydi. Struktural tilshunoslikning paydo bo lishida ʻ I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov, E.Sepir, L.Blumfild, ayniqsa, F.de Sossyurning ilmiy izlanishlari va amaliy faoliyati muhim rol o ynagan. Struktural ʻ tilshunoslikning konsepsiya va metodlari uning ayrim maktablari (Praga lingvistik to garagi — funksional tilshunoslik; Kopengagen maktabi — glossematika; ʻ Amerika maktabi — deskriptiv tilshunoslik) hamda bu maktablarga mansub bo lmagan E. Benvenist, A. Martine, L. Kurilovich, Ye. D. Polivanov va boshqa ʻ olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Struktural tilshunoslikning 50-yillargacha bo lgan ʻ rivojlanish bosqichida tilni formal tavsiflash, uning mazmun jihatini inkor qilish, til tizimini matematik tizim sifatida tushunish ustunlik qilganligi sababli Struktural tilshunoslik qattiq tanqidga uchragan. 50-yillardan keyin esa lisoniy ma noni ʼ o rganish kuchayadi, ma no-mazmunni tavsiflashning struktur usullari ishlab ʻ ʼ chiqiladi. Bu davrda fonologik tahlil usullari grammatika va semantikaga ko chiriladi. Struktural tilshunoslikning o zi esa yangi yo nalishlarga qo‘shilib ʻ ʻ ʻ 15 ketib, 70-yillarda alohida yo nalish sifatida barham topadi. Struktural tilshunoslikʻ ishlab chiqqan usullar adabiyotshunoslik, etnologiya, psixologiya, antropologiya, san atshunoslik kabi ijtimoiy-gumanitar fanlarda boshqa usullar bilan yonma-yon ʼ qo llanilmoqda. ʻ Bu sohada o‘zbek tili leksik birliklarini makro va mikrosistemalariga bo‘lib, ularning bir qator mikrosistemalarini monografik tadqiqot obyekti sifatida o‘z shogirdlariga tavsiya etgan professor Sh. Rahmatullayevning xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. I.Qo‘chqortoyev esa Sh. Rahmatullayev g‘oyalarini rivojlantirib, bu sohada keng ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Til va nutq farqlanishi, til birliklarida shakl va mazmun munosabati, F.de Sossyurning lingvistik konsepsiyasiga bag‘ishlangan tadqiqotlari o‘zbek tilshunosligida struktur yo‘nalishning shakllanishi va rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Fonologik sathda sistemaviylik turkiy tillar materiallari asosidan A. M. Shcherbak tomonidan ilk bor ochib berilgan edi. Unda fonologik birliklar fonologik zidlanishlar asosida tadqiq etiladi. Fonemalar funksional jihatidan atroflicha o‘rganiladi. O‘zbek tili fonologik sathidagi sistemaviylik professor A. Abduazizov tomonidan dastlab “Umumiy tilshunoslik” kitobida ko‘rsatib beriladi. Unda o‘zbek tilidagi unli va undosh fonemalarning farqlovchi (differensial) va farqlamaydigan (nodifferensial) belgilari, fonemalar o‘rtasidagi zidlanishlar va ularning turlari atroflicha yoritiladi. Bu tadqiqot maydonga kelgunga qadar V.V.Reshetovning “O‘zbek tili. Fonetika” (1960) hamda F. Abdullayevning “Xorazm shevalari fonetikasi” (1960) kitoblarida ham fonema va uning variantlari haqida batafsil ma’lumot berilgan va bu bilan fonetik sathda til va nutq munosabatini yoritishga harakat qilingan bo‘lsa ham, lekin hali bu davrda o‘zbek tilshunosligiga strukturalizm nazariyasi yetib kelmagan edi. Fonema va uning variantlari masalasi L.V. Shcherbak, A.A.Reformatskiy kabi LFM va MFM vakillari qarashlari ta’sirida bayon qilingan edi. S.Usmonovning “Umumiy tilshunoslik” kitobi nashr etilishi bilan o‘zbek talabalarini strukturalizm va uning turli yo‘nalishlari bilan tanishtirish imkoniyati tug‘ildi. Sistemaviy- struktur tadqiqotlarning keng tarqalishi 80-yillarga to‘g‘ri keldi. Bu davrda o‘zbek tili fonologiyasi, leksikologiyasi, sintaksisini sistemaviy-struktur nuqtayi nazaridan 16 tadqiq etuvchi qator asarlar maydonga keldi. O‘zbek tilining barcha sath birliklarining sistemaviy-struktur tadqiq etishga da’vat H.Ne’matov, N. Mahmudov va ushbu tadqiq muallifining turli jurnallarda e’lon qilgan maqolalaridan boshlandi. Natijada o‘zbek tilshunosligida sistemaviy tadqiqotlarga hujum davri boshlandi deyish mumkin. Shundan so‘ng o‘zbek tili fonologik sistemasiga bag‘ishlangan A.Nurmonovning “O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi” (1992), A.Abduazizovning xuddi shu nomdagi kitobchasi (1994); O‘zbek tilining morfem paradigmatikasi va sintagmatikasiga bag‘ishlangan T. Mirzaqulovning monografiyasi, o‘zbek tili sistem leksikologiyasiga bag‘ishlangan H .N e’matov va R.Rasulovlarning “O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari” (1995), morfologik sistemasiga bag‘ishlangan R.Rasulovnmg “O‘zbek tili fe’llarining semantik strukturasi” (1990), mualliflar guruhining “O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya” (2001); O‘zbek tili sintaktik sistemasiga bag‘ishlangan “O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi”, “O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Sintaksis”, A.Berdialiyevning “Ergash gapli qo‘shma gap konstruksiyalarida semantik- signifikativ paradigmatika”, M.Qurbonova, R.Sayfullayevalarning “O‘zbek tilining struktural sintaksisi”, N.Turniyozovning “Funksional sintaksisga kirish”, til va nutq dixotomiyasiga bag‘ishlangan H. Ne’matov va O. Bozorovlarning “Til va nutq”, lingvistik birliklar darajalanishiga bag‘ishlangan O. Bozorovning “O‘zbek tilida darajalanish”, lingvistik belgiga bag‘ishlangan muallifning “Lingvistik belgi va uning xususiyatlari” kabi kitoblari va boshqa bir qancha monografik tadqiqotlar va ilmiy maqolalar e’lon qilindi. Shuningdek, Sh. Shahobiddinovaning “O‘zbek tili morfologiyasi umumiylik — xususiylik dialektikasi talqinida”, Sh.Iskandarovaning “O‘zbek tili leksikasini mazmuniy maydon asosida o‘rganish”, B. Mengliyevning “Lisoniy tizim yaxlitligi va unda sathlararo munosabatlar”, M. Hakimovning O‘zbek tili pragmatikasiga bag‘ishlangan “O‘zbek tili ilmiy matnining pragmatik tadqiqi”, N .Mahkamovning “O‘zbek tilida pleonazm”, A.Sobirovning “O‘zbek tilinmg leksik sathini sistemalar sistemasi sifatida tadqiq etish”, D.Nabiyevaning “O‘zbek tilining turli sathlarida umumiylik — xususiylik dialektikasining namoyon bo‘lishi”, D.Nurmonovaning “O‘zbek tilida paradigma a’zolari 17 o‘rtasidagi zidlanishning mo‘tadillashuvi”, D.Ne’matovaning “O‘zbek tilida privativlik”, M.Abdiyevning “Sohaviy leksikaning sistem tahlili”, J.Eltazarovning “So‘z turkumlari paradigmasidagi o‘zaro aloqa hamda ko‘chish hollari”, D.Lutfullayevaning “Gapni semantik sintaktik qoliplashtirish muammolari” singari qator tadqiqotlarining maydonga kelishi o‘zbek tilshunosligida sistemaviy struktur yo‘nalishning chuqur ildiz otishiga olib keldi. Hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligida ikki yo‘nalishda barobar ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ularning birinchisi an’anaviy yo‘nalishda, ikkinchisi sistemaviy-struktur yo‘nalishda. Bu ikki yo‘nalish, Mahmud Koshg‘ariy ta’biri bilan aytganda, ikki uloqchi otdek o‘zbek tilshunosligi aravasini barobar tortib ketmoqda. Bu ikki yo‘nalish bir-blrini mutlaqo inkor etmaydi. Aksincha, ularning biri ikkinchisiga tayanadi va biri ikkinchlsidan oziqlanadi. Xususan, sistemaviy- struktur tahlil an’anaviy tilshunoslik natijalariga tayanadi. O‘rganilayotgan obyekt haqida bevosita sezgi a’zolarimiz bergan ma’lumotlar asosida olingan amaliy bilim keyingi nazariy, ilmiy bilim uchun poydevor bo‘ladi. Ayni paytda nazariy bilim xulosalari amaliy bilimning ojiz, cheklangan tomonlarini to‘ldiradi. Har ikki bilimning qo‘shiluvi o‘rganilayotgan obyektni chin bilish imkoniyatini beradi. O‘zbek tilshunosligida sistemaviy-struktur metod asosida olib borilgan tadqiqotlarning tobora kengayib borayotganligi, ular o‘rtasida qo‘llanilayotgan atamaologik apparatdagi ayrim farqli jihatlarning mavjudligi bu tadqiqotlarni umumlashtirish, farqli tomonlarning sabablarini izohlash zaruriyatini tug‘diradi. O‘zbek tilshunosligidagi struktur yo‘nalishlarni ikki guruhga ajratish mumkin. Ulardan birinchisi o‘zlarining tadqiq yo‘nalishini “formal — funksional yo‘nalish” deb nomladilar va bu yo‘nalishning tadqiq tamoyillari yuzasidan M.Qurbonovaning “O‘zbek tilshunosligida formal-funksional yo‘nalish va sodda gap qurilishining talqini” mavzusidagi monografik tadqiqoti ham maydonga keldi. Bu monografiyada o‘zbek tilshunosligidagi formal-funksional yo‘nalishning ildizlari va asosiy tamoyillari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Unda bayon qilinishicha, formal-funksional yo‘nalish struktur tilshunoslikning funksional tarmog‘i va S.Ivanovning substansional konsepsiyasidan oziqlanadi va 5 ta asosiy 18 tahlil tamoyillariga asoslanadi. Ular quyidagilardan iborat : 1) lisoniy birlikning zotiy ( substansional ) tabiati ; 2) har bir lisoniy birlikning kamida ikki paradigmaga mansubligi ; 3)lisoniy birlikning barcha bosqichlarida oraliq uchinchining mutlaqligi; 4)lisoniy tizim ning iyerarxik (pog‘onaviy) qurilishi; bu iyerarxiyada har bir bo‘g‘inning nisbiy mustaqilllgi va uzvlarining gipo-giperonimik munosabatlar bilan ochiq mikrosistema sifatida o‘zaro bog‘lanishi; 5)har bir lisoniy birlikning o‘z xususiy sinonimik va graduonimik qatorga ega bo‘la olishi va bu qatorlarning umumiy lisoniy sistema va mikrosistemalarga, ularning strukturasiga bevosita aloqador emasligi. 4 Strukturalizm haqidagi fikrlarimizni jamlashtirib aytadigan bo‘lsak, S truktur tilshunoslikda substansiya va shaklning farqlanishi hamda bu ikki tomonning qaysinisiga e’tiborning tortilishi struktur tilshunoslikning turli maktablarga bo‘linishiga sababchi bo‘ldi. Til sistemasiga substansiya yoki shakl nuqtayi nazaridan yondashish sistema ta’rifida ham o‘z ifodasini topdi. Substansiya nuqtayi nazaridan yondashuvchi strukturalistlar sistemani ikki va undan ortiq elementlarning yig‘indisi, shakl nuqtayi nazaridan yondashuvchi strukturalistlar esa elementlarning o‘zaro munosabatidan iborat butunlik sifatida izohladilar. 2.2 XX asr o‘zbek tilshunosligi: morfemikaga oid qarashlar O‘zbek ilmiy tilshunosligi shakllanishining boshlang‘ich davrida Ayub G‘ulomov tomonidan o‘zbek tilshunosligida morfema termini ishlatila boshlangan. Olimning “O‘zbek tilida so‘z yasash yo‘llari haqida” maqolasida, “Fe’l” kitobi va boshqa tadqiqotlarida bu termin keng qo‘llandi. Ayub G‘ulomov tomonidan 4 Nurmonov Abduhamid. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari . — Toshkent: Ta’lim, 2009. — 160 b 19 yozilgan “Morfologiyaga kirish” qismida morfema termini “So‘zning ma’noli elementlari” izohi bilan ishlatilganini kuzatish mumkin. “O‘zbek tili grammatikasi” kitobining “So‘z yasash” qismida “Morfemika so‘zining eng kichik ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir”. Bu kichik qismlar morfemalardir. Bu morfemalar turli ko‘rinishga ham ega bo‘ladi” deya ta’rif berish bilan birga, morf, morfema tushunchalarining izohlarini ham beradi. Shuningdek, uning mohiyatini ochib berishga harakat qilib: “Morfemalar funksiyasiga ko‘ra so‘z yasalishiga ham, so‘z o‘zgarishiga ham aloqadordir” tarzidagi fikrlar ham o‘rtaga tashlangan. Ayni shu davrdan boshlab morfema, morfemika tushunchalari o‘zbek tilshunosligida mustahkam o‘rin oldi va uning tadqiqi yuzasidan ilmiy yondashuvlar yuzaga kela boshladi, deyish mumkin. Biroq shuni alohida ta’kidlash joizki, XX asrning 60- yillarida Ayub G‘ulomov bilan bir davrda bu tushunchalarga e’tibor qaratgan tilshunos Saidzoda Usmonov o‘zining “O‘zbek tilida so‘zning morfologik tarkibi” fundamental tadqiqotida morfema termini tilshunoslikka Boduen de Kurtene tomonidan kiritilgani, tushunchaning o‘zi esa qadimgi hind tilshunosligidan ajratilganligi, ya’ni hind grammatikachilari so‘zlarni birlamchi elementlarga ajratib tahlil qilganliklari, birlamchi elementlarga o‘zak va qo‘shimchalar kiritilganligi haqida keng ma’lumot berdi. O‘zbek tilshunosligida morfema va unga yondashuvlar tarixiga doir eng mukammal fikrlar, qarashlar tahlili Said Usmonovning mazkur ishida o‘z ifodasini topgan. Zero, so‘z tuzilishi, morfema, ular o‘zbek tili materiallari asosida izohlashishi, boshqa birorta ishda (o‘zbek tilshunosligida) bu darajada keng va chuqur ifodalanmagan.Said Usmonov morfema bo‘yicha dunyo tilshunosligida mavjud bo‘lgan qarashlar tahliliga to‘xtalar ekan, Boduen de Kurtene, V.A.Bogororodiskiy, A.N.Gvozdev, A.I.Tomson, J.Vaidries, J.Maruzo, E.B.Atayan, M.D.Fridman, Q.Diykanov, S.Kudayberganov, A.I.Simirinskiy, I.I.Mishininov, A.P.Poseluevvskiy, P.A.Budagov, G.Glison, N.K. Dmitriyev, V.V.Vinogradov, I.V.Ustinov, O.P.Sunik, R.F.Shokirova, F.K.Isxakov. A.A.Pal’bah, A.Murodov kabi taniqli olimlar qarashlariga munosabat bildiradi. Said Usmonov o‘tgan asrning 50- yillaridan boshlab Ayub G‘ulomovning “O‘zbek tili morfologiyasiga kirish” 20 asarida morfemaga keng ta’rif berilganligi, uning izoh va misollarida (o‘zbek tiliga oid misollar) o‘zak hamda affikslarigina morfemalar qatoriga kiritib to‘g‘ri ish tutganligini ta’kidlaydi. Olimlarning bu boradagi qarashlariga xolis baho beradi. S.Usmonov morfemaning barcha xususiyatlariga batafsil to‘xtalar ekan, morfemaning affikslari bor bo‘lgan so‘zlardangina ajratilishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, morfemaga xos xususiyat borasida 5 qismdan iborat asosli xulosalar beradi: 1. Morfemaning so‘zga, tub so‘zga munosabatini to‘g‘ri belgilaydi: tosh, uy, ish kabi birliklar tub so‘zlar, ular morfemal emas, morfemalarga ajratilmaydi. Morfema, tub so‘z ham, umuman, so‘zga ham teng emasligini, shuningdek, faqat affikslari bor so‘zdagina morfema haqida gapirish mumkinligini to‘liq asoslaydi. Bu holat keyinchalik Y.Tojiyev ishlari ham alohida tahlilga tortilgan va o‘z isbotini topgan. 2. Morfema eng kichik ma’noli qism sifatida shutilda so‘zlashuvchilarning xotirasida saqlanishi, u bilan bog‘liq boshqa holatlar ham til birligi, ham nutq birligi bo‘la olishi xususiyatlari haqida fikr bildiriladi. Bu fikrlar asosli, faqat ularni idrok etish muhimdir. 3. “Til elementi sifatida morfemalarning xotirada saqlanishi ularning ajralish va mustaqillikka ega bo‘lishlarida yorqin ko‘rinadi” degan fikrni aytib, bu holatni 5 ta qismda ichki hujjatlarni ham to‘la qayt etgan holda asoslab beradi. 4. “Morfemaning leksik yoki grammatik harakteridagi aniq ma’noga ega bo‘lishi faqat nutqda, ya’ni gapda yuzaga keladi. Shuning uchun so‘zlarning morfemalarga bo‘linishi nutq jihatdan emas, til jihatdandir” degan qarashni ilgari surdi. 5. “So‘zning morfemalarga bo‘linishi so‘zning ma’lum davrdagi strukturasini aks ettirishi lozim” degan g‘oyani ilgari suradi. S. Usmonovning bir fikri A. G‘ulomov fikrlari bilan uyg‘unlashib ketadi. Har ikki olimning qarashlari keyingi to‘rtta qismda bir-birini to‘ldiradi. Faqat birinchi qismdagi holatda olimlar qarashlari farqlanadi. Chunki A.G‘ulomovning o‘zak morfema tub so‘zga, bazan esa negizga teng kelishi haqidagi fikrlari xato 21 bo‘lib, olim keyinchalik o‘z qarashlarini o‘zgartiradi. Buni S.Usmonov quydagicha qayd etadi: A. G‘ulomov ham avvalgi asarlarida A. Mahmudov singari o‘zakning tub, yasama va qo‘shma turlari bo‘ladi degan edi: o‘zak tub va yasama bo‘ladi (ish-tub o‘zak, ishchi-yasama o‘zak), shuningdek, o‘zaklarning birikishidan qo‘shma va o‘zak tug‘ilishi ham mumkin (oshqozon, qorajigar kabi)...” tarzidagi fikrlarga va olimning “Morfologiyaga kirish” risolasiga ishora beradi. “Ammo, keyinchalik, yuqoridagi jumladan o‘zak so‘zi chiqarib tashlanadi va u so‘z bilan almashtiriladi” deya, uning 1957-yildagi qarashlariga ishora qiladi. S. Usmonov bu tadqiqotida o‘zak, o‘zak morfema masalasiga alohida to‘xtaladi. Uning tarixiga izoh beradi, o‘zakka aloqador barcha qarashlarga o‘zbek tili materiallaridan kelib chiqib o‘z qarashlarini bayon qiladi va munosabatini bildiradi. O‘zbek tilshunosligida XX asrning 60-yillarida morfema, morfemika masalalariga aloqador eng mukammal fikrlar va to‘g‘ri qarashlar olim S.Usmonov tomonidan bildirildi. O ‘zak, negiz, ergash morfema, o‘zak morfema, yetakchi morfema, bosh morfema kabi ko‘p termenlarning har birining tub mohiyati S.Usmonov, A.G‘ulomov, Y.Tojiyev kabi olimlarning ishlarida olib beriladi. Negizning turlari tizimli tarzda, aynan o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib talqin qilinadi. Bugungi kunda “O‘zbek tilshunosligida o‘zak, negiz, ergash morfema, bosh morfema kabi hodisalarning o‘zi yo‘q. Yo‘q narsa haqida gapirib bo‘lmaydi. O‘sha terminlarning o‘zi ham ortiqcha, ular biron bir hodisani qayd etmaydi” tarzida fikrlar takrorlanayapti (XX asrning 70-yillaridan hozirgi kungacha), biroq tilda ham, tilshunoslikda ham ularning barchasi mavjud.Jahon tilshunoslik tarixida o‘zak( koren) ajratilgan va uning tub mohiyati ma’lum. Faqat uni to‘g‘ri idrok eta olmaslik holatlari kuzatiladi. Dunyoda mashhur olimlarning barchasi uni tan oladi va o‘z tadqiqotlarida, qayd, etadi, mohiyatini anglaydi. U tarkibida affikslari mavjud bo‘lgan so‘zlarning, affikslar ajratilib olingandan keyin qolgan va endi boshqa ma’noli qismga ajralmaydigan, fonetik tuzilishiga ko‘ra tub so‘z yoki tub negiz ko‘rinishida bo‘la oladigan, biroq affikslarga nisbatan olinganda yetakchi xususiyatga ega bo‘lgan, so‘zning ma’noli qismidir. U negizdan ham, tub so‘zdan ham asosiy mohiyatiga ko‘ra, ya’ni affiksning ma’noli 22 qism ekanligiga qiyosan belgilanishiga, qarindosh so‘zlar uchun umumiy birlik ekanligiga, har bir birikuvda o‘ziga xos bitta ma’nosi bilan qatnashishiga hamda yana boshqa jihatlariga ko‘ra farqlanib turuvchi til va nutq birligidir. Uning til mohiyati dunyo tilshunosligida tan olingan. O‘zbek tilshunosligida ham uning ilmiy tadqiqot manbayi sifatida o‘rgangan olimlar tomonidan anglangan bo‘lib, terminlarda ham har xillik bor xolos: o‘zak, o‘zak morfema, bosh morfema, yetakchi morfema, asosiy morfema. Xuddi shu kabi tilda affikslar mavjudligi ma’lum. Ular morfemalar sifatida ham tan olingan. Biroq unga aloqador termini tanlash masalasi davom etyapti: affiks, affiks morfema, yordamchi morfema, ergash morfema kabi. Ma’lumki affikslar o‘zaklarga ma’lum qonuniyatlar asosida ergashib keladi, ma’lum ketma-ketlikka qo‘shiladi. Shunga ko‘ra, ularni ergash morfemalar tarzida atash maqsadga muvofiq. Boshqa nom bilan aytilganda ham mohiyat o‘zgarmaydi. 5 XX asr o‘zbek ilmiy tilshunosligining asoschisi, morfemika sohasining boshlovchisi bo‘lgan Ayub G‘ulomov o‘zining morfemika bo‘yicha ilmiy qarashlarini o‘zbek tilshunosligida ilk bor yaratilgan. “O‘zbek tili morfem lug‘ati”ning “Kirish” qismidagi maqolasida bayon qiladi. To‘g‘ri, olim bu boradagi qarashlarning 40-yillaridayoq, ya’ni “O‘zbek tilida ichki o‘zgarishlar asosida so‘z yasalishi”, “Affikatsiya jarayonida sodir bo‘adigan o‘zgarishlar” maqolalarida ham bayon qilingan. Biroq, haqiqatdan ham, morfemalarga oid asosiy qarashlari “Hozirgi zamon o‘zbek tili” da hamda “Morfem lug‘at”ning “Kirish” qismida o‘z ifodasini topgan. Bu ishlarda A.G‘ulomov morfemaning mohiyati, so‘zning morfem tarkibi (sakkiz morfemali so‘zlar ham borligi), so‘zlarning morfemetik analizi, uning tamoyillari, morfemalarning o‘zakka qo‘shilish tartibi, erkin, shartlangan o‘zaklar masalasi, affiks morfemalarning o‘zlashishi, uning qonuniyatlari, morfem analizda tarixiylik masalasi, soddalashtirish, qayta bo‘linish (ul-ar-y+ular kabi), morfemalardagi unumli- unumsizlik, regulyarlik-regulyar emaslik , morfemalarning yozilish kabi yana boshqa masalalar bo‘yicha qarashlarini bayon qiladi. Olimning morfema, 5 Sayfullayeva R, Mengliyev B, Qurbonova M va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009. 23 morfemika bo‘yicha asosiy qarashlari, XX asrning 90-yillari va XXI asrning boshlarida bu sohada olib borilgan tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil etadi. Hatto olimlarning nazariy qarashlaridagi ayrim holatlar (noto‘g‘ri talqinlar) ham, keyingi davrda munozoralar uchun asos bo‘ldi. Jumladan, Ayub G‘ulomov 60-80- yillar davomida o‘zak, o‘zak morfema, uning so‘zga, negizga munosabatlariga oid” so‘z birgina morfemadan iborat bo‘lishi mumkin (ko‘z kalla, muz, bir) “Bir morfemali so‘zlar o‘zakdan iborat bo‘ladi”, “o‘zak tub so‘zga tengdir” tarzidagi fikrlarni ilgari surgani tufayli 90-yillardan keyin yaratilgan ba’zi ishlarda ham shunday qarashlar davom ettirildi. Morfema so‘zga, leksemaga tenglashtirilgan holatlar, kuzatildi. (H.He’matov, R.Rasulovlar ishlarida kuzatiladi). Demak, olimning qarashlari shu kunlarda ham o‘z qiymatini yo‘qotmagan. S.Usmonov va Y.Tojiyevlar qarashlarida o‘zakning, umuman, morfemaning tub so‘zga ham, negizga ham (bunda faqat shakliy o‘zgarish holatini hisobga olmaganda), so‘zga yoki leksemaga ham teng emasligi asoslab berilgan. O‘zak o‘z nomi va mohiyati bilan alohida morfemadir. U negiz ham, tub so‘z ham, leksema ham emas. Morfemaning mohiyati ham va faqat u boshqa morfemalarga nisbatlanganda, zidlanganda ochiladi. Morfem tarkibiga ega bo‘lgan so‘zlargina morfem tahlil qilinadi, ulardagi birliklar (ma’noli birliklar) morfema maqomini oladi. Morfema shaklan morfema ko‘rinishida ham bo‘ladi, biroq ular butunlay boshqa-boshqa birliklar ekanligi A.G‘ulomov, S.Usmonov va Y.Tojiyev va boshqalar ko‘pgina olimlar tomonidan asoslangan bo‘lsa-da, bu tarzdagi munozarali fikrlar hozir ham davom etyapti. Morfema, morfemika haqidagi keyingi aytilgan fikrlar shu qarashlarning davomi va ba’zi hollarda to‘ldirilganligi, qisman aniqlik kiritilganligi bilan xarakterlanadi. Y.Tojiyevning “O‘zbek tili morfemikasi” qo‘llanmasi (90-yillarda yartilgan) A.G‘ulomov bu boradagi qarashlari sifatida yuzaga kelgan. Keyingi vaqtda morfema, morfemika sohasida aytilyotgan fikrlar mohiyat jihatdan A.G‘ulomov fikrlarini to‘ldiradi, qisman yangi izohlar bilan boyitiladi. Shunday qilib A.G‘ulomov, S.Usmonov va Y.Tojiyevlarning o‘zbek tilshunosligida morfema, morfemika sohasida olib borgan tadqiqotlari o‘zbek tilshunosligining mazkur sohasini boyitdi, tilshunoslikda 24 morfemika sohasidagi yangi tadqiqotlarga ilmiy asos bo‘ldi, sohani rivojlantirishga katta hissa bo‘lib qo‘shildi. XULOSA Xulosa o‘rnida shuni ayta olamizki, XX asr o‘zbek tilshunosligi tom ma’noda o‘zining O‘zbek tilshunosligi fani bo‘lib shakllanishida katta taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. Bu borada tilshunos olimlarimiz tomonidan amalga oshirilgan xizmatlarning ahamiyati beqiyos. Ayniqsa, tez suratlarda davom etgan o‘tgan asr globallashuvi bilan bizning lingvistikamiz ham bir asrning o‘zida uch xil ilmiy 25 paradigmani boshdan kechirdi. Strukturalizm alohida davrni o‘z ichiga olmasa-da formal, yoki boshqacha nom bilan an’anaviy tilshunoslik hamda substansial tilshunoslik jarayonlariga o‘z ta’sirini o‘tkazib turdi. Formal tilshunoslik faqat Markaziy Osiyoda amalda bo‘ldi. Rus grammatikasi asosida shakllangan bu tilshunoslik ancha vaqt mobaynida amalda bo‘lgan bo‘lishiga qaramay uzoq yashay olmadi, sababi u grammatika bizning milliy tilimiz qonuniyatlariga to‘la mos kelmadi. Buni oddiygina gapning mazmuniy markazi misolidan ham ko‘rishimiz mumkin. Moskva tilshunoslik maktabi mahsuli bo‘lgan formal tilshunoslikda gapning bosh bo‘laklari sifatida ega va kesim birgalikda olinardi va u qoida bizning grammatikamizga ham yillar davomida muqim o‘rnashib olgandi. Lekin so‘nggi davrda bizda amalda bo‘lgan tag zamirida shakldan farqli o‘laroq mohiyat birlamchi bo‘lgan substansial lingvistika ta’siri natijasida gapning mazmuniy markazi predikat, kesim ekanligi o‘z isbotini topdim. chunki o‘zbek tilida bir kesimning o‘zi ham shaxs-son morfemalari yordami bilan tugallangan gapni hosil qila oladi. (Masalan: Keldim. ) Bundan tashqari yana bir qancha til va nutq birliklari orasida bir qator o‘zgarishlar ro‘y berdi. Bular, albatta, o‘zbek tilshunosligini sistem-struktur hamda substansial, qolaversa, bugungi kun ilmiy metodi, antroposentrizm bosqichiga chiqishiga katta hissa qo‘shdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Baskakov N.A. va b. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 1979. 2. Bo‘ronov Sh.B. Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi. – T., 1973. 3. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: Talqin.2005. 4. Nurmonov Abduhamid. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari . — Toshkent: Ta’lim, 2009. — 160 b. 26 5. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T., 2002. 6. Nurmonov A., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2007. 7. Qurbonova M. O‘zbek tilshunosligida formal-funksional yo‘nalish va sodda gap qurilishining talqini. Dokt. diss. avt. — T., 2001, 12-bet. 8. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016. 9. Sayfullayeva R, Mengliyev B, Qurbonova M va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009. 10. Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. – T., 1972. 11 . Umarxo‘jaev M. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2010. 12. www.fayllar.org 13. www.arxiv.uz 14. https//www.ziyo.net.uz 15. https://www.oyina.uz 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XX asr o‘zbek tilshunosligi haqida umumiy ma’lumot

1.1. XX asrning 70-yillargacha bo‘lgan o‘zbek tilshunosligi

1.2. XX asrning 80-90-yillar o‘zbek tilshunosligi

II bob. XX asr o‘zbek tilshunosligida asosiy lingvistik yo‘nalishlar

2.1. O‘zbek tilshunosligida o‘tgan asr davomida muomalada bo‘lgan lingvistik paradigmalar

2.2. XX asr o‘zbek tilshunosligi: morfemikaga oid qarashlar

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить